Cơ quan kiểm toán Nhà nước nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Namđược thành lập ngày 11/07/1994 theo Nghị định 70/CP của Chính phủ, được tổ chức và hoạt động theo Quyết định 61/TTG của
Trang 1LỜI MỞ ĐẦU
Trong điều kiện phát triển bùng nổ của nền kinh tế thị trường chuyển đổivới nhiều thành phần kinh tế, vai trò quản lý vĩ mô của Nhà nước đối với cáchoạt động kinh tế và xã hội càng trở nên cần thiết Trong hệ thống các công
cụ điều tiết kinh tế vĩ mô của Nhà nước, và là một công cụ đắc lực giúp kiểmsoát chất lượng, làm lành mạnh hóa thông tin tài chính công, bảo vệ tính thựcthi của pháp luật trong nền Kinh tế Quốc dân Vai trò này được thể hiện rất rõqua chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan kiểm toán Nhà nước ở mỗiquốc gia
Cơ quan kiểm toán Nhà nước nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Namđược thành lập ngày 11/07/1994 theo Nghị định 70/CP của Chính phủ, được
tổ chức và hoạt động theo Quyết định 61/TTG của Thủ tướng chính phủ vàLuật kiểm toán Nhà nước đã được Quốc hội thông qua ngày 14/06/2005 Saugần 20 năm xây dựng tổ chức và hoạt động, bộ máy tổ chức của kiểm toánNhà nước đã dần được hoàn thiện qua đó nâng cao và khẳng định vai trò tolớn của mình trong công cuộc xây dựng nền kinh tế thời kỳ đổi mới
Trong xu thế hội nhập quốc tế và sự phát triển đa năng mạnh mẽ của nềnkinh tế đòi hỏi cơ quan kiểm toán Nhà nước Việt Nam phải tăng cường tínhđộc lập và tinh nghệ, vừa đáp ứng được đặc trưng của nền kinh tế quốc dânvừa theo kịp tốc độ phát triển cũng như những mục tiêu, nội dung và phươngpháp kiểm toán quốc tế Kiểm toán Nhà nước cần từng bước nâng cao vai tròthông qua việc không ngừng củng cố hoàn thiện hệ thống kiểm toán Nhànước, xây dựng và tổ chức bộ máy vững mạnh, hiệu quả phù hợp với vai tròcủa một cơ quan kiểm toán tối cao của một quốc gia Vì vậy, nhóm thực hiện
đã quyết định lựa chọn đề tài “Tìm hiểu cơ cấu tổ chức, vai trò của kiểm toán Nhà nước và bài học thực tiễn đối với Việt Nam” làm đề tài môn học
chuyên đề kiểm toán
Trang 2Trong đề tài “Tìm hiểu cơ cấu tổ chức, vai trò của kiểm toán Nhà nước và bài học thực tiễn đối với Việt Nam” em xin trình bày những nội
dung sau:
LỜI MỞ ĐẦU
PHẦN 1: KHÁI QUÁT VỀ KIỂM TOÁN NHÀ NƯỚC VÀ KIỂMTOÁN NHÀ NƯỚC TẠI VIỆT NAM
PHẦN 2: NHẬN XÉT VAI TRÒ VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ VỀ CƠ CẤU
TỔ CHỨC CỦA CƠ QUAN KIỂM TOÁN NHÀ NƯỚC TẠI VIỆT NAM.PHẦN 3: BÀI HỌC VÀ GIẢI PHÁP TỔ CHỨC CƠ QUAN KIỂMTOÁN NHÀ NƯỚC TẠI VIỆT NAM
KẾT LUẬN
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
