Ý nghĩa lịch sử và giá trị nghệ thuật của tiểu thuyết Truyện nhà kỵ sỹ Đon Qujote của Cervantes

Phương pháp tiếp cận văn học từ quan điểm văn hóa học ưu tiên cho việc phục nguyên không gian văn hóa trong đó tác phẩm văn học đã ra đời, xác lập sự chi phối của các quan niệm triết học

3

LỜI CAM ĐOAN Luận văn tốt nghiệp khóa đào tạo Thạc sỹ mang tên “ Ý nghĩa lịch sử và giá trị nghệ thuật của tiểu thuyết “Truyện nhà kỵ sĩ Don Qujote” của Cervantes” là công trình nghiên cứu nghiêm túc của tôi dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Phạm Thành Hưng Tôi xin cam đoan, những kết quả thu được chưa từng được công bố trên bất cứ công trình khoa học nào khác Các nguồn sách, tài liệu tham khảo,…đều được trích dẫn rõ ràng, có địa chỉ chính xác và tin cậy Nếu lời cam đoan trên không đúng, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, ngày 12 tháng 03 năm 2012

Học viên

Lê Thị Hương

4

LỜI CẢM ƠN Tôi xin gửi lời trân trọng cảm ơn tới các thầy cô khoa Sau đại học, khoa Văn học, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn- Đại học Quốc gia Hà Nội- những người đã tận tình chỉ bảo và dạy dỗ tôi trong bốn năm học và đặc biệt là PGS.TS Phạm Thành Hưng- người đã nhiệt tình giúp đỡ tôi trong quá trình hoàn thành luận văn này Với khoảng thời gian không dài cũng như kiến thức và sự hiểu biết còn hạn hẹp nên luận văn khó tránh được những thiếu sót Tôi rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến của thầy cô và các bạn gần xa Trân trọng cảm ơn!

5

MỤC LỤC PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

2 Lịch sử vấn đề

3 Đối tượng, phạm vi, mục đích nghiên cứu

4 Phương pháp nghiên cứu

5 Cấu trúc luận văn

PHẦN NỘI DUNG

Chương1 CERVANTES TRONG NỀN VĂN HÓA PHỤC HƯNG TÂY ÂU

1.1 Thời đại Phục hưng và chủ nghĩa nhân văn trong nghệ thuật

1.2 Thân thế và sự nghiệp của Cervantes

1.3 Cervantes và những nhà văn cùng thời đại

1.4 Tiểu thuyết Don-Qujote-tín hiệu khủng hoảng của tinh thần nhân văn chủ nghĩa

1.4.1.Bi kịch của Sechxpia- nỗi thất vọng trước thực tại xã hội buổi giao thời 1.4.2 Tiểu thuyết Don Qujote- sự đổ vỡ xuất phát từ xung đột lý tưởng nhân văn chủ nghĩa và thực tại tư sản hóa

Chương2 GIÁ TRỊ LỊCH SỬ- TƯ TƯỞNG CỦA TIỂU THUYẾT

“TRUYỆN NHÀ KỴ SĨ DON QUJOTE”

2.1 Don Qujote hình tượng sống động về một thời đại

2.2 Nỗi thất vọng và sự suy xụp của chủ nghĩa lạc quan nhân văn

2 2.1 Tiếng cười chua chát trong “Truyện nhà kỵ sĩ Don Qujote”

2.2.2 Sự đối lập của hai tính cách: chàng kị sỹ và người hầu Xan-chô Pan-xa

2 2.3 Cuộc chiến trường kỳ và tuyệt vọng của chàng kị sỹ Don Qujote

6

2 3 Don Qujote- một ký thác và biểu tượng của niềm tin xa xôi

2.3.1 Khát vọng giải phóng con người và mơ ước về một xã hội lý tưởng của Cervantes

2 3 2 Niềm tin của chàng hiệp sĩ

2 3.3 Xan-chô- tín hiệu của một lối sống mới

Chương3 GIÁ TRỊ NGHỆ THUẬT CỦA TIỂU THUYẾT “TRUYỆN NHÀ KỴ

3.1.2 Tính chất giễu nhại (parodie) đầy sáng tạo trong chủ đề và kết cấu

3.2 Giọng điệu trần thuật trong “Truyện nhà kỵ sĩ Don Qujote”

3.2.1 Giọng kể trào lộng, châm biếm

3.2.2 Giọng điệu suồng sã, dân dã nhưng giàu tính chiến đấu

3.3 Nghệ thuật xây dựng nhân vật

3.3.1 Lối đặc tả ngoại hình

3.3.2 Tính cách bộc lộ bằng hành động

3.3.3 Những khám phá trong thủ pháp miêu tả tâm lý

3.3.4 Vấn đề tính cách điển hình và hoàn cảnh điển hình (hoàn cảnh rộng và hoàn cảnh hẹp của nhân vật Don Qujote)

3.4 Một tượng đài trong lịch sử vận động và phát triển của tiểu thuyết

PHẦN KẾT LUẬN

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Sức quyến rũ của cuốn tiểu thuyết “Truyện nhà kỵ sĩ Don Qujote” đã vượt ra khỏi ranh giới đất nước Tây-Ban-Nha, được bạn đọc trong và ngoài nước háo hức đón đọc Trải qua gần 400 năm, vượt ra khỏi sự đào thải của thời gian, bộ tiểu thuyết vẫn giành được sự hâm mộ rộng khắp và được công nhận là một trong những tác phẩm lớn nhất của nhân loại Pho truyện đã thật sự đi vào quần chúng Trong các ngày hội, hay trong các cuộc vui hóa trang của Tây-Ban-Nha, Bồ-Đào-Nha cũng như nhiều nước châu Âu khác, người ta thường thấy xuất hiện

8

hiệp sĩ Don Qujote và giám mã Xan-chô Pan-xa “hệt như tả trong truyện” Cuốn sách được in ra hầu hết các thứ tiếng trên thế giới và ngót gần bốn thế kỷ nay, Don Qujote vẫn là đề tài sân khấu, âm nhạc, hội họa, điêu khắc, điện ảnh…

Đại thi hào Đức- Henri Heine nói: “Phải suy tôn Cervantes làm người sáng tạo ra tiểu thuyết cận đại” Công trình sáng tác của Cervantes đã đánh dấu một thời đại mới trong văn học phương Tây Nó có một ý nghĩa, một tác dụng cách mạng đối với văn học của thời đại Tác giả của cuốn tiểu thuyết bất hủ này

đã nêu rõ dụng ý của mình là: “…định viết một tập truyện hài hước để chế giễu văn học kỵ sĩ” và “đánh tan sự tín nhiệm của một số người khá đông đối với loại sách ấy” Và tác giả khẳng định “tập sách sẽ rất hay, rất hoàn toàn, rất thú vị”

Và quả thực Cervantes đã thành công vẻ vang về cả hai phương diện phá hoại và xây dựng Don Qujote ra đời, tồn tại đã chống chọi được với sự đào thải của thời gian Nhân dân Tây- Ban- Nha thừa nhận ngay tập sách đó là một tác phẩm của

dân tộc, của nhân dân Nhân dân tính chính là một đặc sắc trong nghệ thuật tiểu

thuyết của Cervantes Nội dung xã hội trong cuốn tiểu thuyết rất dồi dào và sâu sắc Chính tác giả đã nêu rõ ý định viết “những mẩu chuyện để tiêu khiển cho kẻ

đa sầu đa cảm, làm vui cho người độc giả vui tính, để cho anh dốt đọc vào không chán, và cho nhà hiền triết cũng có thể nể nang” [8, 267] Tuy nhiên, giá trị của Don Qujote không chỉ khiêm tốn là vậy mà nó còn đặt ra vấn đề có ý nghĩa thời đại, đó là ý nghĩa tố cáo cả một chế độ xã hội trong đó phê phán chính sách của vua chúa Tây - Ban- Nha Tập truyện còn đề cập vấn đề phụ nữ, vấn đề luân lý gia đình, vấn đề tình yêu nam nữ một cách tinh tế, khéo léo

Sức sống vĩnh cửu của tiểu thuyết Don Qujote không chỉ bởi những giá trị

về tư tưởng mà còn bởi giá trị nghệ thuật trong việc xây dựng nên nhân vật điển hình bất hủ và đánh dấu bước phát triển nhảy vọt của thể loại tiểu thuyết cũng

9

như ý nghĩa khai sinh cho loại hình tiểu thuyết hiện đại Chàng Don Qujote đại diện cho một giai cấp, yêu chuộng đạo đức và chính nghĩa Giá trị văn hóa, tư tưởng mà chàng mang theo được thể hiện thành công qua việc xây dựng nhân vật điển hình Đặc biệt, thành công của thiên tiểu thuyết còn bởi tác giả hiểu thấu nghệ thuật ngôn ngữ của nhân dân, giọng văn suồng sã, gần gũi đi vào lòng quần chúng Hình tượng xây dựng trong tác phẩm bao giờ cũng là của dân tộc, của nhân dân

Với những lí do trên, tôi chọn đề tài nghiên cứu về ý nghĩa lịch sử và giá trị nghệ thuật của tiểu thuyết “Truyện nhà kỵ sĩ Don Qujote” để có cái nhìn sâu sắc và toàn diện về bộ mặt xã hội phương Tây điển hình là Tây- Ban- Nha thời đại Phục hưng và những giá trị độc đáo về mặt nhận thức lịch sử và phát triển nghệ thuật của tập tiểu thuyết với vai trò mở đầu cho tiểu thuyết phương Tây

2 Lịch sử vấn đề

Giá trị nội dung và nghệ thuật của tiểu thuyết “Truyện nhà kỵ sĩ Don Qujote” được cả thế giới công nhận và ảnh hưởng của nó không chỉ dừng lại ở phạm vi văn học mà còn mở rộng ra phạm vi văn hóa, không chỉ ở Tây-Ban-Nha

mà còn ở nhiều quốc gia lớn nhỏ trên thế giới

Tuy vậy, trong quá trình nghiên cứu và tiếp nhận văn học nước ngoài ở Việt Nam chưa có nhiều tác giả quan tâm sâu sắc tới nhân vật Don Qujote cũng

như cuốn tiểu thuyết này Người viết đề tài đã tìm được công trình Tiểu luận và

phê bình “Trên đường học tập và nghiên cứu”, Đặng Thai Mai, Nhà xuất bản văn học, Hà Nội- 1969 nhân dịp kỷ niệm 350 năm tập ra đời Ngoài ra, viết về

