Tìm hiều việc sử dụng từ thuần Việt và Hán Việt trong tục ngữ Việt Nam tt[144528][144528]

Nét văn hóa dân tộc thể hiện qua từ ngữ thuần Việt trong tục ngữ Viêt 48 3.2.1 Hình ảnh con người được thể hiện qua từ ngữ thuần Việt trong tục ngữ So sánh với tục ngữ tiếng Hán.. Chương

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

KHOA NGÔN NGỮ HỌC

*****

LỮ TUYẾT CẦM (LU XUE QIN)

TÌM HIỂU VIỆC SỬ DỤNG TỪ THUẦN VIỆT VÀ HÁN VIỆT TRONG TỤC NGỮ VIỆT NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ HỌC

Hà Nội, tháng 11 năm 2011

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

KHOA NGÔN NGỮ HỌC

*****

LỮ TUYẾT CẦM (LU XUE QIN)

TÌM HIỂU VIỆC SỬ DỤNG TỪ THUẦN VIỆT VÀ HÁN

VIỆT TRONG TỤC NGỮ VIỆT NAM

Chuyên ngành : Ngôn ngữ học

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ HỌC

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Trần Trí Dõi

Hà Nội, tháng 11 năm 2011

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 3

CƠ SỞ LÝ THUYẾT PHỤC VỤ CHO LUẬN VĂN 3

1.1 Cách hiểu về tục ngữ ở Việt Nam 3

1.1.1 Hiểu về tục ngữ 3

1.1.2 Phân biệt tạm thời giữa tục ngữ và thành ngữ hiện nay 5

1.2 Cách hiểu về từ ngữ thuần Việt và Hàn - Việt trong luận văn 8

1.2.1 Từ thuần Việt và nguồn gốc tiếng Việt 8

1.2.2 Từ Hán Việt 13

Chương 2 23

TÌNH HÌNH SỬ DỤNG TỪ HÁN VIỆT VÀ THUẦN VIỆT TRONG TỤC NGỮ 23

2.1 Sơ bộ về đặc điểm cấu trúc, ngữ nghĩa của tục ngữ 23

2.1.1 Cấu trúc của tục ngữ 23

2.1.2 Ngữ nghĩa của tục ngữ………26

2.2 Tình hình sử dụng từ Hán Việt và thuần Việt trong tục ngữ Việt trên cứ liệu thu thập tục ngữ Việt……… 27

2.2.1 Tình hình sử dụng từ Hán Việt trong tục ngữ Việt 28

2.2.2 Tình hình sử dụng từ thuần Việt trong tục ngữ Việt 34

2.3 Tiểu kết 42

Chương 3: 43

NHẬN XÉT VỀ NÉT VĂN HÓA DÂN TỘC QUA TỪ NGỮ HÁN VIỆT VÀ TỪ NGỮ THUẦN VIỆT TRONG TỤC NGỮ TIẾNG VIỆT (SO SÁNH VỚI TỤC NGỮ TIẾNG HÁN) 43

3.1 Hiểu biết văn hóa qua từ ngữ Hán Việt và từ ngữ thuần Việt trong tục ngữ 43

3.1.1 Khái niệm văn hóa 43

3.1.2 Quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa 45

3.2 Nét văn hóa dân tộc thể hiện qua từ ngữ thuần Việt trong tục ngữ Viêt 48 3.2.1 Hình ảnh con người được thể hiện qua từ ngữ thuần Việt trong tục ngữ (So sánh với tục ngữ tiếng Hán) 48

3.2.2 Hình ảnh giới tự nhiên thể hiện qua từ ngữ thuần Việt trong tục ngữ Việt (So sánh với tục ngữ tiếng Hán) 53

3.3 Tiểu kết 62

KẾT LUẬN 63

TÀI LIỆU THAM KHẢO 64

Chương 1

CƠ SỞ LÝ THUYẾT PHỤC VỤ CHO LUẬN VĂN

1.1 Cách hiểu về tục ngữ ở Việt Nam

1.1.1 Hiểu về tục ngữ

Tục ngữ là những câu nói hoàn chỉnh, đúc kết kinh nghiệm của nhân dân

về thiên nhiên và lao động sản xuất, về con người và xã hội Tục ngữ thiên về trí tuệ nên thường được ví von là "trí khôn dân gian" Trí khôn đó rất phong phú mà cũng rất đa dạng nhưng lại được diễn đạt bằng ngôn từ ngắn gọn, xúc tích, dễ nhớ, giàu hình ảnh và nhịp điệu

