Nghiên cứu đối chiếu và chuyển dịch các biểu thức quy chiếu trong ngôn ngữ bóng đá Tiếng Anh và Tiếng Việt

Do vậy, chúng tôi chọn đề tài Nghiên cứu đối chiếu và chuyển dịch các biểu thức quy chiếu trong ngôn ngữ bóng đá tiếng Anh và tiếng Việt với mục đích làm sáng tỏ hơn những sự tương đồn

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN ANH TUẤN

NGHIÊN CỨU ĐỐI CHIẾU VÀ CHUYỂN DỊCH CÁC BIỂU THỨC QUY CHIẾU TRONG NGÔN NGỮ

BÓNG ĐÁ TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ HỌC

Hà Nội – 2012

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN ANH TUẤN

NGHIÊN CỨU ĐỐI CHIẾU VÀ CHUYỂN DỊCH CÁC BIỂU THỨC QUY CHIẾU TRONG NGÔN NGỮ

BÓNG ĐÁ TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT

Chuyên ngành:Ngôn ngữ học

Mã số: 60.22.01

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Hồng Cổn

I - PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Khảo sát ngôn ngữ theo hướng đối chiếu là một vấn đề khá mới mẻ và nghiên cứu Nghiên cứu đối chiếu và chuyển dịch các biểu thức quy chiếu trong ngôn ngữ bóng đá tiếng Anh và tiếng Việt mang lại nhiều kết quả thú vị đặc điểm cấu trúc, đặc điểm ngữ nghĩa cũng như những vấn đề liên quan đến việc chuyển dịch biểu thức quy chiếu giữa hai ngôn ngữ Nội dung chính là

chúng tôi muốn đi sâu vào tìm hiểu là những tương đồng và khác biệt về ngôn

ngữ và văn hóa; những tương đồng và khác biệt về phương thức tư duy, phương thức định danh; những thuận lợi và khó khăn trong dịch thuật

Ngôn ngữ bóng đá trong các tác phẩm báo chí mang một phong cách khá mới mẻ và hiện đại, đặc biệt ở trong thời điểm bóng đá là một môn thể thao Vua được ưa chuộng trên khắp thế giới Song chính nghiên cứu về ngôn ngữ bóng đá chưa theo kịp sự phát triển mạnh mẽ của nó trên khắp thế giới Nhiều công trình ở Việt Nam đã có những nghiên cứu về cách sử dụng ngôn ngữ bóng đá trên báo chí, nhưng tất cả đều chưa đi sâu để tìm hiểu chi tiết, đặc biệt là theo hướng đối chiếu

Do vậy, chúng tôi chọn đề tài Nghiên cứu đối chiếu và chuyển dịch các

biểu thức quy chiếu trong ngôn ngữ bóng đá tiếng Anh và tiếng Việt với mục

đích làm sáng tỏ hơn những sự tương đồng và khác biệt về cách thức sử dụng ngôn ngữ bóng đá tiếng Anh và tiếng Việt, đồng thời nêu ra được những kinh nghiệm quý báu trong việc chuyển dịch từ ngữ bóng đá trong hai ngôn ngữ

2 Lịch sử vấn đề

Quy chiếu và các biểu thức quy chiếu là một vấn đề được đề cập từ rất sớm Vấn đề này được các nhà ngôn ngữ học trong và ngoài nước hết sức quan tâm

Theo nhà ngôn ngữ học Geogre Yule, thì tự thân các từ không quy chiếu đến cái gì cả Chỉ có con người mới là chủ thể làm việc đó Vì vậy, có

thể coi sự quy chiếu như là một hành động trong đó người nói (người viết) sử dụng các hình thái ngôn ngữ làm cho người nghe (người đọc) có thể nhận diện được cái mà mình có chủ đích đề cập đến Yule cũng cho rằng, "để có được sự quy chiếu thành công, chúng ta phải thừa nhận vai trò của suy luận (inference) Bởi lẽ chẳng có một mối liên hệ trực tiếp nào giữa các thực thể với các từ, nhiệm vụ của người nghe là làm sao suy ra đúng được là người nói

có chủ định nhận diện cái thực thể nào đó bằng cách sử dụng một biểu thức quy chiếu cụ thể Thật là chẳng bình thường khi mà người ta muốn quy chiếu đến một thực thể hay một người nào đó mà không biết chính xác 'tên gọi' nào

có thể là cái từ tốt nhất để dùng" Và ông cũng cho rằng "sự quy chiếu thành công nhất thiết phải là (kết quả của) sự phối hợp: cả người nói lẫn người nghe đều có vai trò của mình trong việc nghĩ xem người kia đang xem xét đến cái gì"

G Yule gọi các hình thái ngôn ngữ như thế là những biếu thức quy chiếu (referening expressions) và phân loại như sau:

- Danh từ riêng: Nam, bin Laden, New York

- Các cụm danh từ xác định (trong tiếng Anh, đó là các cụm danh từ có mạo từ xác định "the"): thằng cha đấy, ông giáo sư này, cái xóm này

- Các cụm danh từ không xác định ( trong tiếng Anh, đó là các cụm danh từ có mạo từ không xác định "a"): một người đàn ông, một người qua đường

- Các đại từ: tôi, nó

Liên quan đến vấn đề này, tác giả Lê Đông cho rằng: “Ngữ dụng học nói riêng và bản thân ngôn ngữ nói chung không nghiên cứu bản thân các quy chiếu mà nó chỉ quan tâm đến những mối liên hệ giữa từ ngữ và quy chiếu Các mối quan hệ ở đây là các mối liên hệ có giá trị tín hiệu học của từ ngữ mà thôi”

Trong cuốn Dẫn luận ngôn ngữ học, hai tác giả Vũ Đức Nghiệu và

Nguyễn Văn Hiệp định nghĩa quy chiếu là dùng một biểu thức ngôn ngữ (từ, ngữ) chỉ ra một sự vật cụ thể nào đó Chiếu vật (vật được quy chiếu) là vật được biểu thức ngôn ngữ chỉ ra

Hiện tại ở Việt Nam, những nghiên cứu về các biểu thức quy chiếu theo hướng đối chiếu là khá ít Theo khảo sát của chúng tôi, chưa có công trình nào nghiên cứu đối chiếu và chuyển dịch các biểu thức quy chiếu dựa trên cứ liệu

của hai ngôn ngữ Anh, Việt Do vậy, đề tài Nghiên cứu đối chiếu và chuyển

dịch các biểu thức quy chiếu trong ngôn ngữ bóng đá tiếng Anh và tiếng Việt

của chúng tôi là khá mới mẻ

3 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu đối chiếu và chuyển dịch các biểu thức quy chiếu trong ngôn ngữ bóng đá tiếng Anh và tiếng Việt, luận văn nêu bật ra được những hiệu quả trong việc dịch thuật các biểu thức quy chiếu bóng đá cũng như có những đóng góp nhất định cho các nhà nghiên cứu về thể thao trong cách chuyển dịch từ ngữ bóng đá từ tiếng Anh sang tiếng Việt Đồng thời, chúng ta cũng nêu ra được những khuynh hướng về các sử dụng ngôn từ trên báo chí Việt Nam, những kinh nghiệm về chuyển dịch từ ngữ một cách chuẩn xác nhất, nâng cao chất lượng các tác phẩm báo chí viết về bóng đá nói riêng và thể thao nói chung

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là các biểu thức quy chiếu trong ngôn ngữ bóng đá tiếng Anh và tiếng Việt, dựa trên những đặc điểm cấu trúc

và đặc điểm ngữ nghĩa để tìm ra để so sánh, đối chiếu sự tương đồng và khác biệt Luận văn này sẽ khảo sát và nêu ra những nhận xét chính về biểu thức quy chiếu ngôn ngữ bóng đá giữa tiếng Anh và tiếng Việt

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu đặc điểm cấu trúc và ngữ nghĩa các biểu thức quy chiếu trong ngôn ngữ tiếng Việt, chúng tôi khảo sát dựa trên ba tờ

báo chuyên về thể thao hàng đầu ở Việt Nam là Báo Bóng đá, Báo Thể thao

Văn hóa (TTVH) và Báo Thể thao 24h (TT24h)

Khi nghiên cứu đặc điểm cấu trúc và ngữ nghĩa của các biểu thức quy chiếu trong ngôn ngữ bóng đá tiếng Anh, chúng tôi trích dẫn từ 10 tờ báo

chuyên về thể thao hàng đầu ở nước Anh như: Daily Mail, The Sun,

Guardian, Telegraph, Independent, The Times, BBC, Mirror, Daily Star & People

5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài, luận văn sử dụng phối hợp nhiều phương pháp khác nhau tiêu biểu là các nhóm phương pháp sau

- Phương pháp thống kê: Thống kê là phương pháp đầu tiên mà luận văn sử dụng, phương pháp này giúp chúng tôi có những ngữ liệu cụ thể để nghiên cứu Luận văn thống kê về các biểu thức quy chiếu bóng đá được sử dụng trong tiếng Anh và tiếng Việt, rồi từ đó rút ra những sự tương đồng, khác biệt về mặt cấu trúc, ngữ nghĩa

- Phương pháp so sánh đối chiếu: Trên cơ sở ngữ liệu thống kê được, chúng tôi tiến hành đối chiếu các biểu thức quy chiếu bóng đá tiếng Anh và tiếng Việt, qua đó rút ra được những tương đồng, khác biệt về ngôn ngữ, văn hóa và phương thức tư duy ở hai ngôn ngữ

- Phương pháp phân tích, giải thích: Ngoài việc đưa ra được những ngữ liệu, luận văn cũng phân tích được những đặc điểm chính về cấu trúc của các biểu thức quy chiếu Bên cạnh đó, chúng tôi cũng có những lý giải sâu hơn về ngữ nghĩa các nhóm biểu thức quy chiếu bóng đá ở hai ngôn ngữ tiếng Anh

và tiếng Việt

- Phương pháp dịch thuật: Để nhận biết sự tương đồng và khác biệt của các biểu thức quy chiếu ở hai ngôn ngữ, chúng tôi sử dụng phương pháp dịch thuật dựa trên sự tương đương ngữ nghĩa, đồng thời nêu ra được những thuận lợi, khó khăn trong việc dịch thuật