Trang 3PHẦN 1 KHÁI QUÁT VỀ KIỂM TOÁN NHÀ NƯỚC VÀ
KIỂM TOÁN NHÀ NƯỚC TẠI VIỆT NAM
1.1 Cơ sở lý luận chung về kiểm toán Nhà nước
1.1.1 Khái niệm kiểm toán và kiểm toán Nhà nước
Kiểm toán là xác minh và bày tỏ ý kiến về thực trạng hoạt động đượckiểm toán bằng hệ thống phương pháp kỹ thuật của kiểm toán chứng từ vàkiểm toán ngoài chứng từ do các kiểm toán viên có trình độ nghiệp vụ tươngxứng thực hiện trên cơ sở hệ thống pháp lý có hiệu lực
Kiểm toán có 2 chức năng chính đó là xác minh và bày tỏ ý kiến Tùyvào từng loại hình và hoạt động kiểm toán cụ thể mà chức năng xác minhhoặc chức năng bày tỏ ý kiến trở thành chủ đạo Tuy nhiên, kiểm toán luôn làmột công cụ không thể thiếu với bất kỳ mô hình kinh tế nào, một hình thái xãhội nào và không hề bị tri phối bởi kiến trúc thượng tầng
Kiểm toán Nhà nước là hệ thống bộ máy chuyên môn của Nhà nước thựchiện các chức năng kiểm toán việc quản lý và sử dụng các nguồn lực tài chínhthuộc sở hữu của Nhà nước hoặc do Nhà nước đại diện sở hữu
1.1.2 Lịch sử hình thành và phát triển của kiểm toán Nhà nước trên thế giới
Thời kỳ trung đại, kiểm toán Nhà nước đã manh nha xuất hiện dưới vaitrò một nhóm các quan lại có nhiệm vụ đối soát tài sản của vua chúa
Ở Pháp, Vua Charlemagne cũng theo tiền lệ của La Mã tuyển dụng cácquan chức cao cấp để giám sát công tác quản lý, đặc biệt là các nghiệp vụ tàichính của đội ngũ quan chức địa phương và báo cáo lại kết quả với Hoàng đếhoặc các vị cận thần
Trang 4Ở Anh, theo văn kiện của Nghị viện, Vua Edouard đệ nhất cho các Namtước quyền tuyển dụng kiểm toán viên, vua cũng đích thân đối chiếu lại cáctài khoản thuộc di chúc của cố Hoàng hậu Elonor.
Tuy nhiên, kiểm toán Nhà nước chỉ thực sự phổ biến trong khoảng vàitrăm năm gần đây Ở Đức, từ năm 1714, Vua Phổ là Friedrich Wilhelm I đã raSắc lệnh thành lập Phòng Thẩm kế tối cao (hay Thẩm kế viện dưới thời Đế chếĐức) Ở Pháp, từ năm 1807, dưới thời Hoàng đế Napoleon I, Toà Thẩm kế(Cour des comptes) đã được thành lập Kiểm toán Nhà nước ở Mỹ cũng đã hoạtđộng trên 150 năm, ở Ấn Độ là trên 100 năm…Đây là những quốc gia có nềnkinh tế đã phát triển từ rất lâu, theo đó tất yếu kiểm toán nói chung và kiểm toánNhà nước nói riêng cũng ra đời sớm hơn các quốc gia khác trên thế giới
Tháng 10 năm 1977 là thời điểm quan trọng đánh dấu sự phát triển vượtbậc của kiểm toán Nhà nước trên thế giới, khi mà Đại hội IX của Tổ chức các
Cơ quan Kiểm toán tối cao quốc tế (INTOSAI) họp tại Lima (Peru) đưa ratuyên bố Lima về hướng dẫn các nguyên tắc kiểm toán
1.2 Chức năng và nguyên tắc hoạt động của kiểm toán Nhà nước
1.2.1Chức năng của kiểm toán Nhà nước.
