bài số 4 về chủ nghĩa xã hội hiện thực và triển vọng của nó

Sự tan rã của hệ thống xã hội chủ nghĩa thế giới đã đẩy phong trào cộng sản và công nhân quốc tế lâm vào cuộc khủng hoảng trầm trọng, các nước xã hội chủ nghĩa còn lại lâm vào tình thế r

LỜI MỞ ĐẦU

Trong thế kỷ XX đã diễn ra hai sự kiện lịch sử trái chiều làm rung chuyển bản

đồ địa chính trị thế giới Thắng lợi Cách mạng tháng Mười Nga và sự sụp đổ của chế độ xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu và Liên Xô Sự tan rã của hệ thống xã hội chủ nghĩa thế giới đã đẩy phong trào cộng sản và công nhân quốc tế lâm vào cuộc khủng hoảng trầm trọng, các nước xã hội chủ nghĩa còn lại lâm vào tình thế rất khó khăn Đối mặt với thách thức sống còn, các nước này tiếp tục hoặc bắt đầu với quá trình cải cách, mở cửa, đổi mới, theo thời gian, bước đầu đã thu được những kết quả tốt đẹp, ổn định chế độ chính trị- xã hội, phát triển kinh tế, văn hoá, khoa học tạo nên sự không ngờ trước dự báo về “sự cáo chung” của chủ nghĩa xã hội của các thế lực thù địch

Tìm hiểu về chủ nghĩa xã hội hiện thực là một quá trình đòi hỏi phải có một tiến trình lịch sử lâu dài Chúng ta hãy cùng tìm hiểu vấn đề này qua bài tiểu luận

“ về chủ nghĩa xã hội hiện thực và triển vọng của nó”.

NỘI DUNG

I CHỦ NGHĨA XÃ HỘI HIỆN THỰC

1 Cách mạng Tháng Mười Nga và mô hình chủ nghĩa xã hội hiện thực đầu tiên trên thế giới

a Cách mạng Tháng Mười Nga (1917)

Ngày 7 tháng 11 năm 1917 dưới sự lãnh đạo của Đảng bônsêvích Nga, đứng đầu là V.I.Lênin đã lãnh đạo quần chúng nhân dân khởi nghĩa thắng lợi, giành chính quyền xây dựng nhà nước xô viết đầu tiên trên thế giới

Cách mạng Tháng Mười Nga là thắng lợi vĩ đại nhất của giai cấp công nhân

và nhân dân lao động và các dân tộc bị áp bức, đánh đổ giai cấp tư sản và địa chủ phong kiến, lập nên chính quyền của những người lao động, xây dựng xã hội mới không có người bóc lột người Sau cuộc cách mạng Tháng Mười thì chủ nghĩa xã hội từ lý luận đã trở thành thực tiễn, lịch sử phát triển của xã hội loài người xuất hiện hình thái kinh tế - xã hội mới đối lập với hình thái kinh tế tư bản chủ nghĩa

Chiều hướng phát triển chủ yếu, trục chuyển động xuyên suốt của lịch sử từ sau Cách mạng Tháng Mười Nga là đấu tranh xoá bỏ trật tự tư bản chủ nghĩa và xây dựng chủ nghĩa xã hội Từ sau Cách mạng Tháng Mười Nga, các nước xã hội chủ nghĩa, phong trào Cộng sản và công nhân quốc tế trở thành lực lượng nòng cốt, đi đầu trong cuộc đấu tranh vì hoà bình, dân chủ và tiến bộ xã hội trên phạm

vi thế giới

b Mô hình chủ nghĩa xã hội đầu tiên trên thế giới

Ngày 25 tháng 10 năm 1917 (theo lịch Julius), tức ngày 7 tháng 11 theo lịch Gregory, Lenin và các đảng viên Bolshevik lãnh đạo các Xô viết làm Cách mạng tháng Mười lập chính quyền Xô viết của công, nông, binh Chính quyền lập tức ban hành sắc lệnh về hòa bình, sắc lệnh về ruộng đất và ra khỏi chiến tranh với các điều kiện rất ngặt nghèo của phía Đức

