Nghiên cứu gây trồng cây sa nhân tím ở miền núi tỉnh Quảng Ngãi

Có hướng dẫn kỹ thuật nhân giống, trồng, chăm sóc, thu hoạch, chế biến, bảo quản của cây Sa nhân tím; Kết quả nghiên cứu của đề tài dễ áp dụng, phù hợp với trình độ và điều kiện kinh tế xã hội của nông dân vùng núi (đặc biệt là nông dân người dân tộc); Bảo vệ và phát triển cây Sa nhân tím, có thêm loại cây trồng mới, tăng tính đa dạng cây trồng cho ngành nông nghiệp, ngành dược liệu tỉnh Quảng Ngãi; Góp phần hạn chế thoái hóa đất, hoang mạc hóa, tiến tới canh tác bền vững cho vùng đất dốc; Không cạnh tranh đất đai với loại cây trồng khác, chỉ tận dụng đất dưới tán rừng tự nhiên, tán rừng trồng, tăng thu nhập trên một đơn vị diện tích, góp phần tăng thu nhập của người dân vùng núi rừng;Cung cấp nguồn nguyên liệu quý cho ngành dược, công nghiệp thực phẩm, mỹ phẩm..., tạo công ăn việc làm, góp phần xóa đói giảm nghèo cho nông dân miền núi tỉnh Quảng Ngãi.

UBND TỈNH QUẢNG NGÃI VIỆN KHOA HỌC KỸ THUẬT VIỆT NAM

SỞ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ VIỆN KHKT NÔNG NGHIỆP DUYÊN HẢI NAM TRUNG BỘ

BÁO CÁO TỔNG KẾT ĐỀ TÀI

NGHIÊN CỨU GÂY TRỒNG CÂY SA NHÂN TÍM

TỈNH QUẢNG NGÃI

Cơ quan quản lý: Sở Khoa học và Công nghệ Quảng Ngãi

Cơ quan chủ trì: Viện KHKT Nông nghiệp DHNTB

Chủ nhiệm: TS Nguyễn Thanh Phương

Quy Nhơn, tháng 12/2011

UBND TỈNH QUẢNG NGÃI VIỆN KHOA HỌC KỸ THUẬT VIỆT NAM

SỞ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ VIỆN KHKT NÔNG NGHIỆP DUYÊN HẢI NAM TRUNG BỘ

BÁO CÁO TỔNG KẾT ĐỀ TÀI

NGHIÊN CỨU GÂY TRỒNG CÂY SA NHÂN TÍM

DANH SÁCH CÁN BỘ THAM GIA THỰC HIỆN ĐỀ TÀI

1 TS Nguyễn Thanh Phương Viện KHKT Nông nghiệp DHNTB

2 KS Nguyễn Quốc Hải Viện KHKT Nông nghiệp DHNTB

3 KS Lê Văn Ninh Công ty Lâm nghiệp Ba Tơ

4 KS Trần Thị Diễm

Phương Công ty Lâm nghiệp Ba Tơ

MỞ ĐẦU

Tỉnh Quảng Ngãi có diện tích tự nhiên 513.760 ha Diện tích rừng và đất rừng là 391.192 ha, chiếm gần 2/3 diện tích đất đai trong tỉnh Đất ở vùng núi còn rừng phần lớn là đất đỏ, tầng canh tác dày, màu mỡ, thích hợp với sa nhân Huyện Ba Tơ có diện tích tự nhiên 113.235 ha, có hơn 90% diện tích đất lâm nghiệp, chiếm 22% diện tích toàn tỉnh Đặc điểm khí hậu và đất đai của huyện Ba Tơ nói riêng và một số huyện miền núi của tỉnh Quảng Ngãi tương đối phù hợp với yêu cầu sinh thái của cây Sa nhân

Tại các huyện miền núi tỉnh Quảng Ngãi (đặc biệt là Ba Tơ), Sa nhân phân bố tự nhiên dưới tán rừng tự nhiên, người dân tự hái nhưng chưa nắm được kỹ thuật nhân giống, trồng, thu hoạch, bảo quản nên sa nhân giảm về diện tích cũng như tỷ lệ hao hụt và chất lượng sản phẩm thấp Chưa có một nghiên cứu về nhân giống, trồng, thu hoạch, sơ chế cây

Sa nhân tím trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi; Các tài liệu và công trình nghiên cứu có liên quan chưa nghiên cứu giải quyết một cách toàn diện về gieo ươm, trồng, thu hoạch, chế biến, bảo quản, phân tích dược tính của hạt và quả Sa nhân tím

Diện tích rừng tự nhiên, rừng trồng và vườn rừng trên địa bàn một số huyện miền núi tỉnh Quảng Ngãi rất lớn và hầu hết là đất dốc nên cần nghiên cứu ảnh hưởng của việc trồng

Sa nhân tím đến môi trường đất;

Từ những tồn tại và lợi thế nêu trên, Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp Duyên Hải Nam Trung Bộ sẽ giải quyết những nội dung công việc với mục tiêu xây dựng hướng dẫn

kỹ thuật nhân giống, trồng, chăm sóc, thu hoạch, sơ chế, bảo quản Sa nhân tím trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi nhằm tạo nguồn dược liệu, sử dụng đất bền vững và góp phần tăng thu nhập cho nông dân

Đề tài thành công rất cao vì: (i) Một số vùng núi tỉnh Quảng Ngãi có phân bố tự nhiên cây Sa nhân tím, đặc biệt là huyện miền núi Ba Tơ, phát triển cây Sa nhân tím tại địa bàn huyện là phù hợp với định hướng phát triển kinh tế xã hội của huyện, của tỉnh Khả năng nhân rộng kết quả nghiên cứu vào sản xuất rất cao; (ii) Đơn vị chủ trì và chủ nhiệm đề tài đã nắm được khoa học công nghệ của cây Sa nhân, có kinh nghiệm trong việc thực hiện các đề tài nghiên cứu

Khi đề tài thành công thì đạt được những vấn đề như sau: (i) Có hướng dẫn kỹ thuật nhân giống, trồng, chăm sóc, thu hoạch, chế biến, bảo quản của cây Sa nhân tím; (ii) Kết quả nghiên cứu của đề tài dễ áp dụng, phù hợp với trình độ và điều kiện kinh tế - xã hội của nông dân vùng núi (đặc biệt là nông dân người dân tộc); (iii) Bảo vệ và phát triển cây Sa nhân tím, có thêm loại cây trồng mới, tăng tính đa dạng cây trồng cho ngành nông nghiệp, ngành dược liệu tỉnh Quảng Ngãi; (iv) Góp phần hạn chế thoái hóa đất, hoang mạc hóa, tiến tới canh tác bền vững cho vùng đất dốc; (v) Không cạnh tranh đất đai với loại cây trồng khác, chỉ tận dụng đất dưới tán rừng tự nhiên, tán rừng trồng, tăng thu nhập trên một đơn vị diện tích, góp phần tăng thu nhập của người dân vùng núi rừng; (vi) Cung cấp nguồn nguyên liệu quý cho ngành dược, công nghiệp thực phẩm, mỹ phẩm , tạo công ăn việc làm, góp phần xóa đói giảm nghèo cho nông dân miền núi tỉnh Quảng Ngãi

Xuất phát từ những vấn đề bức xúc trên nên thực hiện đề tài: “Nghiên cứu gây

trồng cây Sa nhân tím (Amomum longiligulare T.L Wu) ở miền núi tỉnh Quảng Ngãi”

là hết sức cần thiết

THÔNG TIN CHUNG

TS Nguyễn Thanh Phương

4 Thời gian thực hiện:

36 tháng (tháng 6/2008 – 6/2011)

4 MỤC TIÊU

Nghiên cứu khả năng sinh trưởng, phát triển của Sa nhân tím, xây dựng hướng dẫn kỹ thuật nhân giống, trồng, chăm sóc, thu hoạch, sơ chế, bảo quản sa nhân tím trên địa bàn miền núi tỉnh Quảng Ngãi nhằm tạo nguồn dược liệu, sử dụng đất bền vững và góp phần tăng thu nhập cho nông dân

5 NỘI DUNG NGHIÊN CỨU ỨNG DỤNG VÀ TRIỂN KHAI THỰC NGHIỆM

5.1 Nội dung 1 Điều tra tình hình sản xuất, thu hái, chế biến và thu mua Sa nhân trên địa

bàn tỉnh Quảng Ngãi

- Quy mô điều tra: 6 huyện x 3 xã/ huyện x 50 phiếu/ xã = 900 phiếu

- Địa điểm điều tra: Ba Tơ, Minh Long, Sơn Hà, Sơn Tây, Trà Bồng, Tây Trà

5.2 Nội dung 2 Nghiên cứu, thử nghiệm nhân giống vô tính (tách chồi từ gốc cây mẹ)

và nhân giống hữu tính (gieo ươm từ hạt) cây Sa nhân tím

- Quy mô: 2.000 cây/ năm x 3 năm = 6.000 cây (3.000 cây giống vô tính, 3.000 cây giống hữu tính]

- Địa điểm: huyện Ba Tơ, tỉnh Quảng Ngãi

5.3 Nội dung 3 Nghiên cứu ảnh hưởng của độ tàn che đến sinh trưởng, phát triển cây

Sa nhân tím dưới tán rừng trồng và dưới tán rừng tự nhiên thứ sinh

- Quy mô: 4.000 m2 (2.000 m2/ loại rừng x 2 loại)

- Địa điểm: xã Ba Cung và Ba Trang, huyện Ba Tơ, tỉnh Quảng Ngãi

5.4 Nội dung 4 Nghiên cứu ảnh hưởng của mật độ trồng đến sinh trưởng, phát triển

cây Sa nhân tím dưới tán rừng trồng và dưới tán rừng tự nhiên thứ sinh

- Công thức: M1 (2.000 cây/ha) [Cự ly: hàng 2,00 m; cây 2,50 m]

M2 (2.500 cây/ha) [Cự ly: hàng 2,00 m; cây 2,00 m]

M3 (3.000 cây/ha) [Cự ly: hàng 2,00 m; cây 1,67 m]

M4 (3.500 cây/ha) [Cự ly: hàng 2,00 m; cây 1,43 m]

M5 (4.000 cây/ha) [Cự ly: hàng 2,00 m; cây 1,25 m]

- Nội dung đánh giá: Sinh trưởng, phát triển, năng suất của cây Sa nhân tím trong các công thức thí nghiệm

- Quy mô: 4.000 m2 (2.000 m2/ loại rừng x 2 loại)

- Địa điểm: xã Ba Cung và Ba Trang, huyện Ba Tơ, tỉnh Quảng Ngãi

5.5 Nội dung 5 Nghiên cứu kỹ thuật thu hoạch, sơ chế, bảo quản Sa nhân tím

- Quy mô: 2 vụ quả vào năm 2009 và 2010

- Địa điểm: huyện Ba Tơ, tỉnh Quảng Ngãi

5.6 Nội dung 6 Đánh giá chất lượng sản phẩm (hàm lượng tinh dầu) của hạt Sa nhân

tím trong thí nghiệm và Sa nhân tím thu hái tự nhiên

- Quy mô: Số lượng mẫu phân tích là 5 mẫu/ vụ x 2 vụ = 10 mẫu (2 vụ quả vào năm 2009

và 2010)

- Địa điểm: huyện Ba Tơ, tỉnh Quảng Ngãi; Quy Nhơn và Hà Nội

5.7 Nội dung 7 Chuyển giao kỹ thuật, khuyến cáo nhân rộng mô hình trồng, chăm sóc,

thu hoạch, chế biến, bảo quản Sa nhân tím

- Nội dung: 1 hội thảo khoa học chuyên ngành và 2 hội nghị đầu bờ

- Địa điểm: Tại Quảng Ngãi; huyện Ba Tơ

- Quy mô: 30 người tham gia hội thảo và 100 người tham gia hội nghị đầu bờ (50 người/ hội nghị)

CHƯƠNG I TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU

1 TỔNG QUAN VỀ CÂY SA NHÂN

1.1 Đặc điểm của cây Sa nhân

1.1.1 Đặc điểm hình thái

Cây Sa nhân thuộc họ gừng, là một loài cây thân thảo sống lâu năm, mọc thành khóm Cây cao 1,5 - 2m, lá màu xanh đậm, dài 25-35cm, rộng 10-15cm, mặt nhẵn Thân ngầm và rễ mọc tập trung, ở tầng đất mặt 0-15cm, phát triển theo mặt nằm ngang, không ăn

sâu Hàng năm mỗi bụi sa nhân sinh ra khoảng 3-5 “tia thân ngầm” nằm sâu từ 1-2cm dưới

mặt đất Các tia này xuyên sâu vào đất rồi trồi lên mặt đất để tạo thành một cây Sa nhân mới Hàng năm từ tháng 7-10, từ các đốt thân ngầm dưới mặt đất mọc lên những chồi hoa Hoa mọc thành chùm, mỗi chùm có từ có 4-8 hoa, cuống hoa dài từ 7-10cm, hoa lưỡng tính, đài 3 nối liền nhau, tràng 3 cánh hình ống, nhị đực 3, trong đó có 2 nhị bị thoái hóa, tỷ

lệ đậu quả < 30% Quả hình cầu hay hình bầu dục, mặt ngoài vỏ màu nâu, có gai, trong có nhiều hạt, hạt phần lớn là hình có cạnh màu nâu đỏ đến màu đen, sau khi đập dập có mùi thơm Rễ chùm phần lớn phân bố ở lớp đất mặt trong phạm vi 20cm Độ tàn che của thảm tươi Sa nhân dưới tán rừng tương đối dày đặc, có thể dùng che phủ đất tốt