Lĩnh vực: Hoạt động của cơ quan kiểm toán Nhà nước thường hướng vào
lĩnh vực kiểm toán tuân thủ (comphiance audit) và kiểm toán tài chính(financial audit), bên cạnh đó kiểm toán Nhà nước còn thông qua kiểm toánhoạt động (operation audit) để đánh giá tính hiệu lực, hiệu quả kinh tế - xã hộicủa các hoạt động sử dụng nguồn tài chính công Cho dù mang những đặctrưng riêng biệt của kiểm toán Nhà nước, nhưng 1 điều phải khẳng định đó là:
là một loại hình kiểm toán nên kiểm toán Nhà nước cần thể hiện được 2 chứcnăng xác minh và bày tỏ ý kiến
Trang 5Thứ nhất là chức năng xác minh:
Tổ chức thực hiện chương trình, kế hoạch kiểm toán đã được phê duyệt
và những nhiệm vụ kiểm toán đột xuất do Thủ tướng Chính phủ hoặc Quốchội, Tổng thống giao
Xác nhận tính đúng đắn, trung thực, hợp pháp của các tài liệu, số liệu kếtoán; báo cáo tài chính, báo cáo quyết toán về tình hình thu chi ngân sách nhànước cũng như việc thi hành pháp luật về kinh tế, tài chính, kế toán, ngânsách nhà nước của các đơn vị sự nghiệp, các đơn vị kinh tế Nhà nước, cácđoàn thể - tổ chức xã hội có sử dụng kinh phí do Ngân sách Nhà nước cấp
Thứ hai là chức năng bày tỏ ý kiến:
Báo cáo kết quả kiểm toán cho Tổng thống, Thủ tướng Chính phủ, Quốchội và uỷ ban thường vụ quốc hội hay các cơ quan Nhà nước khác theo quyđịnh của pháp luật Chức năng bày tỏ ý kiến của kiểm toán Nhà nước còn thểhiện ở việc thông báo cho công luận về viêc sử dụng các phương tiện tàichính Nhà nước của Chính phủ và Quốc hội
Tư vấn, góp ý kiến với các đơn vị được kiểm toán sửa chữa, khắc phục
vi phạm, chấn chỉnh công tác kế toán cũng như quản lý để đảm bảo chi tiêutiết kiệm và hiệu quả nhất
Nghiên cứu, đề xuất các kiến nghị và giải pháp mang tính chất tư vấncho cơ quan quyền lực Nhà nước góp phần đảm bảo tính hiệu lực của phápluật Từ đó giúp phòng ngừa và răn đe đối với bộ máy hành chính nhà nước,chống lại các hành vi vi phạm, sử dụng lãng phí hoặc lạm dụng công quỹ, vốn
và tài sản quốc gia
Tư vấn cho Chính Phủ, Quốc Hội trong việc xem xét, ra quyết định cácphương án đầu tư xây dựng và các công trình trọng điểm Quốc gia và các vấn
đề quốc gia có liên quan đến ngân sách Nhà nước và tài sản công
Ngoài ra: Trong vai trò là cơ quan kiểm toán tối cao của Nhà nước, kiểm
toán Nhà nước còn có chức năng quản lý Nhà nước về lĩnh vực mà nó phụ
Trang 6trách; tham gia với các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền trong việc quyếtđịnh các chính sách, ban hành các văn bản quy phạm pháp luật về tài chính vàngân sách.
1.2.2 Nguyên tắc hoạt độngcủa kiểm toán Nhà nước.
Để thực hiện một cách có hiệu quả các chức năng của mình, kiểm toánNhà nước phải tuân thủ những nguyên tắc hoạt động cơ bản sau:
Nguyên tắc kiểm toán đầy đủ: Kiểm toán Nhà nước phải có thẩm quyềnkiểm toán tất cả các chức năng của Nhà nước có liên quan đến ngân sách Trongtrường hợp có lĩnh vực mang tính bí mật quốc gia mà không muốn kiểm toán thìcũng phải quy định rõ bằng luật và thông báo cho công luận biết
