pháp luật hôn nhân và gia đình trong thời kỳ đất nước hội nhập

pháp luật hôn nhân và gia đình trong thời kỳ đất nước hội nhập

ĐẶT VẤN ĐỀ

Kể từ khi Đảng và Nhà nước thực hiện chính sách đổi mới và mở cửa đất nước, các quan hệ dân sự- kinh tế có yếu tố nước ngoài có thêm mảnh đất để phát triển Trong các quan hệ dân sự- kinh tế có yếu tố nước ngoài đó, quan hệ hôn nhân

và gia đình có yếu tố nước ngoài phát triển tương đối nhanh và có chỗ đứng nhất định Nhìn chung thì đó là một tất yếu của sự phát triển đất nước và các quyền con người (kết hôn và ly hôn là một quyền con người), những gì mà quan hệ kết hôn với người nước ngoài mang lại cho đất nước và chính những người than gia quan hệ là không nhỏ Nhưng khi giải quyết việc ly hôn có yếu tố nước ngoài tại Việt Nam mới thấy hết hệ quả mà nó giành cho đất nước, xã hội và bản thân người tham gia quan hệ Chính vì vậy việc tìm hiểu một số nét thực trạng, nguyên nhân và cách thức giải quyết việc ly hôn có yếu tố nước ngoài (chủ yếu là ly hôn giữa người Việt Nam và người nước ngoài) là một việc làm cần thiết không chỉ cho những người đang tham gia, sẽ tham gia vào quan hệ này và những người nghiên cứu, học tập pháp luật hôn nhân và gia đình trong thời kỳ đất nước hội nhập

GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

I Những vấn đề chung về việc ly hôn có yếu tố nước ngoài

1 Khái niệm về vụ việc ly hôn có yếu tố nước ngoài

Theo quy định tại Điều 104 Luật Hôn nhân và Gia đình 2000 quy định về

ly hôn có yếu tố nước ngoài như sau:

“1 Việc ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài, giữa người nước ngoài với nhau thường trú tại Việt Nam được giải quyết theo quy định của Luật này

2 Trong trường hợp bên là công dân Việt Nam không thường trú tại Việt Nam vào thời điểm yêu cầu ly hôn thì việc ly hôn được giải quyết theo pháp luật

của nước nơi thường trú chung của vợ chồng; nếu họ không có nơi thường trú chung thì theo pháp luật Việt Nam

3 Việc giải quyết tài sản là bất động sản ở nước ngoài khi ly hôn tuân theo pháp luật của nước nơi có bất động sản đó

4 Bản án, quyết định ly hôn của Toà án hoặc cơ quan khác có thẩm quyền của nước ngoài được công nhận tại Việt Nam theo quy định của pháp luật Việt Nam”

2 Hệ thống pháp luật điều chỉnh

Hệ thống văn bản pháp luật điều chỉnh quan hệ ly hôn có yếu tố nước ngoài đã có từ rất sớm và ngày càng được hoàn thiện Có thể kể ra:

- Luật Hôn nhân & Gia đình năm 1986; Luật Hôn nhân & Gia đình năm 2000;

- Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004 và các văn bản hướng dẫn thi hành;

- Pháp lệnh công nhận và cho thi hành tại Việt Nam bản án, quyết định dân sự của Tòa án nước ngoài, ngày 17/04/1993;

- Nghị định số 83/1998/NĐ-CP ngày 10/10/1998 của Chính phủ cho phép thực hiện ghi vào sổ sự thay đổi về hộ tịch của công dân Việt Nam do việc ly hôn ở nước ngoài;

- Nghị định số 68/2002/NĐ-CP ngày 10/7/2002 Quy định chi tiết thi hành một số điều của luật hôn nhân và gia đình về quan hệ hôn nhân và gia đình có yếu tố nước ngoài (sau được được bổ sung bằng Nghị định số 69/2006/NĐ-CP ngày 21/7/2006);

- Nghị quyết số 01/2003/NQ-HĐTP ngày 16/4/2003 hướng dẫn áp dụng pháp luật trong việc giải quyết một số loại tranh chấp dân sự, hôn nhân và gia đình;.v.v…