Nhìn hình dáng bề ngoài rất khó xác định được các loài Sa nhân khác nhau Thường

người ta phân biệt chúng qua đặc điểm của hoa, quả và hạt Sa nhân tím (Amomum

longiligulare T.L.Wu), có hoa màu trắng, có mép vàng Quả hình cầu, màu tím mốc Một

năm cho 2 vụ quả: hè, đông Hạt có 3 cạnh tù, có gân đều Khối hạt hình cầu hơi dẹt hai đầu

1.1.2 Đặc điểm sinh lý, sinh thái

Sa nhân là cây nhiệt đới, nhiệt độ bình quân hàng năm 22-280C là thích nghi cho cây sinh trưởng tốt, nhiệt độ 16-180C cây phát triển kém, song khả năng chịu lạnh của cây sa nhân khỏe hơn các cây nhiệt dới khác, có thể chịu được nhiệt độ từ 1-30C trong thời gian ngắn

Là cây chịu bóng, thích râm mát, sống dưới ánh sáng tán xạ, dưới tán rừng có độ tàn che 0,5-0,6; độ ánh sáng tốt nhất là 50%, nếu quá râm thì cây Sa nhân mọc rậm rạp, ít

ra hoa kết quả, thậm chí không ra hoa kết quả Sa nhân mọc hoang dại trong rừng, vì độ khép tán của rừng quá lớn nên cây ít ra hoa kết quả Còn cây mọc ở rìa rừng, ánh sáng chiếu xuống tương đối nhiều, cây tuy thấp nhưng đậu quả rất nhiều Dưới ánh sáng trực

xạ, cây sinh trưởng kém, lá bị vàng úa

Sa nhân đòi hỏi nước rất nghiêm ngặt, lượng mưa hàng năm từ 1.800-2.500mm, độ

ẩm bình quân hàng năm trên 80% Trong thời kỳ ra hoa đậu quả nếu gặp độ ẩm không khí cao thì tỷ lệ đậu quả cao, ngược lại nếu bị mưa dầm thì làm cho hoa bị thối nên tỷ lệ đậu quả thấp, nếu gặp khô hạn thì làm cho hoa khô héo, quả lép nên sản lượng giảm

Sa nhân không đòi hỏi đất đai tốt lắm, đất cát, đất thịt đều có thể trồng được, tốt nhất

là đất cát pha thoát nước tốt, giàu mùn, tơi xốp, lớp đất dưới là đất thịt Đất sét dễ úng nước, đất sỏi đá khô cằn, đất mặn, đều không nên trồng Sa nhân Sa nhân nên trồng trên đất có độ dốc vừa phải, hướng dốc tốt nhất là hướng Nam hay Đông Nam

Sa nhân sống dưới tán rừng đặc biệt trong thung lũng và khe núi, có độ ẩm không khí cao và mát, cây sinh trưởng tốt và cho năng suât cao Sa nhân có nhu cầu cao về các chất khoáng dinh dưỡng NPK, đặc biệt là đạm và kali

Nhìn về toàn bộ điều kiện ngoại cảnh mà Sa nhân đòi hỏi, điều kiện khí hậu đặc biệt

là điều kiện rừng (râm, ẩm, mát, nhiều sương mù) và điều kiện nước, đất và khâu quan trọng để đảm bảo cho Sa nhân sinh trưởng, phát triển tốt

1.2 Thực trạng về sản xuất Sa nhân hiện nay

1.2.1 Thực trạng về sản xuất Sa nhân hiện nay tại Việt Nam

Nhóm loài mang tên Sa nhân ở Việt Nam thuộc chi Amomum Roxb Trên thế giới chi

này có khoảng 100 loài Mặt hàng Sa nhân thực tế đã được khai thác, thu mua từ nhóm loài

phức tạp kể trên, trong đó phổ biến nhất là 2 loài: Amomum longiligulare T.L Wu (Sa nhân tím), A villosum Lour (Sa nhân đỏ) Loài A longiligulare T.L Wu do Nguyễn Chiều thu

mẫu ở Đắc Lắc, mô tả và công bố lần đầu tiên ở Việt Nam vào năm 1986 Loài này thường phân bố tự nhiên ở Phú Thọ, Bình Định, Đắc Lắc, Khánh Hòa

Theo Nguyễn Ngọc Bách (2006), Việt Nam có 13 giống Sa nhân với trên 100

loài Sa nhân là một loài thuộc chi Amomum Roxb thuộc họ gừng được Carolus Linaeus

công bố năm 1773 Theo số liệu bổ sung của Index Kawensis thì có tên chính thức trong chi Amomum có tới 250 loài Ở Trung Quốc có 31 loài Sa nhân được thống kê và mô tả, phân bố chủ yếu ở vùng Nam Trung Quốc giáp với Việt Nam và Lào Các công trình nghiên cứu về Sa nhân cho rằng rất đa dạng về thành phần loài, giá trị sử dụng thông qua việc xuất khẩu sản phẩm trong nền kinh tế và có ý nghĩa trong việc đóng góp vào bảo tồn đa dạng sinh học

Bảng 1.1 Thống kê một số loài mang tên Sa nhân ở Việt Nam

1 Amomum villosum Lour var T.L Wu Sa nhân đỏ Hoà Bình, Bắc Cạn, Thái Nguyên, Phú Thọ, Nghệ An

2 A xanthioides Wall ex Bak

Quảng Nam, Quảng Ngãi, Đắc Lắc, Hoà Bình

3 A auran tiacum H.T T Sai S.W.Zhao Sa nhân đỏ Lai Châu, Sơn La

4 A longiligulare T.L Wu Sa nhân tím Phú Thọ, Phú Yên, Bình Định, Đắc Lắc, Gia Lai, Quảng Ngãi

6 A ovoideum Gaguep Sa nhân trắng Hoà Bình, Phú Quốc (Kiên Giang), Ba Vì (Hà Nội), Thanh Hoá

7 A echinosphaera K Schum (giống A villosrum) Sa nhân đỏ Ba Vì (Hà Nội), Thanh Hoá, Phú Yên

8 A bislorum Jack Sa nhân 2 hoa Đắc Lắc, Quảng Nam, Đà Nẵng

10 A vespertilio Gagnep Sa nhân Thầu dầu se đất Yên Bái, Bắc Kạn, Thái Nguyên, Phú Thọ

11 A schmidtii Gagnep Sa nhân hồi Lai Châu, Sơn La

12 A thyrsoideum Gagnep Sa nhân hoa thưa Ninh Bình

13 A repens Sorner Sa nhân; Rễ gấm Lào Cai, Ninh Bình

14 A davieanum Pierre Sa nhân Lai Châu, SơnLa

(Nguồn: Dự án hỗ trợ chuyên ngành lâm sản ngoài gỗ ở Việt Nam, 2002)

Theo Hoàng Xuân Tý, đã tổng kết kinh nghiệm tạo chồi hoa của dân tộc Dao (tại xã Phúc Sạn, huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình) như sau: hàng năm mỗi bụi Sa nhân sinh ra khoảng 3-5 tia thân ngầm nằm sâu trong đất 1-2 cm Các tia này xuyên trong lớp đất xốp khoảng 0,5-1 m rồi trồi lên khỏi mặt đất như một cây măng để tạo thành một cây Sa nhân mới Vào vụ xuân, chính các chồi hoa sẽ được hình thành trên các tia thân ngầm này tại điểm sát gốc cây mẹ, Như vậy, hoa quả Sa nhân bề ngoài coi như mọc từ dưới đất lên và chùm quả nằm ngay sát mặt đất bên gốc mẹ Tuy nhiên, chùm hoa và quả được sinh ra từ thân ngầm chứ không phải từ rễ như thể hiện bề ngoài

Để Sa nhân có nhiều hoa quả, đồng bào có tập quán dùng các mảnh đá kê các tia thân ngầm lên khỏi mặt đất khi chúng nhú khỏi gốc cây mẹ 5-10 cm

Theo tập tính sinh học, sau khi vượt qua các mảnh đá, các tia thân ngầm lại chui ngầm xuống đất một đoạn dài trước khi trồi lên thành cây mới Việc kê đá vào thân ngầm thường làm vào vụ mưa khi có nhiều tia mầm phát sinh Sang xuân, các tia ngầm có độ tuổi bánh tẻ và chính tại điểm kê viên đá các chồi hoa sẽ được hình thành và cho nhiều chùm quả Các đoạn thân ngầm nằm dưới mặt đất chưa bao giờ quan sát có chồi hoa Xem xét kỹ

các chùm hoa Sa nhân ta chỉ thấy chúng xuất hiện trên các đoạn thân ngầm bị lộ ra ánh sáng.

Thông thường chỉ một số ít thân ngầm bánh tẻ tạo được chồi hoa nên năng suất Sa nhân không cao, mặc dù Sa nhân dễ trồng và sinh trưởng nhanh, Nhờ phương pháp kê đá

mà tỷ lệ thân ngầm ra hoa đậu quả đã tăng rõ rệt so với các khóm không tác động

Kết quả điều tra thực tế cho thấy, nước ta là một trong những trung tâm phân bố các loài cây thuốc trên thế giới Theo thống kê của Viện Dược liệu Trung ương (2000), Việt Nam có 3.648 loài cây thuốc (Phạm Kim Mãn, 2004), chiếm 10% các loài cây thuốc của toàn thế giới Theo Lương Văn Tiến (2006) và những số liệu điều tra năm 2005 có thể đưa

ra một số liệu chưa đầy đủ về diện tích trồng và sản lượng của cây Sa nhân trong giai đoạn 1998-2004 như sau:

Bảng 1.2 Diễn biến diện tích, sản lượng khai thác Sa nhân Chỉ tiêu

Trước đây hàng năm nước ta xuất khẩu được chừng 250-400 tấn Sa nhân thường mọc tự nhiên dưới tán rừng, được nhân đan thu hái Năm 1980, tại tỉnh Phú Thọ, Viện Khoa học Lâm nghiệp đã trồng Sa nhân dưới tán rừng Mỡ 20 tuổi, có độ tàn che 0,6 trên diện tích 3 ha, mật độ trồng 10.000 cây/ha Sau 2 năm, sa nhân bắt đầu cho quả năng suất quả thu được 35-50 kg khô/ha, giá trị 2-4 triệu đồng/ha

Tại huyện Thanh Sơn, Phú Thọ, có 300 ha rừng gỗ tự nhiên, có nhiều Sa nhân mọc

tự nhiên ở tầng thảm tươi dưới tán rừng, người dân đã biết bảo vệ, nuôi dưỡng, chăm sóc và trồng tra dặm thêm, tạo thanh khu rừng có xen Sa nhân dưới tán rừng khá dày đặc Hàng năm thu được 2-3 tấn quả khô, bán được 180-270 triệu đồng (1983-1984) Ở huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình nhiều hộ gia đình đã trồng sa nhân dưới tán rừng cho năng suất khá cao đạt 100-200 kg/ha, trị giá 7-14 triệu đồng/ha Mô hình ở tỉnh Hòa Bình là trồng trẩu, xoan, dưới tán trồng Sa nhân với mật độ 10.000 cây/ha, sau 3 năm mỗi bụi cho trên dưới 1

kg quả tươi (0,2-0,3 kg quả khô) Giá bán trên 100.000 đ/kg khô hay 100 triệu đồng/tấn Sa nhân cho khai thác quả 7-8 năm mới thay thế

Giá Sa nhân tại các tỉnh Gia Lai, Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa trong năm 2007

và những năm gần đây thường ổn định: (i) Giá quả Sa nhân tươi: 7.000-8.000 đ/kg (người dân thu hái bán cho người thu gom hoặc đại lý tại nhà hoặc tại cửa rừng); (ii) Giá quả Sa nhân khô: 80.000-100.000 đ/kg (đại lý cấp 1 bán cho đại lý cấp 2)

Trong 1 – 2 năm gần đây (2010 - 2011), giá quả Sa nhân tươi tại Ba Tơ – Quảng Ngãi từ 10.000 – 15.000 đ/kg; giá quả Sa nhân khô từ 200.000 – 250.000 đ/kg

(Thu mua) (Thu gom)

Bán Người + Người

Trung gian 1 Trung gian 2

Thầy lang

(Nguồn: Dự án hỗ trợ chuyên ngành lâm sản ngoài gỗ ở Việt Nam, 2002)

Biểu đồ 1.1 Các mối quan hệ trong hệ thống sản xuất và tiêu thụ Sa nhân ở Việt Nam

* Thu hái và chế biến

Sau 2 - 3 năm trồng, cây Sa nhân bắt đầu cho thu quả và có thể thu hoạch trong 5 - 7 năm liền