1.3 Nhiệm vụ quyền hạn của kiểm toán Nhà nước
1.3.1 Nhiệm vụ của kiểm toán Nhà nước.
Kiểm toán nhà nước ở mỗi quốc gia khác nhau thì có các nhiệm vụ,quyền hạn cụ thể khác nhau, song có thể khái quát một số nhiệm vụ và quyềnhạn chung nhất của các cơ quan kiểm toán Nhà nước trên thế giới như sau:
Trang 7–Thực hiện kiểm toán
Kiểm toán Nhà nước thường tiến hành các cuộc kiểm toán tuân thủ xemxét việc chấp hành các chính sách, luật lệ và chế độ của Nhà nước tại các đơn
vị sử dụng vốn và kinh phí của Nhà nước Ngoài ra kiểm toán Nhà nước cònthực hiện kiểm toán hoạt động nhằm đánh giá hiệu quả hoạt động của các đơn
vị sử dụng vốn và kinh phí của Nhà nước Để thực hiện nhiệm vụ này kiểmtoán Nhà nước cần thực hiện:
Lập kế hoạch kiểm toán hàng năm trình cơ quan có thẩm quyền duyệt
Tổ chức thực hiện kế hoạch kiểm toán hàng năm đã được phê duyệt vàcác nhiệm vụ đột xuất theo yêu cầu của các cơ quan Nhà nước có thẩm quyềnKiểm tra xác nhận tính đúng đắn, trung thực hợp lý của các tài liệu liênquan đến Ngân sách Nhà nước Kiểm tra các thông tin tài liệu kế toán, tàichính của các đơn vị, tổ chức sử dụng kinh phí Nhà nước; xem xét việc chấphành các chế độ chính sách tài chính, ngân sách, kế toán của Nhà nước
Tham gia gián tiếp hoặc trực tiếp vào việc sữa chữa, xử lý các sai phạmcủa các đơn vị được kiểm toán để chấn chỉnh công tác tài chính, ngân sách,chế độ kế toán
Quản lý hồ sơ kiểm toán, giữ gìn bí mật thông tin, tài liệu, số liệu kế toán
và hoạt động của đơn vị được kiểm toán theo quy định của pháp luật
Xây dựng và ban hành các văn bản quy phạm pháp luật
Trước hết, kiểm toán nhà nước có nhiệm vụ soạn thảo các dự án luậtpháp lệnh về kiểm toán nhà nước, ban hành các văn bản quy phạm pháp luậtkhác về lĩnh vực kiểm toán nhà nước theo thẩm quyền
Kiểm toán nhà nước đóng góp ý kiến với cơ quan Nhà nước trong việcxây dựng các văn bản pháp luật về ngân sách, tài chính, kế toán và kiểm toán.Chỉ đạo và hướng dẫn nghiệp vụ kiểm toán: Kiểm toán Nhà nước chỉđạo và hướng dẫn chuyên môn nghiệp vụ kiểm toán, quy trình chuẩn mực vàphương pháp kiểm toán trong hệ thống kiểm toán Nhà nước Kiểm toán Nhà
Trang 8nước hướng dẫn về chuyên môn nghiệp vụ đối với tổ chức kiểm toán nội bộthuộc các cơ quan Nhà nước, các doanh nghiệp Nhà nước, các tổ chức chínhtrị, chính trị xã hội có sử dụng kinh phí Nhà nước.
1.3.2 Quyền hạn của cơ quan kiểm toán Nhà nước.
Cũng như nhiệm vụ, quyền hạn của kiểm toán Nhà nước ở những nướckhác nhau theo quy định trong pháp luật là khác nhau Những quyền hạnchung nhất là:
Yêu cầu đơn vị được kiểm toán và tổ chức, cá nhân có liên quan cungcấp đầy đủ, chính xác, kịp thời thông tin, tài liệu phục vụ cho việc kiểm toán;
đề nghị cơ quan hữu quan phối hợp công tác để thực hiện nhiệm vụ đượcgiao; đề nghị cơ quan nhà nước, đoàn thể quần chúng, tổ chức xã hội và côngdân giúp đỡ, tạo điều kiện thuận lợi để thực hiện nhiệm vụ
Yêu cầu đơn vị được kiểm toán thực hiện các kết luận, kiến nghị củakiểm toán Nhà nước đối với các sai phạm trong báo cáo tài chính và các saiphạm trong việc tuân thủ pháp luật; kiến nghị thực hiện các biện pháp khắcphục yếu kém trong hoạt động của đơn vị do kiểm toán Nhà nước phát hiện
Kiến nghị cơ quan Nhà nước có thẩm quyền xử lý những vi phạm phápluật của tổ chức, cá nhân đã được làm rõ thông qua hoạt động kiểm toán
Trang 9Đề nghị cơ quan có thẩm quyền xử lý theo pháp luật đối với tổ chức, cánhân có hành vi cản trở hoạt động kiểm toán của kiểm toán Nhà nước hoặccung cấp thông tin, tài liệu sai sự thật cho kiểm toán Nhà nước và kiểm toánviên Nhà nước.