6 Đóng góp của luận văn

Về lý luận, đề tài: “Nghiên cứu đối chiếu và chuyển dịch các biểu thức quy chiếu trong ngôn ngữ bóng đá tiếng Anh và tiếng Việt” góp phần làm sáng tỏ những vấn đề lý luận như quy chiếu, cách phân loại các biểu thức quy chiếu dựa trên đặc điểm cấu trúc và ngữ nghĩa, đặc điểm phong cách báo chí Việt Nam và báo chí Anh

Về thực tiễn, qua việc phân tích đối chiếu các biểu thức quy chiếu bóng

đá trong hai ngôn ngữ tiếng Anh và tiếng Việt, chúng tôi chỉ ra được những hiệu quả trong việc phân tích cấu trúc, ngữ nghĩa và cách chuyển dịch nhóm biểu thức quy chiếu ở hai ngôn ngữ Đồng thời, luận văn này sẽ giúp ích cho các nhà báo thể thao (chuyên về mảng quốc tế) có những ứng dụng hữu ích khi đọc và lấy tư liệu ở các báo nước ngoài

7 Cấu trúc luận văn: Ngoài phần mở đầu và kết luận, Luận văn của

chúng tôi được chia làm 3 chương như sau:

Chương 1: Cơ sở lí thuyết

Chương 2: Phân tích đối chiếu các biểu thức quy chiếu trong ngôn ngữ bóng đá tiếng Anh và tiếng Việt

Chương 3 : Các phương thức chuyển dịch biểu thức quy chiếu bóng

đá từ tiếng Anh sang tiếng Việt

CHƯƠNG I - CƠ SỞ LÝ THUYẾT 1.1 Quy chiếu và các biểu thức quy chiếu

1.1.1 Khái niệm quy chiếu:

Theo quan điểm của G Yule, Quy chiếu là phạm vi đối tượng của thế giới được người nói chỉ ra khi dùng một từ ngữ nào đó trong phát ngôn là quy chiếu của từ ngữ đó Ở đây, chúng ta phải xác định rằng:

+ Các đối tượng được chỉ ra đó không thuộc về ngôn ngữ

+ Từ ngữ ở đây đóng vai trò là phương tiện, công cụ để chỉ ra quy chiếu Nói một cách khác, chỉ ra quy chiếu là một cách dùng từ, là một chức năng của từ

Một từ ngữ được tàng trữ trong bộ não thì không có quy chiếu, chỉ những từ ngữ được sử dụng trong phát ngôn thì mới có quy chiếu, và trong các phát ngôn khác nhau, ngữ cảnh khác nhau thì có quy chiếu khác nhau

Các ví dụ:

(1a): Villa, chuyền bóng cho tôi!

(1b): Del Bosque, sao ông lại lựa chọn đội hình như vậy?

(1c): Torres là một tiền đạo giỏi

(2a): Cầu thủ này đã luống tuổi

(2b): Cậu ấy là người dự bị của tôi

(2c): Cậu ấy chơi ở vị trí thủ môn

- Nghĩa là một yếu tố bên trong của ngôn ngữ, là mặt không thể tách rời của tín hiệu ngôn ngữ Trong khi đó, quy chiếu lại là sự vật bên ngoài hệ thống ngôn ngữ Các từ ngữ, với thông tin mà nó truyền đạt, đã tạo ra những con đường, cách thức để xác lập các quy chiếu Tuy nhiên, để thực hiện sự quy chiếu thì nếu chỉ có riêng bản thân từ ngữ không thể mà để làm điều này

nó cần phải được đi kèm với các nhân tố khác

Các loại quy chiếu: có hai loại là Quy chiếu xác định và quy chiếu

+ Tên riêng, các danh từ chỉ những sự vật đơn nhất;

+ Đại từ có tính trực chỉ hoặc hồi chỉ: tôi, nó, họ, đây, đấy, bây giờ + Các yếu tố trực chỉ khác: ở đây, năm ngoái

+ Các danh ngữ có yếu tố hạn định là những từ ngữ trực chỉ, hồi chỉ

- Các từ ngữ có quy chiếu xác định, khi sử dụng, phải tuân theo một số quy tắc, chiến lược:

+ Khi dùng một từ ngữ vào chức năng quy chiếu xác định thì, thông thường, đối tượng được nói tới phải nằm trong thế giới nhận thức của cả người nói lẫn người nghe

+ Tuy nhiên, có một số phạm vi giao tiếp có những cơ chế riêng (ngoại lệ) cho phép được vi phạm Trong trường hợp này, những ngoại lệ đó tuy không được quy ước rõ ràng nhưng mọi người đều ngầm hiểu với nhau Những ngoại lệ này thường có trong văn chương, báo chí

+ Thông thường, một từ ngữ có quy chiếu xác định phải dựa vào những mốc (hệ toạ độ), tức là những thông tin đã biết Những thông tin này có thể diễn đạt bằng ngôn ngữ hoặc được ngầm hiểu (không nói ra thành lời)

*Quy chiếu không xác định

- Từ ngữ có quy chiếu không xác định là những từ ngữ được người nói dùng để chỉ vào một đối tượng tồn tại, và về nguyên tắc phải có "căn cước, địa chỉ", nhưng ở đây người nói chỉ cung cấp thông tin chỉ ra phạm trù mà đối tượng thuộc vào, chứ không đủ để xác định đối tượng

VD: Hôm qua, một cầu thủ bị phát hiện sử dụng doping

Nguyên nhân của việc sử dụng như vậy có thể do không biết, không có hoặc không cần thông tin xác định; cũng có thể do người nói cố tình lảng tránh Có thể nói, việc xảy ra hiện tượng như vậy là do hàng loạt các nhân tố tác động

- Trong thực tế giao tiếp, nếu tách rời khỏi ngữ cảnh thì có thể hiểu một cách mơ hồ về một biểu thức không xác định:

+ Biểu thức không xác định nhưng có quy chiếu (tức là có quy chiếu không xác định);

+ Biểu thức không có quy chiếu và không xác định

Ví dụ:

(1a) HLV Capello đã tìm được thủ môn đáng tin cậy

→ Đối tượng đã tồn tại, HLV Capello đã xác định được đối tượng cần chọn

(1b) HLV Capello đang tìm một thủ môn đáng tin cậy, anh xem có ai

đó để giới thiệu

→ Đối tượng chưa xác định → Không có quy chiếu

(1c) HLV Capello khá mê một thủ thành đồng hương

→ "thủ thành đồng hương" là một danh ngữ có quy chiếu không xác định

(2a) Cậu nên tìm một thành viên ban huấn luyện mà trình bày

→ Bất kì ai thuộc phạm vi là "ban huấn luyện": không xác định và không có quy chiếu

(2b) Hôm nay tôi đã phản ứng mạnh với một thành viên ban huấn luyện

→ Có quy chiếu không xác định

Ngoài ra, quy chiếu không xác định còn có sự mơ hồ, lẫn lộn giữa cách đọc có quy chiếu xác định và cách đọc định tính

Ví dụ:

(1): Kẻ cãi lại HLV Mourinho là đồ điên!

+ (1a): có quy chiếu xác định

+ (1b): chỉ bất kì kẻ nào có thuộc tính "cãi lại HLV Mourinho"

Cách hiểu (1b) suy ra câu (1) được dùng theo lối định tính

(2): “Quả bóng vàng châu Âu 2009” là một ngôi sao lớn

+ (2a): chỉ một diễn viên xác định → có quy chiếu xác định

+ (2b): bất kì ai giành “Quả bóng vàng châu Âu 2009” đều là ngôi sao lớn

=> Cách dùng định tính

(3): Vợ của Beckham luôn đối diện với nhiều sức ép

→ Nỗi khổ ở đây là chính thuộc tính "Vợ của Beckham" đem lại (có thể bởi vì Beckham hay đi lăng nhăng), chứ nỗi khổ không phải bắt nguồn từ bản thân người phụ nữ đó

1.1.2 Các biểu thức quy chiếu:

Các yếu tố ngôn ngữ có ý nghĩa quy chiếu được gọi là các biểu thức ngôn ngữ quy chiếu Một biểu thức ngôn ngữ trong những cuộc giao tiếp khác nhau sẽ có khả năng quy chiếu (ý nghĩa quy chiếu) khác nhau

Theo G Yule, sự quy chiếu là một hành động và sự quy chiếu là một hành động mà trong đó người nói (người viết) sử dụng các hình thái ngôn ngữ cho người nghe (người đọc) nhận diện được cái chủ đích mà mình đề cập đến

G Yule đã phân loại có 4 biểu thức quy chiếu bao gồm:

- Danh từ riêng: Llorente, Mourinho

- Danh ngữ xác định: HLV người Pháp, Tiền đạo 24 tuổi

- Danh ngữ không xác định: một cầu thủ, một trọng tài

- Đại từ: Tôi, cậu ấy, ông ấy

Tuy nhiên, việc lựa chọn kiểu biểu thức quy chiếu nào là dựa vào cái người nói cho rằng người nghe đã biết Trong ngữ cảnh mà mọi người đều nhìn thấy dùng các đại từ làm biểu thức quy chiếu có thể đủ để quy chiếu thành công, nhưng ở những ngữ cảnh việc nhận diện khó khăn hơn có thể dùng danh ngữ phức tạp

VD: HLV Mourinho từng gắn bó nhiều năm với Ricardo Carvalho?