Cervantes cũng như nhân vật Don Qujote, cuốn “ Văn học Phương tây” của tập thể các tác giả cán bộ giảng dạy Đại học Sư phạm Hà Nội và Đại học Tổng hợp

10

Hà Nội cũng có một số trang phân tích bối cảnh xã hội Tây-Ban-Nha đương thời và hình tượng sống động Don Qujote

3 Đối tượng, phạm vi, mục đích nghiên cứu

Trong phạm vi công trình nghiên cứu này, người viết tập trung vào tìm hiểu, phân tích nội dung phản ánh để từ đó thấy được ý nghĩa lịch sử cũng như giá trị nghệ thuật của tiểu thuyết “Truyện nhà kỵ sĩ Don Qujote” Từ đó, người viết tìm hiểu về những đóng góp của Cervantes trên phương diện nhận thức lịch

sử và xây dựng thể loại tiểu thuyết

4 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp lịch sử- xã hội là phương pháp đặt hiện tượng văn học vào bối cảnh của xã hội để nghiên cứu Bằng cách đó, hiện tượng văn học sẽ được nhìn nhận trong những mối quan hệ ngoại sinh, được đánh giá đúng với những quy luật khách quan của chủ nghĩa duy vật lịch sử Việc nghiên cứu tiểu thuyết Don Qujote không nằm ngoài phương pháp đó nhằm phản ánh đúng bối cảnh xã hội, bức tranh sinh động của địa phương, thời đại Tây-Ban-Nha thế kỷ XVI

Cùng với phương pháp lịch sử- xã hội là phương pháp tiếp cận văn hóa học sẽ được vận dụng trong nghiên cứu về Don Qujote Phương pháp tiếp cận văn học từ quan điểm văn hóa học ưu tiên cho việc phục nguyên không gian văn hóa trong đó tác phẩm văn học đã ra đời, xác lập sự chi phối của các quan niệm triết học, tôn giáo, đạo đức, chính trị, luật pháp, thẩm mỹ, quan niệm về con người….từng tồn tại trong một không gian văn hóa xác định đối với tác phẩm về các mặt xây dựng nhân vật, kết cấu, mô típ, hình tượng, ngôn ngữ,…tức là giải

mã các hình tượng nghê thuật, tìm ra những dấu ấn thời đại của tác phẩm

Ngoài ra, trong công trình này, phương pháp quan trọng mà chúng tôi vận dụng đó là phương pháp nghiên cứu nhân vật văn học bởi nhân vật là phương

11

tiện đắc dụng để nhà văn khái quát cuộc sống một cách hình tượng đồng thời thể hiện sinh động những ý đồ tư tưởng- nghệ thuật của nhà văn Nhân vật chính Don Qujote là đối tượng chính của việc nghiên cứu Tuy nhiên, để làm nổi bật bức chân dung sống động về nhân vật này, còn có sự tương phản của bức chân dung Xan-chô Pan-xa như là một sự đối chiếu để thấy được những nét tính cách, những phẩm chất của nhân vật chính

Sự thành công của mỗi một tác phẩm văn học bắt nguồn từ sự tổng hợp hài hòa các yếu tố hoàn cảnh điều kiện xã hội và tài năng tác giả Do vậy, cùng với các phương pháp nghiên cứu chủ đạo trên, người nghiên cứu còn vận dụng phương pháp nghiên cứu tác giả để hiểu được cái căn nguyên sâu sắc bức chân dung nhân vật và giá trị tác phẩm

Những phương pháp phân tích, phương pháp tổng hợp là những phương pháp thuộc về kỹ năng không thể thiếu trong quá trình xây dựng, triển khai đề tài

và cũng được vận dụng trong việc thực hiện công trình nghiên cứu này

5 Cấu trúc luận văn

Trong luận văn này, ngoài phần mở đầu, vấn đề ý nghĩa lịch sử và giá trị nghệ thuật của cuốn tiểu thuyết Don Qujote được triển khai và giải quyết trong ba chương:

Chương1 Cervantes trong nền văn hóa phục hung Tây Âu

Chương2.Giá trị lịch sử- tư tưởng của tiểu thuyết “Truyện nhà kỵ sĩ Don Qujote” Chương3.Giá trị nghệ thuật của tiểu thuyết “Truyện nhà kỵ sĩ Don Qujote”

12

PHẦN NỘI DUNG

Chương1 CERVANTES TRONG NỀN VĂN HÓA PHỤC HƯNG

TÂY ÂU

1.1 Thời đại Phục hưng và chủ nghĩa nhân văn trong nghệ thuật

Vào thế kỷ XIV– XVI thế giới Châu Âu như có một “cơn gió lạ” thổi đến làm thay đổi sâu sắc bộ mặt đời sống tinh thần và xã hội tạo thành phong trào văn hoá Phục hưng Đây được coi là một cuộc vận động tư tưởng và văn hoá rất mực hào hứng và quyết liệt mà cho đến bấy giờ loài người chưa từng biết tới Italia được coi là cái nôi khai sinh ra phong trào, sau đó lan rộng sang các nước Tây

Âu và Trung Âu

Phong trào văn hoá Phục hưng là một cuộc vận động sôi nổi nhằm làm sống lại những truyền thống tốt đẹp mà thời cổ đại Hi Lạp và La Mã sáng tạo ra, đã bị thời Trung cổ phong kiến và Nhà thờ cắt đứt, đồng thời phải phát huy cao hơn nữa truyền thống đó cho phù hợp với yêu cầu trước mắt Như vậy, phong trào văn hoá Phục hưng không chỉ đơn thuần là phong trào phục cổ mà nó còn phải

kế thừa, phát huy cao độ những giá trị nhân bản tốt đẹp của một thời đại hoàng kim đã chìm sâu vào lịch sử Vào thời trung cổ, giáo hội và nhà thờ là một thế lực thống trị hắc ám, tồn tại như một màn đêm đen tối phủ kín bầu trời phương Tây Nó ràng buộc con người vào những luật lệ hà khắc, kìm hãm sự phát triển không cho con người được phát huy hết sức mạnh của mình Nó truyền bá nhân sinh quan yếm thế, xem cõi đời là một thung lũng nước mắt, thiên đường mới là cuộc sống đáng hướng tới Giá trị và quyền sống của con người bị coi khinh, nhường chỗ cho những thế lực tôn giáo thần thánh Vì vậy phong trào văn hoá Phục hưng dấy lên truyền thống trân trọng, đề cao con người, trái ngược hẳn với

13

thái độ coi rẻ, miệt thị con người thời Trung cổ Đó là truyền thống đấu tranh cho

tự do của con người, trái ngược với nền chuyên chính, độc tài của phong kiến và giáo hội Điều đó đã nói lên nhu cầu, khát vọng của con người mới mong muốn

có một cuộc cách mạng làm thay đổi toàn bộ xã hội đương thời, đưa con người hướng tới những điều tốt đẹp trong cuộc sống Cuộc vận động tư tưởng và văn hoá Phục hung là một cuộc cách mạng tinh thần, có ý nghĩa công phá hệ tư tưởng phong kiến, thần quyền, thiết lập một nền tảng tư tưởng mới mang ý nghĩa nhân đạo cao cả Như một cơn mưa gột rửa những tối tăm bụi bặm của thời trung

cổ, cầu vồng đã mọc lên báo hiệu một cuộc sống mới, đầy ánh sáng sắc màu Phương tây như một người ngủ say bừng dậy sau đêm trường trung cổ, vững vàng tiến bước vào lịch sử cận đại Đúng như Ănghen nhận định: “Thời đại Phục hưng là bước ngoặt tiến bộ, vĩ đại nhất từ trước tới bấy giờ loài người chưa từng thấy” Bước ngoặt đó đã làm thay đổi mọi mặt kinh tế, chính trị, xã hội, tôn giáo,

tư tưởng và tinh thần Chính trong bối cảnh đó, văn học nghệ thuật Phục hưng đã

nở hoa kết trái một mùa hoa, mùa quả hiếm có Chủ nghĩa nhân văn chính là trào lưu tư tưởng cơ bản tạo nên những giá trị rực rỡ đó

Sau khi đuổi quân xâm lược ra khỏi bờ cõi, Tây-Ban-Nha bước vào một

kỷ nguyên mới phát triển mạnh mẽ Năm 1519, Saclơcanh đã cầm đầu đế quốc

La Mã thần thánh và một số thực dân địa ở châu Mỹ Sau khi chiến thắng đế quốc Thổ Nhĩ Kỳ, Tây-Ban-Nha ngày càng lớn mạnh Trong hai thế kỷ XVI – XVII, không ít người Tây-Ban-Nha thuộc đủ mọi thành phần xã hội từ quý tộc đến nông nô đã đổ xô sang châu Mỹ và các thuộc địa khác ở châu Âu để truyền

bá lý tưởng tôn giáo và nền quân chủ Những mầm mống suy yếu nằm ngay trong chính sách đối ngoại đó đã gặp phải sự chống trả quyết liệt của các dân tộc

bị nô dịch và nhân dân trong nước ngày càng phản đối gay gắt Nhà nước quân

14

chủ Tây-Ban-Nha là nhà nước chuyên chế kiểu phương Đông với cơ sở xã hội của nó là bọn quý tộc phong kiến và đẳng cấp tăng lữ Thị dân và nông dân không ủng hộ nhà nước đó, giai cấp quý tộc đi vào con đường tàn lụi vẫn bám giữ lấy những đặc quyền, đặc lợi của chúng Nhà nước quân chủ ở Tây-Ban-Nha

đã xây dựng một quân đội thường trực gồm cảnh sát và lính chiến rất lớn, vì vậy

nó mang tính chất một nhà nước quân phiệt Đặc biệt, nền quân chủ Nha gắn liền với lý tưởng đạo Thiên chúa giáo và nung nấu một đầu óc cuồng tín đến mê muội Trên đất nước Tây-Ban-Nha dày đặc những nhà thờ và tu viện Kết quả là thế kỷ XVI-XVII, nền kinh tế phá sản tới ba lần (1560, 1575 và 1617) Quân đội Acmađa- quân đội không hề chiến bại bị thua trận; các chiến hạm của Anh vơ vét các thành phố và 6 năm trước khi cuốn tiểu thuyết Don Qujote ra đời, đã có một trận dịch cướp đi sinh mạng của hơn nửa triệu người Người dân phải bỏ đất đai ra các thành phố làm số người thất nghiệp, ăn mày lang thang tăng lên Và điều quan trọng là vào thời điểm này người dân Tây-Ban-Nha không ý thức được sự suy thoái hay thực trạng lịch sử mà họ đang sống Người ta chỉ lo sao đừng ốm, thời tiết đừng ảnh hưởng tới mùa màng và đọc truyện kiếm hiệp giống như thói quen xem truyền hình của chúng ta bây giờ Những cuốn sách kiếm hiệp đó trở thành những liều thuốc mê lặng lẽ gặm nhấm tinh thần con người Đó là những cuốn sách bịa đặt, giả dối với những nhân vật

