NHỮNG KẾT QUẢ MỚI CỦA LUẬN ÁN 1. Việc đề xuất được quy trình cụ thể của dạy học theo góc (quy trình của giáo viên và của học sinh), cách thiết kế phiếu học tập, phiếu hỗ trợ, cách đánh giá thành tích học tập của học sinh,...là cơ sở định hướng hoạt động thiết kế bài học và hoạt động tổ chức dạy học theo góc ở bậc Trung học cơ sở đạt hiệu quả. 2. Tính tích cực, tự lực và sáng tạo của học sinh trong dạy học theo góc được thể hiện qua quá trình học tập tại các góc cũng như khi làm việc chung toàn lớp. Vì thế, việc phát hiện các biểu hiện của nó cùng với các biện pháp cụ thể sẽ giúp giáo viên thiết kế được các nhiệm vụ học tập đa dạng, đáp ứng phong cách học. Đây là cơ sở giúp người học phát huy tốt tính tích cực, tự lực và sáng tạo trong dạy học theo góc. 3. Có hai loại bài học trong dạy học vật lí ở Trung học cơ sở có thể tổ chức dạy học theo góc thuận lợi, đó là: loại bài học cùng một nội dung, tiếp cận với nhiều phong cách học khác nhau và loại bài học mà nội dung mang tính chủ đề, tiếp cận với nhiều phong cách học khác nhau. Với hai loại bài học này, việc đề xuất quy trình cụ thể của dạy học theo góc sẽ giúp học sinh hiểu sâu kiến thức, phát huy được tính tích cực, tự lực và sáng tạo của học sinh. 4. Việc vận dụng quy trình cụ thể của dạy học theo góc cùng với việc phân tích nội dung kiến thức cần dạy sẽ giúp giáo viên thiết kế được tiến trình dạy học theo góc một số kiến thức quang học bậc Trung học cơ sở nhằm phát huy tính tích cực, tự lực và sáng tạo của học sinh. 5. Đánh giá trong dạy học theo góc kiến thức quang học bậc Trung học cơ sở bao gồm giáo viên đánh giá các nhóm học sinh, học sinh đánh giá đồng đẳng và tự đánh giá. Trên cơ sở xây dựng các tiêu chí đánh giá, có thể thiết kế bộ công cụ đánh giá dưới dạng các Rubric. Các tiêu chí đánh giá được lượng hóa dưới dạng điểm số trong các Rubric sẽ giúp giáo viên đánh giá được tính tích cực, tự lực và sáng tạo của học sinh. KHẢ NĂNG ỨNG DỤNG TRONG THỰC TIỄN VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ CÒN BỎ NGỎ CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU Khả năng ứng dụng trong thực tiễn Quy trình dạy học theo góc môn Vật lí ở bậc Trung học cơ sở, có thể vận dụng vào dạy học tại Việt Nam trong giai đoạn sau 2015 và đáp ứng mục tiêu của đổi mới giáo dục phổ thông. Đồng thời có thể vận dụng vào dạy học theo góc đối với các môn khoa học khác như: Hóa học, Sinh học,… Kết quả của luận án cung cấp những dẫn liệu phục vụ cho hoạt động giảng dạy và nghiên cứu chuyên ngành ở các trường Đại học và Cao đẳng. Những vấn đề còn bỏ ngỏ cần tiếp tục nghiên cứu Nghiên cứu cách thiết kế dạy học theo góc theo hình thức góc hỗn hợp (mang tính liên môn). Nghiên cứu cách thiết kế dạy học theo góc cho các loại bài học ở mức “Hội thảo học tập”. Nghiên cứu dạy học theo góc sang các nội dung kiến thức khác của môn Vật lí (Cơ học, Điện học, Nhiệt học…) ở bậc Trung học cơ sở và ở các bậc học cao hơn.