Tiến hành trưng cầu giám định chuyên môn khi cần thiết
Được uỷ thác hoặc thuê doanh nghiệp kiểm toán thực hiện kiểm toán cơquan, tổ chức quản lý, sử dụng ngân sách, tiền và tài sản Nhà nước; kiểm toánNhà nước chịu trách nhiệm về tính chính xác của số liệu, tài liệu và kết luậnkiểm toán do doanh nghiệp kiểm toán thực hiện
Kiến nghị Quốc hội, Uỷ ban thường vụ Quốc hội, Chính phủ, Thủ tướngChính phủ và các cơ quan khác của Nhà nước sửa đổi, bổ sung các cơ chế,chính sách và pháp luật cho phù hợp
Ngoài những điểm chung trong nhiệm vụ và quyền hạn, tuỳ theo quyđịnh trong pháp luật của từng quốc gia, kiểm toán Nhà nước tại mỗi nước còn
có những nhiệm vụ và quyền hạn riêng, ví dụ: Toà thẩm kể của Pháp cóquyền xét xử như một quan toà đối với các cá nhân, tổ chức vi phạm pháp luật
về tài chính - kế toán, ngân sách
1.4 Mô hình tổ chức bộ máy kiểm toán Nhà nước một số nước trên thế giới.
Như đã nói ở trên, kiểm toán nhà nước luôn là cơ quan thuộc cơ cấu bộmáy Nhà nước Tuy nhiên, với những thể chế chính trị và mô hình Nhà nướckhác nhau thì sự trực thuộc của kiểm toán nhà nước cũng khác nhau đảm bảophù hợp với nhu cầu quản lý của nhà nước và sự phát triển của nền kinh tế
1.4.1 Mô hình cơ quan kiểm toán nhà Nước trực thuộc Cơ quan lập pháp
Cơ quan Kiểm toán tối cao là một cơ cấu trực thuộc Cơ quan lập pháp
(Quốc hội - có thể là Thượng viện hoặc Hạ viện) Có thể thấy mô hình trựcthuộc này ở rất nhiều quốc gia, đặc biệt ở những quốc gia mà kiểm toán hìnhthành từ rất sớm như: Nga, Mỹ, Canada, Anh… Kiểm toán Nhà nước Liên
Trang 10bang Nga (kiểm toán Nhà nước LB) được lập ra bởi Hội nghị Liên bang vàtrực thuộc Hội nghị Văn phòng kế toán trưởng Hoa Kỳ (GAO) trung lập vớichính quyền Liên bang và có nhiệm vụ báo cáo cũng như chỉ chịu trách nhiệmtrực tiếp trước Quốc hội Kiểm toán Nhà nước Canada trực thuộc Hạ viện;dưới Hạ viện là cơ quan kiểm toán quốc gia, Ủy ban Kế toán Nhà nước vàCác ủy ban trưởng ban
Ưu điểm: Vì quản lý trực tiếp kiểm toán Nhà nước là cơ quan lập pháp
nên kiểm toán Nhà nước phát huy được vai trò là trợ giúp đắc lực cho Nhànước trong việc soạn thảo và xây dựng các văn bản pháp quy liên quan đếnngân sách, tài chính, kế toán, kiểm toán Mô hình này cũng tạo điều kiệncho tính độc lập và phản biện của cơ quan lập pháp và cơ quan hành pháp,giúp cơ quan lập pháp (Quốc hội – cơ quan quyền lực cao nhất, đại diện cho ýchí và niềm tin của nhân dân) thực thi quyền kiểm soát các hoạt động tàichính của cơ quan hành pháp (Chính phủ - cơ quan hành pháp cao nhất)
Hạn chế: Sự độc lập tuyệt đối của kiểm toán Nhà nước với Chính phủ