Với các đặc thù như ngắn gọn, dễ nhớ, giàu hình tượng, giàu nhịp điệu, gần gũi với mọi người mà tục ngữ là một loại hình văn hóa dân gian có mối quan hệ mật thiết nhất với lời ăn tiếng nói của nhân dân

Đa số các câu tục ngữ đều có vần, gồm 2 loại: vần liền và vần cách Các kiểu ngắt nhịp thường dựa vào cơ sở: trên yếu tố vần, trên cơ sở vế, trên cơ sở đối ý, theo tổ chức ngôn ngữ thơ ca Sự hòa đối là yếu tố tạo sự cân đối, nhịp nhàng, kiến trúc vững chắc cho tục ngữ Hình thức đối: đối thanh, đối ý Thường thường tục ngữ có thể có 1 vế, chứa 1 phán đoán, nhưng cũng có thể gồm nhiều vế, chứa nhiều phán đoán

1.1.2 Phân b iệt tạm thời giữa tục ngữ và thành ngữ hiện nay

Tất cả các công trình sưu tập trên đã đóng góp vào việc bảo tồn và giới thiệu được một phần quan trọng vốn tục ngữ cổ truyền của dân tộc Việt Nam Trước tiên quan sát phương pháp biên soạn của các công trình này, hầu hết các tác phẩm giới thiệu trên đây đều không giới thiệu riêng biệt giữa tục ngữ

và ca dao, thành ngữ, đặc biệt là không phân biệt với thành ngữ Tục ngữ và thành ngữ ít khi được người ta xem xét một cách rạch ròi như là hai loại hình

sáng tạo dân gian khác nhau, thể hiện rõ nét nhất là phần đông đều quan niệm

rằng Tục ngữ và Thành ngữ đều là những hiện tượng ngôn ngữ Nguyễn Văn

Tố trong bài “ Tục ngữ ta đối với tục ngữ Tàu và tục ngữ Tây” [5:19] hầu như không phân biệt tục ngữ và thành ngữ vì ông viết “ … Tục ngữ là câu thành ngữ nói đã quen trong thế tục, nhiều câu nghĩa lý thâm thúy, ý tứ cao xa; câu nào từ đời xưa truyền lại gọi là ngạn ngữ, cũng có khi gọi là tục ngạn Nhưng

dù là ngạn ngữ, tục ngữ hay tục ngạn thì nghĩa cũng gần giống nhau….” [5:19]

Cách lý giải và những tiêu chí trong bài Góp ý kiến về phân biệt thành

ngữ với tục ngữ đưa ra, là một đóng góp mới trong quá trình nhận thức ngày

càng sâu sắc về bản chất của tục ngữ và thành ngữ Cách lý giải này đứng ở góc độ của ngành ngôn ngữ học để giải quyết vấn đề, cho nên ta lấy lý giải

này làm cơ sở cho sự phân biệt thành ngữ với tục ngữ: đó là những sự khác

nhau về cấu tạo ngữ pháp và về vị trí trong lời nói của thành ngữ và tục ngữ

1.2 Cách hiểu về từ ngữ thuần Việt và Hán -Việt trong luận văn

1.2.1 Từ thuần Việt và nguồn gốc tiếng Việt

Về vấn đề nguồn gốc tiếng Việt Từ xưa đến nay có rất nhiều ý kiến khác nhau về nguồn gốc của tiếng Việt

Theo Haudricourt, “thanh điệu tiếng Việt là một hiện tượng mới có”, nói

cách khác, trước đây tiếng Việt cũng là một ngôn ngữ không có thanh điệu và hiện nay nó là một ngôn ngữ có thanh điệu giống như các ngôn ngữ Thái Chính vì điều này mà Haudricourt đã chứng minh được rằng, về nguồn gốc, tiếng Việt tương tự như các ngôn ngữ Mon-Khmer:

Với việc nghiên cứu từ thuần Việt, GS.TS Trần Trí Dõi đi vào chi tiết hơn, cụ thể hơn trong một bài viết gần đây Quan niệm ông nêu ra đã thống nhất những quan niệm nghiên cứu trước đây Chúng tôi nhờ cách quan niệm

này để làm cơ sở lý luận và muốn nhấn mạnh hơn vào cái tiêu chí “thái độ của người Việt” Bởi vì, thật khó để chúng ta phân biệt được thế nào là một từ thuần Việt nếu không dựa vào cảm quan của người bản ngữ Trên thực tế, xử

lý tư liệu sẽ có một số trường hợp mà nếu xét một cách nghiêm ngặt thì đó là

từ ngoại lai (gốc Hán chẳng hạn) nhưng trong quá trình sử dụng chúng gần gũi với người Việt, được người Việt coi như từ gốc, từ thuần Việt

1.2.2 Từ Hán Việt

1.2.2.1 Những khái niệm liên quan đến từ gốc Hán

Theo Nguyễn Tài Cẩn, cách đọc Hán Việt “là một cách đọc bắt nguồn

từ tiếng Hán đời Đường và cụ thể là Đường âm dạy học ở Giao Châu vào giai đoạn thế kỉ VIII, IX nhưng … đã bị biến dạng đi dưới tác động của quy luật ngữ âm và ngữ âm lịch sử tiếng Việt, tách xa hẳn cách đọc của người Hán để trở thành một cách đọc riêng biệt của người Việt và những người thuộc khu vực văn hóa Việt” [1,19]khảo sát chắc chắn

Như vậy, cách đọc Hán Việt là một sản phẩm của sự tiếp xúc giữa tiếng Việt và tiếng Hán, là một sáng tạo của người Việt trong cách thức tác động làm biến đổi hàng loạt các từ mượn Hán về mặt ngữ âm

1.2.2.2 Từ Hán Việt

Khi nghiên cứu về từ ngoại lai của tiếng Việt, GS TS Nguyễn Văn

Khang nói như sau: “ Từ ngoại lai trong tiếng Việt, cụ thể là từ mượn Hán

(gồm từ Hán Việt, từ Hán Việt cổ, từ Hán Việt Việt hóa, từ Hán Việt phỏng

âm phương ngữ Hán) ” Như vậy, theo ông trong những từ gốc Hán trong tiếng Việt có một bộ phận là từ Hán Việt Đây là những từ gồm những yếu tố cấu tạo từ có cách đọc Hán Việt (tức ngữ âm Hán Việt) Lớp từ này được chia

ra thành:

a Những từ Hán Việt được tiếp nhận từ đời Đường và các triều đại tiếp theo cho đến ngày nay

b Những từ Hán Việt được cấu tạo ở Việt Nam

1.2.2.3 Từ Hán Việt cổ

Từ Hán Việt cổ hay cũng được gọi là cổ Hán Việt Trong tiếng Việt có một số từ gốc Hán du nhập vào Việt Nam trước đời Đường và người Việt đã đọc những từ này theo âm tiếng Hán thuộc giai đoạn ấy Vì thế có thể hiểu rằng từ Hán Việt cổ là những từ gốc Hán được người Việt đọc theo cách đọc tiếng Hán trước đời Đường Vì đi vào tiếng Việt đã lâu, đã được đồng hoá rất mạnh, nên những từ này hiện nay nói chung không còn cái vẻ xa lạ đối với người Việt nữa Đồng thời vì vay mượn thời ấy không nhiều, không hệ thống nên những từ này có số lượng ít, lẻ tẻ nên không làm thành hệ thống như các loại từ Hán Việt về sau này

1.2.2.4.Từ gốc Hán trong tiếng Việt vay mượn tiếng Hán địa phương

Bộ phận này, GS TS Nguyễn Văn Khang gọi là “từ Hán Việt phỏng

âm phương ngữ Hán” Đây là những từ Hán du nhập vào Việt Nam bằng con đường khẩu ngữ qua cách phát âm địa phương nào đó của tiếng Hán, cả trước đây và hiện nay, được gọi là từ gốc Hán trong tiếng Việt vay mượn tiếng Hán địa phương

Như vậy, từ Hán Việt trong tiếng Việt là những từ gốc Hán có ngữ âm là cách đọc Hán Việt Điều quan trọng là ở chỗ chúng ta phải có cách nhìn nhận

và xử lí các nhóm, các lớp trong lớp từ gốc Hán sao cho thoả đáng, phù hợp với nhu cầu xây dựng một hệ thống từ vựng tiếng Việt phong phú, đầy đủ mà vẫn không làm giảm bớt bản sắc tiếng nói dân tộc Việt Nam