Trang 1ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
Nguyễn Lâm Sung
TỔ CHỨC DẠY HỌC THEO GÓC KIẾN THỨC QUANG HỌC BẬC TRUNG HỌC CƠ SỞ NHẰM PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC, TỰ LỰC VÀ SÁNG TẠO CỦA HỌC SINH
Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Vật lí
Mã số: 62.14 01 11
TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC
THÁI NGUYÊN - 2015
Trang 2Công trình được hoàn thành tại:
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM - ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
Người hướng dẫn khoa học: 1 PGS.TS TÔ VĂN BÌNH
2 PGS.TS ĐỖ HƯƠNG TRÀ
Phản biện 1:
Phản biện 2:
Phản biện 3:
Có thể tìm hiểu luận án tại:
1 Thư viện Quốc gia
2 Trung tâm học liệu Đại học Thái Nguyên
3 Thư viện Trường Đại học Sư Phạm - Đại học Thái Nguyên
Trang 3PHẦN I MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài
Nghị quyết TW8 khoá XI (2013) về đổi mới căn bản và toàn diện
giáo dục có ghi: “ Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học
theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực, chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa…”
Năm học 2013 -2014, mô hình trường học mới (VNEN) đã được triển khai ở một số trường THCS Mô hình VNEN nhấn mạnh đến vai trò tự chủ, tích cực của người học từ khâu quản lí, điều hành hoạt động của lớp học đến việc tổ chức các hoạt động học tập Thực tiễn cho thấy, mỗi học sinh (HS) lại có đặc điểm tâm sinh lí riêng biệt, có nhu cầu nhận thức và khả năng phát triển trí tuệ khác nhau Chính vì vậy, một mặt giáo viên (GV) cần soạn thảo cho được tiến trình dạy học (DH) để đáp ứng sự phân hóa HS, mặt khác tiến trình DH phải huy động tối đa các phong cách học khác nhau để HS có thể học với đa phong cách học
Nghiên cứu quan tâm đến tổ chức dạy học theo góc (DHTG), Theo Nguyễn Lăng Bình và các cộng sự (2011) thì DHTG được hiểu theo nghĩa là: “HS thực hiện các nhiệm vụ khác nhau tại các vị trí cụ thể trong không gian lớp học, nhưng cùng hướng tới chiếm lĩnh một nội dung học tập theo các phong cách học khác nhau”
Tổ chức DHTG là một cách tổ chức học tập được phát triển từ thực tế của GV làm việc với từng HS chứ không như kiểu dạy học truyền thống là tất cả HS phải cùng nghiên cứu vấn đề theo một hướng mà GV
đã vạch sẵn duy nhất Bên cạnh đó, kiến thức phần Quang học của chương trình Vật lí ở THCS có nhiều con đường để tiếp cận (từ thí nghiệm, từ vẽ hình, từ các ứng dụng thực tế, ) Chính vì thế có nhiều cơ hội để tổ chức DHTG khi dạy học các nội dung kiến thức phần này Dựa trên cơ sở lí luận của DHTG cùng với việc phân tích nội
dung kiến thức khoa học, chúng tôi lựa chọn đề tài: “Tổ chức dạy học
theo góc kiến thức quang học bậc Trung học cơ sở nhằm phát huy tính tích cực (TC), tự lực (TL) và sáng tạo (ST) của học sinh
Trang 42 Mục tiêu nghiên cứu
Đề xuất quy trình DHTG trong dạy học vật lí và vận dụng quy trình để thiết kế tiến trình dạy học một số kiến thức thuộc phần Quang học bậc THCS nhằm phát huy tính TC, TL, ST của HS trong học tập