Tây-Ban-hư cấu đến mức vô lý, những cuộc phiêu lưu, những chàng hiệp sĩ đi mây về gió

để cuốn hút cám dỗ độc giả và gây ra những hậu quả hết sức tai hại Thế giới quan của độc giả bị biến dạng, bóp méo, hóa thành thiển cận Bất bình trước

thực tại, Cervantes đã viết cuốn tiểu thuyết Don Qujote nhằm đả kích các sách

kiếm hiệp bằng cách nhại lại bằng chính hình thức tiểu thuyết hiệp sĩ Từ đây,

đủ khả năng vẽ ra bức tranh hiện thực rộng lớn của thực tại trong những mối liên

hệ nội tại của nó Chủ nghĩa lịch sử và tính biện chứng trong tư duy chưa thâm nhập vào được trong nền văn học đó Cho nên, có thể thấy chủ nghĩa hiện thực của văn học thời Trung cổ rất bị hạn chế Ở thế kỷ XIV-XVI, hàng loạt những phát kiến địa lý vĩ đại và những phát minh trong lĩnh vực sản xuất và văn hóa (sáng chế thuốc súng, máy in, phương pháp luyện kim mới,…) đã kích thích sự phát triển những quan điểm hoàn toàn mới đối với thế giới Từ đây, những thay đổi về mặt tư tưởng đã bắt đầu được nhận ra Trên cơ sở lịch sử mới, những quan niệm của chủ nghĩa nhân đạo thời đại Phục hưng ngày càng bộc lộ rõ ràng Hướng về con người với lòng tin to lớn, các nhà nhân văn xem con người như là một kỳ quan của thiên nhiên, như là người điều khiển vũ trụ, khâm phục tài năng, trí tuệ của nó Sechxpia đã truyền đạt sự đắm say trước trí lực và vẻ đẹp của con người qua những lời nói của Hămlet: “Con người là một truyệt tác biết chừng nào! Cao qúy bao nhiêu với lý trí sáng suốt! Những khả năng của nó vô tận biết bao nhiêu! Lớn lao và tuyệt với biết bao nhiêu trong hình dáng và cử chỉ! Trong hành động thì giống như thiên thần, về hiểu biết thì như một bậc thánh! Con người là sắc đẹp của thế giới, tinh hoa của muôn loài!” Ở thời đại Phục hưng, thái độ đắm say với con người đã đi xa hơn rất nhiều so với thời Trung cổ Cervantes, Rable, Sechxpia đã giải phóng con người khỏi quyền lực của các lực lượng thần thánh, mang lại cho họ quyền tự do hành động cần thiết Nhân vật

16

của họ hành động theo lý tính và khát vọng tự do của mình Họ xử sự với tư cách

là một cá nhân độc lập, thấm nhuần tinh thần trách nhiệm trước mọi người Cho nên, ở Don Qujote người đọc chứng kiến và hình dung ra một cá nhân độc lập, tự quyết, sẵn sàng xả thân vì những hành động nghĩa hiệp

Tuy nhiên, các nhà nhân văn thời đại Phục hưng còn tiến thêm một bước nữa Họ bắt đầu đi tìm nguyên nhân tình cảnh bi thảm của con người ở ngay đời sống, chứ không phải ở trong quan hệ thống trị của thần linh với con người Văn học Phục hưng đã phê phán ách áp bức của nhà thờ và của phong kiến, chống lại mọi sự hạn chế gò bó tự do cá nhân Nền văn học ấy hoàn toàn mang tính chất trần thế, tính xã hội về nội dung, và con người được bộc lộ trong văn học không chỉ qua những tư chất bẩm sinh (cảm xúc, trí tuệ, ) của mình mà cả qua những lý tưởng xã hội của nó

Thời đại Phục hưng được đánh dấu bằng việc khẳng định dần dần quan điểm lịch sử nhìn nhận cuộc sống Là những người làm chứng và là những người tham gia vào những sự kiện lịch sử lớn lao (sự thay đổi bản đồ thế giới nhờ kết quả phát kiến địa lý, phong trào cải cách tôn giáo, những cuộc đấu tranh cách mạng của nhân dân,…) các nhà nhân văn đi tới kết luận là: xã hội không đứng yên và có nguồn gốc phát triển mang tính chất trần thế chứ không phải là những nguồn gốc thần thánh Cái đó đã thúc đẩy các nhà tư tưởng và các nhà văn thời Phục hưng nghiên cứu thực tại, kích thích sự nảy sinh nghệ thuật hiện thực với

xu hướng mô tả đời sống trong tính cụ thể về mặt lịch sử xã hội, trong những mối liên hệ qua lại phức tạp bên trong của nó

Xã hội càng phát triển và những mâu thuẫn xã hội càng sâu sắc, thì sáng tác của các nhà văn càng có tính xã hội và mang tính thời sự hơn Điều đó không đồng nghĩa với việc văn học tăng cường phản ánh tính cụ thể trong cuộc sống hàng ngày

17

Các truyện của Cervantes, Rabole, Sechxpia hay Bôcatsiô lẫn Sôxơ đều cố gắng giải quyết những vấn đề có ý nghĩa xã hội lớn lao Nếu thời kỳ đầu của thời đại Phục hưng, văn học hướng tới những say mê lạc thú thì các nhân vật thời Sechsxpia đã trở thành những con người có trí tuệ, biết suy tư, đấu tranh tích cực với những lý tưởng nhân đạo (Don Qujote, Păng-ta-gru-yen, Hămlet) Các nhân vật của thời Phục hưng chín muồi về tư tưởng, bước lên vũ đài rộng lớn của đời sống xã hội, tự cảm thấy mình có trách nhiệm đối với tương lai của xã hội loài người Nên điều đó, có thể nhận thấy ở Don Qujote không phải ngẫu nhiên, chàng quyết tâm rời bỏ quê hương, trải qua biết bao trận đòn “thập tử nhất sinh”vì nghĩa

Xây dựng hình tượng của một con người hành động hùng dũng, có những đắm say mãnh liệt và quan tâm sâu sắc đến những vấn đề xã hội, các nhà nhân văn đã khái quát hóa những nét điển hình của con người đương thời với mình Ăngghen đã giải thích sự toàn vẹn và sức mạnh trong tính cách con người thời Phục hưng bằng lý do là họ đã sống chính giữa những mối quan tâm của thời đại

và tham gia một cách tích cực vào cuộc đấu tranh thực tiễn

Nhân vật của thời đại Phục hưng đã mang trong mình ánh sáng phản chiếu của một thời đại anh hùng, một thời đại đã sinh ra những người khổng lồ, những

cá tính con người sáng chói Trong họ còn chưa thấy những dấu hiệu của sự tầm thường nhỏ bé, sự phân đôi về tinh thần, một đặc điểm nổi bật đối với những đại biểu của xã hội tư sản chín muồi Cái riêng tư và cái xã hội hòa lẫn với nhau làm một trong ý thức các nhân vật thời kỳ Phục hưng Trong tâm hồn họ không có chỗ cho các cuộc đấu tranh giữa “tình cảm” và “nghĩa vụ” vốn rất điển hình đối với các nhân vật bi kịch của chủ nghĩa cổ điển sau này Xã hội không đối lập với

họ với tư cách là một cái gì đó xa lạ mà nó được lĩnh hội như là cái riêng tư, như

là sự thể hiện bản chất riêng của họ Tính toàn vẹn của các tính cách mà văn học

18

Phục hưng chín muồi sáng tạo nên được quy định bởi việc những đại diện - những nhà nhân văn đề cao tính nhân dân trong sáng tác Nhân vật thời Phục hưng rất trung thực, chân thật, cả tin, chân thành, họ vốn có tinh thần nghĩa hiệp chân chính, thể hiện trong sự sẵn sàng giúp đỡ những con người cùng quẫn về mặt xã hội

Có thể thấy rằng, trào lưu tư tưởng nhân văn chủ nghĩa là sản phẩm tinh thần của thời đại Phục hưng, chung đúc lại yêu cầu và khát vọng muốn tự giải phóng của con người thời đó thoát khỏi những xiềng xích trói buộc của Trung cổ Phong kiến và nhà thờ Chủ nghĩa nhân văn tìm thấy ở thời cổ đại- đặc biệt là ở thời cổ đại Hi Lạp- tinh thần trân trọng và đề cao con người mà nhân sinh quan Trung cổ cố tình hạ thấp

và coi rẻ Chính từ trong văn học nghệ thuật của cổ đại Hi Lạp mà văn nghệ Phục hưng tìm thấy những biểu tượng sáng ngời về vẻ đẹp của con người, về ý chí đấu tranh cho tự do chống thiên tai và chống áp bức bóc lột

1.2.Thân thế và sự nghiệp của Cervantes

Mai-cơn đơ Cervantes sinh năm 1547 ở thị trấn A-ca-la đờ Hi-na-ret Thành phố ông sinh ra cũng chính là nơi khai sinh cho nhà đại văn hào vào khoảng giữa thế kỷ XVI, còn là một đô thị nổi tiếng của nước Tây-ban-nha Ở đây, một tòa nhà cổ kính với cả một tổ chức giáo hội rất thần thế, cùng với các

cơ cấu chính quyền của vua Charles Quint, tượng trưng cho chế độ độc tài ngoan

cố vào hạng nhất trong lịch sử xã hội phong kiến A-ca-la cũng là một thành thị buôn bán khá thịnh vượng, tập hợp đủ mọi hạng người: bọn quan liêu hàng văn hàng võ, cầu cạnh, kiếm chút danh vị rơi rớt của triều đình; và trong đám thị dân, các chú lái buôn chen chúc nhau, xô đẩy nhau trên đường trục lợi Lực lượng tư sản trưởng thành Thành phố A-ca-la cũng như các thành phố lớn châu Âu mấy