Sa nhân thu hoạch vào khoảng tháng 7 - 8 hoặc có thể sớm hơn Vì thời gian thu hoạch rất ngắn, mà hái sớm hay hái muộn đều ảnh hưởng đến chất lượng của sa nhân nên cần phẩi theo dõi để kịp thời thu hái Khi vỏ ngoài đã tím thẫm, gai đã thưa, bóc ra thấy róc

vỏ, bóp quả thấy còn cứng, lúc bóc ra hạt hơi có màu vàng, ở giữa mỗi hạt có một chấm đen hay màu hung hung, nhấm thấy chua và có chất cay nồng là Sa nhân đúng tuổi hái được Loại này gọi là Sa nhân hạt cau (loại tốt nhất)

Nếu để quá 5 - 7 ngày mới hái, quả bóc ra đã mềm, nhấm thấy ngọt, chất cay đã hết,

đó là sa nhân đường, kém giá trị hơn vì ít tinh dầu, khó bảo quản vì dễ ẩm mốc, cứ phơi khô để vài ngày là bị ẩm, hạt rời vụn ra màu đen như cứt gián

Nhưng nếu vội hái non quá, khi bóc ra hạt vẫn còn non trắng hay hơi vàng, nhấm thấy cay nhưng không chua, gọi là sa nhân non kém giá trị

Sa nhân hái về phải tải ra phơi khô ngay, nếu không gặp nắng phải dùng củi sấy kịp thời, tốt nhất là ngày phơi, đêm sấy, chừng 4 - 5 ngày thì khô Thường 10 kg quả Sa nhân đầu mùa phơi được 1,8 kg quả Sa nhân vỏ (Sa nhân xác), nếu hái đúng tuổi có khi được 2kg Nếu sa nhân hái về không kịp phơi khô ngay dễ bị thối nát, ngả màu đen Khi Sa nhân khô kiệt rồi mới bóc vỏ, nếu bóc vỏ trước khi phơi sấy thì tinh dầu bốc đi mất, dễ vỡ vụn và cũng kém giá trị Mỗi 1 kg quả Sa nhân bóc vỏ được từ 0,7 - 0,8 kg Sa nhân hạt Tùy theo thời kỳ thu hái và phơi sấy người ta phân Sa nhân ra thành nhiều loại:

- Sa nhân hạt cau: là loại tốt nhất, có hạt to mẩy, khi hạt khô không bị nhăn nheo, hạt màu nâu sẫm, cứng, nhấm cay nồng

- Sa nhân non (Sa nhân loại 2): hạt không mẩy, có vết nhăn nheo, màu vàng răng ngựa, nhấm ít cay.

- Sa nhân vụn (Sa nhân loại 3): gồm những hạt Sa nhân đường, non vỡ ra hay không được phơi sấy đúng cách, còn gọi là Sa nhân cứt gián kém cay

- Sa nhân đường (Sa nhân loại 4): sờ tay thấy ẩm dính, nhấm hơi ngọt, mềm, màu đen

* Về công dụng của quả Sa nhân

Sa nhân là vị thuốc quý, chuyên trị các bệnh đường ruột, đã được sử dụng lâu đời và

là một trong những dược liệu có giá trị xuất khẩu ổn định nhất

Thành phần hóa học: Trong hạt Sa nhân có 2-3% tinh dầu Thành phần chủ yếu: Camphor 33%, Bornyla acetate 26,5%, D-Borneole 19%, D-Limonen 7%, Camphene 7%, Phelandre 2,3%, Anpha-Phinen 1,8%, Parametoxyetylxinamat 1%, Lianalona, Nerolidola,

D-Năm 1958, nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Y học Bắc Kinh cho thấy trong loài Sa

nhân Amomum villosum Lour có Saponin với tỷ lệ 0,69%.

Phần làm thuốc của cây Sa nhân chủ yếu là quả và hạt, làm thuốc chữa dạ dày Sa nhân có vị cay, tính ôi, vào các kinh tỳ có tác dụng hành khí điều trung, hòa vị làm cho tiêu hóa được dễ dàng Trị các bệnh đau bụng do lạnh đầy bụng, chướng bụng, ăn không tiêu,

tả, lỵ, phụ nữ có thai đau bụng ra máu,… Ngoài ra, hạt Sa nhân còn còn dùng để chiết tinh dầu làm hương liệu thực phẩm, nước hoa, dầu gội, gia vị,

Theo Đỗ Tất Lợi (2004), Sa nhân là một vị thuốc kích thích và giúp sự tiêu hóa, thường dùng làm gia vị và chế rượu mùi Về căn bản, Sa nhân mới thấy dùng trong phạm vi đông y Theo tài liệu cổ, sa nhân có vị cay, tính ôn, vào các kinh tỳ, thận và vị Có tác dụng hành khí, điều trung, hòa vị làm cho tiêu hóa được dễ dàng Dùng trong những trường hợp đau bụng, đầy bụng, ăn không tiêu, tả lỵ, nhức răng,… Hiện nay, ngoài công dụng như trên,

Sa nhân được xuất sang một số nước như Trung Quốc, Nhật Bản,… dùng làm gia vị

1.2.2 Thực trạng về sản xuất Sa nhân hiện nay trên thế giới

Sản lượng Sa nhân được sản xuất trung bình hàng năm trên thế giới khoảng 35.000 tấn, xuất khẩu trung bình khoảng 23.000 tấn các quốc gia chính sản xuất Sa nhân là: Costa Rica, Guatemala, Indonexia, Brazin, Nigieria, Ấn Độ, Thái Lan, Nicaragua, Nam Phi, Lào, Việt Nam, Nepal,… Trước đây, vào những năm 1980-1990, Ấn Độ là nước sản xuất và xuất khẩu Sa nhân nhiều nhất thế giới Sau đó Guatemala vượt lên dần đầu thế giới

30.000-về sản lượng, chiếm 55-66% thị phần của thế giới

Các nước trong khu vực Tây Á tiêu thụ 59% sản lượng Sa nhân trên thế giới, châu

Âu chiếm 30%, Nhật Bản 3%, số còn lại tiêu thụ ở Mỹ và các nước khác

Mười nước chính nhập khẩu Sa nhân chiếm 80% sa nhân mua bán, trao đổi trên thị trường thế giới: Arập Xê út (26%), Ấn Độ (19%), Singapore (12%), Pakistan (8%), Trung Quốc (7%), các Tiểu vương quốc Ả rập thống nhất (7%), Bangladet (6%), Hong Kong (6%), Việt Nam (4%), Jordan (2%)

Việt Nam là nước vừa nhập khẩu vừa là nước xuất khẩu Sa nhân ra thị trường thế giới Năm 2000-2003, trung bình mỗi năm Việt Nam xuất sang Nhật 15,4 tấn, giá trung bình là 5.500 USD/tấn, tổng doanh thu hàng năm là 84.000 USD Năm 2002, Việt Nam

xuất sang Ả rập Xê út khoảng 11 tấn với giá 8.636 USD/tấn, doanh thu 90.000 USD Cũng trong năm này, Việt Nam đã nhập khẩu khoảng 1.017 tấn Sa nhân với chi phí 975.000 USD Trong đó, Indonexia là nhà cung cấp chính với 647 tấn, giá 705 USD/tấn, Hong Kong: 319 tấn, (giá 1.326 USD/tấn, FOB), Singapore: 51 tấn (giá 1.667 USD/tấn).

1.2.3 Một số công trình nghiên cứu về cây Sa nhân tím

- Từ năm 1994-1997, Trung tâm Khoa học Kỹ thuật cây trồng Bình Định (nay là Viện KHKT Nông nghiệp DHNTB) phối hợp với Viện Dược liệu Trung ương, Công ty

Dược - Trang thiết bị Y tế Bình Định thực hiên đề tài: “Nghiên cứu bảo vệ tái sinh và

trồng thử cây thuốc Sa nhân tại xã Vĩnh Sơn, huyện Vĩnh Thạnh, Bình Định” Kết quả đạt

được: (i) Đã phát hiện loài Sa nhân tím có nhiều ở các tỉnh phía Nam như Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa, trong đó có ở Vĩnh Sơn, Vĩnh Thạnh là loài có năng suất cao và dễ trồng; (ii) Đã xác định ở Bình Định có 5 loài Sa nhân, trong đó Sa nhân tím là loài dễ trồng cho năng suất cao và chất lượng tốt Nghiên cứu một số đặc điểm sinh vật học của loài Sa nhân tím và đỏ cho thấy Sa nhân tím mọc tự nhiên có 2 vụ quả và gọi là vụ chính - vụ xuân

hè (vì có nhiều hoa quả hơn) và vụ thu đông - mùa trái vụ (có ít hoa quả hơn) Ở loài sa nhân đỏ không hề có hiện tuợng này; (iii) Khoanh nuôi bảo vệ, trồng dặm Sa nhân dưới tán rừng thứ sinh bằng cây vô tính tách từ thân rễ cây trong rừng tự nhiên Nghiên cứu tạo giống vô tính, hữu tính và trồng thử nghiệm bán tự nhiên đều cho kết quả tốt, đặc biệt là Sa nhân tím trồng ở khu vực nào cũng đều ra hoa kết quả; (iv) Gieo ươm từ hạt sau 3,5 tháng tuổi, cây cao từ 10 – 20 cm có 5 - 6 lá thì mang trồng ở dưới tán rừng tự nhiên, dưới tán các cây Mít, Keo, Bồ kết, và một số cây bụi khác có độ che bóng 40% Sau 6 tháng trồng, cây cao 40 – 60 cm Trồng từ hạt cây sinh trưởng phát triển nhanh hơn gấp nhiều lần so với trồng bằng cây từ hom rễ, sau 6 tháng trồng có 7,25 cây/bụi Sau 2 năm trồng Sa nhân ra hoa kết quả

- Từ năm 1997-2000, Hội Y học cổ truyền tỉnh Ninh Thuận thực hiện đề tài về nghiên

cứu và phát triển cây Sa nhân với 2 nội dung: (i) Nghiên cứu xác định các loài sa nhân tự

nhiên về trữ lượng, chất lượng ở các xã miền núi Ninh Thuận, đã xác định được vùng phân

bố, trữ lượng của 2 loài Sa nhân chính là: Amomum villosum Lour và A xanthioides Wall

Sa nhân phân bố tự nhiên ở 8 xã trong huyện Ninh Sơn với diện tích có khả năng cho thu

hoạch là 915 ha trong tổng số1.320 ha Sa nhân mọc tự nhiên; (ii) Xây dựng mô hình trồng

thử nghiệm cây Sa nhân tại xã Phước Thành, huyện Ninh Sơn, tỉnh Ninh Thuận, trồng thử

nghiệm 0,2 ha Sa nhân từ cây vô tính, cây giống được tách từ cây Sa nhân tự nhiên về tuyển chọn lấy cây có 2 - 3 chồi thì đem trồng Trồng Sa nhân có bón phân thì sau 2 năm cây ra hoa kết quả, nếu không bón thì có thể kéo dài 3 - 4 năm Năm thứ 2 cho thu hoạch bói năng suất quả tươi 250 kg/ha, năm thứ 3 năng suất 300 kg/ha và bắt đầu có lãi 11 triệu đồng/ha/năm

- Từ năm 2000 – 2002, Hội Đông Y tỉnh Quảng Ngãi đã thực hiện đề tài: “Nghiên

cứu, điều tra, khảo sát các dược liệu có trên tỉnh Quảng Ngãi, đề xuất cơ chế chính sách phương hướng bảo tồn và phát triển” cho biết: Thị trường tỉnh Quảng Ngãi có trên 200 cơ

sở khám chữa bệnh bằng Đông y Hàng năm sử dụng từ 70 - 100 tấn dược liệu các loại Qua tính toán cho thấy mỗi 1kg dược liệu thu lãi trên 1.000đ/kg Như vậy một năm cơ sở chế biến thu mua, phân phối dược liệu có thể thu lợi từ 70-100 triệu đồng Cây Sa nhân vốn

là cây mọc hoang ở các huyện miền núi trong tỉnh (nhất là ở huyện Ba Tơ) Hàng năm nhu cầu Sa nhân tiêu thụ trong nước và xuất khẩu với số lượng tương đối lớn Để chủ động tạo

ra nguồn Sa nhân ổn định về số lượng và chất lượng, cần thiết phải tổ chức trồng Trước

mắt, lập dự án trồng thí nghiệm cây Sa nhân tím ở vùng núi Quảng Ngãi với qui mô khoảng

1 – 2 ha Các huyện miền núi có số lượng loài được dùng làm thuốc (kể cả động vật và thực vật) cũng nhiều nhất (Trà Bồng: 625; Sơn Hà: 611; Ba Tơ: 571; Bình Sơn: 583; Nghĩa Hành: 555; Minh Long: 552)

- Từ năm 2000-2003, Viện KHKT Nông nghiệp DHNTB phối hợp với Hội Nông

dân Cam Ranh, tỉnh Khánh Hòa thực hiện đề tài: "Nghiên cứu xây dựng mô hình nhân

giống và trồng cây Sa nhân tím trên địa bàn tỉnh Khánh Hòa" Đề tài đã nghiên cứu nhân

giống thành công cây Sa nhân tím bằng 2 phương pháp: Gieo bằng hạt (sau 10 tháng đạt tiêu chuẩn đưa đi trồng), bằng chồi (tạo cây con có bầu sau 5 - 6 tháng đạt tiêu chuẩn đem