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Hoạt động dạy của GV và hoạt động học môn vật lí của HS THCS Một số kiến thức phần Quang học bậc THCS, gồm các kiến thức về: gương phẳng, gương cầu (lớp 7), thấu kính và sự phân tích ánh sáng trắng (lớp 9)
4 Giả thuyết khoa học
Vận dụng cơ sở lí luận của dạy học theo góc cùng với việc phân tích nội dung kiến thức cần dạy, có thể đề xuất quy trình dạy học theo góc trong dạy học Vật lí bậc THCS; để từ đó tổ chức dạy học theo góc nội dung kiến thức phần Quang học nhằm phát huy tính tích cực, tự lực
và sáng tạo của học sinh trong học tập
5 Nhiệm vụ nghiên cứu
- Nghiên cứu các tài liệu liên quan đến:
+ Tính tích cực, tự lực, sáng tạo của học sinh trong học tập + Hoạt động dạy và học trong trường phổ thông
+ Dạy học theo góc
- Điều tra thực trạng DHTG và dạy học theo hướng phát triển tính tích cực, tự lực, sáng tạo của HS trong dạy học Vật lí ở bậc THCS
- Đề xuất qui trình DHTG trong giờ học Vật lí bậc THCS
- Nội dung và đặc điểm kiến thức Quang học bậc THCS
- Thiết kế tiến trình dạy học theo góc một số kiến thức Quang học bậc THCS nhằm phát huy tính tích cực, tự lực và sáng tạo của học sinh
- Đề xuất quy trình đánh giá (ĐG), thiết kế bộ công cụ ĐG trong DHTG ở THCS
- Thực nghiêm sư phạm (TNSP) theo tiến trình đã soạn thảo Phân tích, ĐG giả thuyết của đề tài
6 Phương pháp nghiên cứu
* Nghiên cứu lý luận
Nghiên cứu các lí luận về: sinh lí thần kinh, tâm lí học lứa tuổi của HS bậc THCS, dạy học tích cực, DH đáp ứng phong cách học,
DHTG chung cho các môn học
Trang 5* Nghiên cứu thực tiễn
Điều tra thực trạng dạy học qua dự giờ, quan sát, phỏng vấn và dùng phiếu thăm dò việc dạy và học phần Quang học của GV và HS ở một số trường THCS tại Quảng Ninh
* Thực nghiệm sư phạm
Tiến hành TNSP trên đối tượng là HS lớp 7 và lớp 9 ở một số trường THCS Dùng thống kê toán học để phân tích kết quả TNSP và kiểm định giả thuyết thống kê Từ đó khẳng định hiệu quả của tiến trình dạy học đã soạn thảo đối với việc phát huy tính TC, TL và ST của HS
7 Những đóng góp mới của luận án
7.1 Đóng góp về mặt lí luận
Bổ sung lí luận về DHTG ở bậc THCS ( quy trình DHTG nói chung; cách thiết kế: Nhiệm vụ tại góc, phiếu học tập, phiếu hỗ trợ )
Đề xuất quy trình DHTG trong dạy học vật lí bậc THCS
Đề xuất quy trình ĐG và thiết kế bộ công cụ ĐG trong DHTG
7.2 Đóng góp về mặt thực tiễn
Soạn thảo tiến trình DHTG một số kiến thức trong phần quang học lớp 7 và lớp 9 ở THCS theo quy trình đã đề xuất để minh họa cho phần lí luận DHTG
Các tiến trình dạy học này có thể làm tài liệu tham khảo cho giáo viên (GV) và giảng viên các trường Sư phạm
CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
Trong chương này, chúng tôi trình bày một số hướng nghiên cứu về DH tích cực, DHTG, DH đáp ứng các phong cách học trên thế giới và ở Việt Nam Có thể nhận thấy, các nghiên cứu về DH tích cực, DH đáp ứng phong cách học, DHTG trên thế giới và ở Việt Nam rất đa dạng, tập trung từ cấp tiểu học đến đại học Tuy nhiên còn chưa thống nhất về mặt