Cậu ấy đã chuyển sang chơi cho Real Madrid => Ở đây, người nói quy định

đối tượng được qui chiếu là Cậu ấy – Ricardo Carvalho, chứ không phải là HLV Mourinho

Dựa trên khái niệm về quy chiếu và các biểu thức quy chiếu của Yule, trong luận văn này chúng tôi đi sâu vào khảo sát các biểu thức quy chiếu bóng

đá - những từ, ngữ mang đầy đủ những đặc điểm và thuộc tính liên quan đến

bóng đá

1.2 Sự chuyển nghĩa của các biểu thức quy chiếu

1.2.1 Cách nhìn của ngữ nghĩa học từ vựng (qua khái niệm trường nghĩa)

1.2.1.1 Khái niệm trường nghĩa

Lý thuyết về các trường đã được một số nhà ngôn ngữ học người Đức và Thuỵ Sĩ đưa ra vào những thập kỉ 20 và 30 của thế kỉ trước Những tư tưởng

về mối quan hệ ngữ nghĩa giữa các từ trong ngôn ngữ đã được phát biểu trước

đó Năm 1986, M M Pokrovxkij viết: “Từ và ý nghĩa của chúng không tồn

tại tách rời nhau mà liên kết với nhau trong tư tưởng của chúng ta và độc lập với ý thức chúng ta thành một nhóm nhất định Cơ sở để tập hợp những nhóm như vậy là sự đồng nhất hay trái ngược trực tiếp giữa chúng về mặt ý nghĩa Chúng ta đã biết một cách tiên nghiệm rằng các từ như vậy hoặc giống nhau hoặc song hành với nhau trong sự biến đổi ý nghĩa và trong lịch sử của

chúng, chúng ảnh hưởng lẫn nhau Chúng ta cũng biết rằng những từ này được dùng trong những tổ hợp cú pháp giống nhau (Dẫn theo 11, 873)

Tuy nhiên, khái niệm về trường nghĩa chỉ thực sự được nghiên cứu từ

những nguyên lý của F de Saussure đặc biệt là luận điểm: “Giá trị của bất cứ

yếu tố nào cũng do những yếu tố ở xung quanh quy định” [39, 202] và “chính phải xuất phát từ cái toàn thể làm thành một khối để phân tích ra những yếu

tố àm nó chứa đựng” [39, 198]

Ở Đức, lý thuyết về các trường gắn liền với hai tên tuổi của J Trier và L Weisgerber Về mặt thuật ngữ, J Trier không có những cách dùng cố định và cũng chưa đưa ra được những định nghĩa rõ ràng cho thuật ngữ của mình Ông đưa ra hai khái niệm về “trường từ” và “trường khái niệm” Những quan điểm của J Trier cho rằng trong ngôn ngữ, mỗi từ tồn tại trong một trường, giá trị của nó là do quan hệ với các từ khác trong trường quyết định, “trường”

là những hiện thực ngôn ngữ nằm giẵ từ với toàn bộ từ vựng

L Weisgerber có một quan điểm rất đáng chú ý về các trường Theo tác giả cần phải tính đến các “góc nhìn” khác nhau mà tác động giữa chúng sẽ cho kết quả là sự ngôn ngữ hoá một lĩnh vực nào đó của cuộc sống

Các trường theo kiểu của J Trier, L Weisgerber là những trường có tính chất đối vị gọi là trường trực tuyến hay trường đọc Còn W Porzig lại là người đầu tiên xây dựng quan niệm về trường tuyến tính hay trường ngang

Từ năm 1934, W Porzig đã xây dựng nguyên tắc liên tưởng Theo đó một từ ngữ nào xuất hiện cũng gợi lên những từ khác tồn tại trong ngôn ngữ Chẳng hạn “ăn” sẽ nghĩ đến “miệng”, “cầm” sẽ nghĩ đến “tay”, nhưng “tay” thì có thể kết hợp với nhiều động từ khác nữa Dựa trên cơ sở này, từ vựng được chia ra trong đó động từ và tính từ được chọn làm trung tâm

Ở Việt Nam, Đỗ Hữu Châu đã vận dụng lý thuyết về trường của các tác giả nước ngoài để hình thành nên quan niệm của mình về trường từ vựng Đỗ

Hữu Châu định nghĩa: “Mỗi tiểu hệ thống ngữ nghĩa được gọi là một trường

nghĩa Đó là tập hợp những từ động nhất với nhau về ngữ nghĩa” [10, 171]

Đỗ Hữu Châu đã phân lập trường nghĩa dựa trên cơ sở ý nghĩa của từ Chúng tôi lấy lý thuyết về trường nghĩa của Đỗ Hữu Châu làm cơ sở cho luận văn

1.2.1.2 Phân loại trường nghĩa

F de Saussure trong “Giáo trình ngôn ngữ học đại cương” đã chỉ ra hai dạng quan hệ của ngôn ngữ là: quan hệ ngữ đoạn (quan hệ ngang, quan hệ hình tuyến, quan hệ tuyến tính) và quan hệ liên tưởng (quan hệ dọc, quan hệ

trực tuyến, quan hệ hệ hình) “Quan hệ ngữ đoạn là một quan hệ hiện diện (in

praesentia) trong lời nói; nó dựa trên hai hay nhiều yếu tố cùng có mặt trong một ngữ đoạn hiện thực Trái lại, quan hệ liên tưởng nối liền những yếu tố khiếm diện (in absentia) thuộc một hệ thống tiềm tàng trong kí ức” [39, 239] 1.2.1.2.1 Trường nghĩa dọc

Trường nghĩa dọc gồm có trường nghĩa biểu vật và trường nghĩa biểu niệm

* Trường nghĩa biểu vật

Một trường biểu vật là một tập hợp những từ đồng nhất về ý nghĩa biểu vật Để xác định một trường nghĩa biểu vật, chúng ta chọn một danh từ rồi tìm tất cả các từ đồng nghĩa về phạm vi biểu vật do danh từ gốc biểu thị

Ví dụ: Chọn danh từ bóng đá làm gốc ta có thể xác lập được trường

nghĩa biểu vật theo các miền sau:

- Thành viên tham gia vào một đội bóng: huấn luyện viên, cầu thủ, thủ

từ có quan hệ lỏng lẻo hơn, dễ đi vào các trường khác Vì vậy các trường từ vựng có thể thẩm thấu và giao thoa với nhau

* Trường nghĩa biểu niệm

“Một trường nghĩa biểu niệm là một tập hợp các từ có chung cấu trúc

nghĩa biểu niệm”

Cũng như trường biểu vật, trường biểu niệm lớn có thể phân chia thành các trường nhỏ Một trường biểu niệm có các miền với những mức độ khác nhau Một số từ có khả năng đi vào nhiều cấu trúc biểu niệm Như vậy các trường biểu niệm cũng có thể giao thoa với nhau Trong một trường biểu niệm

có những lớp từ trung tâm điển hình và những từ ở lớp ngoại vi

Ví dụ: Trường biểu niệm: (hoạt động) (tạo ra âm thanh) (của người, động

vật) có các từ: hót, huýt, kêu, gào, rít, gầm, nói, hát, hí, sủa, hú…

Trường biểu niệm trên có thể chia làm hai trường nhỏ:

- Trường 1: (hoạt động) (phát ra âm thanh) (của người) có các từ: huýt,

kêu, gào, gầm, nói, hát, hít, hú…

- Trường 2: (hoạt động) (tạo ra âm thanh) (của động vật) có các từ: hí,

sủa, rít, gầm, hú, hót, kêu,…

Trong hai trường hợp biểu niệm trên, có các từ gắn chặt với trường, có

những từ dễ đi vào trường khác Các từ: nói, hát, huýt là đặc trưng cho trường thứ nhất; các từ: hí, sủa, hót là đặc trưng cho trường thứ hai Một số từ còn lại như: gào, kêu, rít, gầm, hú có thể đi vào cả hai trường

Ví dụ: Nó gầm lên với tôi

Con gấu gầm lên một tiếng

Sự phân biệt thành trường biểu vật hay trường biểu niệm dựa trên sự phân biệt hai thành phần nghĩa của từ Nhưng cũng chính nhờ các trường, nhờ

sự định vị được từng từ một trong trường thích hợp mà chúng ta hiểu biết sâu sắc hơn ý nghĩa của từ

1.2.1.2.2 Trường nghĩa ngang

Trường nghĩa ngang là tập hợp những từ ngữ cùng hiện diện trong chuỗi lời nói Khi muốn xác lập một trường nghĩa ngang, chúng ta chọn một từ làm gốc rồi tìm tất cả những từ có thể kết hợp với nó thành chuỗi tuyến tính chấp nhận được trong ngôn ngữ

Ví dụ:

- Trường nghĩa ngang của từ “mặt” là: tròn, dài, bầu, trái xoan, lưỡi cày,

chữ điền, trắng, đen, lạnh lùng, dễ gần,…

- Trường nghĩa ngang của “ăn” là: nhanh, chậm, tham, ngon, sang,

hoang, thịt, tôm, rau, nhà hàng,…

- Trường nghĩa ngang của từ “đen” là: sậm, thui, kịt, tuyền, xam, láy, hổ

giun…

Các từ ngữ trong trường nghĩa ngang bao giờ cũng hiện hữu trong ngôn bản Phân tích ý nghĩa của chúng, ta có thể phát hiện ra được những nội dung ngữ nghĩa của các quan hệ ngữ pháp và tính chất của các quan hệ đó

1.2.1.3 Hiện tượng chuyển trường từ vựng

1.2.1.3.1 Khái niệm chuyển trường từ vựng

Ngôn ngữ là một hiện tượng xã hội Xã hội càng phát triển bao nhiêu thì nhu cầu nảy sinh các từ ngữ mới, cách diễn đạt mới lại càng bức thiết bấy nhiêu Số lượng các sự vật hiện tượng mới nảy sinh trong cuộc sống cần được gọi tên rất phong phú nên cần có các từ để gọi tên chúng Nhưng số lượng các

từ ngữ không thể tăng lên nhanh chóng như những sự vật hiện tượng trong thực tế Bởi vì con người không thể nghĩ thêm tất cả các từ mới được, nếu có nghĩ ra thì số lượng các từ trong một ngôn ngữ sẽ rất khổng lồ gây khó khăn cho giao tiếp Vậy nên để gọi tên các khái niệm, hiện tượng mới, người ta đã tận dụng các từ ngữ có sẵn trong ngôn ngữ tạo cho nó những nghĩa mới Kết quả là cùng một từ nhưng số lượng nghĩa được mở rộng thêm ra Sự biến đổi

ý nghĩa lúc đầu chỉ xảy ra với một cá nhân nào đó nhưng sau được xã hội thừa nhận và sử dụng như một tài sản chung của xã hội

Mỗi từ ngữ ban đầu chỉ có một nghĩa, nằm trong một hoặc một số trường nhất định Nhưng khi có sự chuyển nghĩa thì số lượng các nghĩa tăng lên và chúng có thể đi vào nhiều trường nghĩa khác nhau thậm chí đối lập với nghĩa

của nó trước đây “Chuyển nghĩa là thay đổi số lượng nghĩa vốn có của từ

(cụm từ) làm cho nó có khả năng gọi tên các sự vật hiện tượng, hành động hoặc thuộc tính khác nhau về phương diện nào đó (nhưng vẫn nằm trong phạm vi một từ)” [49, 8]

Ví dụ: Từ “đầu” ban đầu chỉ có nghĩa: (bộ phận cơ thể người hay động vật), (ở trên cùng hay trước hết), (chứa não), (điều khiển cơ thể) Từ ý nghĩa ban đầu này, nó đã được chuyển nghĩa thành nhiều ý nghĩa khác nhau và đi vào nhiều trường từ vựng khác nhau