19

chục năm diễn ra cuộc đấu tranh kịch liệt cho quyền lợi công xã chống phong kiến Văn hóa Phục hưng tràn lan trên bán đảo Nghề in sách vừa phát minh, chỉ trong nửa thế kỷ đã phát đạt rất mạnh, gieo vào đầu óc lớp thanh niên tri thức những hạt giống táo bạo của thời đại Thành phố quê hương của Cervantes là nơi tập hợp mọi tầng lớp: quý tộc, tư sản, nhà giàu, nhà nghèo, người trong nước hay người tứ xứ Ở họ là đủ mọi tính cách mang dấu ấn của thời đại: nóng nảy, ồn ào, thích học, thích biết và thích cãi vã, gây lộn Cervantes được chứng kiến khá nhiều cuộc ẩu đả kịch liệt xảy ra giữa các cậu học sinh đại học, đại biểu cho hai giai cấp đối địch- tầng lớp quý tộc bảo thủ và những phần tử tư sản tích cực đấu tranh

Cervantes trải qua thời thiếu nhi trong cảnh thiếu thốn Tuy nhiên, việc học của cậu bé vẫn được duy trì thường xuyên bởi sự quan tâm của ông bố cậu Trong thời gian ở Madrid khi 14, 15 tuổi, Cervantes đã học tu từ học (Retovice)

và tiếng Latin Cậu sớm thể hiện năng khiếu văn chương và trở nên đam mê với các tên tuổi Virgile, Ovide, Arioste, Boccace và Petarque Bài thơ đầu tiên của Cervantes được ra đời nhờ sự giúp đỡ của ông quan thầy Juan Lôpơ -đơ Hoyos Trường học của Cervantes chính là trường đời, là những ngày vất vả cực nhọc Ngay từ thuở bé, cậu đã thấy bố mẹ chạy vạy, lo toan vì miếng ăn hàng ngày: bán từng mẩu vườn, cầm cố nữ trang, trốn nợ, tịch thu tài sản,…

Năm 1570 Cervantes vào hải quân và ngày mồng 7 tháng Mười năm 1571 ông tham gia trận đánh ở Lê-pan-tô Trong trận này, lực lượng đồng minh Ý- Tây-Ban-Nha đã giáng cho lực lượng hải quân hùng mạnh của Thổ- Nhĩ- Kỳ một đòn nặng Trong cuộc chiến này, Cervantes bị hai vết thương vào ngực và tay trái Cervantes xuất viện vào tháng tư năm 1572 và tham gia chiến dịch Tuy-ni-

di Từ cuối năm 1573 đến đầu tháng năm năm 1574 Cervantes ở lại Ý với đơn vị

20

của mình và năm 1575 ông được phép trở về Tổ quốc Ông rời khỏi Na-plơ, cùng em trai là Rô-đơ-ri-gô lên đường ra khơi Ngày 26 tháng 9 năm 1576 chiếc thuyền chiến của ông bị bọn cướp biển châu Phi bắt giữ Mặc dù đã chống cự dũng cảm, cả đội thuyền bị bắt làm tù binh và bị bán làm nô lệ ở An-giê-ri Đến năm1580 Cervantes mới được chuộc lại và trở về Tổ quốc Nhưng, khi đặt chân lên đất nước quê hương, ông lại rơi vào một cuộc đời tù binh mới tồi tệ hơn Là một viên chức nhỏ, ông đấu tranh để sinh sống hết năm này sang năm khác ở một xứ sở không còn có chỗ dành cho một anh lính và một công dân dũng cảm Năm 1605 phần một của tác phẩm thiên tài Don Qujote của ông ra đời Từ đây, cuộc đời sáng tác của ông bắt đầu phát triển mạnh với các thể loại như kịch, trường ca và Cervantes tiếp tục viết phần hai của Don Qujote một cách ráo riết năm 1615 Tác phẩm cuối cùng của ông là tiểu thuyết “Những cuộc ngao du của Pec-xi-le-xơ và Xê-khin-xmun-đa” Ông mất năm 1617

Như thế, thời trai trẻ của Cervantes trải qua năm năm tù ngục khi tham gia vào quân đội, rồi vượt ngục Trước tòa án, Cervantes yêu cầu được nhận hoàn toàn trách nhiệm và vinh dự của vai chủ động trong âm mưu táo bạo của hai lần vượt ngục Cervantes một lần nữa thoát chết và được kính nể bởi bản lĩnh phi thường của một chiến sĩ không hề sợ hãi vũ lực Hình ảnh của Cervantes đâu đó thấp thoáng trong tập tiểu thuyết thiên tài “Truyện nhà kỵ sĩ Don Qujote” Truyện có kể về chuyện vua Azan, một lão vua phong kiến hết sức tàn nhẫn, nhưng cũng phải cảm phục can đảm của anh chàng Saavedra, một tín đồ đạo Gia

tô, quốc tịch Tây-Ban-Nha, và tha thứ cho anh chàng trong những trường hợp khá quan trọng Đó chính là một đoạn tiểu sử của bản thân Cervantes kể lại bằng thể thức tiểu thuyết

21

Trước khi trở thành một tiểu thuyết gia, thiên tài Cervantes bắt đầu sự nghiệp với tập Galatee Đây là một truyện tình dang dở, trắc trở với những lời than vãn của những tâm hồn yêu đương cùng với giọng hát đồng quê Tập sách không được đón nhận, ông quay sang viết kịch Nhưng mấy vở hài kịch của ông không được dàn dựng mà chỉ được trả công soạn kịch bằng mấy đồng dukat Năm 1605, ông bắt đầu viết “Truyện nhà kỵ sĩ Don Qujote” Lúc này, ông đã 58 tuổi Tác phẩm được độc giả hoan nghênh nhiệt liệt và “bán chạy như bánh thánh” Tác phẩm của ông đã vượt qua lãnh thổ Tây-Ban-Nha sang bên châu Mỹ

và gắn với nó là rất nhiều giai thoại thú vị về sức mê hoặc của cuốn tiểu thuyết này Năm 1613 một tập tiểu thuyết mới dưới tên gọi Câu chuyện nhà kỵ sĩ Don Qujote tiếp theo phần trước ra đời Trong tay nhà đại văn hào, ngòi bút quả không biết già.Tác phẩm của ông được cả thế giới hoan nghênh Tên tuổi nhà văn sĩ đã sáng tạo chân dung kỵ sĩ Don Qujote và Xan-chô vang lừng khắp Tây

Âu và ông được suy tôn làm người sáng tạo ra tiểu thuyết cận đại Cho đến nay tiểu thuyết này được tính là cuốn sách được dịch ra nhiều thứ tiếng nhất trên thế giới, chỉ sau Kinh Thánh

Tiểu thuyết “Truyện hiệp sĩ trứ danh Don Qujote thuộc dòng Hi-đan-gô

xứ Măng-sơ” gồm có hai phần: Phần I có 52 chương, phần II có 74 chương có thể được tóm tắt như sau: Phần I, nội dung kể về một lão quý tộc nghèo ở nông thông tên là Ki-ha-đa, cao lênh khênh, tuổi quãng năm mươi, vì quá say mê các truyện hiệp sĩ phiêu lưu nên mụ mẫm cả đầu óc, lúc nào cũng muốn trở thành hiệp sĩ lang thang để phò nguy cứu khốn, diệt trừ yêu quái và lũ khổng lồ, lập lại trật tự và công lí Lão lục những đồ binh giáp đã han gỉ của tổ tiên, đem đánh bóng và sửa chữa lại để vũ trang cho mình Lão phong cho con ngựa gầy còm của lão cái tên chiến mã Rô-xi-nan-tê, còn bản thân lão là nhà hiệp sĩ Don

22

Qujote xứ Măng sơ Và để đúng “mốt” của một hiệp sĩ lang thang, phải có người tình xinh đẹp, lão nhớ đến một phụ nữ nông dân lão thầm yêu thời còn trẻ,

và ban cho chị ta cái tên là công nương Đuyn-xi-nê-a Nhà hiệp sĩ ra đi để làm

lễ thụ phong: quán trọ thành lâu đài, hai ả gái điếm thành hai công nương, gã chủ quán và cuốn sổ chi tiêu thành lãnh chúa và cuốn Kinh Thánh Lần ra đi thứ nhất kết thúc bằng cuộc giao đấu giữa Don Qujote với những người lái buôn, vì

họ không chịu thừa nhận Đuyn-xi-nê-a là đẹp nhất trần gian khi mặt họ chưa nhìn thấy nàng Don Qujote bị đánh nhừ tử, may có một bác nông dân cùng làng đưa về gia đình Rồi Don Qujote lại ra đi, lần này có thêm một giám mã là bác nông dân cục mịch Xan- chô Pan-xa, hai thầy trò đi khắp nước Tây-Ban-Nha Thầy với mộng tưởng hão huyền: cối xay gió tưởng là lũ khổng lồ, chiếc chậu thau của bác thợ cạo tưởng là mũ sắt của Mam-bri-nô, một phu nhân ngồi trong

xe ngựa tưởng là công chúa bị lão phù thủy bắt cóc, đàn cừu tưởng là đội quân,…trò với mộng tưởng thực tế: khi thầy công thành danh toại, sẽ ban cho mình một chức quan thống đốc cai trị vài hòn đảo Trong chiến công đánh tan một đám lễ tang, làm què chân một sinh viên, bác giám mã đã phong cho Don Qujote biệt hiệu “Hiệp sĩ Mặt buồn” Hai người quen là cha sứ và bác phó cạo phải tìm cách bắt sống lão, nhốt vào cũi, đưa về cho gia đình Lợi dụng lúc được

tự do, Don Qujote lại lao vào đám rước làm lễ cầu mưa để giải thoát cho bức ảnh Đức Mẹ đồng trinh mà lão tưởng là một công chúa bị bắt cóc Lão bị đánh đến ốm đòn, và những người thân thích phải khiêng lão lên xe bò đưa về nhà chữa chạy

Phần II, mọi người tìm cách ngăn không cho Don Qujote ra đi, nhưng cậu tú Xam-sơn Ca-ra-xcô bày mưu cổ vũ Don Qujote lên đường lập chiến công mới Lão gặp hiệp sĩ Gương soi (Xam-sơn Ca-ra-xcô