lí luận DHTG tại Việt Nam, các kết quả vận dụng DHTG ở trường THCS của Việt Nam còn ít, chưa có các nghiên cứu sâu về DHTG trong dạy học vật lí Vì vậy, việc tiếp tục phát triển lí luận về DHTG, tìm ra cách thức vận dụng kiểu dạy học này trong dạy học môn vật lí cấp THCS
ở Việt Nam là rất cần thiết
CHƯƠNG 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA DẠY HỌC THEO GÓC TRONG DẠY HỌC VẬT LÍ BẬC THCS
Luận án nghiên cứu, phân tích những cơ sở lí luận về dạy học hiện đại, cơ sở tâm lí HS, cơ sở sinh lí thần kinh, hệ thống hoá những cơ
Trang 6sở lí luận về DHTG, bổ sung lí luận DHTG nói chung, đề xuất quy trình
DHTG trong DH Vật lí bậc THCS, nghiên cứu cách ĐG trong DHTG,… 2.1 Quan điểm dạy học hiện đại
2.1.1 Dạy học theo định hướng phát triển năng lực
Theo Jacques Delors (2003), mục tiêu DH là tạo cơ hội và
giúp đỡ người học thực hiện được mục đích là: học để biết, học để
niệm của việc học, bản chất của việc dạy, nội dung DH, phương pháp
DH và hình thức tổ chức DH đều nhằm phát triển năng lực của HS
2.1.2 Dạy học phân hóa
2.1.2.1 Khái niệm về dạy học phân hóa
Đặng Thành Hưng (2006), quan niệm DH phân hóa thực chất là tạo ra những khác biệt nhất định trong nội dung và phương thức hoạt động của học trình bằng những thiết kế và thực hiện học trình theo nhiều hướng khác nhau dựa vào nhóm năng lực, hứng thú, nhu cầu học tập của
HS và mục tiêu giáo dục xã hội
2.1.2.2 Những hình thức của dạy học phân hóa
Nguyễn Bá Kim (2006) đưa ra 2 hình thức DH phân hóa: phân hóa nội tại và phân hóa ngoài (theo nội dung và theo quy trình)
2.2 Dạy học theo góc
2.2.1 Khái niệm dạy học theo góc
Đỗ Hương Trà (2011) định nghĩa DHTG là “Một mô hình theo
đó HS thực hiện các nhiệm vụ khác nhau tại các vị trí cụ thể trong không gian lớp học, nhưng cùng hướng tới chiếm lĩnh một nội dung học tập theo các phong cách học khác nhau”
2.2.2 Cơ sở khoa học của dạy học theo góc
2.2.2.1 Cơ sở tâm lí học
a Lí thuyết đồng hóa và điều tiết của Piaget J
Jean Piaget (1999) cho rằng, trẻ em phát triển trí tuệ, đạt đến
phẩm chất tâm lí cao đều trải qua các giai đoạn: mất cân bằng, đồng hoá,
điều ứng, thích nghi, lập lại cân bằng ở trình độ cao hơn
b Lí thuyết vùng phát triển gần của Vygotxki L X
Harry Daniels (2005) giới thiệu quan điểm của Vygotxki L X là: cần phải phân biệt hai trình độ trong suốt quá trình phát triển của trẻ (trình độ phát triển hiện thời và vùng phát triển gần nhất) Trình độ phát triển hiện thời là trình độ mà ở đó các chức năng tâm lí đã đạt tới mức chín muồi, còn vùng phát triển gần nhất là vùng trong đó các chức năng tâm lí đang trưởng thành nhưng chưa chín về phương diện chẩn đoán
Trang 72.2.2.2 Cơ sở sinh lí thần kinh