Ngay sau Cách mạng tháng Mười, nước Nga rơi vào thời kỳ nội chiến cực kỳ đẫm máu (1918-1922) Phía cách mạng là công nhân, binh sỹ cách mạng và một bộ phận nông dân, bên kia là các lực lượng phản cách mạng gồm bảo hoàng, thành phần trí thức, trung lưu thành thị, sỹ quan, một bộ phận nông dân, người Cô Dắc Phe phản cách mạng còn nhận được sự giúp đỡ của các quốc gia châu Âu Đặc trưng của cuộc nội chiến là tính ác liệt không khoan nhượng Đến cuối năm 1920 về cơ bản các lực lượng phản cách mạng đã thất bại, chính quyền Xô viết được thành lập trên toàn lãnh thổ còn lại của Đế quốc Nga

Ngay sau nội chiến kết thúc, nền kinh tế Liên Xô đứng trước nguy cơ phá sản:

ở nông thôn, nạn đói hoành hành, cướp bóc thổ phỉ nổi lên khắp nơi, hàng đoàn dân chết đói chạy vào thành phố ăn xin; còn ở thành phố, công nghiệp đình đốn, thất nghiệp cực điểm, tiền không còn giá trị, nguyên liệu, tài chính cạn kiệt – và tình hình xã hội lúc đó cực kỳ căng thẳng Đứng trước tình hình đó, V.I.Lênin cho tiến hành chính sách kinh tế mới, hay NEP, để thay thế cho chính sách cộng sản thời chiến đã được áp dụng trong nội chiến NEP là chính sách dùng cơ chế kinh tế thị trường để kích thích sản xuất, kêu gọi đầu tư tư bản dưới sự định hướng kiểm soát của nhà nước Đối với nông nghiệp, thay vì trưng thu mọi nông sản của

nông dân như trong thời chiến, NEP dùng cơ chế thuế để điều tiết, nông dân sau khi làm nghĩa vụ thuế có thể mua bán nông sản trên thị trường tự do Tại thành phố chính sách mới khuyến khích đầu tư của tư bản trong nước và nước ngoài, nhà nước chỉ kiểm soát những ngành quan trọng sống còn với quốc gia NEP của Lenin đã nhanh chóng cho kết quả rất tốt: nạn đói nhanh chóng bị đẩy lùi, công nghiệp, thương mại được phục hồi, tình hình nông thôn và thành thị được ổn định, xã hội có tích luỹ và đời sống người dân tốt lên nhanh chóng

Sau khi V.I.Lênin qua đời, đường lối và những chính sách của Người đã không được quá triệt và thực hiện một cách đầy đủ Trong những năm 30 và nữa đầu những năm 40 của thế kỷ XX Liên Xô lại trở thành trung tâm chống phá của các nước đế quốc, không chỉ vậy, Hồng quân Liên Xô cũng chính là lực lượng chủ yếu nhất trong Thế chiến II Trước những bối cảnh ngặt nghèo như vậy nhưng Liên Xô vẫn đạt được những thành công rực rỡ trên tất cả các mặt của đời sống xã hội Trong vòng hơn 20 năm (1924 – 1941) Liên Xô đã tiến hành thành công sự nghiệp công nghiệp hoá để đưa đất nước từ một nước đứng ở vị trí thứ 6

về kinh tế (trước Cách mạng Tháng Mười), vươn lên trở thành một siêu cường quốc cả về kinh tế lẫn quân sự, trở thành đối trọng với Mỹ trên nhiều lĩnh vực

2 Sự ra đời của hệ thống các nước xã hội chủ nghĩa và những thành tựu của nó

a Sự ra đời và phát triển của hệ thống các nước xã hội chủ nghĩa

Ngày 30 tháng 12 năm 1922 những vùng lãnh thổ còn lại của Đế quốc Nga (trừ

Ba Lan, Phần Lan và vùng Baltic giành được độc lập) tuyên bố thành lập một quốc gia mới là Liên bang Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Xô viết (bao gồm Cộng hoà

xã hội chủ nghĩa Xô viết Liên bang Nga, Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Xô viết Ukraina,

Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Xô viết Belorussia, Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Xô viết Liên bang Ngoại Kavkaz (từ 1936 ở Ngoại Kavkaz đã thành lập các nước cộng hoà liên bang riêng rẽ), Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Xô viết Azerbaidjan, Cộng hoà

xã hội chủ nghĩa Xô viết Armenia và Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Xô viết Gruzia; năm

1925 – Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Xô viết Uzbekistan, Cộng hoà xã hội chủ nghĩa