- (Bộ phận của vật), (vị trí trước hết): đầu bàn, đầu ghế, đầu giường…

- (Vị trí trước hết), (khoảng không gian): đầu làng, đầu thôn, đầu tỉnh…

- (Vị trí trước hết), (khoảng thời gian): đầu giờ, đầu ngày, đầu tháng…

- (Vị trí trước hết), (sự vật, hiện tượng): đầu câu chuyện, đầu bài học,

đầu bộ phim…

Từ việc nghiên cứu về sự biến đổi ý nghĩa của từ, Đỗ Hữu Châu kết

luận: Hiện tượng chuyển trường từ vựng là “một từ ngữ thuộc một trường ý

niệm này được chuyển sang dùng cho các sự vật thuộc một trường ý niệm khác”

Chẳng hạn từ “lá” ban đầu có nghĩa chỉ bộ phận của cây, thường có màu xanh, dáng mỏng, dẹt, có chức năng tiếp nhận ánh sáng Mặt trời Từ đặc điểm

về hình dáng, từ “lá” xuất hiện thêm nhiều nghĩa mới như:

- Chỉ bộ phận cơ thể động vật: lá gan, lá phổi, lá lách, lá mía,…

- Chỉ một sự vật bằng giấy: lá đơn, lá thư, lá bài, lá phiếu,…

- Chỉ sự vật bằng vải: lá cờ, lá buồm,…

- Chỉ sự vật bằng kim loại: lá tôn, lá đồng, lá vàng, lá chắn,…

Như vậy, từ một nghĩa gốc, từ “lá” mở rộng thêm rất nhiều nghĩa khác nhau Mỗi nghĩa mới hình thành, từ “lá” lại đi vào một trường nghĩa khác

nhau Từ trường nghĩa chỉ thực vật chuyển sang trường nghĩa chỉ bộ phận cơ thể động vật, trường nghĩa chỉ sự vật

Khi các từ ngữ chuyển từ trường nghĩa này sang trường nghĩa khác, chúng mang theo những đặc điểm vốn có của nó ở trường nghĩa ban đầu vào trường nghĩa mới Ví dụ: ý nghĩa về “sự vật có bề rộng, dẹt” của từ “lá” đã được chuyển vào nghĩa của các từ trong trường nghĩa về sự vật bằng kim loại

như: lá tôn, lá đồng, lá vàng, lá chắn… ý nghĩa về “hình dáng nhỏ, mỏng” đã

được chuyển vào nghĩa của các từ trong trường nghĩa chỉ sự vật bằng giấy

như: lá bài, lá phiếu, lá thư…

1.2.1.3.2 Phương thức chuyển trường từ vựng

Chuyển trường từ vựng là một hiện tượng phổ biến trong tất cả các ngôn ngữ Có khá nhiều phương thức chuyển trường từ vựng nhưng ở luận văn này chúng tôi chỉ đề cập đến hiện tượng ẩn dụ.Ẩn dụ là biện pháp dùng từ hay cụm từ vốn dùng để chỉ sự vật B (người, đồ vật, hoạt động, trạng thái, tính chất…) để chỉ sự vật A vì A và B giống nhau Ẩn dụ dựa vào quan hệ tương đồng mà có Ẩn dụ diễn ra tuỳ thuộc vào nhận thức có tính chất chủ quan của con người về sự giống nhau giữa các sự vật Có rất nhiều từ ngữ chuyển trường theo phương thức ẩn dụ Đây không phải là một hiện tượng đơn lẻ mà xảy ra đối với hàng loạt từ, phổ bíên là việc chuyển trường từ vựng từ trường nghĩa chỉ người sang trường nghĩa chỉ vật và ngược lại do giống nhau về hình thức, vị trí, dễ nhận biết qua thị giác

Ví dụ: Ẩn dụ chuyển từ trường từ vựng chỉ người sang chỉ vật như:

- Tay: tay bàn, tay ghế, tay chén…

- Chân: chân núi, chân tường, chân cầu,…

- Đầu: đầu sông, đầu núi, đầu tường…

từ “khoảng hói trước khung thành” Điều làm cho chúng ta thấy thú vị ấy là cách dùng từ “hói” Từ này vốn dĩ được dùng trong trường nghĩa chỉ người

(phần đầu không có tóc) được chuyển sang trường nghĩa chỉ sự vật (khoảng sân trước cầu môn) Bình luận viên đã chuyển trường từ “hói” dựa trên cơ sở giống nhau giữa một phần bộ phận cơ thể người và một phần của sân vận động Khoảng sân trống trước cầu môn cỏ không mọc được cũng giống như phần trán không mọc tóc của con người

Phân loại các hiện tượng ẩn dụ

Có hai căn cứ để phân loại ẩn dụ:

- Thứ nhất, căn cứ theo các sự vật B và A

- Thứ hai, căn cứ theo nét nghĩa phạm trù

Dựa vào hai căn cứ trên chúng ta có các loại ẩn dụ sau:

Ví dụ: Khi chúng ta nói “trọng lượng của tư tưởng”, “con đường tiến lên của xã hội” hay “vốn kiến thức còn mỏng” thì chúng ta đã dùng ẩn dụ cụ thể -

Cổ trong cổ chai, cổ tay… -> phần thắt lại của sự vật

Mặt trong mặt biển, mặt hồ, mặt bàn …-> bề rộng phía trên hay trước

hết của sự vật

+ Ẩn dụ cách thức

Là những ẩn dụ dựa vào sự giống nhau về cách thức thực hiện giữa hoạt động và hiện tượng

Ví dụ: Khi chúng ta nói “cắt hộ khẩu”, “nắm tư tưởng”… là chúng ta nói

cách thức “chuyển hộ khẩu”, cách “nhận thức tư tưởng” cũng giống như cách chúng ta cắt, nắm một sự vật vật lý nào đó

+Ẩn dụ chức năng

Là những ẩn dụ dựa vào sự giống nhau giữa các sự vật

Ví dụ: Nhà trong “nhà máy”, bến trong “bến xe”, “bến sông”, “bến

tàu”… không phải giống nhau về vị trí, hình thức mà giống nhau chức năng dùng để sản xuất hay đầu mối giao thông

+Ẩn dụ kết quả

Là những ẩn dụ dựa vào sự giống nhau về tác động của các sự vật đối với con người

Ví dụ: Khi chúng ta nói “ấn tượng nặng nề” là muốn nói tới tác động của

ấn tượng đối với lí trí, tình cảm của con người như khi chúng ta mang vác một vật nặng nào đó làm cho chúng ta di chuyển khó khăn, đi đứng chậm chạp

Trong ẩn dụ kết quả có ẩn dụ chuyển đổi cảm giác Đó là những ẩn dụ

dùng tên gọi của những cảm thuộc giác quan này để gọi tên những cảm giác của giác quan khác hay những “cảm giác” của trí tuệ, tình cảm

Ví dụ: “Chua”, “cay”, “mặn”, “ngọt” là những cảm giác vị giác được

dùng để gọi những cảm giác của thính giác: nói chua loét, nói ngọt như

đường, kể chuyện nhạt nhẽo, nói cay quá…

Sự phân loại ẩn dụ theo cơ chế nghĩa không phải bao giờ cũng tách bạch dứt khoát Trong nhiều ẩn dụ không phải chỉ có một mà thường có nhiều nét nghĩa tác động

Ví dụ: Mũi, chân, cánh có hai nét nghĩa “vị trí” và “hình thức” cùng

phối hợp với nhau tạo nên các nét nghĩa ẩn dụ của chúng

Qua khái niệm về trường nghĩa, chúng tôi đi đến khảo sát những hiện tượng vay mượn các trường nghĩa áp dụng trong ngôn ngữ bóng đá Dựa trên đặc điểm của ngôn ngữ bóng đá, chúng tôi đi đến khảo sát các trường nghĩa được vay mượn trong ngôn ngữ bóng đá, bên cạnh trường nghĩa chuyên môn thuần túy về bóng đá

- Trường nghĩa xã hội: bóng đá gắn liền với sự phát triển và chịu sự ảnh hưởng của xã hội Do vậy, các từ ngữ mang ý nghĩa xã hội cũng được sử dụng

nhiều trong bóng đá như ông vua, ngai vàng, triều đại, đế chế, kiến trúc sư…

- Trường nghĩa kinh tế: trong xã hội hiện đại ngày nay, bóng đá là một loại hình kinh tế khá phổ biến và ngày càng có tính thương mại hóa Trong

cách sử dụng ngôn ngữ bóng đá ở tiếng Việt, các từ ngữ như món nợ, hàng

ngoại, đồ thừa, hàng tồn kho…được sử dụng khá rộng rãi

- Trường nghĩa chỉ hiện tượng thiên nhiên: bóng đá là môn thể thao vua,

nó được ưa chuộng bởi tính bất ngờ và gay cấn Những trận đấu hay, hấp dẫn

có nhiều bàn thắng còn được ví von là cơn mưa, những trận đấu không có bàn thắng được gọi là cơn hạn hán hay những cuộc đối đầu tạo nên bất ngờ đôi khi được gọi là cơn địa chấn…

- Trường nghĩa quân sự: bóng đá là một môn thể thao đối kháng, sự căng thẳng và quyết liệt luôn được đẩy lên cao độ trong mỗi cuộc so tài đỉnh cao Chính vì vậy, một loạt từ ngữ vay mượn từ trường nghĩa quân sự được sử

dụng nhiều trong ngôn ngữ bóng đá, điển hình như sân đấu được gọi là pháo

đài, đội bóng được gọi là hạm đội, các cầu thủ được gọi là chiến binh…

1.2.2 Cách nhìn của ngữ nghĩa học tri nhận (qua khái ẩn dụ tri nhận)

Theo quan điểm của G Lakoff và M Johnson thì Bản chất của ấn dụ

tri nhận là ở sự ý niệm hóa và hiểu những hiện tượng loại này trong thuật ngữ các hiện tượng loại khác