Con người khi sinh ra có thể có sự phát triển trội ở một trong hai bán cầu não, nhưng hai bán cầu não cần phải hoạt động, phát triển cân bằng và phối hợp tốt với nhau để con người phát triển về cả trí tuệ và thể lực, về suy nghĩ và hành động Theo Gardner (1983, 1998) có ít nhất 8 kiểu trí thông minh, đó là: Thông minh về ngôn ngữ; Thông minh về lôgic - Toán học; Thông minh về thị giác, không gian; Thông minh về
âm nhạc; Thông minh về cơ thể; Thông minh về xã hội, giao tiếp;
2.2.3 Đặc trưng cơ bản của dạy học theo góc
Nguyễn Tuyết Nga (2011) đưa ra 4 đặc trưng cơ bản của DHTG Thứ nhất là: Tạo môi trường học tập với cấu trúc được xác định cụ thể Thứ hai là : Có tính khuyến khích, hỗ trợ và thúc đẩy HS tích cực; Thứ ba là: Đa dạng hóa nội dung học tập đáp ứng nhiều cách học Thứ tư là: Hướng tới việc thực hành khám phá và trải nghiệm
2.3 Dạy học theo góc ở Trung học cơ sở
2.3.1 Đặc điểm tâm lí lứa tuổi của HS Trung học cơ sở
Chúng tôi đề cập đến đặc điểm tâm lí của HS THCS về các mặt: Về
mặt động cơ học tập, về chú ý, về ghi nhớ, về tư duy, về quan hệ giao tiếp
2.3.2 Tổ chức dạy học theo góc ở Trung học cơ sở
2.3.2.1 Quy trình học theo góc đối với học sinh (sơ đồ 2.1)
Sơ đồ 2.1 Quy trình học theo góc đối với học sinh
Bước 2: Sắp xếp phương tiện và đồ dùng học tập
Bước 1: Theo dõi GV nêu tình huống học tập, nêu dự
đoán, tìm hiểu nhiệm vụ góc, chọn góc, sơ đồ chuyển góc
Bước 2: Học tại các góc, luân chuyển góc
Bước 3: Nêu kết quả , trao đổi thống nhất kiến thức, ĐG
Trang 82.3.2.2 Quy trình dạy học theo góc đối với giáo viên (sơ đồ 2.2)
Sơ đồ 2.2: Quy trình dạy học theo góc đối với giáo viên
2.3.3 Cách thiết kế nhiệm vụ tại các góc
Có thể thiết kế nhiệm vụ học tập cho HS theo phong cách học và theo góc hỗn hợp (theo hướng tích hợp)
2.3.4 Cách thiết kế phiếu học tập và phiếu hỗ trợ
* Thiết kế phiếu học tập (PHT)
Bước 1: Xác định mục tiêu học tập tại góc bao gồm mục tiêu về
kiến thức và mục tiêu kỹ năng cần đạt được tại góc
Bước 2: Xác định nhiệm vụ học tập giao cho cá nhân và cho nhóm HS
phải thực hiện cũng như thời điểm và điều kiện để thực hiện nhiệm vụ
Bước 3: Thiết kế các nội dung hoạt động học cụ thể sao cho phù
hợp với mục tiêu học tập ở góc đã đề ra Khi thiết kế các nội dung học
Bố trí góc, bố trí phương tiện học tập
Giới thiệu bài học, vị trí góc, nhiệm vụ góc, chọn
góc
Hoạt động của HS, hỗ trợ của GV, luân chuyển góc
Báo cáo, thảo luận, chữa bài, thống nhất, nhận xét
Bước 5: Đánh giá
ĐG của GV, ĐG của HS
Trang 9tập cụ thể, hãy chú ý tới các dạng bài tập, nhiệm vụ học tập khác nhau
với các mức độ tư duy khác nhau như: biết, hiểu, vận dụng, phân tích,
đánh giá, ST
Bước 4: Thiết kế phần kết luận để ở phần cuối cùng của PHT
Thông thường phần này là yêu cầu nhóm HS trình bày những kiến thức
và kỹ năng thu được sau khi hoàn thành nhiệm vụ của góc
Bước 5: Thiết kế trò chơi học tập giúp HS mở rộng, khắc sâu kiến thức
* Thiết kế phiếu hỗ trợ: Từ mối liên hệ giữa khả năng HS và độ khó
của nhiệm vụ mà GV có thể thiết kế phiếu hỗ trợ ở các mức: Hỗ trợ nhiều, hỗ
trợ vừa, hỗ trợ ít