23

trá hình) và chấp nhận cuộc thách đấu với điều kiện kẻ thất bại sẽ phải phục tùng mệnh lệnh của người chiến thắng Nhưng không may, hiệp sĩ Gương soi lại bị ngã ngựa Hai thầy trò Don Qujote tiếp tục ra đi, gặp đoàn xe chở một con sư tử trong cũi, Don Qujote bắt người hộ tống phải mở cũi thả con sư tử đực ra để đánh nhau Con sư tử không buồn

ra khỏi cũi, và hiệp sĩ Don Qujote với chiên công này quyết định đổi danh hiệu “Hiệp sĩ Sư tử” Thầy trò Don Qujote gặp hai vợ chồng một

bá tước Họ đã đọc truyện Nhà quý tộc tinh khôn Don Qujote nên nảy

ra đính định trêu chọc Họ đón tiếp Don Qujote với kiểu cách hiệp sĩ, phong cho Xan-chô Pan-xa chức quan Thống đốc đảo Ba-na-ta-ri-a Kết thúc những ngày cầm quyền của Xan-chô là một cuộc tấn công giả của quân thù khiến Xan-chô bị một trận đòn nên thân Còn thầy cũng

bị trêu chọc đủ đường Cuối cùng, hai thầy trò bỏ tòa lâu đài “mất tự do” ấy để ra đi Bước ngoăt của tác phẩm là trận giao đấu giữa hiệp

sĩ Vầng trăng bạc- cậu tú Xam-sơn Ca-ra xcô với Don Qujote Don Qujote bị đánh ngã và phải cam kết trở về nhà, từ bỏ một năm cuộc đời hiệp sĩ lang thang Cuối cùng, kiệt sức vì những cuộc phiêu lưu đầy đau buồn, thất vọng, Don Qujote ốm nặng Đến lúc này, lão mới nhận ra tai hại của những truyện hiệp sĩ Lão viết di chúc và qua đời

Ở tiểu thuyết “Truyện nhà kỵ sĩ Don Qujote” nói riêng và những sáng tác của là Cervantes nói chung, độc giả cảm nhận được một tâm hồn nhân văn chủ nghĩa.Tác phẩm của ông phản ánh xã hội đương thời sâu sắc qua hệ thống nhân vật với những nét tính cách điển hình Người đọc được cười bởi những hành động “hiệp nghĩa” của Don Qujote nhưng lại khóc trước những suy nghĩ của chàng khi đã hiểu ra một cách sâu sắc nguyên nhân của những hành động ấy

24

Hiệu quả nghệ thuật ấy có được là bởi Cervantes từ thuở thiếu thời đã hòa mình vào cuộc sống của nhân dân với nông dân, thợ thủ công, những người ăn xin và lang thang, tiếp xúc với ngôn ngữ và những cảnh bần cùng của họ, hiểu sâu sắc

và thông cảm với lòng căm thù của họ đối với những kẻ áp bức Suốt đời, ông sống với nhân dân và điều đó giải thích những đặc điểm sáng tác của ông: lòng thương người rộng lớn, sự căm thù đối với mọi cảnh áp bức, nô lệ và một sự lừa dối tình yêu tự do say sưa, không bao giờ thỏa hiệp và lòng yêu nước cao cả

1.3.Cervantes và những nhà văn cùng thời đại

Thời đại Phục hưng có ý nghĩa lịch sử lớn lao vì đó là những thế kỷ có chức năng chuyển giao giữa thời đại cũ và mới, giữa thời phong kiến và thời chủ nghĩa tư bản Đó là thời đại khi mà xã hội tư sản đang hình thành, khi mà những người tư sản sáng lập xã hội đó còn chưa bị vướng víu bởi những ràng buộc quyền lợi giai cấp của mình Họ tự cảm thấy mình là đại biểu cho tất cả nhân loại đau khổ, khi hiện thực còn mang tính anh hùng và có thể đưa ra những nhân cách toàn vẹn, sống bằng lý tưởng và ít nhiều phục tùng lợi ích của nhân dân Thời đại Phục hưng được đánh dấu bằng những cái mà thời kỳ cổ Hy Lạp không hề biết đến: sự sụp đổ ào ạt của những mối liên hệ xã hội cũ, trong xã hội xuất hiện những con người lạnh lùng, tàn nhẫn Văn học thời kỳ Cervantes đã khái quát những hiện tượng của đời sống và các nhà nhân văn đã phản ánh trong tác phẩm của mình cuộc đấu tranh bi thảm, hết sức căng thẳng về tâm lý của con người hành động nhân đạo chống lại chế độ tư sản xa lạ Trong việc mô tả những cảm xúc mạnh, trong việc khám phá sự năng động của tình cảm con người Sechxpia nổi lên với tiếng nói mới so với các nhà viết kịch cổ đại

25

Văn học Phục hưng kế thừa một cách có ý thức truyền thống nghệ thuật của văn học cổ Hy Lạp- La Mã Trong nền kịch cổ Hy Lạp, Êđip của Xô-phốc-lơ nổi lên như một kiệt tác với nhân vật Êđip huyền thoại Tuy ngang với Êđip về sức mạnh tinh thần nhưng những nhân vật bi kịch thời Phục hưng khác với Êđip về căn bản Nhân vật bi kịch Phục hưng là con đẻ của một thời đại khác, khi mà sự hài hòa xã hội đã bắt đầu bị phá vỡ và điều ác xuất hiện Bởi vậy, họ đã mất sự trầm tĩnh kiểu tự sự vốn là đặc điểm nổi bật đối với các nhân vật của Etsin hay Xô-phốc- lơ Tình trạng bất ổn của cuộc sống thúc giục

họ đấu tranh, khêu gợi trong họ những xúc động sôi nổi Cống hiến lớn lao của Sếchxpia vào nền kịch thế giới là ở việc khám phá ra sự vĩ đại và nỗi đau đớn tâm hồn của con người đẹp về mặt đạo đức, con người vốn đối lập với

“những lực lượng yêu quái” do các quan hệ tư sản mới sinh ra Bi kịch của Sechxpia có đặc điểm nổi bật là sự căng thẳng gay gắt về tâm lý, các tính cách được khắc họa một cách rõ ràng, sự phong phú của những cách lý giải hiện thực, tức là những phẩm chất không thể có ở kịch cổ đại vốn được nuôi dưỡng bằng những truyền thuyết thần thoại, và được hình thành trong điều kiện khi

mà giữa cá nhân và xã hội còn có thể có sự cân bằng Nhân vật trong văn học Phục hưng khác với Edip, Angtigon, Mê đê, đã mất tính tĩnh tại Họ tích cực tác động qua lại với những hoàn cảnh xung quanh, ở trong một quá trình thường xuyên phát triển Vua Lia và Hăm Lét, Juliet của Sechxpia, Laurenxia, Phơ rôn đô xô của Lôpê đờ Vê ga đã biến đổi, Don Qujote của Cervantes hoàn toàn không tĩnh tại Tính biến động nội tâm của hình tượng đã tăng thêm sức sống và sức biểu cảm của nghệ thuật của nó

Châu Âu thế kỷ XVI, những mâu thuẫn của xã hội mới chưa lộ ra một cách đầy đủ, các nhà văn chưa đủ sức khám phá ra những đặc điểm của một thời

26

đại mới đang đến gần Thêm nữa quan điểm nhân đạo chung chung của các nhà văn ít nhiều làm hạn chế tầm bao quát xã hội của họ Các nhân vật tích cực của văn học Phục hưng không có tính xác định về tính lịch sử- xã hội Không thể nói hoàn toàn đầy đủ về vua Lia, Păngtagruyen, Don Qujote rằng họ chỉ thể hiện tâm

lý của một giai cấp này hay khác Hăm lét chỉ là hoàng tử Đan Mạch theo dấu hiệu sinh hoạt hàng ngày, chàng còn là con là con người của hình thái mới, nhưng ở chàng không có cái điển hình của người thuộc giai cấp tư sản Hăm lét thể hiện tư tưởng và tình cảm của những con người liên tiếp thời Phục hưng, chàng dường như tích tụ trong mình những suy ngẫm của cả một thời đại bị xáo trộn bởi những triệu chứng đáng lo âu của sự phát triển

Tình trạng phát triển chưa mạnh mẽ của ý thức xã hội thời đại Phục hưng không cho phép các nhà văn thực sự suy nghĩ về chủ nghĩa nhân đạo ở các nội dung giai cấp, xã hội của nó Do đó, các nhân vật theo chủ nghĩa nhân văn không được phân biệt về mặt giai cấp

Có thể thấy rằng, thời đại của Cervantes là thời kỳ phân hóa của cơ cấu phong kiến cũ và thời kỳ đặt nền móng cho cơ cấu mới, tư bản chủ nghĩa Đây là giai đoạn hình thành những quốc gia tư sản châu Âu trong khuôn khổ những nhà nước dân tộc lớn, giai đoạn suy yếu của nền chuyên chính nhà thờ và giai đoạn thắng lợi của “tư tưởng tự do đầy tính chất lạc quan” [1,4]

Sechxpia, Rable , Cervantes, Dantơ, Bôcatxiô, Lôpơ đơ Vega,…thực là những thiên tài, những “người khổng lồ” của nghệ thuật ngôn từ thời đại Phục hưng với tinh thần phản phong, chống thần quyền, ca ngợi tình yêu cuộc sống, khẳng định hạnh phúc trần thế, đặt niềm tin vào lý trí con người và tương lai nhân loại Các nhà nhân văn này- những con người của nền văn hóa mới, nhận thức ý niệm tự do như là biểu trưng chủ yếu của thời đại mình, như là thành quả

27

quý báu nhất của con người, giải phóng họ khỏi ách áp bức trước kia và tạo cho

họ khả năng khẳng định cá nhân mình Không ai trong thời đó diễn tả tư tưởng này rõ hơn Cervantes Ông để Don Qujote nói những lời như sau: “Tự do, Xăng-

sô ơi, là hạnh phúc lớn lao nhất mà trời ban cho nhân loại, những kho của quý báu nhất ẩn dưới lòng đất và dưới đáy biển cũng không thể so sánh với nó được