II Thực Trạng việc ly hôn có yếu tố nước ngoài

1 Thực trạng ly hôn có yếu tố nước ngoài

Theo số liệu thống kê, từ năm 2002- 2008 có gần 18 nghìn trường hợp phụ

nữ Việt Nam kết hôn với người nước ngoài, trong đó tỷ lệ lấy chồng Đài Loan chiếm 81% (hiện nay ở Đài Loan có khoảng 80.000 cô dâu Việt Nam) Thời gian chung sống dưới ba tháng của những cặp vợ chồng chiếm đến 67% Theo số liệu thống kê chưa đầy đủ về ly hôn có yếu tố nước ngoài (chỉ tính đối với Đài Loan

và Hàn Quốc) từ năm 2004 đến năm 2008 là 122 vụ Cụ thể năm 2004 là 52 vụ; năm 2005 là 29 vụ; năm 2006 là 11 vụ; năm 2007 là 13 vụ và năm 2008 là 17

vụ Trong đó có khoảng 80% là người Đài Loan, khoảng 20% là người Hàn Quốc Trung bình mỗi tháng Tòa án nhân dân TP HCM xử lý khoảng 50 trường hợp ly hôn (chủ yếu là vụ án ly hôn), trong đó ly hôn có yếu tố nước ngoài chiếm khoảng 85%, có một thực tế là những cuộc hôn nhân này đám cưới luôn rình rang, hoan hỉ nhưng những phiên tòa xử ly hôn luôn vắng bóng một người

Tham dự các phiên tòa ly hôn có yếu tố nước ngoài mới biết có hàng nghìn

lý do để các cô gái Việt Nam lấy “chồng ngoại” Người vì tình, kẻ vì tiền Nhưng

cũng có nhiều người có những lý do đôi khi chẳng giống ai Kim Tuyết, 24 tuổi

quyết định lấy chồng Đài Loan để “được đi máy bay” Thùy Anh, 22 tuổi thì mơ mộng đến ngớ ngẩn “lấy chồng Trung Quốc sẽ được sang đó ở, được nhìn thấy tuyết hàng ngày” Nhất Lan, đang là sinh viên cũng quyết định lấy chồng người Đức chỉ vì “có mấy đứa bạn ở bên Đức, mình muốn qua đó cho… vui”.

Ở Cần Thơ, trung bình một năm, Tòa án tỉnh thụ lý gần 100 vụ án xin ly hôn với người nước ngoài, trong đó trường hợp lấy chồng Đài Loan chiếm đa số Tuy nhiên, hiện tượng những cô gái trẻ nông thôn đồng bằng sông Cửu Long lấy chồng Đài Loan vẫn tiếp tục bùng phát Năm 2000, chỉ riêng tỉnh Cần Thơ có

1.800 cô gái lấy chồng ngoại Có những xã như Tân Lộc, Thốt Nốt, Cần Thơ; xã

Hưng Thành và Hưng Hội, Vĩnh Lợi, Bạc Liêu, việc “kiếm” chồng nước ngoài rộ

lên thành phong trào

Trong một cuộc phỏng vấn, Thứ trưởng Bộ Nội vụ Đài Loan cho biết, ở Đài Loan mặc dù chính quyền các cấp kiểm tra giấy tờ rất nghiêm khắc song vẫn

“lọt lưới” một số trường hợp người có vợ hoặc mắc bệnh tâm thần vẫn xin được

giấy chứng nhận độc thân, sức khỏe bình thường để lấy vợ Việt Nam Đa số người Đài Loan lấy vợ ngoài lãnh thổ là do hoàn cảnh đặc biệt, bị dị tật, tuổi cao Ông Thứ trưởng cho rằng con số 15-20% cô dâu Việt Nam sống không hòa thuận với gia đình chồng như Viện Nghiên cứu Trung ương Đài Loan công bố là hơi thấp Thực tế, tỷ lệ này cao hơn vì sau hôn nhân nảy sinh hàng loạt vấn đề phức tạp, khiến nhiều cô dâu nước ngoài thất vọng