Xô viết Turkmenia; năm 1929 – Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Xô viết Tadjikistan; năm 1936 – Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Xô viết Kazakhstan, Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Xô viết Kirgizia; năm 1940 – Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Xô viết Moldavia, Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Xô viết Latvia, Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Xô viết Litva

và Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Xô viết Estonia Trong thời kỳ 1940 – 1954 tồn tại Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Xô viết Karelo – Phần Lan, về sau là Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Xô viết Tự trị Karelia trong Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Xô viết Liên bang Nga)

Sau chiến tranh thế giới lần thứ II, chủ nghĩa xã hội trên đã trở thành hệ thống thế giới Cũng sau Thế chiến II, trật tự hai cực thế giới Yalta được thiết lập, với hai hệ thống thế giới là chủ nghĩa xã hội (đứng đầu là Liên Xô) và chủ nghĩa tư bản (đứng đầu là Mỹ)

b Những thành tựu của chủ nghĩa xã hội hiện thực

Cho dù lịch sử có biến động như thế nào, dù có ai cố tình xuyên tạc lịch sử cũng không thể phủ nhận được sự thật là Liên Xô và các nước Đông Âu đã có một thời kỳ phát triển rực rỡ và đạt được rất nhiều thành tựu to lớn đóng góp chung vào sự phát triển của nhân loại trong thế kỷ XX

Sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Mười, đặc biệt trong những năm 50 đến những năm 70 của thế kỷ XX, Liên bang Xô viết đã có những bước phát triển

mạnh mẽ và đạt được những thành tựu kỳ diệu, từ một nước nông nghiệp lạc hậu so với các nước Tây Âu tiên tiến (trước năm 1917), Liên Xô đã trở thành một trong những cường quốc hùng mạnh trên hành tinh, trở thành đối trọng với

Mỹ trên mọi lĩnh vực Trong chiến tranh thế giới thứ II, Hồng quân và nhân dân Liên Xô cùng nhân loại yêu chuộng hoà bình, tiến bộ trên thế giới đánh bại hoàn toàn chủ nghĩa phát xít, cứu loài người thoát khỏi thảm hoạ diệt chủng Trong hơn 90 năm xây dựng và phát triển, Liên Xô và Đông Âu cũng như các nước xã hội chủ nghĩa còn lại đã đạt được nhiều thành tựu trên tất cả các mặt của đời sống xã hội Trong suốt nhiều thập kỷ của thế kỷ XX, với sự giúp đỡ trực tiếp cũng như gián tiếp của Liên Xô, phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc của các dân tộc bị áp bức trên thế giới đã liên tiếp giành được những thắng lợi quan trọng, đặc biệt vào cuối những 40 đầu những năm 50 của thế kỷ XX, hàng trăm quốc gia, dân tộc thuộc địa và phụ thuộc đã giành được độc lập Cách mạng Tháng Mười không chỉ góp phần cổ vũ phong trào đấu tranh giải phóng các dân tộc bị áp bức, bóc lột trên thế giới, mà nó còn góp phần quan trọng vào việc đập tan hệ thống gông xiềng của chủ nghĩa thực dân cũ và mới trên phạm

vi toàn cầu

Liên Xô và Đông Âu sụp đỗ, chủ nghĩa xã hội lâm vào cuộc khủng hoảng trầm trọng, cách mạng mất đi một chỗ dựa, một thế đứng vững chắc cho hòa bình, độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội Thế nhưng, gần hai thập kỷ đã trôi qua, dù không còn Liên Xô và Đông Âu thì Việt Nam, Trung Quốc và các n ước

xã hội chủ nghĩa còn lại vẫn tiếp tục phát triển, thế và lực ngày càng mạnh lên,

uy tín ngày càng tăng trên trường quốc tế Và đặc biệt, trong những năm gần đây, làn sóng “thiên tả” ở nhiều nước Mỹ Latinh đã và đang trổi dậy Từ Venezuela tới Chile, từ Argentina tới Bolivia, từ Brazil tới Nicaragua, và mới

đây là Ecuador, đại diện cách tả đã giành được thắng lợi trong các cuộc bỏ phiếu bầu lãnh đạo đất nước