đi trồng, đạt tỷ lệ xuất vườn 67%) Giống cây Sa nhân tím này được được đem trồng tại 3

mô hình thực nghiệm: Trồng dưới tán rừng điều 3 năm tuổi tại xã Cam An Bắc (Cam Ranh); trồng dưới tán rừng điều 8 năm tuổi tại xã Khánh Trung (Khánh Vĩnh); trồng dưới tán rừng thứ sinh nghèo kiệt tại xã Sơn Bình (Khánh Sơn) Kết quả: Sa nhân tím trồng ở Khánh Vĩnh có tỷ lệ sống cao, sau 2 năm đã khép tán, đảm bảo cho việc che phủ bảo vệ đất

và có tỷ lệ mọc cây mới rất cao (22,5 cây/bụi); Sa nhân tím trồng ở Khánh Sơn sinh trưởng kém hơn, tỷ lệ mọc cây mới thấp (4,9 chồi/bụi)

- Từ năm 2004 - 2006, Viện KHKT Nông nghiệp DHNTB thực hiện đề tài: "Nghiên

cứu, xây dựng mô hình trồng cây Sa nhân trên địa bàn huyện Sơn Hòa, tỉnh Phú Yên" Kết

quả nghiên cứu đã đạt được: Cây Sa nhân tím được trồng dưới tán rừng sinh trưởng phát triển rất tốt, chỉ sau 2 năm trồng Sa nhân đã ra hoa đậu quả Năng suất khô sau 2 năm trồng của mô hình trồng Sa nhân tím dưới tán rừng keo là 45,1 kg/ha và dưới tán rừng tự nhiên là 16,4 kg/ha Do rừng thứ sinh có độ tàn che còn tương đối lớn nên khả năng đâm tia mọc cây con và ra hoa đậu quả kém hơn, để nâng cao năng suất cần phát dọn thực bì và chặt bỏ những cây kém giá trị kinh tế giảm độ tàn che Còn Sa nhân tím dưới tán vườn cà phê và vườn nhà vẫn chưa ra hoa kết quả

- Từ năm 2004-2008, Trung tâm Giống cây trồng Bình Định phối hợp cùng Sở Y tế

Bình Định thực hiện đề tài: “Nghiên cứu quy trình kỹ thuật trồng, thu hoạch bảo quản và

dược tính của loài Sa nhân tím tại Bình Định” Có một số kết quả như sau: (i) Cây Sa nhân

tím mọc tự nhiên, có mặt hầu hết ở các vùng rừng núi tỉnh Bình Định; tập trung với mật độ lớn tại các huyện Vĩnh Thạnh, Tây Sơn, Vân Canh, Hoài Ân, An Lão và Phù Cát; chất lượng Sa nhân tự nhiên ở Bình Định có hàm lượng tinh dầu cao, từ 2,95 - 4,26% (ii) Đã thử nghiệm 0,2 ha sa nhân tím trồng dưới tán rừng trồng và 0,6 ha trồng dưới tán rừng tự nhiên đều cho kết quả tốt Sau 3 năm trồng, cây Sa nhân dưới tán rừng tự nhiên có 75% cây

có hoa và quả Do phụ thuộc vào tán rừng tự nhiên nên cây Sa nhân ở đây sinh trưởng không đều vì độ che phủ của tán rừng không đồng đều Còn mô hình trồng cây Sa nhân dưới tán rừng trồng sinh trưởng tốt hơn Sau 3 năm cây bắt đầu cho quả, năng suất khoảng 100-200 kg quả khô/ha/năm Thông thường cứ 10 kg quả tươi cho 1,5-1,8 kg quả khô, bóc được 0,7-0,8 kg hạt

- Từ 2008 – 6/2011, Trung tâm Ứng dụng và Chuyển giao công nghệ Phú

Yên và Viện KHKT Nông nghiệp DHNTB thực hiện dự án “Phát triển vùng

nguyên liệu cây Sa nhân tím phục vụ xuất khẩu và tiêu dùng nội địa tại huyện miền núi Sơn Hoà, tỉnh Phú Yên" với quy mô: 40 ha và kết quả đạt được: (i) Mô hình gieo ươm cây giống Sa nhân tím với quy mô là 6.000 cây/ 3 năm, đảm bảo số lượng và tiêu chuẩn cây xuất vườn; (ii) Mô hình trồng Sa nhân tím dưới tán rừng keo với quy mô là 30

ha/ 3 năm và năng suất quả khô là 204,4 kg quả khô/ha/năm, lãi ròng bình quân là 30,923 triệu đồng/ ha; tỷ suất lợi nhuận là 1,5 lần; (iii) Mô hình trồng Sa nhân tím dưới tán rừng tự nhiên với quy mô là 5 ha/ 3 năm và năng suất quả khô là 150,4 kg/ha/năm; lãi ròng là 17,415 triệu đồng/ ha, tỷ suất lợi nhuận là 0,9 lần; (iv) Mô hình khoanh nuôi tái sinh tự nhiên Sa nhân tím với quy mô là 5 ha/ 3 năm và năng suất quả khô là 210,3 kg/ha/năm, lãi ròng bình quân là 36,435 triệu đồng/ ha; tỷ suất lợi nhuận là 2,3 lần; (v) Tỷ lệ che phủ đất của tán lá cây Sa nhân tím của các mô hình đều tăng theo thời gian sau trồng và sau 24 tháng trồng bề mặt đất đã được che từ 70,0 – 77,1%

- Từ năm 2007 - 2010, Viện KHKT Nông nghiệp DHNTB thực hiện đề tài: “Nghiên

cứu gây trồng cây Sa nhân tím trên địa bàn tỉnh Gia Lai nhằm bảo vệ, phát triển nguồn gen quý, sử dụng hiệu quả đất dốc và nâng cao thu nhập cho nhân dân vùng núi” Kết quả

đã đạt được như sau: (i) Sau 36 tháng trồng, năng suất quả khô Sa nhân tím xuất xứ Bình Định cao nhất với độ tin cậy 95% (275,3 kg/ha/năm), kế đến Phú Yên, Khánh Hòa, năng suất thấp nhất là xuất xứ Gia Lai (139,1 kg/ha/năm); (ii) Sa nhân tím sau trồng 36 tháng dưới tán rừng xoan, năng suất khô tại thí nghiệm phân bón của vụ 1 và vụ 2 của P1RT là 148,7 kg/ha (cao nhất) và thấp nhất là không bón phân chỉ đạt 83,1 kg/ha; trồng dưới tán rừng tự nhiên với năng suất khô của vụ 1 và 2 của P1TN là 128,5 kg/ha (cao nhất) và thấp nhất là không bón chỉ đạt 77,8 kg/ha; (iii) Thí nghiệm mật độ trồng sa nhân tím dưới tán rừng xoan sau 36 tháng, năng suất khô trong vụ 1 và vụ 2 của mật độ 2.000 cây/ha là 73,5 kg/ha (thấp nhất) và cao nhất là 4.000 cây/ha đạt 189,6 kg/ha Mật độ trồng từ 2.500 – 4.000 cây/ ha cho hiệu quả kinh tế cao; dưới tán rừng tự nhiên, năng suất khô của vụ 1 và

vụ 2 của mật độ 2.000 cây/ha là 66,6 kg/ha (thấp nhất) và cao nhất là 4.000 cây/ha đạt 157,6 kg/ha Mật độ trồng 3.000 cây/ha cho hiệu quả kinh tế cao

1.3 ĐẶC ĐIỂM TỰ NHIÊN VÀ KINH TẾ - XÃ HỘI CỦA HUYỆN BA TƠ, TỈNH QUẢNG NGÃI

1.3.1 Điều kiện tự nhiên

1.3.1.2 Tình hình sử dụng đất

Tổng diện tích tự nhiên (DTTN) toàn huyện: 113.669,5 ha; chiếm 22,1 % DTTN toàn tỉnh Đất sản xuất nông, lâm, ngư nghiệp: 103.425,3 ha chiếm 91,0 % tổng DTTN

Trong đó:

- Đất sản xuất nông nghiệp: 6.115,3 ha chiếm 5,4 % tổng DTTN.

Bao gồm: + Đất trồng cây lương thực (lúa, ngô): 2.431,5 ha

+ Đất trồng cây công nghiệp ngắn ngày (mía, sắn, lạc): 2.634,0 ha + Đất trồng rau đậu các loại: 768,0 ha

+ Đất trồng cây ăn quả (mít, chuối, dứa, phân tán): 281,8 ha

- Đất lâm nghiệp: 97.278,6 ha chiếm 85,6 % tổng DTTN.

- Đất nuôi trồng thuỷ sản: 200 ha chiếm 0,01 % tổng DTTN.

- Đất nông nghiệp khác: 23,2 ha chiếm 0,02 % tổng DTTN.

- Đất phi nông nghiệp: 3.501,2 ha chiếm 3,1 % tổng DTTN.

- Đất chưa sử dụng: 6.743,0 ha chiếm 5,9 % tổng DTTN

1.3.1.3 Khí hậu, thời tiết

Hàng năm, vào mùa khô có khoảng 50 - 55 ngày gió Tây khô nóng xuất hiện; trong thời kỳ này nhiệt độ cao nhất có thể đạt tới 400C và độ ẩm thấp dưới 60% Bão thường xuất hiện vào các tháng IX, X, XI; trung bình một năm có 1 - 2 cơn bão, năm nhiều nhất có 5 cơn bão

Nhìn chung khí hậu Ba Tơ tương đối thuận lợi cho phát triển lâm nghiệp Tuy nhiên,

do lượng mưa lớn, tập trung vào một vài tháng trong năm, địa hình phức tạp, có độ cao và

độ dốc lớn nên hàng năm diện tích bị xói mòn bởi các dòng chảy của các con sông lớn khó khắc phục Đây cũng là một trong những khó khăn trong việc phát triển và mở rộng sản xuất nông - lâm nghiệp của huyện nhà

1.3.1.4 Nông hóa thổ nhưỡng

Được chia làm 3 nhóm đất chính và 10 đơn vị đất với 21 đơn vị đất phụ gồm:

- Nhóm đất phù sa - FLUVISOLS (FL): Diện tích 6.218,2 ha chiếm 5,5 % tổng DTTN Nhóm đất này có khả năng gieo trồng nhiều loại cây trồng khác nhau như: Lạc, các loại đậu, đỗ khác, khoai, các loại rau quả, dưa hấu, mía, bắp, lúa nước,…; do hàm lượng các chất dinh dưỡng thấp nên nhóm đất này cần đầu tư đầy đủ phân bón các loại cho từng cây trồng cụ thể, những đất quá chua cần bón vôi để cải tạo

- Nhóm đất xám - ACRISSOLS (AC): Diện tích 105.554,4 ha chiếm 92,9 % diện tích tự nhiên, đây là loại đất chiếm tỷ lệ lớn nhất, phân bố trên các địa hình núi cao, dốc và

1.3.1.5 Nguồn nước

Nguồn nước mặt chủ yếu nhờ vào nguồn nước trời và nước của hệ thống Sông Liên, Sông Re, Sông Tô, Sông Nước Lang, Sông Nước Nẻ,… và hệ thống khe suối phân bố với mật độ cao Ngoài ra còn có một số công trình hồ chứa nước như: Hồ Chứa nước Núi Ngang, hồ Suối Loa, hồ Kon Dung,…

1.3.2 Điều kiện kinh tế xã hội

1.3.2.1 Tổng số đơn vị hành chính cấp xã, thị trấn, thôn

Được chia thành 20 đơn vị hành chính cấp xã (trong đó: 19 xã và 01 thị trấn), có 99 thôn và 6 tổ dân phố Ba Tơ có 14 xã đặc biệt khó khăn (ĐBKK) thuộc Chương trình 135 (GĐI); hiện nay còn 8 xã khu vực III và 12 thôn ĐBKK của 7 xã khu vực II được thụ hưởng Chương trình 135 (GĐII)

1.3.2.2 Qui mô và tăng trưởng kinh tế

Tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân hàng năm giai đoạn 2006 – 2010 ở mức 13,7% (trong đó: Nông lâm nghiệp tăng bình quân 11,8%, Công nghiệp – TTCN - Xây dựng tăng 15,2% và Thương mại - Dịch vụ tăng 19,9% ) Tổng giá trị sản xuất năm 2010 đạt 340,6 tỷ đồng Thu nhập bình quân đầu người năm 2010 đạt 6,7 triệu đồng/ người/năm, tăng 2,8 triệu đồng so với năm 2005

1.3.2.3 Cơ cấu kinh tế

Tỷ trọng ngành Nông, lâm, ngư nghiệp giảm từ 70% năm 2005 xuống 63,48% năm 2010; ngành Công nghiệp – TTCN – Xây dựng tăng từ 14,3% năm 2005 lên 15,2% năm 2010; ngành Thương mại - Dịch vụ tăng từ 15,7% năm 2005 lên 20,5% năm 2010 Về cơ cấu kinh tế đã có sự chuyển dịch theo hướng tích cực Tuy nhiên, tỷ trọng Công nghiệp - TTCN tăng vẫn còn chậm