Và, ngược lại, sự nô lệ là nỗi bất hạnh lớn lao nhất có thể đến với con người” Cùng thời với Cervantes, Boocatxiô cũng đã từng phát biểu đầy nhiệt tình công dân: “ Không có vật hy sinh nào tốt hơn để đem dâng lên thần bằng máu của tên bạo chúa” [12,204] Tất cả họ gắn bó máu thịt với nhân dân, hiểu những đau khổ, quan niệm và mơ ước của nhân dân Cervantes đã nghĩ đến hạnh phúc của nhân dân khi ông để cho nhà hiệp sĩ cao thượng của mình nguyền rủa sự bất công của

xã hội Lôpơ đơ Veega đã nêu cao quyền hành của nhân dân khi ông đưa lên sân khấu, trong vở Phu-en ta O-vê-khu-na, cuộc khởi nghĩa cách mạng của nông dân, với một giọng khích lệ đầy nhiệt tình Trong cuốn sách của mình, Rabel nói về sức mạnh, trí tuệ, tính châm biếm của nhân dân Sự khôn ngoan, những nỗi đau khổ, sự phẫn nộ và niềm tin tưởng lạc quan của nhân dân xuyên qua các bi kịch của Sechxpia

Trong cuộc đấu tranh tư tưởng luôn luôn sôi nổi ở xã hội châu Âu, các nhà hoạt động khoa học và nghệ thuật vĩ đại lúc nào cũng đứng về phía nhân dân, đấu tranh bảo vệ cho nhân dân được hưởng một cuộc sống xứng đáng với con người, quyền của cá nhân được hưởng tự do và được trau dồi mình để đi đến chỗ hoàn mỹ Và, nếu như, họ không trực tiếp đứng về phía nhân dân thì với khuynh hướng sáng tác của mình họ cũng đã làm lung lay rường cột của xã hội do các giai cấp thống trị xây dựng nên Nội dung có tính nhân dân, nhân đạo của nghệ thuật càng rõ rệt, sắc nét bao nhiêu thì nhà nghệ sĩ càng trở lên lớn lao bấy nhiêu

28

Tuy không phải bao giờ cũng nhận thức được những mục tiêu cách mạng của nhân dân, nhưng các nhà nhân văn Phục hưng đã cảm thấy một cách sâu sắc rằng

họ đang sống trong một thời kỳ vĩ đại của lịch sử và họ có một sứ mệnh lớn lao

Họ phân biệt được sự khác nhau rõ rệt giữa thế giới quan phong kiến, thế giới quan của nhà thờ, và thế thới quan mới, giữa nền văn hóa dựa vào chủ nghĩa khổ hạnh và nền văn hóa khẳng định sự cảm thụ cuộc sống sinh động và tích cực

“Những người khổng lồ” ấy đã cảm thấy hơi thở của thế giới mới với tất cả sự rung động của tâm hồn Họ đã đóng một vai trò lớn lao trong việc xây dựng ngôn ngữ dân tộc Sáng tác của họ đã tạo điều kiện thuận lợi để cải biến ngôn ngữ của các dân tộc riêng biệt thành những ngôn ngữ mang tính chất toàn dân Và nhân dân cũng nhiệt liệt hoan nghênh sáng tác của họ bởi trong tác phẩm của các nhà văn này, nhân dân bắt gặp quan điểm của mình về cái thiện và cái ác, sự phán đoán của mình về cái đẹp Trong những tác phẩm ấy, trong những tiếng ồn ào của những cuộc đọ sức giữa các hiệp sĩ, tiếng cười mỉm hay cười vang của người thưởng thức, trong những câu nói nửa như tỉnh nửa như say của nhân vật hay những câu châm biếm chua cay,…người bình dân bắt gặp thế giới quan mới, nhân đạo chủ nghĩa, không còn mang tính chất tôn giáo nữa, thế giới quan rất gần gũi với quan điểm thực của bản thân họ về cuộc sống

1.4 Tiểu thuyết “Truyện nhà kỵ sĩ Don Qujote”-tín hiệu khủng hoảng của tinh thần nhân văn chủ nghĩa

1.4.1 Bi kịch của Sechxpia- nỗi thất vọng trước thực tại xã hội buổi giao thời

Thời kỳ Phục hưng xét ở góc độ xã hội- kinh tế còn gọi là “giai đoạn tích lũy

tư bản nguyên thủy” Quá trình tích lũy tư bản nguyên thủy được biểu hiện trong sự tước đoạt phương tiện và công cụ sản xuất của quần chúng lao động thành thị và

29

nông thôn; trong các thành phố cùng với sự phát triển của nền đại công nghiệp chế biến đã diễn ra việc các nhà tiểu sản xuất trở thành những người công nhân làm thuê, và trong nông thôn thì sự chiếm hữu đất đai trên quy mô lớn được tiến hành bằng con đường cướp đoạt đất đai công xã và làm cho người nông dân bị vô sản hóa hoàn toàn, biến thành những kẻ cố nông hoặc những kẻ lang thang nghèo khổ Lúc này giai cấp tư sản đóng một vai trò cách mạng trong lịch sử nhưng theo đuổi một mục đích nhất định vì lợi ích giai cấp Họ tạo ra một ý thức hệ thuần túy mang tính giai cấp “của lợi ích trần truồng và của thói tiền trao cháo múc tàn nhẫn” tạo thành tính hai mặt in dấu ấn trên nền văn hóa Phục hưng

Khoa sử học tư sản hiện đại phủ nhận những tích cực của sự Phục hưng bằng cách xóa nhòa ranh giới giữa thời Trung cổ và thời Phục hưng Các nhà nghiên cứu nghệ thuật và các nhà nghiên cứu sân khấu thuộc giai cấp tư sản muốn trình bày bước ngoặt tiến bộ vĩ đại như là một sự tiến hóa đơn giản, hòa bình, không chứa đựng những mâu thuẫn xã hội gay gắt, như

là một sự chuyển biến tuần tự từ thời kỳ Trung cổ sang thời kỳ Phục hưng Hơn nữa, các tư tưởng của thời Phục hưng lại được mô tả như những dạng khác nhau của kinh viện học thời kỳ cuối cùng, trong đó nội dung nhân đạo

và cách mạng đã bị tước bỏ hết Vừa tìm mọi cách để gắn liền nền Văn hóa Phục hưng vào thời Trung cổ, nhằm gạt bỏ ra khỏi lịch sử văn hóa ngay bản thân khái niệm “Phục hưng”, các nhà bác học tư sản lại vừa cố khẳng định cho nền khoa học trung cổ vai trò xây dựng nên những ý niệm muôn thuở

và chứng minh sự bền vững của những ý niệm ấy Họ khẳng định rằng thời đại Phục hưng là kết quả của sự phát triển một cách trọn vẹn của nền văn hóa trung cổ với tất cả tính phức tạp trong các yếu tố tinh thần, chính trị và kinh tế của nó

30

Đỉnh cao của sự khủng hoảng tinh thần nhân văn chủ nghĩa được thể hiện

rõ nét trên sân khấu trong những vở kịch, nó thể hiện sự phá sản rõ rệt của chế

độ chuyên chế phong kiến và nhà thờ Ý thức nhân đạo đã trải qua thời kỳ chín muồi nhất trong sự phát triển của nó; những ảo tưởng vào một nền thịnh vượng chung đã bị thực tế phũ phàng xua tan Nếu như trước kia các nhà nhân văn tin tưởng rằng có một sự hài hòa giữa cá nhân và xã hội, thì ở thời kỳ tiền tích lũy tư bản chủ nghĩa, khi đã nắm được bản chất của thực tế, họ lại kêu gọi đấu tranh với cái ác ngự trị trong thực tế đó Thành tựu cao nhất của chủ nghĩa hiện thực thời kỳ này là những sáng tác kịch của Sechxpia đặc biệt là vở “Hamlet” Với sức mạnh thiên tài, ông đã khám phá một cách hết sức nhất quán và sâu sắc những mâu thuẫn cơ bản của thời đại, lên án cái thần tượng mới của xã hội dựa trên bóc lột là tư hữu Trong khi kịch liệt phê phán những mối quan hệ xã hội, nêu lên tính bi kịch của số phận nhân dân, tư tưởng nhân đạo chủ nghĩa trong các sáng tác của Sechxpia vẫn không tách rời khỏi lòng tin vào sức mạnh của con người và nhân dân

Giống như Cervantes, sinh ra và lớn lên trong thời đại giao thời khi mà cái

cũ chưa mất đi hẳn và cái mới còn đang manh nha, Sechxpia cũng thể hiện rất rõ nỗi thất vọng của thời đại còn đang tranh sáng, tranh tối Trong kịch của Sechxpia, chủ nghĩa cá nhân đã bộc lộ những nét hung hãn đến rùng rợn; tinh thần dân tộc có khi đã đi tới mức độ chủ nghĩa sô-vanh Nhiều đoạn độc thoại của một số nhân vật trong sáng tác của Sechxpia biểu lộ một thái độ khinh miệt

rõ rệt của người Anh đối với nước Pháp và nước Ý Địa vị nhân dân, quần chúng nông dân, thủ công, trong sáng tác của Sechxpia cũng còn hết sức mong manh Ý thức giai cấp của Sechxpia quả có những giới hạn khá ngặt nghèo Ông đã phản ánh những nét điển hình sâu sắc của một xã hội đang lột xác, từ chế độ phong

31

kiến tiến lên xã hội tư bản chủ nghĩa Sechxpia đã mô tả xã hội Anh không chỉ trong thực tế lịch sử đương thời của nó mà thôi, mà ngay cả trong quá trình phát triển biện chứng lâu dài của nó nữa Do đó, đồng thời với sự sụp đổ của chế độ phong kiến, với thế lực đồng tiền, kịch Sechxpia cũng đã mô tả được chân tướng của giai cấp tư sản Anh đang bước vào sân khấu lịch sử với một tư thế hùnghổ, một ý thức dân tộc bạo dạn, với những cá tính sắc sảo, nhưng đồng thời, dưới nhãn hiệu của chủ nghĩa cá nhân, bộ mặt của nó cũng tỏ ra vô cùng phức tạp, hung hãn, vô nhân đạo

Sự gặp gỡ của nhà tiểu thuyết và nhà soạn kịch tài ba này là qua những sáng tác của họ, độc giả có một cái nhìn toàn cảnh về xã hội đương thời Người đọc bị mê hoặc, chờ đợi những đứa con tinh thần của họ bởi qua ngòi bút của hai văn hào họ được sống thực với con người của mình, được cười được khóc vì nhân vật, vì bản thân cao hơn là vì chính xã hội Có lẽ vì thế, như một cái