II SỰ KHỦNG HOẢNG, SỤP ĐỔ CỦA MÔ HÌNH CHỦ NGHĨA XÃ HỘI XÔVIẾT VÀ NGUYÊN NHÂN CỦA NÓ

1 Sự khủng hoảng và sụp đổ của mô hình chủ nghĩa xã hội Xôviết

Liên Xô, Đông Âu lúc đột biến như một trận “động đất chính trị”, là sự kiện quan trọng trấn động lòng người trong lịch sử thế kỷ XX Sự kiện này bắt đầu từ

sự chuyển biến đột ngột của các nước Đông Âu năm 1989 đến khi Liên Xô giải thể cuối năm 1991 cơ bản kết thúc

Năm 1989 được dư luận quốc tế gọi là “năm Đông Âu” Năm đó trong tình hình chính trị của nhiều nước xã hội chủ nghĩa Đông Âu liên tiếp xảy ra những biến đổi gay gắt chưa từng có Mức độ gay gắt, tốc độ nhanh chóng, bình diện rộng lớn của nó hoàn toàn vượt ra ngoài dự đoán của mọi người

Bắt đầu từ Ba Lan, từ tình hình kinh tế trì trệ, đất nước rơi vào khủng hoảng chính trị trầm trọng, uy tín và địa vị của Đảng Công nhân thống nhất Ba Lan xuống rất nhanh Ngày 27/01/1990, Đảng này triệu tập Đại hội lần thứ XI ở Vácsava và thông qua Nghi quyết giải thể Đảng

Tiếp đến là đột biến ở Cộng hoà Dân chủ Đức, Đảng xã hội chủ nghĩa thống nhất Đức mặc dù đã nhiều lần thay tên đổi họ nhưng vẫn nhanh chóng đánh mất quyền lãnh đạo đất nước “Liên minh nước Đức” thắng lợi trong cuộc bầu cử và

đã nhanh chóng tiến hành thống nhất nước Đức Ngày 03 tháng 10 năm 1990 Cộng hoà dân chủ Đức chính thức ra nhập Liên bang Đức

Đột biến Hunggari bắt nguồn trực tiếp từ trong nội bộ của Đảng Công nhân xã hội chủ nghĩa Hunggari Ngày 07/10/1989, Đảng Công nhân xã hội chủ nghĩa Hunggari tiến hành Đại hội lần thứ XIV, đổi tên đảng Ngày 18/10/1989, Quốc Hunggari thông qua Hiến pháp đổi tên nước, xoá bỏ các điều khoản trong Hiến pháp có liên quan đến chủ nghĩa xã hội và vai trò lãnh đạo của đảng mácxít – lêninnít

Cùng với đột biến của các nước nêu trên thì troòng năm 1989 và 1990, ở Đông Âu còn chứng kiến hàng loạt đột biến của các nước như Tiệp Khắc, Bungari, Rumani, Nam Tư, Anbani Các Đảng Cộng sản cầm quyền ở những nước này cũng lần lượt bị đổi tên hoặc giải thể, đánh dấu sự tan rã của chủ nghĩa

xã hội ở những nước này

Sau khi nhiều nước Đông Âu đột biến, cuối năm 1991, Liên Xô giải thể Sau khi Gorbachov lên cầm quyền tháng 3/1985, đẩy nhanh chiến lược phát triển và cải cách kinh tê, tình hình chính trị Liên Xô tương đối ổn định Sau Đại hội lần thứ XIX Đảng Cộng sản Liên Xô (6/1988) quyết định chuyển sang cải cách thể chế chính trị, nhất là sau khi xác định mục tiêu “chủ nghĩa xã hội nhân đạo dân chủ” thì Liên Xô từ chính trị, kinh tế đến xã hội, từ Trung ương đến cơ sở đều rơi vào hỗn loạn và khủng hoảng toàn diện

Sự kiện ngày 19 tháng 8 của năm 1991, tình hình Liên Xô chuyển biến nhanh chóng, bắt đầu quá trình độ biến đảng và nhà nước sụp đổ, tan rã trong cả nước Ngày 22/8 Yltsin tuyên bố tổ chức Đảng Cộng sản trong quân đội là bất hợp pháp Ngày hôm sau, ký sắc lệnh ngừng hoạt động của Đảng Cộng sản Liên Xô, cùng ngày Gorbachov tuyên bố từ chức Tổng Bí thư BCH TW Đảng Cộng sản Liên Xô, BCH TW Đảng Cộng sản Liên Xô tự giải tán Ngày 25/12 Gorbachov

tuyên bố từ chức Tổng thống Liên Xô, Quốc kỳ Liên Xô trên nóc điện Kremli bị

hạ xuống

2 Nguyên nhân dẫn đến khủng hoảng và sụp đổ của mô hình chủ nghĩa

xã hội Xô viết

a Nguyên nhân sâu xa là những sai lầm thuộc về mô hình phát triển của chủ nghĩa xã hội Xôviết