1.3.2.4 Về dân số, dân tộc, tôn giáo và lao động

- Dân số toàn huyện là 13.495 hộ, với 52.061 khẩu, có 2 dân tộc chính là Hrê và Kinh; trong đó: dân tộc Hrê có: 11.528 hộ, 43.685 khẩu, chiếm 83,4%

- Mật độ dân số thưa, bình quân 45 người dân/km2; phân bổ dân cư thưa thớt ở từng làng, xóm; riêng thị trấn Ba Tơ và xã Ba Động phân bổ tương đối đều, dày hơn; bình quân

194 người / km2

- Số người trong độ tuổi lao động là 28.036 người, chiếm 54,9% tổng dân số; trong

đó có 14.298 lao động nữ, chiếm 51% trong tổng số lao động Thực trạng lao động ở địa phương được chia theo các lĩnh vực sau: Lao động làm việc trong lĩnh vực nông, lâm nghiệp: 23.432 người chiếm tỷ lệ 83,6%; trong lĩnh vực công nghiệp địa phương: 910 người chiếm tỷ lệ 3,3%; trong lĩnh vực dịch vụ : 2.573 người chiếm tỷ lệ 9,2%; trong lĩnh vực thủ công, làm việc tại gia đình: 1.121 người chiếm tỷ lệ 4,0%

1.3.3 Thực trạng về sản xuất Nông, lâm, ngư nghiệp giai đoạn 2006 - 2010

1.3.3.1 Về nông nghiệp

(i) Trồng trọt: Đất dùng để trồng trọt là 6.115,3 ha; chiếm 5,4% DTTN; Đến năm 2010 đất

để trồng lúa 2.359,8ha, bình quân mỗi hộ chỉ đạt 0,17 ha, trong đó còn 2.559 hộ nghèo có diện tích đất ruộng lúa nước 2 vụ bình quân 0,05 ha/hộ (theo QĐ 134 là 0,15 ha/hộ) và 978

hộ nghèo có diện tích đất ruộng lúa nước 1 vụ bình quân 0,1 ha/hộ (theo QĐ 134 là 0,25 ha/hộ); còn lại là trồng các loại cây công nghiệp ngắn ngày như: Sắn, Mía, Ngô, Lạc và các loại hoa màu khác,…

Chủ yếu là cây lúa sản xuất 2 vụ/năm, diện tích gieo sạ vụ ĐX là 2.225 ha, vụ HT 1.961 ha, năng suất vụ ĐX 48,8 tạ/ha; vụ HT 48,6 tạ/ha (năm 2011), bên cạnh còn có ngô

162 ha, năng suất 38,2 tạ/ha; sắn 1.720 ha, năng suất 13,4 tấn/ha và cây mía; trong đó cây mía chiếm diện tích 950 ha, năng suất 47,3 tấn/ha Sản lượng lương thực có hạt năm 2010 đạt 20.553 tấn, trong đó cây lúa chiếm > 85% điện tích

Ngành trồng trọt của huyện luôn được ưu tiên đầu tư phát triển, xác định cây lúa là trọng tâm nhằm ổn định và đảm bảo an ninh lương thực; các cây nguyên liệu là hàng đâu như: Sắn, mía, ngô, lạc Nhưng còn nhiều bất cập và hạn chế như: sản xuất chưa có chất lượng cao, giá trị/ đơn vị diện tích còn quá thấp, khả năng tiếp thu khoa học kỹ thuật chậm, thời tiết thất thường, bên cạnh còn một số yếu tố khác như việc đầu tư phân bón và phòng trừ sâu bệnh còn hạn chế, nước tưới chưa đảm bảo 2 vụ cho cây lúa và các loại cây trồng cạn trong năm; trình độ sản xuất của người dân còn mang nặng tập quán canh tác quảng canh và lạc hậu vì thế đã ảnh hưởng đến sự phát triển của ngành trồng trọt

(ii) Chăn nuôi: Tổng đàn gia súc toàn huyện (đến 12/2010) là 57.441 con (trong đó: trâu

20.353 con, bò 9.084 con, lợn 27.479 con, dê 525 con) Nhìn chung, ngành chăn nuôi ở huyện trong những năm qua luôn được chú trọng và phát triển theo hướng ổn định đàn trâu, lai hóa đàn bò; tuy nhiên, do tình hình dịch bệnh ở gia súc diễn biến ngày càng phức tạp, lây lan trong diện rộng, giá cả thất thường,… làm cho người nông dân không an tâm đầu tư trong lĩnh vực này

1.3.3.2 Về lâm nghiệp: Lâm nghiệp được xác định là ngành mũi nhọn trong việc

phát triển kinh tế - xã hội của huyện Tổng diện tích đất lâm nghiệp 97.278,6 ha, chiếm 85,6% tổng DTTN; trong đó đất rừng trồng sản xuất là 32.358,8 ha; đất không rừng quy hoạch cho trồng rừng sản xuất là 27.476,0 ha.

(i) Sản xuất lâm nghiệp: Chủ yếu là cây Keo nguyên liệu trồng tập trung, diện tích khai

thác và trồng hàng năm từ 3.000 – 4.000 ha, năng suất bình quân đạt từ 70 - 80 tấn/ha và

một số cây bản địa trồng phân tán như: Sao xanh, Xoan, Mít, Bạch đàn, về lâm sản ngoài

gỗ (lâm sản dưới tán rừng) chủ yếu cây Mây, Sa nhân, Đót, mật ong, Cây bản địa có giá

trị kinh tế và bảo vệ môi trường, nhưng do khó khăn về kinh tế nông dân chưa chú trọng phát triển trồng Sản phẩm lâm sản từ cây mây trong mấy năm gần đây do có các chương trình đầu tư của nhà nước và công tác khuyến nông của huyện đã tạo cho một số nông dân chú trọng quản lý, chăm sóc và nuôi dưỡng, đến nay toàn huyện có trên 800 ha mây người dân quản lý, chăm sóc và nuôi dưỡng Nhưng các sản phẩm lâm sản như: Sa nhân, Đót, mật ong, nông dân còn khai thác tự nhiên, chưa chú trọng quản lý, nuôi dưỡng và khai thác bền vững

(ii) Về chế biến: Hiện nay trên toàn huyện chủ yếu có cơ sở chế biến gỗ dân dung (đóng

bàn, ghế, nhà cửa, ) Khó khăn nhất trong sản xuất lâm nghiệp là nguồn vốn và đường giao thông để vận chuyển, mặt khác ở địa phương chưa có nhà máy chế biến nguyên liệu tại chỗ, phải vận chuyển đến các nhà máy ngoài tỉnh do đó chi phí lớn, lợi nhuận thấp, nhất là hàng lâm sản như: Mây, Đót, Sa nhân, mật ong,

1.3.5 Đánh giá ảnh hưởng của điều kiện tự nhiên và đặc điểm của dân số, dân tộc tới phát triển kinh tế - xã hội của huyện Ba Tơ, tỉnh Quảng Ngãi

1.3.5.1 Thuận lợi

(i) Về điều kiện tự nhiên

Ba Tơ có vị trí là huyện cửa ngõ phía Tây Nam của tỉnh Quảng Ngãi, nối liền với quốc lộ 24 giữa đồng bằng ven biển với Tây Nguyên tạo thành một tiểu vùng kinh tế Vị trí địa lý như trên tạo điều kiện thuận lợi cho huyện trong việc giao lưu phát triển kinh tế xã hội liên vùng (với các huyện trong tỉnh, các tỉnh trong vùng và cả nước) Đó vừa là thị trường tiêu thụ sản phẩm và cũng là cung cấp những sản phẩm hàng hoá cần thiết cho nhân dân trong huyện, trên phương diện rộng hơn là thuận lợi về hợp tác đầu tư

Đất đai rộng lớn, điều kiện địa hình và khí hậu đa dạng, khá ổn định đã tạo cho huyện những vùng sinh thái nông nghiệp thích hợp với nhiều loại cây trồng Đặc biệt là diện tích đất xám (chiếm đến 92,9% tổng DTTN của huyện), phân bố trên các địa hình núi cao, dốc và ở hầu hết các xã, thị trấn phù hợp cho việc phát triển rừng (rừng trồng và rừng

tự nhiên) và lâm sản ngoài gỗ (Mây, Sa nhân, Đót,…)

Ba Tơ còn có thảm thực vật đa dạng, phong phú cả về chất lượng và chủng loại, diện tích rừng và trữ lượng gỗ còn khá cao

Nguồn nguyên liệu từ nông lâm nghiệp phong phú, dồi dào, tạo điều kiện cho phát triển công nghiệp chế biến nông lâm sản với quy mô lớn

(ii) Về dân số, dân tộc

Nguồn nhân lực dồi dào, nhân dân các dân tộc đoàn kết có bản chất cần cù chịu khó Bước đầu đã có chuyển biến trong sản xuất, chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi áp dụng các thành tựu khoa học kỹ thuật và sản xuất.

1.3.5.2 Khó khăn

(i) Về điều kiện tự nhiên

Huyện Ba Tơ có điều kiện khí hậu tương đối ổn định, khí hậu phân thành hai mùa rõ rệt, lượng mưa tập trung chủ yếu vào mùa mưa (lượng mưa trung bình hàng năm lớn nhất tỉnh và khu vực DHNTB, tập trung mưa tháng 10-11 hàng năm), còn lại thì hạn hán kéo dài Điều này gây khó khăn rất nhiều cho sản xuất nông nghiệp: mùa thu hoạch thường trùng với mùa mưa, việc khai thác nguồn nước tưới cho cây trồng vào mùa khô lại rất tốn kém

Diện tích rừng ngày càng giảm do khai thác quá mức, rừng tự nhiên ngày càng thu hẹp do khai thác quá mức, không theo quy hoạch, kế hoạch, phá rừng tự nhiên để trồng keo, để làm nương rẫy,… cộng với sự thay đổi khí hậu khá thất thường một số năm gần đây đã tác động xấu đến môi trường sinh thái Đặc biệt là diện tích đất bị xói mòn trơ sỏi đá ngày một tăng do sự tác động mạnh của lũ, lụt

(ii) Về dân số, dân tộc

Bộ máy tổ chức quản lý điều hành của một số cơ quan huyện và cơ sở xã, thị trấn còn thiếu và yếu về chuyên môn, nghiệp vụ đã gây không ít khó khăn trong việc quản lý chỉ đạo, điều hành Tỷ lệ hộ nghèo chiếm tỷ lệ cao, trình độ dân trí thấp nhất là đồng bào dân tộc thiểu số; Lao động nông nghiệp hầu hết chưa qua đào tạo nên việc tiếp thu tiến bộ khoa học kỹ thuật áp dụng vào sản xuất còn nhiều hạn chế Tập quán canh tác của nhân dân chuyển biến chưa nhanh, tình trạng chăn nuôi gia súc thả rông còn phổ biến; việc chuyển đổi cơ cấu giống cây trồng, vật nuôi còn chậm Một số bộ phận nhân dân vẫn còn tư tưởng trông chờ, ỷ lại vào sự hỗ trợ của Đảng và Nhà nước

* Phát triển kinh tế, xã hội của huyện Ba Tơ trong thời qua tuy có những bước phát triển nhưng chưa mạnh, chưa đều Việc chuyển đổi cơ cấu kinh tế theo hướng phát triển

CN, TTCN, DV còn chậm và tỷ trọng thấp trong cơ cấu kinh tế; phát triển sản xuất nông nghiệp và xây dựng nông thôn chưa toàn diện, đời sống của một bộ phận nhân dân còn khó khăn nhất là ở các xã vùng cao, vùng đặc biệt khó khăn; văn hóa, giáo dục, y tế phát triển chưa đồng bộ, một số phong tục tập quán lạc hậu vẫn còn tồn tại,…

1.3.6 Những nhiệm vụ chủ yếu phát triển Nông, lâm, ngư nghiệp giai đoạn 2011-2015 (Trích báo cáo Chính trị của BCH Đảng bộ huyện Ba Tơ khóa XVI)

1.3.6.1 Các chỉ tiêu chủ yếu có liên quan đến sản xuất nông nghiêp

(i) Giá trị sản xuất tăng bình quân trong 5 năm (2011-2015): 16,5%; trong đó: Nông – Lâm – Ngư nghiệp: 14%; CN – TTCN – Xây dựng: 19% và Thương mại – Dịch vụ: 22%

(ii) Tổng giá trị sản xuất đến năm 2015 đạt 732 tỷ đồng; trong đó: Nông – Lâm – Ngư nghiệp: 417 tỷ đồng; CN – TTCN – Xây dựng: 125 tỷ đồng và Thương mại – Dịch vụ:

(vi) Giá trị sản xuất lâm nghiệp: 30 triệu đồng/ ha/ chu kỳ; giá trị sản xuất đất nông nghiệp: 35 tr.đ/ ha/ năm