Nếu biết phải trả giá quá đắt không hiểu các cô gái và gia đình họ có dám

bước vào “con đường chồng ngoại”? Nhưng có vẻ như những “tấm gương bất hạnh” tuy nhiều song lại hiện ra khá mờ nhạt trong mắt mọi người Hình ảnh những căn nhà vách đất được “lên đời” sau khi gia đình có con lấy chồng ngoại

lại gây ấn tượng mạnh mẽ với người dân nông thôn hơn Hơn nữa, do số phụ nữ

bị bạc đãi từ quê chồng trở về thường bỏ đi làm ăn xa hoặc không muốn nói lên

sự thật Mộng Thảo, đã ly hôn với người chồng Đài Loan tâm sự: “Em còn mặt mũi nào mà về quê Biết hoàn cảnh em như thế này, chắc cha mẹ cũng chẳng vui

vẻ gì khi sống trong căn nhà được sửa lại khang trang bằng số tiền em đem về khi mới lấy chồng Đài Loan” Hiện nay, Mộng Thảo đang làm tiếp viên nhà hàng

ở thành phố Một số cô sau khi về nước lại làm môi giới cho những bạn gái khác kiếm chồng ngoại để kiếm hoa hồng

Trong một phiên tòa ly hôn mới đây, Ngọc Hiền, người đứng đơn ly hôn

tâm sự: “Trước đây người ta nói nhiều chuyện tiêu cực về việc lấy chồng Tây rồi, nhưng em không tin Vậy là em lấy ông chồng Nhật để có 20.000 USD Ba

năm ở bên đó em bị đối xử còn tệ hơn đứa ở Bị đánh nhiều đến nỗi không biết đau nữa Mà tiền chồng hứa cho gia đình em trả nợ cũng chẳng thấy đâu… Em không dám có con vì sợ sau này con mình giống…cha nó” Nói xong, cô cười

khoe Tòa án đã quyết định cho cô ly hôn sau năm lần bảy lượt hầu tòa Hầu hết,

những người phụ nữ đứng đơn ly hôn đều cho biết sẽ “quyết tâm” ly hôn cho

bằng được giống như quyết tâm lấy chồng ngoại ban đầu

2 Thực trạng của việc giải quyết vụ việc ly hôn có yếu tố nước ngoài

Khi tiến hành giải quyết vụ việc ly hôn có yếu tố nước ngoài tại cơ quan Nhà nước có thẩm quyền của Việt Nam xuất hiện rất nhiều khó khăn trong thực tiễn, đặc biệt là trong hoạt động ủy thác tư pháp trong một số công việc như ghi lời khai, tống đạt giấy tờ, thu thập chứng cứ, xác minh địa chỉ, trưng cầu giám định…

Đối với các vụ án hôn nhân gia đình, bị đơn thường là công dân Việt Nam định cư ở nước ngoài, công dân nước ngoài, hoặc người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan đang định cư ở nước ngoài Việc ủy thác tư pháp để ghi lời khai của những người đang ở những nước mà Việt Nam chưa ký hiệp định tương trợ tư pháp thì hầu như không có kết quả Ví dụ: Bị đơn là công dân Mỹ, đang định cư tại Mỹ, có địa chỉ rõ ràng, văn bản ủy thác ghi lời khai của bị đơn Tòa án nhân dân thành phố

Hà Nội ghi là “Tòa án có thẩm quyền của Hoa Kỳ” gửi đến Bộ Tư pháp kèm theo

bản dịch bằng tiếng Anh (do đương sự nộp chi phí dịch thuật) để Bộ Tư pháp gửi

Bộ Ngoại giao (Cục Lãnh sự) thực hiện ủy thác đến Hoa Kỳ thì rõ ràng rất khó có kết quả Tòa án có thẩm quyền ở đây là Tòa án nào, phía Mỹ thực hiện việc ủy thác của Tòa án nhân dân thành phố Hà Nội thì họ có lợi gì trong khi không có phí

ủy thác Gặp những vụ án như thế này thì việc thời hạn để xét xử không đảm bảo, việc kéo dài và bế tắc khi không có kết quả ủy thác sẽ làm thiệt thòi quyền lợi của người đang ở trong nước; nếu họ lấy vợ, chồng khác thì cuộc sống hôn nhân trái pháp luật các quyền lợi về vợ chồng không được đảm bảo

Mặc khác, còn chưa kể đến các đương sự cố tình kéo dài thời gian giải quyết

vụ án thậm trí cố tình làm cho vụ án không thể giải quyết được Ví dụ: Bị đơn cố tình vắng mặt tại phiên tòa thì phải hoãn phiên tòa theo Điều 200 BLTTDS năm