“duyên” hai đại văn hào ấy- Cervantes và Sechxpia cùng ra đi vào cõi vĩnh hằng

32

người của thời đại xuất hiện với bộ mặt rắn rỏi, tinh ranh Dưới ảnh hưởng của phong trào Văn hóa Phục hưng, hoạt động văn nghệ bắt đầu đổi mới theo tinh thần hiện thực, theo nhịp sống nhộn nhịp, táo bạo của xã hội đang tiến lên Song cũng bởi sự ảnh hưởng sâu rộng của phong trào Phục hưng, xã hội nảy sinh đủ mọi giai tầng, mỗi người một bộ mặt, một hình thù, một tư thế, một tâm trạng và những động tác, lời ăn tiếng nói, những đặc sắc về nhân cách, cùng những nét linh động điển hình “Truyện nhà kỵ sĩ Don Qujote” như nhiều nhà phê bình đánh giá thì đó là “tiểu thuyết của quán trọ” Cái quán trọ ấy được hiểu theo nghĩa hẹp nhưng với nét nghĩa rộng nó là tập tiểu thuyết của xã hội Tây-Ban-Nha thế kỷ XVI, từ đô thị cho đến thôn quê Và chính vốn sống phong phú là nguồn thi liệu dồi dào được phản ánh trong bức tranh toàn cảnh của tiểu thuyết

“Truyện nhà kỵ sĩ Don Qujote”

Trở lại với thời của Cervantes, đó là thời kỳ chế độ phong kiến trên miệng hố diệt vong Chính sách võ lực được coi là chính sách chủ đạo trong đường lối điều hành xã hội Nhân dân Tây-Ban-Nha ngày đêm rền rĩ dưới chế

độ thuế khóa, tạp dịch và quân vụ ngày càng nặng Lúc này, nước Nha chỉ còn là “một thung lũng đầy rẫy những đói khát và cơ cực” Mâu thuẫn

Tây-Ban-xã hội được đẩy lên đỉnh điểm, gay gắt Điều đó đã dẫn đến những tính cách cực đoan về mọi mặt ở xã hội Tây-Ban-Nha thế kỷ XVI Cậu thanh niên Cervantes đã nhìn thấy khá nhiều khía cạnh của đời sống nhân dân đang kịch liệt biến động giữa lúc giao thời Đời sống của Cervantes cũng là hình ảnh của thời đại Sinh ra trong một thời đại đầy rẫy những bất công, cuộc đời trải qua bao bất hạnh nên trong sáng tác của mình, Cervantes vừa phản ánh hiện thực

xã hội và khát vọng cải tạo hiện thực Tuy nhiên, hiện thực mâu thuẫn với khát vọng đã dẫn tới bi kịch Qua câu chuyện về nhà kị sĩ Don Qujote,

33

Cervantes vẽ lên một cách đậm nét sự tuyệt vọng của nhà văn trước cảnh đời, mong muốn cứu đời mà bất thành Mô tả những thất bại liên tiếp của Don Qujote, Cervantes muốn nói gì? Và cái chuỗi những thất bại ê chề đó cuối cùng dẫn đến kết thúc ra sao? Và cuối cùng, Don Qujote phải từ bỏ lý tưởng hiệp sĩ, về nằm ở xó nhà, ốm đau sầu não và chết? Vậy qua đó, Cervantes còn muốn nói điều gì nữa? Không chỉ chỉ ra cái tai hại của thể loại truyện trinh thám kiếm hiệp mà người đọc còn thấy được những dòng ưu tư xuyên thấu suốt cả toàn bộ tác phẩm khiên cho dưới cái vỏ hài hước bông đùa, cuốn truyện đã ngân vang một âm điệu ngậm ngùi chua xót Cervantes vốn là một người yêu Tổ quốc thiết tha, ông muốn góp phần xây dựng nên sự giàu mạnh cho đất nước mình Trong khi đó thì cung đình lại sống trong sự xa hoa tột độ Phần ông chắc không khỏi cay đắng nhận ra rằng những cống hiến và hi sinh của những người lính như ông thì chẳng hề được triều đinh biết đến, ghi nhận Trong những năm tháng tiếp theo, Cervantes còn phải chứng kiến bước sa sút ngày càng nghiêm trọng của đất nước Tây-Ban-Nha yêu quý của ông Kẻ nào phải chịu trách nhiệm về sự sụp đổ đó? Không ai khác đó chính là những kẻ nắm vận mệnh quốc gia Chính sự bất lực của triều đình, chính lập trường ngoan cố và thủ cựu của nó, chính sự vơ vét ăn chơi phè phỡn của nó đã làm hao mòn và phá hủy sức sống của Tổ quốc ông, khiến đất nước Tây-Ban-Nha ngày một tiêu điều xơ xác Nhận thức về thực tại đã quá rõ ràng, ông đau nỗi đau của đất nước ông và mượn ngòi bút để phần nào phơi bày thực trạng xã hội

Mâu thuẫn ở đây chính là mâu thuẫn giữa ảo tưởng và hiện thực, giữa tưởng tượng, chủ quan với thực tế khách quan Tấn bi hài kịch của Don Qujote cũng là tấn bi hài kịch của con người rất thông thái, say mê với sách vở, ham suy

34

nghĩ nhưng không hề biết đến thực tế Trước hết, Don Qujote chỉ biết có một thế giới chủ quan, chỉ quyến luyến với ảo ảnh của thời kỳ đã qua, của một chế độ không còn lý do để tồn tại nữa Lý do chính đã làm cho xã hội suy đồi, hư hỏng, thì Don Qujote chưa hề nhìn thấy Don Qujote chỉ giải thích tình trạng xã hội với những ý niệm trừu tượng như là: “thế giới mỗi ngày một sa sút vì lòng người ngày nay không đơn thuần như ngày xưa nữa” Nói đến phương pháp cải tạo xã hội, thì Don Qujote cũng hăm hở làm thế nào để hướng dẫn con người ngày nay trở về cái “thời đại hoàng kim” trong tưởng tượng Kéo dật lùi bánh xe của lịch

sử là một câu chuyện khôi hài Dưới sự xúc động của chủ quan, Don Qujote đã tranh đấu nhiều Nhưng Don Qujote không hề bám chân lên mặt đất thực tế mà tranh đấu Don Qujote không hề kiểm điểm lực lượng của mình, của địch trước khi ra trận và điều đó đã dẫn tới việc thất bại nhiều lần Sau một lần thất bại cũng không hề thấy lý do chân chính của sự thất bại, mà chỉ đổ trút trách nhiệm vào những lực lượng thần bí, hoang đường, những lũ ác ma, quỷ sứ mà thôi Rút cục chỉ có một con đường, là con đường hủy diệt bởi chàng không hề nhìn thấy phương hướng diễn tiến của lịch sử Bộ mặt Don Qujote vừa đáng cười lại vừa đáng thương Đó là nụ cười đầy chua xót, chua chát của Cervantes trước thực tại

xã hội đầy rẫy những bất công và cái tôi nhỏ bé của mình với những khao khát,

kỳ vọng nhưng không thành

35

Chương2 GIÁ TRỊ LỊCH SỬ- TƯ TƯỞNG CỦA TIỂU THUYẾT

“TRUYỆN NHÀ KỴ SĨ DON QUJOTE”

2.1 Don Qujote hình tượng sống động về một thời đại

Hình tượng toàn tác phẩm Don Qujote là hình tượng một đất nước Ban-Nha thời Phục hưng trên con đường tư sản hóa Với tiểu thuyết này, nhà văn

Tây-đã để lại trong kho tàng văn học thế giới một bức tranh sinh động về thực tại đời sống Phục hưng Tây Âu Đó cũng là hình ảnh một dân tộc đang ráo riết chống phong kiến, chống thần quyền, một dân tộc đi tìm tự do

Với tất cả những lời kính cẩn của các nhân vật khi nói đến Chúa Trời, đến Nhà thờ, đến Đức Vua, ngòi bút Cervantes đã lột trần được tình trạng thối nát, bất công, vô lý của xã hội phong kiến Tây-Ban-Nha thế kỷ XVI Qua các hình tượng văn học độc đáo, “Truyện nhà kỵ sĩ Don Qujote” đã phản ánh cả một thời đại bằng những nét bút rất trung thành và rất sắc sảo Đây là bức chân dung của một chế độ trên đà phân hóa và trụy lạc Cả một giai cấp đang xuống dốc theo quy luật vận động và đào thải

Về phương diện kinh tế, nếp sống của Don Qujote cũng như của nhiều nhân vật khác là có ý nghĩa đại biểu cho cả một giai tầng: giai tầng phong kiến nông thôn Tài chính nhà nước đang lâm vào tình cảnh nguy ngập Chế độ bồi dưỡng của nhà kỵ sĩ là chế độ nửa chay nửa mỡ, “già thảo mộc, non cầm thú” Trái lại, gia nghiệp của bác Xan-chô thì mỗi ngày một lên Lối làm giàu của bác nông dân không được “chính đại quang minh” cho lắm Nhưng ít ra thời đại cũng đã cho phép tìm cách tiến thân, vận dụng mọi ngón thủ thuật để vươn lên

Trật tự xã hội trong “Truyện nhà kỵ sĩ Don Qujote” cũng đã bắt đầu kém

vẻ tôn nghiêm Chị vợ Xan-chô chất vấn vì lẽ gì mà lão Ki-ha-đa lại “tự xưng là

Và xểnh ra là anh lại tranh thủ kiếm lời, lúc là lọ nước thần, lúc là chục con lừa như ông chủ đã hứa sẽ nhượng cho Trong nhà vợ chồng hầu tước, trước mặt một

vị giáo chủ khá khắt khe về mục “trật tự kỷ cương, nhân tâm thế đạo”, Xan-chô

đã tuyên bố quyết tâm đi làm tổng trấn: “Thưa Ngài vâng! Và đối với trọng trách đó, tôi đây có thể nói là tôi cũng xứng đáng như bất kỳ thằng con nào…không hơn không kém” Rồi trước lúc đi “nhậm chức” Xan-chô lại nhắc cùng nhà hầu tước đó một lần nữa: “Thưa Ngài, nếu có một hòn đảo và Ngài vui lòng cho nhà cháu đi làm quan cai trị…thì cháu sẽ không từ đâu…Ít ra chú cũng muốn chứng tỏ rằng: về vấn đề chính trị, cháu cũng hiểu biết như ai,…và còn có phần hơn bao nhiêu anh nói khoác nữa là khác” Không phải là Xan-chô không biết tự lượng về sức lực của mình ngược lại anh ta biết rất rõ: “Thưa ngài, cháu

đã có dịp trình cùng Ngài là cháu đây chữ nghĩa văn chương không có gì…số là cháu còn chưa biết đọc, biết viết nữa cơ! Nhưng về mặt đó, biết bao nhiêu vị tổng trấn hiện nay, cũng có biết gì hơn cháu đâu!”