(vii) Chăn nuôi: Phát triển ổn định đàn trâu đến năm 2015 là 19.000 – 20.000 con; đàn bò: 10.000 – 11.000 con, tỷ lệ lai sin hóa đàn bò đạt 70%; đàn heo: 30.000 con; đàn gia cầm: 120.000 con Sản lượng thịt hơi xuất chuồng: 2.500 – 3.000 tấn/ năm Sản lượng cá nước ngọt trên 150 tấn/ năm

(viii) Diện tích cây lúa được tưới bằng các công trình kiên cố: 70%

(ix) Hàng năm trồng cây phân tán đạt 0,5 triệu cây; trồng rừng tập trung 5.000 ha và khai thác 3.000 ha Đến năm 2015, tổng diện tích quản lý bảo vệ, khoanh nuôi: 82.278 ha;

độ che phủ của rừng đạt 69%

1.3.6.2 Những nhiệm vụ chủ yếu phát triển Nông, lâm, ngư nghiệp giai đoạn 2011-2015

Phát triển nông nghiệp, nông thôn theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa; đa dạng hóa ngành nghề nông thôn, gắn sản xuất với chế biến và tiêu thụ sản phẩm theo hướng sản xuất hàng hóa Phát triển các loại hình dịch vụ nông thôn tạo thêm việc làm, tăng thu nhập cho nông dân Từng bước cơ giới hóa sản xuất, áp dụng tiến bộ KHKT vào sản xuất, xóa bỏ daanfnhwngx tập quán sản xuất lạc hậu để tăng năng suất lao động; chuyển đổi giống cây trồng vật nuôi nhằm đảm bảo an ninh lương thực và phát triển chăn nuôi có giá trị kinh tế cao Tập trung phát triển các mô hình kinh tế trang trại gắn với giao đất, giao rừng; tạo thành vùng sản xuất hàng hóa tập trung, tăng giá trị sản xuất nông, lâm nghiệp, có sức cạnh tranh với các vùng lân cận, đáp ứng được nhu cầu tiêu thụ của thị trường

Đẩy mạnh phát triển rừng bền vững là một trong nhwmngx hướng trọng tâm, cơ bản

để phát triển vùng nguyên liệu phục vụ cho công nghiệp chế biến, xem đây là nhiệm vụ đột phá để thực hiện giảm nghèo nhanh và bền vững Thực hiện tốt công tác quản lý, bảo vệ và phát triển vốn rừng hiện có Tuyên truyền phổ biến pháp luật về quản lý, bảo vệ đến cộng đồng dân cư bằng nhiều hình thức Khai thác sản phẩm rừng trồng và tận thu sản phẩm từ rừng tự nhiên đảm bảo theo kế hoạch và đúng quy định theo pháp luật Tăng cường các biện pháp hành chính, kiên quyết ngăn chặn và xử lý nghiêm các trường hợp khai thác lâm sản và động vật rừng trái phép

Khai thác mọi tiềm năng mặt nước để nuôi cá nước ngọt, chú trọng khai thác có hiệu quả các hồ chứa nước để tăng thêm thu nhập cho nhân dân.

CHƯƠNG II PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU2.1 Cách tiếp cận

- Điều tra, thu thập các thông tin về tình hình phân bố, thu hoạch Sa nhân ở các địa

bàn khác nhau thuộc tỉnh Quảng Ngãi Qua đó xác định vùng phân bố, những thuận lợi, khó khăn và hạn chế của thu hái, việc sản xuất Sa nhân tại địa phương

- Tiếp nhận các kết quả nghiên cứu và các tiến bộ về giống, kỹ thuật canh tác, thu hoạch, sơ chế, trong và ngoài nước nhằm xác định những giải pháp khả thi để nghiên cứu

và phát triển

- Chọn điểm (hộ nông dân) tại các tiểu vùng sinh thái đặc trưng để bố trí các thí nghiệm

- Tiến hành thử nghiệm kỹ thuật canh tác, giống Sa nhân tím tại các điểm thí nghiệm

có sự tham gia của cán bộ kỹ thuật, của cán bộ khuyến nông và của nông dân

- Xây dựng hướng dẫn kỹ thuật nhân giống, trồng Sa nhân tím, thu hoạch, sơ chế đạt năng suất cao, chất lượng tốt

- Chuyển giao kết quả nghiên cứu đến các cơ quan có liên quan, cán bộ kỹ thuật ở các cấp trong tỉnh, đến hộ nông dân trực tiếp sản xuất thông qua đợt hội nghị tham quan đầu

bờ, hội thảo khoa học

2.2 Phương pháp nghiên cứu

2.2.1 Phương pháp thu thập tài liệu, thông tin, tổng hợp phân tích thống kê

- Các yếu tố kinh tế tự nhiên tỉnh Quảng Ngãi và huyện Ba Tơ

- Các tài liệu, công trình nghiên cứu về cây Sa nhân trong và ngoài nước

- Các thông tin từ những tài liệu nghiên cứu có liên quan đến đề tài

- Sử dụng phương pháp đánh giá nông thôn có tham gia của người dân PRA (Participatory Rural Apprisal), phương pháp KIP để điều tra điều kiện tự nhiên và kinh tế

xã hội

- Sử dụng phương pháp thống kê để phân tích các số liệu điều tra đã thu thập được

- Phương pháp lấy mẫu phiếu điều tra: phương pháp phân tầng

2.2.2 Phương pháp khảo sát điều tra thực địa

Điều tra khảo sát nhằm xác định địa điểm để bố trí và xây dựng thí nghiệm tại huyện

Ba Tơ, tỉnh Quảng Ngãi

2.2.3 Phương pháp thí nghiệm đồng ruộng

Các ô thí nghiệm được bố trí theo khối đầy đủ ngẫu nhiên trên cùng một sườn dốc của đồi và cùng hướng

2.2.4 Phương pháp thu hoạch, sơ chế, bảo quản Sa nhân tím

Cơ sở (1): Màu sắc quả,

thời tiết, cách hái, công lao

Thời gian phơi: 12 giờ, 24 giờ, 30 giờ, 36 giờ, 42 giờ, 48 giờ;

Thời gian sấy: 2 giờ, 4 giờ, 6 giờ

2.2.5 Phương pháp lấy mẫu và phân tích đất, sản phẩm (quả và hạt Sa nhân tím)

* Phương pháp phân tích đất:

- Mẫu đất được lấy ở tầng canh tác tại các công thức thí nghiệm theo 2 đường chéo trong mỗi ô thí nghiệm, mỗi đường chéo lấy 5 điểm, trộn đều

- Thời điểm và số lượng mẫu:

+ Đất: ở tất cả các ô thí nghiệm, trước trồng (05 mẫu), sau trồng 1 năm (05 mẫu), sau trồng 2 năm (05 mẫu)

+ Mẫu quả và hạt Sa nhân tím: 10 mẫu (ở thí nghiệm 2: 2 mẫu, TN 3: 2 mẫu và Sa nhân tím ngoài tự nhiên: 1 mẫu), thu hoạch vụ 1 (05 mẫu), thu hoạch vụ 2 (05 mẫu)

- Các chỉ tiêu và phương pháp phân tích đất, chất lượng hạt Sa nhân như sau:

K2O dễ tiêu (mg/100 g đất) Quang kế ngọn lửa; Chiết rút bằng acetat amon

Định lượng tinh dầu Phương pháp chạy sắc ký khí

* Phương pháp phân tích chất lượng của sa nhân

* Xác định hàm lượng tinh dầu: Các mẫu Sa nhân được lập hồ sơ mã hóa và chuyển

tới cơ sở phân tích Mẫu trước khi phân tích đều được xử lý bằng cách phân loại I, II, III theo quy định của dược điển và chỉ sử dụng Sa nhân loại I để cất tinh dầu và định lượng hàm lượng tinh dầu Quá trình chưng cất cũng như định lượng được tiến hành đúng theo quy định của Dược điển

* Phân tích thành phần của tinh dầu Sa nhân: Sử dụng sắc ký khí.

Để phân tích sắc ký, các mẫu tinh dầu được pha thành dung dịch 10% trong methanol

Không khí nén được cung cấp từ chai khí nén, độ tinh khiết 99,999%

Phần mềm điều khiển máy và phân tích: GC Chemstation 2006

Cột sắc ký: Cột mao quản DB-1, model J&W 122-1062, chiều dài 60m, đường kính trong 250µm, độ dày pha tĩnh 0,25µm

- Điều kiện phân tích sắc ký khí

Lưu lượng hydro: 40ml / phút

Lưu lượng không khí: 350ml / phút

Định danh và xác định hàm lượng các cấu tử chính của tinh dầu

Các đỉnh của các cấu tử chính của tinh dầu được nhận định dựa trên so sánh với sắc

ký đổ GC-MS của các phân tích trước đây và so sánh với chất chuẩn là Camphor

Hàm lượng của các cấu tử chính của tinh dầu được xác định bằng so sánh diện tích đỉnh của từng cấu tử với tổng diện tích đỉnh của tất cả các cấu tử của tinh dầu trên sắc ký đồ

2.2.6 Phương pháp xử lý số liệu

Số liệu điều tra đo đếm được xử lý theo phương pháp thống kê sinh học của Gommez thông qua chương trình Excel, IRRISTAT 4.0 trên máy vi tính

2.2.7 Phương pháp tính năng suất quả Sa nhân tím

- Năng suất quả tươi (kg/ha) = [(Số chùm quả/ bụi x Số quả/ chùm) x Mật độ] / (Số quả tươi/ kg)

- Năng suất quả khô (kg/ha) = Năng suất quả tươi/ (Tỷ lệ quả tươi/ quả khô)

2.2.8 Phương pháp tính tỷ lệ che phủ (%)

Tỷ lệ che phủ (%) = {[(D tán x D tán) x 3,14]/ 4}/ 10.000 x 100

2.2.9 Phương pháp phân tích hiệu quả kinh tế

- Tổng giá trị thu nhập (GR) = Năng suất thực tế x Giá bán trung bình tại địa phương

- Tổng chi phí lưu động (TVC) = Chi phí vật chất + Chi phí lao động + Chi phí năng lượng + Lãi suất vốn đầu tư

- Lãi thuần (NB) = GR - TVC

- Tỷ suất lãi = NB / TVC

2.3 Các chỉ tiêu theo dõi

- Theo dõi các chỉ tiêu sinh trưởng, phát triển, sâu bệnh hại và năng suất cây Sa nhân tím như sau:

+ Các chỉ tiêu sinh trưởng: Chiều cao cây, đường kính gốc, đường kính tán, số lá/ cây, tổng số cây/ bụi;

+ Các chỉ tiêu về năng suất: Số chùm hoa/ bụi, số quả/ chùm, số quả/ bụi, số quả tươi/ kg, tỷ lệ khô/ tươi, năng suất quả tươi, năng suất quả khô;

+ Đối với sâu bệnh hại: loài sâu bệnh, số sâu/ cây, số lá bệnh/ cây, tỷ lệ bộ phận của cây bị bệnh

- Định kỳ theo dõi thí nghiệm: 6 tháng/lần

2.4 Kỹ thuật áp dụng trồng Sa nhân tím tại các thí nghiệm

(1) Tiêu chuẩn cây con:

* Cây con vô tính:

- Tuổi cây: 5 tháng;

- Túi bầu: 15 x 20 cm ;

- Chiều cao cây: 40 – 60 cm;

- Số lá trên cây: 10 - 14 lá;

- Cây khỏe mạnh, không bị sâu bệnh

* Trong các thí nghiệm của đề tài đã sử dụng cây con từ việc tách chồi và trồng ngay; chọn nhánh bánh tẻ từ 1 đến 2 tuổi ở những bụi phát triển tốt, cho ra hoa quả tương đối tập trung Cây có 2 - 3 đốt thân ngầm và 40 – 50 cm thân khí sinh (thân giả)

(2) Kỹ thuật trồng:

- Phát dọn thực bì: phát sát gốc, thực bì được dọn sạch và xếp vào gốc cây rừng trồng hoặc cây rừng Đối với rừng tự nhiên chỉ phát dọn cục bộ và chặt những cây không mục đích có đường kính gốc < 6 cm, chiều cao gốc chặt < 10 cm Xử lý thực bì trong mùa khô

- Bố trí theo đường đồng mức và hố cuốc theo hình nanh sấu

- Đào lấp hố: Cuốc hố 30 x 30 x 30 cm, bón lót 0,2 kg/cây phân hữu cơ vi sinh Đào, bón lót và lấp hố trước khi trồng 1 tháng

- Mùa trồng: từ tháng 9 - 12, trong những ngày râm mát hoặc có mưa nhẹ

- Quản lý và bảo vệ rừng:

+ Bảo vệ rừng, cấm thả trâu bò dậm, phá hoại cây

+ Thuê người bảo vệ thường xuyên không để người, gia súc, thú rừng phá hoại

+ Kiểm tra phát hiện sâu bệnh hại

CHƯƠNG III KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN3.1 ĐIỀU TRA TÌNH HÌNH SẢN XUẤT, THU HÁI, CHẾ BIẾN VÀ THU MUA SA NHÂN TÍM TẠI QUẢNG NGÃI VÀ HUYỆN BA TƠ