Thuật ngữ đầu tiên và quan trọng nhất của ngôn ngữ tri nhận là Ý NIỆM, bởi lẽ, theo khoa học tri nhận, con người bình thường (không phải là nhà khoa học) suy nghĩ, tư duy chính là bằng ý niệm (không phải bằng khái niệm) Theo Trần Văn Cơ 2007, ý niệm được hình thành trong ý thức của con người Nó có cấu trúc nội tại của nó bao gồm một mặt là nội dung thông tin

về thế giới hiện thực và thế giới tưởng tượng, mang những nét phổ quát, mặt khác, bao gồm tất cả những gì làm cho nó trở thành sự kiện văn hóa, nghĩa là

nó chứa đựng những nét đặc trưng văn hóa – dân tộc Cơ sở của ý niệm là kinh nghiệm cảm tính trực tiếp mà con người thu nhận được thông qua quá trình tri giác thế giới bằng các cơ quan cảm giác, thông qua hoạt động tư duy

và hoạt động giao tiếp dưới hình thức ngôn ngữ

Căn cứ vào nguyên lý cơ bản nêu trên, ẩn dụ tri nhận (hay còn gọi là ẩn

dụ ý niệm – cognitive/conceptual metaphor) là một trong những hình thức ý niệm, một quá trình tri nhận có chức năng biểu hiện và hình thành những ý niệm mới mà không có nó thì không thể nhận được tri thức mới Nói cách khác, ẩn dụ tri nhận thể hiện năng lực của con người nắm bắt và tạo ra sự giống nhau giữa những cá thể và những lớp đối tượng khác nhau

Ẩn dụ là một cơ chế tri nhận đặt trên cơ sở tri giác của con người (bao gồm năm giác quan) hoạt động liên tục nhằm tạo ra những ý niệm mới trong bối cảnh ngôn ngữ và văn hóa của người bản ngữ

Với cách tiếp cận chung nhất, ẩn dụ tri nhận được xem như là cách nhìn đối tượng này thông qua một đối tượng khác, với ý nghĩa đó, ẩn dụ là một trong những phương thức biểu tượng tri thức dưới dạng ngôn ngữ Ẩn dụ thường có quan hệ không phải với những đối tượng cô lập riêng lẻ, mà với những không gian tư duy phức tạp (những miền kinh nghiệm cảm tính và xã hội) Trong quá trình nhận thức, những không gian tư duy không thể quan sát trực tiếp này thông qua ẩn dụ xác lập mối tương quan với những không gian

tư duy đơn giản hơn hoặc với những không gian tư duy có thể quan sát được

cụ thể (chẳng hạn, cảm xúc của con người có thể so sánh với lửa, các lĩnh vực kinh tế và chính trị có thể so sánh với các trò chơi, với các cuộc thi thể thao v.v.) Trong những biểu tượng ẩn dụ tương tự diễn ra việc chuyển ý niệm hóa không gian tư duy quan sát trực tiếp được sang không gian không quan sát trực tiếp được Trong quá trình này, không gian không thể quan sát trực tiếp được ý niệm hóa và nhập vào trong một hệ thống ý niệm chung của một cộng đồng ngôn ngữ nhất định Đồng thời cùng một không gian tư duy có thể được biểu tượng nhờ một hoặc một số ẩn dụ ý niệm

Từ nguyên lý chung đó có thể rút ra hai luận điểm cơ bản phản ánh bản chất của ẩn dụ tri nhận và làm tiền đề cho luận văn của chúng tôi:

- Ẩn dụ là cơ chế chủ yếu trong tư duy ý niệm của con người, phản ánh cách con người nhìn và nhận biết thế giới qua lăng kính ngôn ngữ và văn hóa dân tộc

- Cấu trúc của ẩn dụ tri nhận là cấu trúc hai không gian: không gian NGUỒN (hay miền NGUỒN) và không gian ĐÍCH (hay miền ĐÍCH)

Qua khái niệm ẩn dụ tri nhận của G Lakoff và M Johnson, dựa trên tư duy ý niệm của con người và phản ánh cách nhìn của con người về thế giới

qua lăng kính ngôn ngữ, chúng tôi nhận thấy mối liên hệ giữa các từ ngữ ẩn

dụ bóng đá với các trường nghĩa: xã hội, kinh tế, quân sự và các hiện tượng

thiên nhiên

(1) Trong mối liên hệ giữa trường nghĩa xã hội (nguồn) và bóng đá (đích), xã hội là khái niệm chỉ một phạm vi rộng lớn, còn bóng đá có thể coi

là hoạt động xã hội Vì lý do đó, bóng đá chịu ảnh hưởng của xã hội, các từ

ngữ được sử dụng trong bóng đá liên tưởng nhiều đến yếu tố xã hội như đội

bóng vô địch còn được gọi là ông vua, những thành viên quan trọng trong đội bóng còn được gọi là ban lãnh đạo…

(2) Trong mối quan hệ giữa trường nghĩa kinh tế (nguồn) và bóng đá (đích), các từ ngữ được sử dụng trong bóng đá cũng liên tưởng nhiều đến yếu

tố kinh tế như: một trận đấu thua còn được gọi là món nợ, cầu thủ nước ngoài còn được gọi là hàng ngoại nhập…

(3) Trong mối quan hệ giữa trường nghĩa quân sự (nguồn) và bóng đá (đích): bóng đá là một môn thể thao đối kháng, người ta có thể liên tưởng đến

những trận đấy nảy lửa như cuộc chiến, màn đấu súng, các cầu thủ có thể được liên tưởng như các chiến binh, các dũng sỹ…, hay các sân đấu được ví như pháo đài…

(4) Trong mối quan hệ giữa trường nghĩa chỉ hiện tượng thiên nhiên (nguồn) và bóng đá (đích): sự bất ngờ, hấp dẫn là yếu tố đặc biệt của bóng đá, các trận đấu luôn có thừa những yếu tố cảm xúc đặc biệt Một trận đấu có

nhiều bàn thắng được liên tưởng đến những cơn mưa, một trận đấu không có bàn thắng được liên tưởng đến cơn hạn hán, hay một trận đấu bất ngờ có thể được liên tưởng như cơn địa chấn

1.3 Các biểu thức quy chiếu trong ngôn ngữ bóng đá

1.3.1 Nhận diện các biểu thức quy chiếu trong ngôn ngữ bóng đá:

Khi nhận diện các biểu thức quy chiếu trong ngôn ngữ bóng đá, chúng

ta phải dựa trên hai đặc điểm quan trọng nhất là cấu trúc ngữ pháp và ngữ

nghĩa Tác giả Yule đã phân loại thành biểu thức quy chiếu xác định và biểu

thức quy chiếu không xác định Và trong ngôn ngữ bóng đá, chúng tôi cũng đi

sâu vào phân tích hai loại biểu thức quy chiếu này

- Quy chiếu xác định

Các danh từ (Ronaldo, Messi, Real Madrid), danh ngữ (CLB thành Manchester, đội chủ sân Anfield) là những biểu thức quy chiếu xác định, bởi

đó là những danh từ (ngữ) riêng được gọi tên và xác định

- Quy chiếu không xác định: Để xác định được biểu thức quy chiếu bóng đá không xác định, chúng ta nhìn vào các ví dụ trên:

(1) Jose Mourinho yêu cầu chủ tịch CLB Real Madrid phải cho phép

ông được chọn trợ lý => ở câu này, chủ tịch CLB Real Madrid (không nêu tên) hay trợ lý (không nêu tên) là quy chiếu không xác định, không được nhận

diện cụ thể nhưng cũng là đối tượng được nhắc đến trong câu

(2) Ronaldo lập hattrick trong thắng lợi 4-2 trước Levante, cầu thủ này

đã có 27 bàn thắng sau 22 vòng đấu ở La Liga => cầu thủ này là quy chiếu

không xác định, nhưng tiền giả định của nó trước đó là Ronaldo

Để tìm hiểu rõ hơn về các biểu thức quy chiếu trong ngôn ngữ bóng đá, chúng tôi đi sâu vào phân loại các biểu thức quy chiếu này dựa trên các đặc điểm về cấu trúc ngữ pháp và về ngữ nghĩa

1.3.2 Phân loại các biểu thức quy chiếu trong ngôn ngữ bóng đá

1.3.2.1.Về mặt cấu trúc (ngữ pháp)

Tác giả Yule đã phân loại ra 4 biểu thức quy chiếu gồm: Danh từ riêng, danh ngữ xác định, danh ngữ không xác định và đại từ Nhưng trong ngôn

ngữ bóng đá, các đại từ như anh, tôi, cậu ấy không phải là biểu thức quy

chiếu bóng đá bởi nghĩa tự thân của nó không mang ý nghĩa về bóng đá Do

vậy, về mặt cấu trúc chúng tôi chỉ xét đến 2 biểu thức là danh từ (ngữ) xác

định, danh từ (ngữ) không xác định

- Danh từ (ngữ) xác định

Những danh từ riêng như Raul, Mourinho, Ronaldo, Tango tự thân nó

không phải là biểu thức quy chiếu, nhưng khi gắn liền với các yếu tố liên

quan đến bóng đá như tiền đạo Raul, HLV Mourinho, siêu sao Ronaldo, Quả

bóng Tango thì nó trở thành các biểu thức quy chiếu bóng đá

Ví dụ:

(1) Sau 3 năm chờ đợi, cuối cùng tiền đạo Raul được quay trở lại đội tuyển Tây Ban Nha (TTVH, 24/1/2009)=> ở đây tiền đạo Raul chính là danh

ngữ xác định được quy chiếu

(2) HLV Jose Mourinho cuối cùng đã nhận lời dẫn dắt Real Madrid,

mức lương của ông trong năm đầu tiên làm việc ở sân Bernabeu là 14 triệu

euro (Bóng đá, 26/3/2008)=> Mourinho chính là danh ngữ xác định được

quy chiếu

(3) Quả bóng Tango do hãng Adidas sản xuất được chọn là trái bóng chính thức tại Euro 2012 sắp tới (TT24h, 12/5/2007)=> Quả bóng Tango

cũng là ngữ xác định được quy chiếu

(4) Cú sút của Messi đưa bóng đi cắt ngang khung thành (TTVH, 21/7/2008) => khung thành cũng là danh ngữ xác định được quy chiếu

(5) Arsene Wenger đang sống những ngày tháng chán nản tại Arsenal, khi dưới sự dẫn dắt của HLV người Pháp đội bóng này không có được danh

hiệu nào suốt 5 năm qua (TT24h, 31/5/2008) => HLV người Pháp là danh

ngữ xác định được quy chiếu

(6) Cristiano Ronaldo đang có được 32 bàn thắng tại La Liga mùa này

Siêu sao người Bồ Đào Nha đang hướng đến danh hiệu Pichichi lần thứ hai liên tiếp (Bóng đá, 26/4/2008)=> Siêu sao người Bồ Đào Nha là danh ngữ

xác định được quy chiếu

- Danh ngữ không xác định

(1) Nagatomo mới đầu quân cho Inter Milan hồi mùa hè 2011 Anh là

một cầu thủ ngoài EU đang thi đấu trong màu áo Inter Milan (TTVH, 23/8/2010) => Một cầu thủ chính là danh ngữ không xác định