2004 hoặc bị đơn cố tình để mình không nhận được quyết định mở phiên tòa gây rất nhiều khó khăn cho quá trình giải quyết vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài

Không những khó khăn đến từ cơ quan được ủy thác từ nước ngoài và các đương sự, mà khó khăn còn đến từ chính những quy định của pháp luật hiện hành, đặc biệt là thủ tục giải quyết tại Tòa án

3 Nghiên cứu tại tỉnh Hậu Giang – địa bàn nóng cả về kết hôn và ly hôn có yếu tố nước ngoài

Xuất giá tòng phu, người phụ nữ sau khi kết hôn thường theo chồng về nước chung sống cùng gia đình chồng Trong số đó, cũng có không ít những cặp

vợ chồng hạnh phúc, các cô gái có thể tiếp cận và hoà nhập với nền văn hoá mới, môi trường sống và nếp sống của gia đình chồng Nhưng phần đa các chị em phụ

nữ là những người con gái lam lũ chốn quê nghèo mong muốn kết hôn, lấy chồng nước ngoài để có một cuộc sống tươi sáng hơn trong khi họ không được trang bị các kiến thức cần thiết để có thể hoà nhập với môi trường sống mới Sự bất đồng

về ngôn ngữ, sự khác biệt về truyền thống, văn hoá ứng xử, sự lệch nhau về nếp sống… những điều đó đã khiến rất nhiều cô gái Việt Nam phải hứng chịu những bất hạnh trong đời sống hôn nhân với người chồng ngoại quốc Nhiều chị em phải chịu cảnh đòn roi, đánh đập, ngược đãi của chồng và gia đình chồng, nhiều trường hợp phải bỏ trốn về Việt Nam sinh sống mà không có sự thoả thuận ly hôn với chồng hoặc không có phán quyết cho ly hôn từ phía nước ngoài

Đây là một vấn đề còn gặp khá phổ biến khi Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước tỉnh Hậu Giang tiến hành trợ giúp pháp lý lưu động Qua quá trình người dân xin tư vấn, những kết quả thống kê vụ việc về yêu cầu tư vấn của người dân, đặc

biệt là phụ nữ về vấn đề ly hôn với người nước ngoài cho thấy đây là một vấn đề được rất nhiều người quan tâm và có vướng mắc, rất nhiều phụ nữ trên địa bàn

tỉnh Hậu Giang đang ở trong tình trạng “bỏ chồng” nhưng chưa ly hôn, điều đó dẫn đến khó khăn cho chị em trong vấn đề “tái hôn” và một số vấn đề nhân thân

cũng như việc tham gia một số giao dịch dân sự khác Khi gặp các trường hợp đó, Trung tâm trợ giúp pháp lý đã tư vấn thủ tục xin ly hôn có yếu tố nước ngoài cho các chị em Một số trường hợp đã được Toà án thụ lý giải quyết, nhưng cũng có những vụ việc do chị em không cung cấp đựơc những giấy tờ liên quan đến yêu cầu xin ly hôn của mình nên Toà án chưa thụ lý (do căn cứ vào Điều 79 Bộ luật

Tố tụng dân sự về nghĩa vụ cung cấp chứng cứ, chứng minh của đương sự) Điều này khiến cho cuộc sống của những người phụ nữ bị ảnh hưởng rất nhiều, gây nên

sự hoang mang, thất vọng, cuộc sống gặp nhiều khó khăn

Để giải quyết được thực trạng còn tồn đọng này, đồng chí Trần Hồng Diên -đại biểu Quốc hội khóa XII của Đoàn -đại biểu Quốc hội tỉnh Hậu Giang đã có chất vấn về vấn đề này Và ngày 04/6/2008, Toà án nhân dân tối cao đã có Công văn số