- Phiếu hỗ trợ ít: Bao gồm những định hướng mang tính khái quát, gợi ý
- Phiếu hỗ trợ vừa: Ngoài những định hướng khái quát, cần có những
định hướng cụ thể hơn Dựa vào các định hướng cụ thể này, HS có thể tự
lực giải quyết những vấn đề còn lại của bài học
- Phiếu hỗ trợ nhiều: Từ phiếu hỗ trợ vừa, GV có thể cụ thể hóa các định
hướng để trở thành định hướng Angôrit như: Cách giải quyết, thứ tự thực
hiện hay thuật toán, có thể cả đáp án
2.3.5 Các mức độ tổ chức của dạy học theo góc
Tổ chức DHTG có thể theo 3 mức độ, đó là: Học với các góc như
một giai đoạn chuyển giao, trong hệ thống quay vòng; Học theo sự lựa chọn và các hoạt động tự do; Hội thảo học tập
2.4 Dạy học theo góc trong dạy học Vật lí ở Trung học cơ sở
Từ phân tích đặc điểm của dạy học vật lí ở THCS, nghiên cứu đã
đề xuất được qui trình tổ chức dạy học theo góc môn vật lí ở THCS,
trong đó bao gồm 2 giai đoạn chính:
A Giai đoạn chuẩn bị: Chuẩn bị của GV và của HS
B Giai đoạn tổ chức dạy học theo góc
Từ đặc điểm của DHTG và phân tích đặc điểm nội dung kiến
thức vật lí THCS, nghiên cứu đã chỉ ra được các loại kiến thức, loại bài
học vật lí có thể tổ chức DHTG hiệu quả Loại bài học “Cùng một nội
dung kiến thức nhưng nghiên cứu theo nhiều phong cách học” và loại bài
“Nội dung kiến thức theo chủ đề” thì có thể tổ chức DHTG đạt hiệu quả
Chúng tôi đã đề xuất giai đoạn tổ chức DHTG của 2 loại bài học
này Ở đây giới thiệu giai đoạn tổ chức DHTG loại bài học “Cùng một
nội dung kiến thức nhưng nghiên cứu với nhiều phong cách học”, tiến
trình tổ chức DH theo sơ đồ 2.3
Trang 10
Sơ đồ 2.3 Quy trình tổ chức dạy theo góc môn vật lí ở bậc THCS
2.5 Dạy học theo góc với việc phát huy tính tích cực, tự lực và sáng
tạo của học sinh trong dạy học Vật lí
2.5.1 Tính tích cực nhận thức trong học tập
* Khái niệm: Theo Khalamop I F (1978) thì “Tính tích cực nhận
thức là trạng thái hoạt động của HS, đặc trưng bởi khát vọng học tập, cố
gắng trí tuệ và nghị lực cao trong quá trình nắm vững kiến thức”
* Các biểu hiện của tính TC của học sinh trong DHTG
Thái Duy Tuyên (2008) đã tóm tắt các biểu hiện của tính TC trong
học tập là: HS khao khát, tự nguyện tham gia trả lời các câu hỏi của GV,
bổ sung các câu trả lời của bạn, thích được phát biểu ý kiến; HS hay nêu
thắc mắc, đòi hỏi giải thích những vấn đề chưa rõ; HS chủ động vận
dụng kiến thức để nhận thức các vấn đề mới; HS mong muốn được đóng
góp với GV, với bạn những thông tin mới lấy từ những nguồn khác nhau,
có khi vượt phạm vi bài học
Ôn tập kiến thức cũ, giới thiệu tình huống có vấn đề (THCVĐ)
HS tiếp nhận THCVĐ, GV thông báo giải pháp giải quyết tổng
thể để nghiên cứu bài học
HS nêu dự đoán - Các giải pháp giải quyết cụ thể ở từng góc
Trao đổi, thảo luận, thống nhất
Kiến thức thu nhận được, vận dụng, đánh giá
Phong cách học
Góc phân tích tài liệu
Góc áp dụng
Góc quan sátGóc thí nghiệm
Trang 11* Trong DHTG thì biểu hiện về tính TC thể hiện qua các hành vi là:
Tập trung theo dõi, dự đoán các kết quả của THCVĐ