3.1.1 Tổng quát về tình hình sản xuất nông nghiệp của tỉnh Quảng Ngãi

Quảng Ngãi là tỉnh thuộc Duyên hải Trung Trung bộ, có diện tích tự nhiên 513.760

ha Diện tích rừng và đất rừng là 391.192 ha, chiếm gần 2/3 diện tích đất đai trong tỉnh, tạo thành hình vòng cung, hai đầu nhô sát ra biển, ôm chặt đồng bằng Ở phía Tây Bắc và Tây Nam sông Trà Khúc, các khối núi có độ cao từ 1.000 - 1.600 m Các vùng núi thấp có độ cao 400 - 600 m Đất ở vùng núi còn rừng phần lớn là đất đỏ, tầng canh tác dày, màu mỡ, thích hợp với sa nhân

Đất nông nghiệp chiếm tỷ trọng 19,28%; dân số khoảng 1,3 triệu người, gồm 14 đơn

vị hành chính cấp huyện, thành phố (đồng bằng có 7 huyện, thành phố; miền núi có 6 huyện

và 01 huyện đảo Lý Sơn); tỉnh lỵ đóng tại thành phố Quảng Ngãi

Diện tích gieo trồng cây lúa khoảng 72.000 - 74.000 ha/năm và nhờ việc đưa nhanh các tiến bộ kỹ thuật - công nghệ mới vào sản xuất, đặc biệt là trong khâu giống nên năng suất lúa bình quân toàn tỉnh vào năm 2007 đạt 51,3 tạ/ha, sản lượng 379.000 tấn; diện tích ngô 10.487 ha, năng suất bình quân đạt trên 50 tạ/ha, sản lượng 52.430 tấn Ngoài cây lương thực, tỉnh còn triển khai Đề án phát triển vùng nguyên liệu phục vụ cho công nghiệp chế biến với định hướng hình thành và ổn định cho được các vùng nguyên liệu chủ yếu sau: Mía: 9.000 ha, Sắn: 13.500 ha, Cao su: 2.866 ha, Quế: 6.765 ha, nguyên liệu giấy: 89.797

ha, cây Cau: 3.235 ha để cung cấp nguyên liệu cho các nhà máy chế biến trong tỉnh

* Huyện Ba Tơ có diện tích tự nhiên 113.235 ha, có hơn 90% diện tích đất lâm nghiệp, chiếm 22% diện tích toàn tỉnh Đặc điểm khí hậu và đất đai của huyện Ba Tơ nói riêng và một số huyện miền núi của tỉnh Quảng Ngãi tương đối phù hợp với yêu cầu sinh thái của cây Sa nhân

- Các tài liệu và công trình nghiên cứu có liên quan chưa nghiên cứu giải quyết một cách toàn diện về gieo ươm, trồng, thu hoạch, chế biến, bảo quản, phân tích dược tính của hạt và quả

Sa nhân tím;

- Tại các huyện miền núi tỉnh Quảng Ngãi (đặc biệt là Ba Tơ), Sa nhân phân bố tự nhiên dưới tán rừng tự nhiên, người dân tự hái nhưng chưa nắm được kỹ thuật nhân giống, trồng, thu hoạch, bảo quản nên Sa nhân giảm về diện tích cũng như tỷ lệ hao hụt và chất lượng sản phẩm thấp Chưa có một đề tài khoa học nào nghiên cứu về nhân giống, trồng, thu hoạch, sơ chế cây Sa nhân tím trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi;

- Diện tích rừng tự nhiên, rừng trồng và vườn rừng trên địa bàn một số huyện miền núi tỉnh Quảng Ngãi rất lớn và hầu hết là đất dốc nên cần phải quan tâm đến cây trồng dưới tán rừng làm nhiệm vụ che phủ mặt đất rừng nhằm hạn chế xói mòn đất do mưa

3.1.2 KẾT QUẢ ĐIỀU TRA NÔNG HỘ

Minh Long Sơn Hà Sơn Tây Tây Trà Bồng Trà chung BQ

tỷ lệ người dân tộc chiếm gần 100%, có 2 dân tộc chính là Kor (Trà Bồng, Tây Trà), Hrê (Ba Tơ, Minh Long, Sơn Hà, Sơn Tây) nên việc chuyển giao các tiến bộ khoa học và chuyển đổi cơ cấu cây trồng tại đây sẽ gặp không ít khó khăn (Bảng 3.1 và 3.2)

Bảng 3.2 Tình hình sử dụng đất của các hộ điều tra Huyện

Chỉ tiêu

Ba Tơ

Minh Long Sơn Hà Sơn Tây Tây Trà Bồng Trà chung BQ

1 Diện tích thổ cư (m2) 494,8 80,7 413,7 254,8 454,5 482,2 363,9

2 Tổng diện tích đất

3.1.2.2 Hiện trạng sản xuất nông nghiệp của 6 huyện miền núi tỉnh Quảng Ngãi

(1) Tình hình sản xuất lâm nghiệp

Bảng 3.3 Tình hình trồng cây lâm nghiệp Huyện

Chỉ tiêu Ba Tơ Minh Long Sơn Hà Sơn Tây Tây Trà Bồng Trà chung BQ

hộ điều tra có trồng Keo Diện tích trồng rừng của mỗi hộ là 1,1 – 2,0 ha/hộ (trồng Keo), 1,5 – 1,7 ha/hộ (trồng Quế), trong đó diện tích trồng Keo là lớn nhất Thời gian trồng rừng Keo ở Ba Tơ, Minh Long từ năm 2004, bốn huyện còn lại trồng từ 2005 – 2006 Mật độ trồng Keo cũng khá dày tại huyện Minh Long và Tây Trà Do đất còn tốt nên sau trồng 7 năm đối với Keo thì có thể khai thác được Trồng Quế ở 3 huyện Minh Long, Trà Bồng và Tây Trà từ trước năm 2000 Mật độ trồng Quế ở 3 huyện đã trồng thưa hơn phương pháp trồng truyền thống trước đây (trồng 5.000 – 10.000 cây/ha)

(2) Hiện trạng phân bố cây Sa nhân

Bảng 3.4 Phân bố cây Sa nhân dưới tán rừng tự nhiên và tán rừng trồng

Huyện

Chỉ tiêu

Ba Tơ

Minh Long

Sơn Hà

Sơn Tây

Tây Trà

Trà Bồng

BQ chung

Hầu hết, Sa nhân phân bố dưới tán rừng tự nhiên theo 64,2% của hộ điều tra cho biết, chỉ có 27,7% cho rằng Sa nhân mọc dưới tán rừng trồng Độ cao tuyệt đối có phân bố cây Sa nhân ở độ cao 491 m (ở rừng tự nhiên là 479 m, dưới tán rưng trồng là 481 m) Độ tàn che có phân bố cây Sa nhân là 0,58, tại rừng tự nhiên là 0,65, rừng trồng là 0,60 Mật độ cây Sa nhân mọc dưới rừng tự nhiên là 569 bụi/ha, dưới tán rừng trồng là 2.362 bụi/ha Điều này cho biết: dưới tàn rừng có độ tàn che lớn thì một độ cây giảm và ngược lại (Bảng 3.4)

Giống Sa nhân phân bố tại địa phương của 6 huyện cả dưới tán rừng tự nhiên và rừng trồng đều là Sa nhân tím Giống người dân mang trồng được tách chồi từ giống mọc

Minh Long

Sơn Hà

Sơn Tây

Tây Trà

Trà Bồng

BQ chung

(3) Tình hình sản xuất Sa nhân tím tại các huyện điều tra

Bảng 3.6 Tình hình sản xuất Sa nhân tím tại các huyện điều tra Huyện

Chỉ tiêu

Ba Tơ

Minh Long

Sơn Hà

Sơn Tây

Tây Trà

Trà Bồng

BQ chung

có 19,9% có chăm sóc, 19,6% có bón phân chuồng

(4) Tình hình thu hoạch và sơ chế Sa nhân tím tại các huyện điều tra

Bảng 3.7 Thu hoạch Sa nhân mọc tự nhiên tại các huyện điều tra

Huyện

Chỉ tiêu

Ba Tơ

Minh Long

Sơn Hà

Sơn Tây Tây Trà Bồng Trà chung BQ

1 Thu hoạch Sa nhân

Chỉ tiêu Ba Tơ Minh Long Sơn Hà Sơn Tây Tây Trà Bồng Trà chung BQ

1 Thu hoạch Sa nhân

Vụ 2 thu hoạch vào tháng 10 - 11 kể cả Sa nhân mọc tự nhiên và Sa nhân trồng Qua điều tra người dân cho biết: thường hái 4,5 – 7,8 lần trong vụ 1 và 1,4 – 1,9 lần trong vụ 2 Thường thu 5-6 kg quả tươi/ ngày công của Sa nhân mọc tự nhiên và 2,0 - 4,5 kg quả tươi/ ngày công của Sa nhân trồng Sa nhân trồng chỉ ở 3 huyện: Minh Long, Sơn Hà và Sơn Tây Nông dân huyện Ba Tơ có kinh nghiệm trong việc thu hái Sa nhân tự nhiên, trong khi nông dân huyện Minh Long có kinh nghiệm trong việc thu hái ở rừng tự nhiên và rừng trồng

Bảng 3.9 Tình hình sơ biến quả Sa nhân tím Huyện

Chỉ tiêu

Ba Tơ

Minh Long

Sơn Hà

Sơn Tây Tây Trà Bồng Trà chung BQ

(5) Tình hình sử dụng quả sa nhân sau khi thu hoạch tại các huyện điều tra

Bảng 3.10 Tình hình sử dụng quả Sa nhân tím của người thu hái Huyện

Chỉ tiêu

Ba Tơ

Minh Long

Sơn Hà

Sơn Tây

Tây Trà

Trà Bồng

BQ chung

(6) Tình hình tiêu thụ quả Sa nhân sau khi thu hoạch tại các huyện điều tra

Có 4,0% người thu hái Sa nhân đã mang ra chợ bán, 51,0% tư thương mua tại rừng, tại nhà, 45% bán cho các đại lý Trong khi đó, tại huyện Minh Long, Sơn Tây, Sơn Hà hầu hết người thu gom mua Sa nhân tại nhà, tại rừng Các huyện Tây Trà, Trà Bồng có 100% sô

hộ điều tra bán Sa nhân có các đại lý nhỏ trong huyện, người dân chưa có thói quen mang

(7) Tình hình thu mua quả Sa nhân tại các đại lý tại các huyện miền núi Quảng Ngãi

Bảng 3.12 Tình hình thu mua và tiêu thụ quả Sa nhân tại các hộ đại lý thu mua Huyện

1 Số lượng thu mua quả tươi (kg) 3.892,0 6.500,8 3.120,3 2.992,8 4.126,5

3 Thành tiền (1.000đ) 16.915,0 31.625,8 22.154,4 27.833,0 24.632,1

4 Số lượng bán ra quả khô (kg) 426,3 942,2 520,0 499,0 596,9

5 Đơn giá bán ra quả khô (1.000đ/kg) 60,0 64,3 70,3 94,5 72,3

6 Thành tiền (1.000đ) 26.340,5 60.580,5 36.573,0 47.155,6 42.662,4

7 Thu nhập thuần (1.000 đ) 9.425,5 28.954,7 14.418,6 19.322,6 18.030,4

Hầu hết các hộ đại lý thu mua Sa nhân đều mua quả tươi Số lượng thu mua quả Sa nhân tươi trong 4 năm gần đây không ổn định, năm 2005 là 3.892 kg/ năm, năm 2006 là 6.500,8 kg; năm 2007 chỉ còn 3.120,3 kg và năm 2008 thu mua được 2.992,8 kg Có thể do mất mùa Sa nhân hoặc Sa nhân mọc tự nhiên ngày càng bị thu hẹp cả về diện tích và số lượng Tuy nhiên, giá thu mua quả Sa nhân tươi và giá bán Sa nhân khô đều tăng vừa có lợi cho người thu hái và các đại lý Các hộ đại lý thu mua đã phải sơ chế từ quả Sa nhân tươi sang Sa nhân khô bằng các phương thức phơi nắng (trong điều kiện thời tiết nắng, Sa nhân thu hoạch vụ 1), sấy khô thủ công bằng than củi, kết hợp phơi nắng và sấy khô thủ công bằng than củi (trường hợp thời tiết mưa hoặc mưa nắng xen kẻ trong vụ thu hoạch 2) Thu nhập thuần hàng năm trung bình của hộ đại lý thu mua là 9.425.500 đ/năm (2005), 28.954.700 đ/năm (2006), 14.418.600 đ/năm (2007) và 19.322.600 đ/năm (2008)

Qua tìm hiểu các đại lý tại các huyện đều cho rằng: Sau khi thu mua quả Sa nhân tươi, họ đã phơi khô hoặc sấy, bán 80% cho các đại lý lớn/ Công ty thương mại tại TP Quảng Ngãi và các đơn vị này lại tiếp tục xuất bán cho các Công ty tại các TP lớn và xuất sang Trung Quốc bằng con đường tiểu ngạch Đại lý ở huyện cũng bán 20% cho các đơn vị hay Công ty ngoài tỉnh