37

Xan-chô yêu cầu được cầm nắm chính quyền, không phải chỉ là để cho con trai nhà có tiền đi học, con gái có ít của hồi môn, cũng không phải là chỉ để cho mụ vợ được mở mày mở mặt vì có bộ cánh mới Cuộc thử thách đã chứng thực rằng: Xan-chô quả là một ông quan có đức độ, có năng lực cai trị dân sự Sánh với các cụ lớn khác thì Xan-chô còn có phần cao thượng hơn Chẳng những thế mà khi đã nhìn thấy tất cả những phiền hà của danh vị thì Xan-chô rất vui lòng vất ngay “miếng đỉnh chung giả lại người đời”, rồi nhảy lên lưng con lừa để

về với mụ vợ và mấy mụn con

Từ chỗ phơi bày bộ mặt thật của chế độ vua chúa Tây-Ban-Nha, tập

“Truyện nhà kỵ sĩ Don Qujote” là một tác phẩm hiện thực phê phán đối với chính sách của vua chúa Tây-Ban-Nha Với tất cả sự dè dặt của một người “bề tôi” của vua Philip II và Philip III, Cervantes vẫn không hề e dè trong khi tố cáo chính sách chiến tranh của bọn phong kiến Qua những lời lẽ đanh thép của Don Qujote, chính là Cervantes đã kịch liệt công kích kẻ chủ trương chiến tranh chia rẽ của giai cấp phong kiến Nhà kỵ sĩ đã tuyên bố với những người

hiếu chiến: “Chiến tranh là một tai vạ ghê gớm…Trời cấm chúng ta gây chiến

tranh Lý tính của con người phản đối chiến tranh Các anh bảo là các ảnh phải báo thù? Ấy! Chỉ tiếng “báo thù” đó cũng đủ cảnh cáo cho các anh là các anh đang đi vào con đường tội lỗi Báo thù! Thế mà các anh đã dám tự xưng là người có đạo ư? Các anh thù ai? Thù anh em, làng nước, đồng bào của các anh? Các anh không còn cảm động mảy may nào trước tiếng gọi của tính người nữa hay sao? Này thôi, các bạn ơi, đừng hờn ghét, đừng giận dữ nữa: chúng ta hẵng thương yêu lẫn nhau Thắng trận mà làm gì? Cõi người còn bao nhiêu nỗi đau khổ chưa bài trừ được thì sao ta lại còn cố tình đi gây

38

thêm những nỗi đau khổ khác nữa làm gì?”[110,10] Don Qujote chỉ tán thành

chiến tranh trong trường hợp cần phải bảo vệ công lý và bảo vệ hòa bình

Qua truyện, độc giả còn có thể nhận thấy bức tranh về đời sống văn hóa của thời đại Nhân dân Tây-Ban-Nha dưới thời kỳ văn hóa Phục hưng đã bắt đầu cảm thấy ít nhiều hứng thú về văn học Các quán trọ rải rác trên con đường ngao du của nhà kỵ sĩ Don Qujote, đã có những “tủ sách” để cung cấp cho những khách hàng trú ngụ Một bác hàng cơm đã cho ông cha xứ biết rằng: nhân dân miền đó rất say mê với tiểu thuyết kỵ sĩ: “Thưa cha,…cứ đến ngày mùa, vào những ngày lễ, bọn thợ gặt chúng con tụ tập cả ở đây Chúng con ngồi quây quần thế này, có đến ba, bốn chục người Và chúng con lẳng lặng ngồi nghe đọc truyện kỵ sĩ đến mê mẩn cả tâm hồn” Thú vị văn chương

đó không được lành mạnh lắm, đó là thứ thức ăn tinh thần không có ý nghĩa tích cực về phương diện văn nghệ cũng như về tư tưởng Bạn bè Don Qujote vẫn thương hại cho anh chàng đã bị loạn óc vì “loại sách chó chết” đó Chị quản gia và cô cháu gái của lão đã mời cha xứ về nhà để rưới nước thánh lên

tủ sách đã bị ma ám của Don Qujote trước khi đem đi đốt sạch Nhưng những giờ phút tỉnh táo thì Don Qujote vẫn đề cao tác dụng của văn học Don Qujote cho rằng trên đời này, cái nghề cao quý nhất sau nghề võ sĩ chính là nghề viết văn: “Tôi không phải là một tâm hồn mọi rợ: tôi cũng yêu quý văn chương…Nhà văn, nói thật tình, là người dạy dỗ, soi đường cho đồng loại, nhà văn làm cho phong hóa xã hội thuần thục, cho tâm hồn con người cao thượng; nhà văn dạy cho chúng ta biết quý trọng công lý: thật là

cả một khoa học tốt đẹp” Don Qujote đã nói đến vận mệnh nhà văn dưới chế

độ phong kiến với lời lẽ khá cảm động: “Họ luôn luôn sống trong tình cảnh khổ sở, có khi bị hãm hại, lắm lúc thiếu thốn và bị lũ dốt nát hắt hủi, bị bọn

39

ghen tuông công kích…Tôi cũng thương hại cho những nhà văn vì sự túng thiếu ép uổng mà phải đi xu nịnh nơi triều đình của hạng người phú quý kiêu căng, đem tài năng đi làm đĩ, và hy sinh cả mọi khí phách của mình cho hạng người ấy”

Ở một khía cạnh sâu xa, “Truyện nhà kỵ sĩ Don Qujote” còn phản ánh được thực chất của công cụ mà chế độ phong kiến sử dụng đó là pháp luật Pháp luật của xã hội ấy mang những nét thần thánh Trong tập I của “Truyện nhà kỵ sĩ Don Qujote” có kể lại sự việc trên đường đi chu du mạo hiểm Don Qujote gặp một toán lính của nhà vua giải một bọn tù chân xiềng, cổ gông, đưa đi “phát vãng” Mỗi người một tội trạng Một anh vì “si tình” với cái túi tiền một lão biển lận; một anh vì quá “thật thà” mà nghe lời bọn quan tòa đe dọa và dụ dỗ Anh ta được lão thẩm phán hứa sẽ tha bổng nếu thú tội và sau khi thú nhận là có đánh trộm mấy con gia súc thì anh ta bị xử ba trăm đòn và sáu năm tù Một anh nữa chỉ vì thiếu mười đồng bạc lo lót cho lão biện lý mà phải thua kiện và đi tù Người thứ tư, một ông cụ già bị đi đày vì thương cho đôi nam nữ nên đã đứng ra làm trung gian để cặp uyên ương được gần nhau Người thứ năm là một thanh niên trước đây có một độ ở chung nhà với “hai cô bạn con dì và hai cô bà con xa xa…cả bốn cô đều xinh xắn và trưởng thành, và đến khi nhà năm suất đinh bổng trở thành một hộ chín đầu người Và con người được chú ý hơn cả là chú Pa-sa-môn được chiếu cố hơn cả: chân xiềng, tay khóa, cổ gông Chú đã trốn tù bốn lần rồi bị bắt lại nhưng lần này trở lại nhà tù chú vẫn sung sướng bởi chú cho rằng:

“Chỉ có trong nhà lao là người ta có thể hưởng được cái thú vị sống cuộc đời riêng của mình, xếp đặt tư tưởng cho có hệ thống và bồi dưỡng tinh thần trong chữ nghĩa văn chương…Nếu tớ là một đứa ngu si, thì đã có thể sống một cuộc đời sung sướng rồi” Tất cả những lời đau xót đó như một bản “cáo trạng” chế độ

40

đương thời Nhà tù là nơi tước đi quyền tự do của con người, vậy mà ở đó con người còn được hưởng cái thú của cuộc sống hơn là ở thế giới bên ngoài cánh cửa tù Nhưng hẳn là Don Qujote đã thấy là giữa nhưng con người bị tội này với những kẻ xử án họ, giới hạn chưa được phân minh và Don Qujote tin rằng: “Trời

và tự nhiên sinh ra con người là để cho nó sống tự do, và không ai có quyền xâm phạm đến cái quyền thiêng liêng đó”, cho nên, Don Qujote đã nhân danh quyền

tự do thần thánh mà đánh tháo cho tất cả Trước J.J.Rousseau hơn một trăm năm mươi năm, thiên tài Cervantes đã nhân danh tự nhiên mà đặt vấn đề tự do và yêu cầu giải phóng con người

Bức tranh sinh động về đời sống Phục hưng Tây Âu cũng như hình ảnh của một dân tộc ráo riết chống phong kiến, thần quyền, đi tìm tự do còn được phản ánh khá rõ nét khi mà “Truyện nhà kỵ sĩ Don Qujote”” đã dành cho vấn đề phụ nữ, vấn đề luân lý gia đình, vấn đề tình yêu nam nữ một địa vị khá quan trọng Nhiều mẩu chuyện nhỏ trong cuốn truyện chứng tỏ sự mâu thuẫn gay gắt giữa luân lý phong kiến với yêu cầu giải phóng của con người mới

Câu chuyện “Anh chàng thắc mắc gàn dở” cũng là tấn bi kịch của những người lập gia đình trên cơ sở khinh miệt phẩm giá người đàn bà Ca-đê-ni-ô phát điên lên vì một câu chuyện tình duyên trắc trở Lu-xin-de liều chết để bảo vệ quyền luyến ái tự do Chính Don Qujote cũng đã sẵn sàng rút gươm để bảo vệ cho ái tình của Ba-si-levà La Qui tê-ri-ê Sự chống trả quyết liệt nhất có thể nhận thấy ở cô Ma-xê-lê Cô gái mồ côi cả cha lẫn mẹ sống với ông chú và sắc đẹp trời phú của cô vừa là quà tặng của Chúa Trời vừa là nỗi bất hạnh của biết bao chàng trai Cô từ bỏ cuộc sống của một tiểu thư đài các để trở thành một cô thôn

nữ, sống trong hẻm núi với nghề chăn cừu Và sau cô là biết bao chàng thất tình theo đuổi và một trong số đó có chàng Chry-xô-xtôm Chàng yêu cô đến mê mệt