180/TANDTC-TK trả lời chất vấn, công văn này có đoạn “theo quy định của Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 thì vợ, chồng hoặc cả hai người có quyền yêu cầu Toà án giải quyết ly hôn (kể cả trường hợp có một bên không đồng ý hoặc không có ý kiến gì về việc ly hôn); Toà án thụ lý đơn yêu cầu ly hôn theo quy định pháp luật về tố tụng dân sự Tuy nhiên theo quy định tại Điều 164 Bộ luật Tố tụng dân sự; hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao tại mục 4 phần I, Nghị quyết số 02/2006/NQ-HĐTP ngày 12 tháng 5 năm 2006 (hướng dẫn thi hành các quy định trong phần thứ hai “Thủ tục giải quyết các vụ án tại Toà án cấp sơ thẩm” của Bộ luật tố tụng dân sự) và hướng dẫn tại Văn bản số 109/KHXX ngày 30 tháng 6 năm 2006 của Toà án nhân dân tối cao thì trong nội dung đơn khởi kiện phải ghi rõ địa chỉ của bị đơn và những yêu cầu cụ thể của

người yêu cầu để Toà án xem xét, giải quyết Trong trường hợp người khởi kiện không biết được địa chỉ nơi cư trú của người bị kiện thì họ phải có nghĩa vụ thông báo tìm kiếm tin tức, địa chỉ của người bị kiện (trong trường hợp cụ thể này thì người khởi kiện có thể yêu cầu Toà án hoặc cơ quan có thẩm quyền của Nhà nước liên hệ với cơ quan Lãnh sự của Việt Nam ở nước ngoài để tìm địa chỉ của người

bị kiện)”.

Như vậy, theo quan điểm của Toà án nhân dân tối cao trong trường hợp phụ nữ Việt Nam có chồng nước ngoài muốn đơn phương xin ly hôn theo pháp luật Việt Nam thì Toà án phải thụ lý giải quyết

Trước thực trạng nhiều phụ nữ tỉnh Hậu Giang sau khi gặp bất hạnh trong cuộc sống hôn nhân với người chồng ngoại quốc nhưng khi trở về Việt Nam lại không được giải quyết cho ly hôn khiến cuộc sống của họ tiếp tục gặp phải những khó khăn và không thể ổn định tâm lý để tiếp tục cuộc sống đời thường

Là người thường xuyên tiếp xúc, có điều kiện lắng nghe những tâm tư, nguyện vọng, khó khăn của người dân, đặc biệt là vai trò giúp đỡ, hỗ trợ những người dân trong diện yếu thế, gặp phải khó khăn, Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước tỉnh Hậu Giang đã đề xuất Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Hậu Giang, Hội đồng nhân dân tỉnh, Hội liên hiệp Phụ nữ tỉnh Hậu Giang có ý kiến đến Toà án nhân dân tỉnh Hậu Giang về việc thụ lý và giải quyết các vụ việc ly hôn có yếu tố nước ngoài cho chị em phụ nữ có yêu cầu Đảm bảo cho chị em, những người sau khi đã rời bỏ những nỗi đau, sự thiếu hụt hạnh phúc trong hôn nhân để về lại quê hương tìm cơ hội có được cuộc sống mới, thanh bình và yên ổn hơn

III Nguyên nhân của việc ly hôn có yếu tố nước ngoài

1 Nguyên nhân ly hôn có yếu tố nước ngoài

Để chỉ “chỉ mặt đặt tên” đâu là những nguyên nhân của việc ly hôn có yếu tố

nước ngoài tại Việt Nam thật là khó, bởi việc xác lập quan hệ hôn nhân có yếu tố nước ngoài ở Việt Nam cũng có đến cả trăm ngàn lý do, nguyên nhân, người vì tiền, kẻ vì muốn được ra nước ngoài, kẻ lại muốn thay đổi cuộc đời.v.v… Nhưng có một nguyên nhân mà trong quá trình giải quyết các vụ án ly hôn có yếu tố nước ngoài tại Tòa án nhân dân các tỉnh, thành phố đã tổng kết đó là hầu hết các cuộc

hôn nhân có yếu tố nước ngoài là “tự nguyện giả rối” được che phủ bởi “vật chất”

dẫn đến khi bước vào cuộc sống hôn nhân nguyên đơn mới thấy hết được những khó khăn: ngôn ngữ, phong tục tập quán hay bị đánh đập, hành hạ… đến mức

nhiều người phải bỏ trốn tìm sự “giải thoát” Hầu hết pháp luật các quốc gia đều

quy định sự tự nguyện làm điều kiện (nguyên tắc) hàng đầu để được kết hôn,

những cuộc hôn nhân có yếu tố nước ngoài sự tự nguyện được “che đậy” bởi “vật chất” nên hệ quả tất yếu là dẫn đến việc ly hôn khi không đạt được mục đích của