Chương 2

TÌNH HÌNH SỬ DỤNG TỪ HÁN VIỆT VÀ THUẦN VIỆT TRONG TỤC NGỮ

2.1 Sơ bộ về đặc điểm cấu trúc, ngữ nghĩa của tục ngữ

Đây không phải là nhiệm vụ của chúng tôi khi thực hiện đề tài luận văn Nhưng là người nước ngoài học tiếng Việt nên chúng tôi trình bày lại trên cơ sở những nghiên cứu đã có ở Việt Nam để giúp chúng tôi hiểu rõ hơn

có nghĩa tường minh chứ không có kiểu so sánh dưới dạng ẩn dụ hay hoán dụ như trong thành ngữ tiếng Việt

2.1.1.3 Kết cấu tục ngữ ba mệnh đề

Kết cấu tục ngữ gồm 3 mệnh đề có số lượng đứng thứ hai sau kiểu tục ngữ hai mệnh đề Tuy nhiên số lượng của kiểu cấu trúc này cũng không nhiều Nhìn chung, loại kết cấu này thường có độ dài khá lớn Độ dài ngắn nhất cuả loại này là 8 âm tiết và lớn nhất có thể kéo dài đến 18 âm tiết

2.1.1.4 Kết cấu tục ngữ bốn mệnh đề

Kết cấu tục ngữ gồm 4 mệnh đề không nhiều Tuy nhiên, kiểu cấu trúc

4 mệnh đề có độ dài lớn nhất so với tất cả các kiểu cấu trúc tục ngữ còn lại,

nó có thể lên đến 22 âm tiết Một đặc điểm khác dễ nhận thấy là, kiểu tục ngữ này có số lượng các âm tiết ở mỗi vế thường không đồng đều nhau

2.1.2 Ngữ nghĩa của tục ngữ

Lẽ thường, khi nói về ngữ nghĩa của một câu tục ngữ là người ta nói đến nội dung của chúng Xét về ngữ nghĩa, phần lớn tục ngữ Việt đều có nghĩa đen và nghĩa bóng

Nghĩa đen là nghĩa bề mặt, nghĩa cụ thể ban đầu khi người ta gọi tên sự vật và hiện tượng Nội dung của câu tục ngữ được toát ra từ chính bản thân nó

mà không có một ngụ ý nào khác, là sự tổng hợp ý nghĩa của từng từ trong câu, là "tổ hợp nghĩa trên bề mặt với những yếu tố được hiện thực hóa bằng

từ Nghĩa đen là nghĩa gốc, còn gọi là nghĩa tường minh

Nghĩa bóng của nhiều câu tục ngữ là nghĩa hàm ngôn được phát triển từ nghĩa định danh Từ quan sát trực tiếp vẻ bề ngoài của một sự vật và hiện tượng cụ thể (nghĩa đen), các tác giả dân gian đã khái quát thành bản chất chung cho nhiều sự vật và hiện tượng khác Nghĩa bóng là nghĩa ẩn dụ,

thức trực quan cảm tính, con người tiếp cận đến nhận thức lý tính, giai đoạn đầu của tư duy trừu tượng Không chỉ dừng lại ở những nhận xét bề nổi, tục

ngữ có xu hướng đi sâu vào bên trong để phát hiện ra bản chất sự vật, khái quát từ những hiện tượng cá biệt, cá thể, bề ngoài của một sự vật

2.2 Tình hình sử dụng từ Hán Việt và thuần Việt trong tục ngữ Việt trên cứ liệu thu thập tục ngữ Việt

Ở phần này, chúng tôi chỉ khảo sát trong những câu tục ngữ mà chúng

tôi tập hợp ở phần Phụ lục Lý do là, nếu khảo sát hết các câu tục ngữ trong

tiếng Việt thì quá nhiều Cho nên, chúng tôi chỉ chú ý đến một số chủ đề nội dung của tục ngữ