(2) BTC La Liga đang đau đầu trong việc lựa chọn một trọng tài cho

trận đấu Siêu kinh điển giữa Real Madrid và Barcelona (TT24h, 13/5/2009)

=> một trọng tài là danh ngữ không xác định được quy chiếu

1.3.2.2 Về mặt ngữ nghĩa (từ vựng): Dựa trên đặc điểm của ngôn ngữ

bóng đá, trong luận văn này chúng tôi khảo sát các từ ngữ quy chiếu trong ngôn ngữ bóng đá dựa trên 5 trường nghĩa chính (được phân chia dựa trên hai

đặc điểm: chuyên môn thuần túy bóng đá và không có tính chuyên môn thuần

túy bóng đá)

- Biểu thức quy chiếu chuyên môn bóng đá thuần túy

- Biểu thức quy chiếu không có tính chuyên môn bóng đá thuần túy + Biểu thức quy chiếu vay mượn từ trường nghĩa xã hội

+ Biểu thức quy chiếu vay mượn từ trường nghĩa quân sự

+ Biểu thức quy chiếu vay mượn từ trường nghĩa kinh tế

+ Biểu thức quy chiếu vay mượn từ trường nghĩa chỉ hiện tượng thiên nhiên

1.3.2.2.1 Biểu thức quy chiếu bóng đá chuyên môn thuần túy

Sau hơn 100 năm tồn tại và phát triển, bóng đá là môn thể thao vua và được cả thế giới yêu thích, thu hút sự quan tâm chú ý của hàng tỉ người hâm

mộ môn túc cầu Vì sự phát triển nhanh chóng của bóng đá, nhiều tờ báo hàng đầu thế giới và Việt Nam đã chú trọng nhiều hơn đến môn thể thao này Và từ năm 1982 đến nay, nhiều tờ báo chuyên về thể thao (nội dung chính xung quanh bóng đá) đã ra đời nhằm phục vụ đáp ứng nhu cầu về thông tin, thưởng thức bóng đá của mọi đối tượng độc giả

Với tính chất đặc thù của môn thể thao Vua, bóng đá sử dụng kiểu ngôn ngữ riêng biệt, đi kèm với nó là những thuật ngữ chỉ tồn tại trong môn thể thao ít (có trùng lặp với các môn thể thao khác nhưng số lượng khá ít) nhưng

cầu thủ, thủ môn, khung thành, trái bóng, tiền đạo, tiền vệ, trọng tài, tỷ số

Những thuật ngữ chuyên môn thuần túy đó đã làm nên nét đặc trưng của ngôn

ngữ bóng đá nói chung và từ ngữ quy chiếu thuật ngữ chuyên môn bóng đá nói riêng

Về mặt ngữ nghĩa, các biếu thức quy chiếu thuần túy về bóng đá là những từ ngữ được sử dụng phổ biến trong bóng đá, nó mang ý nghĩa đặc thù

và chỉ sử dụng trong phạm vi môn thể thao này

Các ví dụ:

Cầu thủ: “Trong mùa hè chuyển nhượng 2010, HLV Jose Mourinho đã đưa về sân Bernabeu 6 cầu thủ chất lượng như Oezil, Carvalho, Sergio

Canales, Pedro Leon và đặc biệt là Di Maria” (Thể thao 24h, 8/9/2010)

Trọng tài: “Sau khi MU dính một quả penalty oan ở trận gặp Sunderland, HLV Alex Ferguson đã tức giận và chỉ trích trọng tài Atkinson

là không đủ thể lực để dẫn dắt một trận đấu ở Premier League” (Dân trí, 27/3/2009)

1.3.2.2.2 Biểu thức quy chiếu bóng đá vay mượn từ trường nghĩa xã hội

Trong hơn 100 năm phát triển của mình, bóng đá cũng được coi là một hoạt động xã hội, một yếu tố có thể gây ảnh hưởng nhiều đến xã hội Chẳng hạn ở Tây Ban Nha, cuộc chiến Real Madrid-Barcelona tượng trưng cho sự thù địch giữa thủ đô Madrid với xứ Catalan, vùng đất tự trị luôn có tư tưởng đối lập với Hoàng gia TBN Kết quả của cuộc đối đầu đó thậm chí còn ảnh hưởng đến cả nền chính trị Trước đây, tổng thống TBN Jose Maria Arna được sự ủng hộ tuyệt đối của người dân thủ đô bởi ông là CĐV của Real Madrid Zapatero được người dân xứ Catalan yêu mến vì ông là fan cuồng của Barcelona

Vì thế, trong bóng đá các thuật ngữ liên quan đến chính trị xã hội như

triều đại, ngai vàng, đế chế thường xuyên xuất hiện Mỗi đội bóng được coi là

một xã hội thu nhỏ, có người đứng đầu (HLV), các đội quân (các cầu thủ), có lối chơi và những đặc trưng riêng biệt

Vì những đặc điểm đó, ngôn ngữ bóng đá vay mượn từ trường nghĩa xã hội, hay trường nghĩa xã hội là sự ý niệm hóa (theo khái niệm ẩn dụ tri nhận)

và hiểu những hiện tượng này trong các biểu thức liên quan đến bóng đá

Các ví dụ:

Vua: Chính vì thế, sau trận đấu, lại một lần nữa Alex Ferguson lại phê phán các vị Vua sân cỏ (TT&VH, 10/4/2008) => từ vua được coi là ẩn dụ hóa cho khái niệm trọng tài

Ngai vàng: Mùa bóng mới chỉ còn 10 ngày nữa giải đấu sẽ khai mạc và các đội bóng đã chuẩn bị để tranh “ngai vàng” La Liga (TT&VH, 29/12/2008) => từ ngai vàng được coi là ẩn dụ hóa cho khái niệm chức vô địch

Bá quan văn võ: Trước tình hình tài chính ngày càng đi xuống, chủ tịch Joan Laporta phải triệu tập “bá quan văn võ” để tìm cách khắc phục (TT&VH, 29/12/2008) => từ bá quan văn võ được coi là ẩn dụ hóa cho khái niệm những thành viên trong ban lãnh đạo

1.3.2.2.3 Biểu thức quy chiếu vay mượn từ trường nghĩa quân sự

Bóng đá là một môn thể thao đối kháng, luôn có kẻ thắng-người thua,

kẻ vui-người buồn, đó là kết quả của những cuộc chiến khốc liệt, thậm chí một mất một còn Các trận đấu không khác gì một trận đánh thực thụ, nơi các

“đấu sĩ mặc quần đùi áo số sẵn sàng chết trên sân bóng” (Phát biểu của Avram Grant trước trận chung kết Champions League với MU năm 2008)

Ngôn ngữ bóng đá chịu ảnh hưởng từ các từ ngữ liên quan đến quân sự

như pháo đài, đội quân, sào huyệt, khẩu pháo, họng súng Nói đúng hơn, đó

là sự vay mượn của thuật ngữ bóng đá ở trường nghĩa quân sự, điển hình như

các thuật ngữ ẩn dụ như sát thủ/tiền đạo xuất sắc, pháo đài/sân đấu, chiến

sỹ/cầu thủ

Các ví dụ:

Pháo đài: Lyon đã vô địch lượt đi, nhưng sẽ còn tuyệt vời hơn nữa nếu họ chào đón Giáng sinh và năm mới bằng chiến thắng ngay tại pháo đài Marcel Picot (TT&VH, 22/12/2008) => từ pháo đài được coi là sự ẩn dụ hóa cho khái niệm sân nhà của Lyon

Sào huyệt: Mở rộng ra, trong 8 trận gần nhất phải đến sào huyệt của

Boro, Chelsea chỉ có duy nhất một bàn thắng và chiến thắng gần nhất của họ

đã diễn ra cách đây 6 năm (TT&VH, 12/1/2008) => từ sào huyệt được coi là

sự ẩn dụ hóa cho khái niệm sân đấu đáng sợ

Đội quân: Vòng 18 Liga, đội quân của Koeman phải làm khách trên

sân Calderon của Atletico, và một tuần sau đó là trận tái đấu với người láng

giềng Villarreal ở sân Madrigal (TT&VH, 8/1/2008) => từ đội quân được coi là sự ẩn dụ hóa cho khái niệm đội bóng

1.3.2.2.4 Biểu thức quy chiếu bóng đá vay mượn từ trường nghĩa kinh tế

Ngôn ngữ bóng đá chịu ảnh hưởng sâu sắc từ trường nghĩa kinh tế do

sự phát triển liên tục của nền kinh tế thị trường Các hoạt động mua bán diễn

ra cực kỳ phong phú Các từ ngữ như đắt, rẻ, hàng tồn, hàng xịn, lạm phát

ngày càng phổ biến trên các phương tiện thông tin đại chúng Sự phổ biến của các từ ngữ theo trường nghĩa kinh tế do đó cũng xuất hiện ngày càng nhiều trong ngôn ngữ bóng đá

Đối với các biểu thức quy chiếu trong ngôn ngữ bóng đá, trường nghĩa

kinh tế được vay mượn khá phổ biến, điển hình như các trường hợp như món

nợ/mối thù, thị trường chuyển nhượng/nơi mua bán cầu thủ hay vốn/lợi thế bàn thắng

Các ví dụ:

Vốn: Có bàn thắng làm vốn, MU chơi hưng phấn và tự tin hơn (TT24h, 4/11/2008) => ở đây từ vốn là ẩn dụ cho hiện tượng MU có được bàn thắng làm lợi thế

Thị trường: Thị trường chuyển nhượng mùa đông lại sắp mở cửa trở lại và Man City là đội cảm thấy sốt sắng nhất (TT&VH, 19/10/2008) => thị trường là ẩn dụ cho hiện tượng nơi mua bán cầu thủ

Tài sản: Chelsea thường chơi 4-5-1 vì đó là “tài sản” được để lại bởi

Mourinho không khoái sơ đồ cứng nhắc với 2 tiền đạo (TT&VH, 17/3/2008)