Sau khi V.I.Lênin qua đời, ở Liên Xô, chính sách kinh tế mới không được tiếp tục thực hiện mà chuyển sang kế hoạch hoá tập trung cao độ Thời gian đầu, kế hoạch hoá tập trung đã phát huy mạnh mẽ tác dụng, song đã biến dạng thành kế hoạch hoá tập trung, quan liêu, bao cấp Sau chiến tranh thế giới thứ II, Liên Xô vẫn tiếp tục duy trì mô hình này Trong mô hình này đã tuyệt đối hoá cơ chế kế hoạch hoá, tập trung cao, từ bỏ hay gần như từ bỏ một cách chủ quan duy ý chí nền kinh tế hàng hoá, cơ chế thị trường, thực hiện chế độ bao cấp tràn lan, triệt tiêu tính chủ động, sáng tạo của người lao động

Từ giữa những năm 70 của thế kỷ XX, sau cuộc khủng hoảng năng lượng năm

1973, các nước tư bản sau khủng hoảng đã tự điều chỉnh để thích nghi với tình hình mới Ngược lại, Liên Xô và các nước Đông Âu vẫn cứ giữ nguyên mô hình phát triển theo kiểu tuyệt đối hoá cơ chế kế hoạch hoá, chỉ trú trọng đến phát triển công nghiệp nặng mà không chú ý đến sản xuất các mặt hàng tiêu dùng thiết yếu, đặc biệt là chưa đầu tư đến đúng mức đến những phát minh của khoa học và công nghệ mới Cho nên, Liên Xô đã không theo kịp được với sự phát triển của thời đại

Những sai lầm chủ quan nghiêm trọng kéo dài như đã nói trên chính là nguyên nhân sâu xa làm cho chế độ xã hội chủ nghĩa suy yếu, rơi vào khủng hoảng Sự

tan rã của chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô, Đông Âu không phải là thất bại của chế

độ và nguyên tắc cơ bản của chủ nghĩa xã hội, mà chỉ là sự thất bại của một mô hình thực tiễn nhất định, tức mô hình Liên Xô của chủ nghĩa xã hội

b Nguyên nhân chủ yếu và trực tiếp dẫn đến sự sụp đổ

Một là, trong cải tổ Đảng Cộng sản Liên Xô đã mắc những sai lầm rất nghiêm

trọng về đường lối chính trị, tư tưởng và tổ chức Đó là đường lối hữu khuynh, cơ hội và xét lại, thể hiện trước hết ở những người lãnh đạo cao nhất

Hai là, chủ nghĩa đế quốc đã can thiệp toàn diện, vừa tinh vi, vừa trắng trợn,

thực hiện được “diễn biễn hòa bình” trong nội bộ Liên Xô và các nước Đông Âu

Bài học căn bản của sự sụp đổ ở Liên Xô và Đông Âu là xa rời và vứt bỏ chủ nghĩa mác, kể cả bóp méo nghiêm trọng chủ nghĩa xã hội, nhưng chế độ cơ bản của Liên Xô vẫn là chủ nghĩa xã hội, khi cải cách và sửa chữa sai lầm của nó không thể hắt cả chậu nước bẩn lẫn đứa trẻ, triệt để học theo phương Tây Về thể chế kinh tế, Liên Xô và các nước Đông Âu tiến hành một số cải cách dở dang, nửa vời nhưng mãi vẫn không đột phá được cái khung cũ, nói chung vẫn không thể vượt qua được mô hình truyền thống của chủ nghĩa xã hội, ngược lại còn giáo điều đối với chủ nghĩa mác

III TRIỂN VỌNG CỦA CHỦ NGHĨA XÃ HỘI

1 Chủ nghĩa tư bản không phải là tương lai của xã hội loài người

Chủ nghĩa tư bản tuy chưa chấm dứt thời đại của mình, nhưng không phải là

“đang độ thanh xuân” như một số học giả phương Tây vẫn thường khẳng định sau khi Liên Xô và Đông Âu xụp đổ Ngược lại, chủ nghĩa tư bản đã ở giai đoạn