khiến cơ quan kiểm toán Nhà nước không có cơ hội tiếp xúc trực tiếp vàthường xuyên với các hoạt động của Chính phủ gây ra độ “trễ” cho công táckiểm toán
1.4.2 Mô hình cơ quan kiểm toán nhà Nước trực thuộc cơ quan hành pháp
Mô hình kiểm toán Nhà nước trực thuộc Chính phủ ở các nước khácnhau cũng không hoàn toàn giống nhau Ví dụ: kiểm toán Nhà nước TrungQuốc (National Audit Office Of The People’s Republic Of China) được tổchức thành một cơ quan hành chính như một bộ, song có quyền kiểm toán các
bộ khác của Chính phủ (kể cả Bộ Tài chính); kiểm toán Nhà nước Nhật Bản,Indonesia được tổ chức như một cơ quan chuyên môn bên cạnh nội các haybên cạnh Thủ tướng Chính phủ như ở Việt Nam trong giai đoạn trước khi luậtkiểm toán Nhà nước có hiệu lực từ ngày 01 tháng 01 năm 2006 …
Trang 11Ưu điểm: Việc tổ chức cơ quan kiểm toán Nhà nước trực thuộc cơ quan
hành pháp khiến công tác kiểm toán được thực thi kịp thời hơn, giúp Chínhphủ điều hành nhanh nhạy các hoạt động do bất kỳ một hoạt động nào củaChính phủ cũng không thể tách rời với Ngân sách Nhà nước
Hạn chế: Chúng ta có thể nhận thấy sự bất hợp lý của mô hình này ngay
từ đầu, đó là tính độc lập của kiểm toán Nhà nước không tuân thủ, liệu mộtđơn vị vừa thực hiện vừa kiểm tra thì hiệu quả có đảm bảo
1.4.3 Mô hình cơ quan kiểm toán Nhà nước được tổ chức độc lập với
cơ quan lập pháp và hành pháp.
Mô hình được ứng dụng ở hầu hết các nước có nền kinh tế phát triển, cónhà nước pháp quyền được xây dựng nền nếp như kiểm toán Nhà nước Cộnghoà liên bang Đức, Toà Thẩm kế Cộng hoà Pháp (Court of Accounts)… Kiểmtoán Nhà nước do Quốc hội lập ra nhưng không phụ thuộc vào quốc hội Tòathẩm kế Pháp vừa thực hiện chức năng của cơ quan kiểm toán Nhà nước vừathực hiện chức năng của cơ quan xét xử như một tòa án
Ưu điểm: kiểm toán Nhà nước phát huy được đầy đủ tính độc lập khách
quan trong việc thực hiện các chức năng của mình
Hạn chế: Giống như mô hình kiểm toán Nhà nước trực thuộc quốc hội,
kiểm toán Nhà nước không có điều kiện tiếp cận sâu và nhanh với những hoạtđộng của Chính phủ nên công tác kiểm toán khó có thể phục vụ kịp thời choviêc ra các quyết sách của Nhà nước
1.4.4 Mô hình cơ quan kiểm toán Nhà nước trực thuộc người đứng đầu Nhà nước
Ngoài ra, kiểm toán Nhà nước còn có thể là cơ quan trực thuộc người đứngđầu đất nước như: kiểm toán nhà Nước Hàn Quốc trực thuộc Tổng thống…
Hạn chế: Tính độc lập và khách quan trong việc thực hiện chức năng của
kiểm toán Nhà nước vì đơn vị thực hiện kiểm tra và đơn vị bị kiểm tra đềumột chủ thể (người đứng đầu Nhà nước – Tổng thống) kiểm soát