Với các kết quả điều tra về tiêu thụ và thị trường quả Sa nhân tím tại các tỉnh Gia Lai, Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa (theo Nguyễn Thanh Phương) đều cho rằng: Quả Sa nhân tím sau khi được phơi khô hoặc sấy đều được các đại lý/ Công ty thu gom về cho các đại lý/ Công ty tại TP Quảng Ngãi

Như vậy, có thể nói TP Quảng Ngãi là trung tâm thương mại, dịch vụ, về quả Sa nhân tím cho một số tỉnh vùng DHNTB (Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa) và Tây Nguyên (Gia Lai, Kon Tum)

Người sản xuất (thu

hái) quả Sa nhân 

Tư thương thu mua tại rừng, tại nhà(51,0%)

Bán cho các đại lý/ đơn vị/

công ty tại Quảng Ngãi

(40,8%)



Bán cho các đơn vi/ công ty ngoài tỉnh(40,8%)2

Người sản xuất (thu

hái) quả Sa nhân 

Tư thương thu mua tại rừng, tại nhà(51,0%)

3

Người sản xuất (thu

hái) quả Sa nhân 

Mang ra chợ bán(4,0%) 

Bán cho các đại lý thu mua và sơ chế tại huyện

(4,0%)



Bán cho các đại lý/ đơn vị/

công ty tại Quảng Ngãi

(3,2%)



Bán cho các đơn vi/ công ty ngoài tỉnh(3,2%)

4

Người sản xuất (thu

hái) quả Sa nhân 

Mang ra chợ bán(4,0%) 

Bán cho các đại lý thu mua và sơ chế tại huyện

(4,0%)

 

Bán cho các đơn vi/ công ty ngoài tỉnh(0,8%)5

Người sản xuất (thu

hái) quả Sa nhân  

Bán cho các đại lý thu mua và sơ chế tại huyện

(45,0%)



Bán cho các đại lý/ đơn vị/

công ty tại Quảng Ngãi

(36,0%)



Bán cho các đơn vi/ công ty ngoài tỉnh(36,0%)

6 Người sản xuất (thu hái) quả Sa nhân   mua và sơ chế tại huyệnBán cho các đại lý thu

(45,0%)

  Bán cho các đơn vi/ công ty ngoài tỉnh

(9,0%)

Sơ đồ 3.1 Các kênh thu mua và tiêu thụ quả Sa nhân chủ yếu tại tỉnh Quảng Ngãi

Nhận xét: Qua điều tra với kết quả ở sơ đồ 3.1 cho thấy: Có 6 kênh thu mua và tiêu thụ quả Sa nhân tươi và khô, trong đó có kênh 1 và

kênh 3 còn 1 – 2 cấp trung gian, nhưng trong điều kiện hiện nay giao thông còn khó khăn, các cơ sở cấp huyện chưa đủ mạnh nên có thể còn tồn tại trong thời gian ngắn Vì vậy, trong tương lai, Nhà quản lý, Nhà doanh nghiệp trên địa bàn của huyện và tỉnh nên quan tâm sắp xếp để những kênh chỉ còn 1 hoặc 2 đầu mối trung gian chiếm tỷ trọng lớn trong hệ thống kênh thu mua và tiêu thụ nhằm tăng thu nhập cho người sản xuất Sa nhân (nhất là đồng bào dân tộc vùng cao của các huyện miền núi trong tỉnh)

(8) Nhận xét về sản xuất, tiêu thụ, khuyến nông cây Sa nhân tại các vùng điều tra trong tỉnh Quảng Ngãi

Bảng 3.13 Tổng hợp nhận xét về sản xuất, tiêu thụ, khuyến nông cây Sa nhân tại

14 Quan tâm chính quyền địa

phương đến cây Sa nhân

trồng; và cũng chỉ nên trồng Sa nhân dưới các tán rừng trồng, rừng tự nhiên quản lý bảo

vệ nhằm mục đích tăng thu nhập trên một đơn vị diện tích

(2) Chất lượng hạt và quả Sa nhân ở 6 huyện miền núi điều tra có phân bố cây Sa nhân là cao

(3) Việc sơ chế, bảo quản quả Sa nhân sau hái còn quá kém, tuỳ thuộc vào thời tiết, nếu trời mưa liên tục nhất là thu hái trong vụ 2 (tháng 11-12) dễ bị hư hỏng, vì người dân chưa có tập quán sấy khô hạt bằng than củi

(4) Tình hình tiêu thu quả Sa nhân được người dân cho là trung bình và khá, vì Sa nhân chỉ là nghề phụ, sản lượng quả Sa nhân tuỳ thuộc vào thời tiết, tình trạng phá rừng

tự nhiên, phương thức hái, và tuỳ thuộc rất nhiều vào thị trường trong và ngoài nước

và lực lượng người thu gom

(5) Giá bán quả Sa nhân của người sản xuất (trồng và thu hái tự nhiên) là trung bình và thấp; giá thu mua của người thu gom và đại lý thu mua cho là trung bình và thấp Điều này cho thấy, người sản xuất cho là người thu gom, thu mua, đại lý còn ép giá nên giá mua còn thấp là hoàn toàn hợp lý vì hầu hết người dân ở các bản làng xa xôi ít có điều kiện đến các đại lý, thiếu thông tin về thị trường Sa nhân, với ít người thu gom nên tuỳ thuộc vào quyết định giá của người thu gom

(6) Mức đầu tư trồng Sa nhân là thấp điều này cho thấy người dân và các cấp chưa quan tâm đến việc đầu tư sản xuất loại cây này

(7) Đa phần người dân cho rằng trồng Sa nhân đã cải thiện được điều kiện môi trường đất là khá và tốt (trồng sa nhân sẽ tăng độ tàn che góp phần hạn chế xói mòn rửa trôi đất)

(8) Việc quản lý bảo vệ rừng Sa nhân tư nhiên và trồng là trung bình và kém nên diện tích, số lượng và chất lượng Sa nhân ngày càng giảm từ đó năng suất Sa nhân ngày càng giảm nên thu nhập ngày công thu hái là thấp

(9) Chưa có cơ chế chính sách để bảo vệ, phát triển cây Sa nhân, chính quyền địa phương chưa quan tâm đến loại cây này và nhất là người dân cũng ít quan tâm đến việc bảo vệ, trồng, chăm sóc, bảo quản sa nhân tự nhiên và Sa nhân trồng

(9) Một số khó khăn thuận lợi của người sản xuất, thu gom, đại lý thu mua Sa nhân trong tỉnh Quảng Ngãi

Bảng 3.14 Khó khăn, thuận lợi của người sản xuất, thu gom, đại lý thu mua Sa

nhân các vùng điều tra trong tỉnh Quảng Ngãi

Huyện

Chỉ tiêu Ba Tơ Minh Long Sơn Hà Sơn Tây Tây Trà Bồng Trà chung BQ

Đánh giá chung

- Thuận lợi (cao) 72,4 2,7 2,0 9,4 6,7 18,7

8 Vốn đầu tư cho Sa nhân

14 Quan tâm của chính quyền

địa phương về cây Sa nhân

Sa nhân

3.1.2.3 Nhận xét về tình hình sản xuất, thu hái, chế biến và thu mua Sa nhân tím tại các 6 huyện miền núi của tỉnh Quảng Ngãi

- Điều kiện tự nhiên (đất đai, thời tiết), lao động ở 6 huyện miền núi tỉnh Quảng Ngãi là thuận lợi cho sinh trưởng phát triển và sản xuất cây Sa nhân kể cả trồng, khoanh nuôi và thu hái tự nhiên.

- Cây Sa nhân ít bị sâu bệnh hại nên thuận lợi cho người dân phát triển loại cây này và nhất là bà con dân tộc miền núi ít có điều kiện áp dụng tiến bộ kỹ thuật về phòng trừ sâu bệnh nên có thể trồng, chăm sóc cây Sa nhân tím

- Sản xuất Sa nhân (trồng, khoanh nuôi, thu hái) mang lại hiệu quả kinh tế, xã hội

và góp phần cải thiện môi trường đất

- Nhà nước nên có các chương trình, dự án phát triển cây Sa nhân tím nhằm chuyển giao tiến bộ kỹ thuật về trồng, chăm sóc, sơ chế bảo quản bằng các hình thức xây dựng mô hình trình diễn, tập huấn, đào tạo kỹ thuật viên

- Hỗ trợ kinh phí cho các hộ tham gia xây dựng mô hình, sản xuất Sa nhân tím (trồng, khoanh nuôi bảo vệ, sơ chế) bằng các chương trình, dự án do Nhà nước đầu tư, hỗ trợ

- Chính quyền và các cơ quan chức năng cần quan tâm đến cơ chế chính sách, khuyến nông, cung cấp thông tin về cây Sa nhân, về tiêu thụ sản phẩm và bố trí, sắp xếp

hệ thống tiêu thụ Sa nhân để tạo điều kiện cho người sản xuất (thu hái, gây trồng)

- Chính quyền các cấp và người dân tăng cường công tác quản lý bảo vệ rừng Sa nhân trồng và Sa nhân tự nhiên

Tóm lại: Điều kiện tự nhiên (đất đai, thời tiết), lao động ở 6 huyện miền núi tỉnh

Quảng Ngãi là thuận lợi cho sinh trưởng phát triển và sản xuất cây Sa nhân kể cả trồng, khoanh nuôi và thu hái Sa nhân tự nhiên Sa nhân ít sâu bệnh hại nên thuận lợi cho người dân phát triển loại cây này và nhất là bà con dân tộc miền núi ít có điều kiện áp dụng tiến

bộ kỹ thuật về phòng trừ sâu bệnh có thể trồng, chăm sóc Sản xuất Sa nhân (trồng, khoanh nuôi, thu hái) đã mang lại hiệu quả kinh tế, xã hội và góp phần cải thiện môi trường đất

3.2 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, THỬ NGHIỆM NHÂN GIỐNG VÔ TÍNH (TÁCH CHỒI) VÀ NHÂN GIỐNG HỮU TÍNH (GIEO ƯƠM TỪ HẠT) CÂY SA NHÂN TÍM 3.2.1 Kết quả nhân giống hữu tính Sa nhân tím tại vườn ươm xã Ba Cung, Ba Tơ, Quảng Ngãi (vườn ươm của Công ty Lâm nghiệp Ba Tơ)

Bảng 3.15 Địa điểm, diện tích của vườn ươm Sa nhân tím

Xã Ba Cung, Ba Tơ,

Quảng Ngãi Trần Thị Diễm Phương (1.000 cây vô tính và 1.000 cây hữu tính)2.000 cây

Bảng 3.16 Tình hình sinh trưởng cây Sa nhân tím hữu tính tại vườn ươm Công ty

Lâm nghiệp Ba Tơ

TT Số tháng sau

cấy (tháng)

Chiều cao cây (cm)

Đường kính gốc (mm)

Tỷ lệ Doo/ H

Số lá /cây

Số cây / bầu

đủ tiêu chuẩn xuất vườn có tỷ lệ Doo/ H là 1/100 – 1/120), như thế này có thể xuất trồng

3.2.2 Kết quả nhân giống vô tính Sa nhân tím tại vườn ươm Công ty Lâm nghiệp Ba Tơ Bảng 3.17 Tình hình sinh trưởng cây Sa nhân tím vô tính (giâm thân ngầm) tại vườn ươm xã Ba Cung, Ba Tơ, Quảng Ngãi (Công ty Lâm nghiệp Ba Tơ)

TT Số tháng sau cấy

(tháng)

Chiều cao cây (cm)

Đường kính gốc (mm)

Tỷ lệ Doo/ H lá /cây Số Số cây / bầu chồi (%) Tỷ lệ ra

sa nhân xa nguồn giống và trồng với quy mô lớn, cần phải ươm trong bầu để chủ động giống

Giâm thân ngầm cây Sa nhân tím vào bầu thì chỉ sau 12 - 15 ngày là nẩy chồi mầm Sau 1 tháng cây cao 10,0 cm; đường kính gốc 5,0 mm; có 4,5 lá; chỉ có một chồi mọc và tỷ lệ ra chồi là 33,3% Sau 5 tháng cây cao 63,0 cm, đường kính gốc 6,5 mm; có 13,0

lá, bình quân có 2,4 chồi / bầu; tỷ lệ sống 86,7% Tuổi cây con, kích thước và tỷ lệ Doo/ H là 1/97 – 1/116 (cây giống lâm nghiệp có bầu đủ tiêu chuẩn xuất vườn có tỷ lệ Doo/ H là 1/100 – 1/120), như thế này có thể xuất trồng

Tóm lại: Sa nhân gieo ươm từ hạt, sau 5 tháng tuổi có chiều cao trung bình 36,5 cm; có

11,5 lá; 2,5 cây/ bầu Giâm thân ngầm cây Sa nhân vào bầu sau 5 tháng cây cao 63,0 cm, đường kính gốc 6,5mm; có 13,0 lá; bình quân có 2,4 chồi/ bầu; tỷ lệ sống 86,7% Cây con gieo ươm từ hạt và giâm thân ngầm sau 5 tháng tuổi và kích thước như thế này có thể xuất trồng