=> tài sản là ẩn dụng cho dấu ấn chiến thuật trong bóng đá

1.3.2.2.5 Biểu thức quy chiếu bóng đá vay mượn từ trường nghĩa chỉ hiện tượng thiên nhiên

Trong bóng đá, yếu tố bất ngờ mang đến vẻ đẹp theo đúng ý nghĩa của

“trái bóng tròn” Không phải đội bóng nào mạnh hơn sẽ giành chiến thắng và ngược lại Chính những hiện tượng lạ xảy ra trong bóng đá giúp chúng ta liên

tưởng đến sự thay đổi của thiên nhiên như động đất, địa chấn Một đội bóng mạnh khi thể hiện được sức mạnh đáng kinh ngạc được ví von như cơn bão,

cơn cuồng phong Do đó, các từ ngữ mang ý nghĩa chỉ hiện tượng thiên nhiên

giúp ngôn ngữ bóng đá trở nên hấp dẫn, giàu hình tượng hơn

Vì yếu tố hấp dẫn đó, các thuật ngữ bóng đá vay mượn từ trường nghĩa chỉ hiện tượng thiên nhiên để ẩn dụ cho sự bất ngờ, đột biến trong các trận đấu căng thẳng

Các ví dụ:

Cơn địa chấn: Cuối tuần qua, Wolfsburg đã làm nên cơn địa chấn ở

miền Bắc nước Đức khi vượt qua Bremen 2-1 ngay tại Weser (TT&VH,

4/4/2008) => cơn địa chấn là ẩn dụ thể hiện sự bất ngờ đột biến trong một

trận bóng đá

Cơn lốc: Cơn lốc mang tên Fernando Torres đang khiến các hậu vệ ở Premier League phải khiếp sợ ( TT&VH, 4/4/2008) => cơn lốc là ẩn dụ thể hiện sự nhanh nhẹn, tốc độ của một tiền đạo xuất sắc

Cơn bão: Những cơn bão táp mà Sevilla tạo nên trước khung thành

của Cesar đã khiến cả Ayala lẫn Godin đều tự đưa bóng về lưới nhà

(TT&VH, 25/2/2008) => cơn bão táp là ẩn dụ thể hiện sức mạnh tấn công

của một đội bóng

Tiểu kết chương 1

1 Quy chiếu là phạm vi đối tượng của thế giới được người nói chỉ ra

khi dùng một từ ngữ nào đó trong phát ngôn là quy chiếu của từ ngữ đó Chúng ta phải xác định rằng: Các đối tượng được chỉ ra đó không thuộc về ngôn ngữ Từ ngữ ở đây đóng vai trò là phương tiện, công cụ để chỉ ra quy chiếu Nói một cách khác, chỉ ra quy chiếu là một cách dùng từ, là một chức năng của từ Hai loại quy chiếu được sử dụng phổ biến là quy chiếu xác định

và quy chiếu không xác định

2 Sự chuyển nghĩa các biểu thức quy chiếu dựa trên cách nhìn của ngữ

nghĩa học từ vựng dựa trên khái niệm trường nghĩa và phương pháp chuyển trường từ vựng ẩn dụ Theo cách nhìn của ngữ nghĩa học tri nhận thì bản chất của ấn dụ tri nhận là ở sự ý niệm hóa và hiểu những hiện tượng loại này trong thuật ngữ các hiện tượng loại khác

3 Các biểu thức quy chiếu bóng đá về mặt cấu trúc thì phân loại theo 2

biểu thức quy chiếu chính là danh từ (ngữ) xác định, danh từ (ngữ) không xác định Còn về mặt ngữ nghĩa, các biểu thức quy chiếu được phân loại vay

mượn theo 5 trường nghĩa chính là trường nghĩa chuyên môn thuần túy bóng

đá, trường nghĩa xã hội, trường nghĩa quân sự, trường nghĩa kinh tế, trường nghĩa chỉ hiện tượng thiên nhiên và một số trường nghĩa khác

CHƯƠNG 2: PHÂN TÍCH ĐỐI CHIẾU CÁC BIỂU THỨC QUY CHIẾU TRONG NGÔN NGỮ BÓNG ĐÁ TIẾNG ANH

VÀ TIẾNG VIỆT 2.1 Đặc điểm của các biểu thức quy chiếu trong ngôn ngữ bóng đá tiếng Anh

Khi nghiên cứu về đặc điểm của các biểu thức quy chiếu trong ngôn ngữ bóng đá tiếng Anh và tiếng Việt, chúng tôi tiến hành đi sâu vào nghiên cứu hai đặc điểm chính là đặc điểm về cấu trúc ngữ pháp (xét trên các yếu tố

về danh từ danh ngữ) và đặc điểm về ngữ nghĩa từ vựng (dựa trên hai khái niệm trường nghĩa và ẩn dụ tri nhận)

2.1.1 Đặc điểm cấu trúc của các biểu thức quy chiếu trong ngôn ngữ bóng đá tiếng Anh

Dù khác nhau về loại hình, tiếng Việt là ngôn ngữ đơn lập còn tiếng Anh là ngôn ngữ biến hình, nhưng cấu trúc của các biểu thức quy chiếu bóng

đá trong hai ngôn ngữ là khá giống nhau Dựa trên quan điểm của G Yule về các biểu thức quy chiếu, chúng tôi phân tích cấu trúc cú pháp của ngôn ngữ bóng đá tiếng Anh dựa trên hai loại là danh từ (ngữ) xác định và danh từ (ngữ) không xác định

2.1.1.1 Danh từ (ngữ) xác định

- Trước hết, danh từ xác định trong bóng đá có thể được nêu ra là tên người, các HLV như (Menezes, Mourinho, Alex Ferguson), các cầu thủ (Ronaldo, Messi, Higuain) hay sân đấu (Old Trafford, Wembley)

Ví dụ

(1) Mano Menezes continued his 100 per cent start as Brazil coach on

Monday when the Selecao overcame Ukraine 2-0 in England (The Sun,

14/8/2010) => ở đây Mano Menezes có thể nếu đặt một mình không phải

biểu thức quy chiếu mang ý nghĩa trong bóng đá, nhưng nếu đặt trong ngữ cảnh (câu) ông vẫn là HLV của một đội tuyển bóng đá Brazil

(2) Kaka is a great champion We would be happy to have him He

would be received with open arms (The Sun, 14/5/2010)=> Kaka cũng là

danh từ riêng quy chiếu xác định, bởi anh được đặt trong ngữ cảnh là cầu thủ bóng đá người Brazil

(3) In August a six man FIFA team visited the stadiums that are the

chore of the bid including Old Trafford stadium (Daily Mail 3/5/2010) =>

Old Trafford là danh từ riêng quy chiếu xác định, bởi đây là sân vận động của CLB bóng đá Manchester United

- Bên cạnh đó, danh từ xác định mang ý nghĩa quy chiếu bóng đá cũng

có thể là những từ ngữ chỉ sự vật, có liên quan đến bóng đá, điển hình như ở

ví dụ này: Spain 3-1 England - Sergio Canales scores well worked goal as

Spaniards march through to final (The Sun, 23/7/2008) => từ goal (bàn

thắng) là biểu thức quy chiếu bóng đá, bởi nó thuần túy mang đặc điểm của bóng đá

- Đối với danh ngữ xác định thì các biểu thức quy chiếu bóng đá được

nhận diện dễ dàng hơn, không nhất thiết phải dựa trên ngữ cảnh Trong ngôn ngữ bóng đá, những danh ngữ xác định hay được sử dụng kiểu như HLV người Pháp (French coach), cầu thủ 24 tuổi (24 years-old player)

Chúng ta xét đến các ví dụ sau:

(1) Liverpool midfielder Lucas is hoping that his side can get a lift by

beating Everton in the Merseyside derby this weekend => Trong câu này danh

ngữ xác định có tính quy chiếu là Liverpool midfielder Lucas (tiền vệ Liverpool) bởi nó chỉ ra được Lucas là tiền vệ của CLB bóng đá Liverpool

(2) Italy, though, failed to progress as they went down 3-0 after time in the second-leg to Belarus => từ extra time (thời gian đá thêm giờ) là

extra-danh ngữ xác định mang tính quy chiếu bóng đá, bởi nó chỉ khung thành thời gian trong một trận đấu

(3) Goals from Gevorg Ghazarian, Henrikh Mkhitarian and Yura

Movsisyan helped the Highlanders jump out to a 3-0 lead in the first half => first half (hiệp đấu đầu tiên) là danh ngữ xác định quy chiếu bóng đá, bởi nó

chỉ nửa đầu thời gian của trận đấu

(4) Raul Meireles' goal against Iceland and his early second half effort

that cannoned off the bar can both be seen below => second half (hiệp đấu) là danh ngữ xác định quy chiếu bóng đá, bởi nó chỉ nửa sau thời gian của trận đấu

(5) New Inter Milan manager Rafael Benitez admits sadness at Liverpool exit => New Inter Milan manager Rafael Benitez (tân HLV Inter Milan) là danh ngữ xác định quy chiếu bóng đá, bởi Benietz được xác

nhận là HLV của CLB bóng đá Inter Milan

(6) Sunderland boss Steve Bruce recently vented his spleen over the rumours surrounding Jones, insisting that it was "disrespectful" to suggest that

he would send his star striker out on loan => Sunderland boss Stever Bruce (ông chủ CLB Sunderland) là danh ngữ xác định quy chiếu bóng đá, bởi ông

là người nắm quyền cao nhất ở CLB Sunderland

(7) 29 year-old goalkeeper Iker Casillas has returned to Hampden

Park for the first time since lifting the Champions League title in 2002, and admitted that famous night for los Blancos has helped shape his career for

both club and country (Telegraph, 11/10/2010) => Từ 29 year-old

goalkeeper Iker Casillas (thủ thành 29 tuổi) là danh ngữ xác định quy

chiếu bóng đá, bởi Casillas được xác định là thủ môn CLB bóng đá thi đấu ở Champions League

2.1.1.2 Danh từ (ngữ) không xác định

Trong ngôn ngữ bóng đá tiếng Anh, danh từ (ngữ) không xác định có tính quy chiếu hay được sử dụng như một cầu thủ (player), một huấn luyện viên (coach, maneger) hay một trọng tài (referee)… Theo Yule, các danh từ

(ngữ) không xác định đó tự thân nó không mang ý nghĩa quy chiếu bóng đá, nhưng nếu đặt trong ngữ cảnh cụ thể thì mọi thứ lại hoàn toàn khác