Nhanh chóng chọn được góc học tập theo sở trường của bản thân
và thực hiện nhiệm vụ của góc này đúng hoặc sớm hơn thời gian
Tranh luận, thảo luận với nhóm học tập hay với GV về các vấn đề học tập theo yêu cầu của PHT tại các góc
Hoàn thành được phần kết luận của PHT, báo cáo
Di chuyển góc đúng sơ đồ luân chuyển, thảo luận
Vận dụng kiến thức giải thích các vấn đề của thực tiễn
* Các biện pháp phát huy tính TC của HS trong DHTG
Biện pháp 1: Lựa chọn các nội dung học tập, xác định chính xác
các con đường tiếp cận để đạt mục đích bài học, nhằm đáp ứng các phong cách học tập khác nhau Đặt tên góc hấp dẫn HS và thời gian thực hiện phù hợp với trình độ chung của lớp
Biện pháp 2: Thiết kế phiếu học tập theo hướng yêu cầu HS phải
TC hoạt động, tránh việc thiết kế các hoạt động học tập theo hướng HS
chỉ cần làm theo mẫu đã định sẵn Khi thiết kế nhiệm vụ học tập, hãy chú
ý tới các nhiệm vụ học tập khác nhau và các mức độ tư duy khác nhau
Biện pháp 3: Thiết kế các phiếu hỗ trợ phù hợp với độ khó khăn Biện pháp 4: Phải kết hợp giữa PP DHTG với các PP dạy học
khác như DH nêu vấn đề, DH theo hợp đồng, DH theo trạm
Biện pháp 5: Sử dụng các kỹ thuật dạy học hiện đại như kỹ thuật
khăn trải bàn, kỹ thuật các mảnh ghép, kỹ thuật KWL,
Biện pháp 6: Chú trọng cho HS thực hiện ĐG đồng đẳng, tự ĐG
2.5.2 Tính tự lực nhận thức trong học tập
* Khái niệm: Theo Thái Duy Tuyên (2008) thì tính TL là một trong
những phẩm chất trung tâm của nhân cách, thể hiện ở: sự tự làm lấy, tự giải
quyết lấy vấn đề, không a dua, không ỷ lại, nhờ cậy người khác
* Các biểu hiện của tính tự lực của học sinh trong DHTG
Có nguyện vọng giải quyết các nhiệm vụ học tập một cách độc lập,
có kỹ năng thực hiện các hoạt động tự lực, có nỗ lực và ý chí, có niềm tin
* Biểu hiện cụ thể của tính tự lực của học sinh trong dạy học theo góc
- Tự nghiên cứu nội dung các phiếu tại góc học tập (PHT, phiếu hỗ trợ)
- Tự nghiên cứu các nội dung của SGK mà PHT yêu cầu
Trang 12- Thực hiện tốt các nhiệm vụ mà PHT yêu cầu HS thực hiện độc lập
- Tự tìm kiếm các phương án để giải quyết các nhiệm vụ ở góc mà phong cách học không phải là sở trường và tin tưởng sẽ giải quyết được
- Tự giải các bài tập có liên quan đến kiến thức của bài học
* Các biện pháp phát huy tính tự lực của học sinh trong dạy học
theo góc
Biện pháp 1: Hướng dẫn HS cách chuẩn bị bài ở nhà: hướng dẫn
HS cách đọc trước tài liệu, cách hệ thống và ghi nhớ bài học,…; Hướng dẫn HS cách thu nhận kiến thức, thu thập thông tin,
Biện pháp 2: Hướng dẫn HS cách lựa chọn sách tham khảo và
cách đọc sách tham khảo GV cần chỉ ra các tài liệu bắt buộc phải nghiên cứu cho môn học và các tài liệu hỗ trợ một cách cụ thể để HS dễ dàng tiếp cận khi tìm tài liệu cho môn học
Biện pháp 3: Hướng dẫn HS cách nghe giảng và ghi chép bài trên
lớp GV hướng dẫn HS cách lắng nghe tích cực và phản hồi tích cực đối với GV và với HS khác
Biện pháp 4: Hướng dẫn HS cách xử lý tri thức thành kiến thức