cuộc sống hôn nhân

2 Nguyên nhân của việc giải quyết ly hôn có yếu tố nước ngoài

1.2 Khó về thủ tục giải quyết là nguyên nhân chính

Theo quy định của pháp luật đối với các vụ, việc ly hôn có yếu tố nước ngoài thì TAND tỉnh, hoặc thành phố nơi nguyên đơn có hộ khẩu thường trú sẽ thụ lý và thời hạn tối đa cho các trường hợp ly hôn này là 4 tháng và có thể gia hạn thêm 2 tháng đối với những trường hợp phức tạp Nhưng trên thực tế việc xét xử đối với những trường hợp này hết sức gian nan Sau hai lần Tòa án ủy thác tư pháp qua Bộ Tư pháp, cơ quan lãnh sự Việt Nam ở nước ngoài và Tòa án nước ngoài điều tra tống đạt nhưng hết thời hạn 6 tháng không có kết quả trả lời, hoặc trả lời rất chậm Chính vì vậy việc lấy lời khai, tống đạt các văn bản của Tòa án hoặc xác định tài sản ở nước ngoài là không thực hiện được làm cho vụ

án kéo dài, vi phạm thời hạn xét xử Tòa án phải tạm đình chỉ vì không tìm được địa chỉ hoặc không có lời khai của bị đơn Nhiều vụ không thể thụ lý giải quyết

do công dân Việt Nam xin ly hôn chỉ cung cấp cho Tòa án bản đăng ký kết hôn

có địa chỉ của bên kia, ngoài ra không có một thông tin nào khác Điều này dẫn đến thực tế nhiều cuộc hôn nhân chỉ mang tính hình thức vẫn bị kéo dài ảnh hưởng đến cuộc sống vật chất cũng như tinh thần của nguyên đơn

Mặc dù, TANDTC đã ban hành Nghị quyết 01/2003/HĐTP có hướng dẫn đối với những trường hợp công dân Việt Nam kết hôn với người nước ngoài nhưng người nước ngoài đã về nước mà không liên hệ với công dân Việt Nam, nay công dân Việt Nam xin ly hôn thì Tòa án thụ lý giải quyết nhưng thực tế, các Tòa án không phải sau khi thụ lý một vài tháng là có thể đưa ra xét xử, mà vẫn phải tiến hành điều tra, xác minh và ủy thác tư pháp, đến khi không có kết quả trả lời từ phía cơ quan nhận ủy thác

tư pháp thì Tòa mới xử cho ly hôn, do đó, các vụ án vẫn kéo dài Bên cạnh đó thủ tục hợp thức hóa lãnh sự đối với các việc mà Tòa án Việt Nam yêu cầu thì nhiều Tòa án nước ngoài chưa đáp ứng kịp thời cũng gây khó khăn cho việc xét xử

2.2 Thiếu những Hiệp định tương trợ tư pháp

Đây là một nguyên nhân làm cho việc làm cho việc giải quyết các vụ án ly hôn có yếu tố nước ngoài trở nên khó khăn, bế tắc Hiện nay Việt Nam ký chưa nhiều Hiệp định tương trợ tư pháp với các nước, đặc biệt là với các nước mà công dân của họ kết hôn nhiều với người Việt Nam Đơn cử như Hiệp định tương trợ tư pháp mới được ký với Hàn Quốc và có hiệu lực trong năm 2005 là một nguyên nhân gây khó khăn khi giải quyết vụ án ly hôn giữa công dân Việt Nam với công dân Hàn Quốc của Tòa án Việt Nam trong suốt một thời gian dài trước đó

3.2 Pháp luật Việt Nam điều chỉnh vấn đề này còn đang thiếu và chưa đồng bộ

Như đã trình bày ở trên, hệ thống văn bản pháp luật điều chỉnh vấn đề này đã được ban hành nhiều nhưng về cơ bản vẫn còn thiếu và chưa được bổ sung kịp thời Hiện nay thì chỉ có những quy định tại Nghị định 68/2002/NĐ-CP, Nghị định số 69/2006/NĐ-CP và các Nghị quyết của HĐTP TANDTC là được áp dụng có hiệu