- Danh từ không xác định: các danh từ như Referre (trọng tài), player (cầu thủ) là biểu thức quy chiếu bóng đá, nếu nó được đặt trong ngữ cảnh cụ

thể

Ví dụ: The Premier League and 2010 World Cup final referee on

reveals his passion for tennis and politics and his secret nickname (Daily

Mail, 23/8/2008)=> từ referee (trọng tài) ở câu này là danh ngữ không xác

định, nhưng nó vẫn có tính quy chiếu bóng đá bởi ông là người điều khiển trận chung kết World Cup 2010, một giải đấu bóng đá

- Danh ngữ không xác định: các danh ngữ không xác định như the coach (một HLV), other forward (chân sút khác) là biểu thức quy chiếu

bóng đá, điển hình như các ví dụ trên:

(1) Thirty-one people were injured today when the coach overturned

on the M4 after colliding with a car => từ a coach (một HLV) là danh ngữ

không xác định có tính quy chiếu bóng đá, bởi danh ngữ này được hiểu là một trọng tài nào đó trong trận bóng đá

(2) AC Milan has claimed that the Italian giants will not move for Maxi

Lopez or any other forward player should they fail to capture the Argentine forward (Telegraph, 23/9/2006) => other forward player (chân sút khác) là

danh ngữ không xác định quy chiếu bóng đá, bởi danh ngữ này được hiểu là một đối tác trên hàng công của Maxi Lopez

* Trong số 500 biểu thức quy chiếu tiếng Anh mà chúng tôi khảo sát được, danh từ (ngữ) xác định chiếm có 289 từ chiếm 57,8%, còn danh từ (ngữ) không xác định có 211 từ, chiếm 42,2% Trong số 289 biểu thức quy chiếu bóng đá là danh từ (ngữ xác định), có 53 danh từ riêng (10,6%), 56 danh từ chỉ sự vật, hiện tượng (11,2%) và 80 danh ngữ (16%)

2.1.2 Đặc điểm ngữ nghĩa của các biểu thức quy chiếu trong ngôn ngữ bóng đá tiếng Anh

Dựa trên khái niệm về trường nghĩa với đặc điểm của ngôn ngữ bóng

đá tiếng Anh, trong luận văn này chúng tôi khảo sát đặc điểm ngữ nghĩa các

biểu thức quy chiếu trong ngôn ngữ bóng đá dựa trên 5 trường nghĩa: Trường

nghĩa chuyên môn bóng đá thuần túy, trường nghĩa xã hội, trường nghĩa kinh

tế, trường nghĩa quân sự, trường nghĩa chỉ hiện tượng thiên nhiên cùng

những trường nghĩa phát sinh khác trong ngôn ngữ bóng đá tiếng Anh

Bên cạnh đó, dựa vào khái niệm ẩn dụ tri nhận thì bản chất của ấn dụ

tri nhận là ở sự ý niệm hóa và hiểu những hiện tượng loại này trong thuật ngữ các hiện tượng loại khác Do đó, các hiện tượng xã hội, kinh tế, quân sự, thiên nhiên được ẩn dụ hóa trong ngôn ngữ bóng đá

2.1.2.1 Biểu thức quy chiếu bóng đá chuyên môn thuần túy

Trong ngôn ngữ bóng đá tiếng Anh, các biểu thức quy chiếu tự thân nó mang ý nghĩa bóng đá, mang thuộc tính của bóng đá và không phải vay mượn

từ bất kỳ trường nghĩa nào Các biểu thức quy chiếu thuần tùy bóng đá có thể chia làm 2 loại:

- Những biểu thức quy chiếu thuần túy bóng đá chỉ sự vật như goal (bàn thắng, khung thành), stadium (sân vận động)…

Các ví dụ

(1) The left winger scored his first international goal on Friday night during Japan's 3- 1 win over visiting Iceland => từ goal ở đây được hiểu là

biểu thức quy chiếu bóng đá chỉ bàn thắng

(2) Fulham approached by QPR about interest in sharing a new

stadium => từ stadium là biểu thức quy chiếu bóng đá chỉ sân vận động, địa

điểm thi đấu một trận bóng đá

- Những biểu thức quy chiếu bóng đá chỉ người như player (cầu thủ), refree (trọng tài), coach, manager (huấn luyện viên)…

Các ví dụ

(1) Barcelona goalkeeper Victor Valdes has stressed that the Catalans are still hungry for success => từ goalkeeper là biểu thức quy chiếu bóng đá,

chỉ vị trí của một cầu thủ trên sân

(2) Otto Rehhagel to be appointed new Hertha Berlin coach => từ coach là biểu thức quy chiếu bóng đá, chỉ một HLV, người dẫn dắt đội bóng

(3) Wolves have sacked manager Mick McCarthy following a poor run

of results which has left them in the relegation zone => từ mananger đúng nghĩa là người quản lý, nhưng trong bóng đá nó là biểu thức quy chiếu để chỉ HLV (trong câu này là CLB Wolves sa thải HLV McCarthy vì thành tích quá nghèo nàn

- Những biểu thức quy chiếu thuần túy bóng đá chỉ hiện tượng như offside (việt vị), foul (phạm lỗi), free-kick (đá phạt)…

(1) The Netherlands came close to making it five, but Lens' goal is -

deservedly - disallowed for offside => Từ offside được hiểu là đứng dưới hậu

vệ cuối cùng khi nhận bóng tính từ thời điểm đồng đội chuyền bóng và trong bóng đá gọi là việt vị Trong cầu này, Hà Lan đã có bàn mở tỷ số ở phút thứ

5, nhưng bàn thắng của Lens không được công nhận do lỗi việt vị

(2) Alan Hutton was penalised for a non-existent foul on Toni, and Christian Panucci headed in from the free-kick =>Từ foul nghĩa gốc là phạm

lỗi, nhưng trong bóng đá người ta gọi là phạm luật Trong câu này, đoàn quân HLV Alan Hutton bị thổi phạt 11m do một cầu thủ phạm lỗi (hay còn gọi là truy cản trái phép) với Luca Toni

(3) C Ronaldo says he is happy his third-minute free-kick goal was able to "pave the way for the win =>Từ free kick nghĩa gốc là sút tự do,

nhưng trong bóng đá được coi là tình huống đá phạt cố định Ở câu này, Ronaldo nói rằng anh hạnh phúc vì ghi được bàn thắng ở phút thứ 3 sau một tình huống sút phạt sở trưởng

(4) Rio Ferdinand angry after England are refused a penalty for handball against Montenegro =>Từ Penalty trong bóng đá thường được gọi là

phạt đền, sau khi cầu thủ tấn công bị cầu thủ phòng ngự phạm lỗi Ở câu này, trung vệ Rio Ferdinand cảm thấy vô cùng tức giận khi ĐT Anh bị từ chối một quả phạt đền do lỗi để bóng chạm tay của cầu thủ Montenegro

2.1.2.2 Biểu thức quy chiếu bóng đá vay mượn từ trường nghĩa xã hội

Trong cách sử dụng ngôn ngữ bóng đá tiếng Anh, các từ ngữ mang ý nghĩa xã hội cũng được sử dụng khá rộng rãi Hay nói đúng hơn, các biểu thức quy chiếu bóng đá vay mượn trường nghĩa xã hội để ẩn dụ hóa các biểu

thức quy chiếu bóng đá, như trường hợp của các từ như king (vua), throne

(ngai vàng), dynasty (triều đại), empire (đế chế)…

Các ví dụ

(1) King of north London - Is Robin van Persie now the only Arsenal

player good enough to get into Tottenham's XI (The Sun 21/8/2010)=> từ

king ý nghĩa chính là vua, chỉ vị trí, vị thế trong xã hội nhưng ở câu này, nó là

khái niệm được ẩn dụ hóa về đội bóng vô địch ở Bắc London

(2) Jose Mourinho sits imperiously on his Real Madrid throne as he

tries to lead them to much needed success, but he could make a majestic

return to Inter (The Sun 21/8/2010)=> từ Throne nghĩa chính là ngai vàng,

chỉ vị thế trong xã hội nhưng ở câu này, nó là khái niệm được ẩn dụ hóa một danh hiệu mà Real Madrid đang sở hữu

(3) Fiat‟s founders took over the club in 1923 with Edoardo Agnelli the

first in the family dynasty to become club President Huge success swiftly

followed as Juve won five consecutive Scudetti between 1930 – 1935 as the club have since gone on to become the most successful in Calcio history

(Telegraph 10/10/2010) => từ dynasty nghĩa chính là triều đại, nó là khái

niệm được ẩn dụ hóa để chỉ nhiệm kỳ lãnh đạo đội bóng của một nhân vật danh tiếng nào đó

(4) One only wins five titles through painstaking attention to detail and

a perfectionist‟s tenacity So while all empires must eventually crumble,

Guardiola is doing an exemplary job to make sure the foundation of his

team‟s rule remains strong (Independent, 15/12/2009) => từ empire là đế

chế, nó là khái niệm được ẩn dụ hóa về giai đoạn thăng hoa của một đội bóng

(5) Coach Frank Yallop, who won MLS titles with the Quakes in 2001

and 2003, is out to prove that he can once again be the team‟s architect of success (The Sun 23/3/2010) => từ architect là kiến trúc sư, là khái niệm

được ẩn dụ hóa để chỉ bộ não, người dẫn dắt một đội bóng

2.1.2.3 Biểu thức quy chiếu bóng đá vay mượn từ trường nghĩa quân sự

Yếu tố liên quan đến quân sự cũng được sử dụng phổ biến trong ngôn ngữ tiếng Anh Các từ ngữ này mang lại sự hấp dẫn, sự liên tưởng đến một trận chiến một mất một còn, các yếu tố tạo nên sự căng thẳng ở môn thể thao Vua Chính vì vậy, các biểu thức quy chiếu trong bóng đá vay mượn nhiều từ trường nghĩa quân sự để ẩn dụ hóa các biểu thức quy chiếu bóng đá trong tiếng Anh

Các ví dụ

(1) Villarreal stopper Carlos Marchena has stressed the importance of

making the Madrigal a fortress this season as they prepare to take on

Espanyol in their first home game of the new campaign ((Daily Mail,

11/9/2010) => Từ fortress là biểu thức quy chiếu bóng đá chỉ pháo đài, là

khái niệm được ẩn dụ hóa để chỉ sân đấu (El Madrigal) có uy lực với mọi đối thủ

(2) Chelsea recently sacked Luis Felipe Scolari and replaced him with the more hard-line, tactically sound Guus Hiddink until the end of the season

In only his second game in charge, the wily Dutchman will come up against

'The Tinkerman', Claudio Ranieri, who is returning to the den Stamford Bridge of his former employers: => Từ The den là biểu thức quy chiếu bóng