của riêng mình Cụ thể, GV hướng dẫn HS sử dụng các mức độ định hướng khác nhau để HS có thể tự lực giải quyết các vấn đề;
Biện pháp 5: GV kiểm tra, giám sát và định hướng và hỗ trợ các
hoạt động học tập của HS
Trong DHTG, chúng tôi đề xuất thêm một số biện pháp cụ thể là: (1): Yêu cầu HS tự nghiên cứu PHT, xác định được đâu là nhiệm
vụ của cá nhân và tự thực hiện nhiệm vụ;
(2): Yêu cầu HS sử dụng phiếu hỗ trợ phù hợp, các phương tiện
học tập tại góc, giúp đỡ HS khi HS gặp những khó khăn;
(3): Yêu cầu HS tự tổng kết được nội dung kiến thức và tự trình
bày kết quả học tập tại góc, lắng nghe và phản biện kết quả;
(4): Hướng dẫn học sinh tự kiểm tra, tự đánh giá kết quả và quá
trình học tập của mình sau bài học
2.5.3 Tính sáng tạo nhận thức trong học tập
* Khái niệm: Theo Thái Duy Tuyên (2008) thì “Sáng tạo là tạo
ra những giá trị mới về vật chất hoặc tinh thần, hay sáng tạo là tìm ra cái mới, cách giải quyết mới, không bị gò bó phụ thuộc vào cái đã có”
Trang 13* Những biểu hiện của tính sáng tạo trong học tập
Nguyễn Đình Thước (2010), biểu hiện của tính ST trong học tập là: + Biết phát hiện những vấn đề mấu chốt, tìm ra ẩn ý (vấn đề) trong câu hỏi, bài tập hoặc vấn đề mở rộng nào đó
+ Dám mạnh dạn đề xuất những cái mới không theo đường mòn, không theo những quy tắc đã có và biết cách biện hộ, phản bác vấn đề + Biết tự tìm ra vấn đề, tự phân tích, tự giải quyết vấn đề mới, + Biết vận dụng tri thức thực tế để giải quyết vấn đề khoa học và ngược lại biết vận dụng tri thức khoa học để đưa ra những sáng kiến, + Biết kết hợp các thao tác tư duy và các phương pháp phán đoán, đưa ra kết luận chính xác và ngắn gọn nhất,
* Các biện pháp phát huy tính sáng tạo của HS trong DHTG
Ngoài các biện pháp chung, GV lưu ý thêm một số biện pháp cụ thể là: Biện pháp 1: Thiết kế thêm góc "Tự do - sáng tạo" dành cho
những HS có tốc độ học nhanh để HS có điều kiện thể hiện sự sáng tạo
Biện pháp 2: Nội dung của PHT tại góc "Tự do - sáng tạo" phải là
những hoạt động học tập mà yêu cầu HS biết vận dụng các kiến thức ở các "Góc bắt buộc" để hình thành được kiến thức hay kỹ năng mới
Biện pháp 3: Tại các góc bắt buộc, cần thiết kế một vài hoạt động
yêu cầu HS đưa ra được các ý tưởng mới khi giải quyết vấn đề như: thiết
kế phương án TN để kiểm tra dự đoán, kỹ thuật tiến hành TN,
2.5.4 Mối liên hệ giữa tính TC, TL và ST trong học tập
Tính TC, tính TL nhận thức có nối quan hệ mật thiết với nhau Tính TC nhận thức là điều kiện, là kết quả, là biểu hiện của sự nảy sinh
và phát triển của tính TL nhận thức Tính TL nhận thức là sự thể hiện ở mức
độ cao của tính TC nhận thức và là cơ sở của tính ST Các mối quan hệ này không phải là tuyến tính Tính TC và TL là điều kiện cần của tính ST
2.6 Đánh giá tính tích cực, tự lực và sáng tạo trong DHTG
2.6.1 Nội dung và hình thức ĐG trong DHTG ở bậc THCS
* Nội dung đánh giá (ĐG): ĐG tính TC, tính TL, tính ST của HS
trong quá trình học tập tại các góc; ĐG kết quả sau một phần học