2.2.1 Tình hình sử dụng từ Hán Việt trong tục ngữ Việt

Hơn một nghìn năm Bắc thuộc, tiếng Hán và văn hóa Hán có ảnh hưởng không nhỏ đến đời sống xã hội người Việt, trong đó có văn học dân gian nói chung và tục ngữ nói riêng Tiếng Hán vào Việt Nam đã được nhân dân “Việt hóa” thành từ Hán Việt Bởi vậy, một số câu tục ngữ Việt đã sử dụng một lượng từ Hán Việt

2.2.1.1 Kết quả thống kê

Theo thống kê của chúng tôi, trong 388 câu tục ngữ được chúng tôi khảo sát thì có 56 từ Hán Việt Chẳng hạn, những từ in đậm trong những ví dụ dưới đây đều là những từ Hán Việt (Chúng đã được chúng tôi tra cứu để

Sau đây là bảng thống kê những từ Hán Việt đã được sử dụng trong

388 câu tục ngữ được chúng tôi khảo sát

STT

Từ Hán Việt

- Thứ hai là về nội dung

+ Từ Hán Việt trong tục ngữ diễn đạt cho sắc thái trang trọng, nhưng lượng câu diễn đạt ý nghĩa này khá ít ỏi

+ Từ Hán Việt xuất hiện ở một số lĩnh vực đời sống như kinh nghiệm nông nghiệp (về trồng trọt, chăn nuôi); kinh nghiệm liên quan đến trang phục (việc ăn mặc, y phục, trang điểm); mối quan hệ (giữa con người với con người, con người với xã hội); kinh nghiệm về các hiện tượng tự nhiên, (thời tiết, mưa gió); kinh nghiệm về văn hóa ẩm thực… Như vậy, các từ Hán Việt xuất hiện ở nhiều chủ đề cuộc sống khác nhau và các từ Hán Việt xuất hiện trong câu tục ngữ về những lĩnh vực này chủ yếu là danh từ

Có thể thấy rằng ở những chủ đề được khảo sát trong tục ngữ của Việt Nam, số lượng từ Hán Việt hạn chế và như vậy lượng từ thuần Việt sẽ chiếm

đa số Kết quả khảo sát về từ thuần Việt sẽ có trong mục 2.2.2 dưới đây

2.2.2 Tình hình sử dụng từ thuần Việt trong tục ngữ Việt

Từ thuần Việt sử dụng trong tục ngữ chiếm đa số tuyệt dối Chúng xuất hiện ở mọi chủ đề về các kinh nghiệm sống, kinh nghiệm thời tiết, chăn nuôi, trồng trọt… Hầu như câu tục ngữ nào cũng có từ thuần Việt Nếu xét về từ loại, số lượng danh từ trong từ thuần Việt ở tục ngữ chúng tôi khảo sát là 326 từ; động từ là 137 từ; tính từ là 124 từ

2.2.2.1 Từ thuần Việt sử dụng trong chủ đề nói về hiện tượng thiên nhiên, thời tiết

Việc xem xét các hiện tượng thiên nhiên, đặt mối tương quan ảnh hưởng của thời tiết với đất đai, cây trồng để rút ra những kinh nghiệm là một vấn đề không thể thiếu trong sản xuất nông nghiệp Có lẽ tác động quan trọng nhất của thiên nhiên đối với sản xuất và đời sống là “mưa và nắng” Số lần xuất

hiện hai từ này trong câu tục ngữ là nhiều nhất Mưa là 12 lần, nắng là 11 lần

Hầu như các câu tục ngữ nói về hiện tượng mưa, nắng đều xuất hiện ở cấu

trúc hai mệnh đề A thì B

Không nói trực tiếp đến hiện tượng mưa nhưng đọc câu tục ngữ sau chúng

ta vẫn nhận rõ là trời sẽ mưa qua những từ rất đời thường khi người nông dân dựa vào dấu hiệu ở động vật, thực vật, đồ vật xung quanh như miêu tả con Ếch kêu với động từ “uôm uôm”, từ “lụt” trong từ “lụt lội” với động từ “bò” Đôi khi kết quả của cây trái, mùa màng cũng cho ta những dự áo về thời

tiết: “được mùa nhãn, hạn nước lên; được mùa sim sắm xóc, được mùa móc

sắm tơi”

Ngoài hiện tượng mưa, nắng thì các hiện tượng khác cũng xuất hiện nhiều: gió, bão, sấm, chớp, cầu vồng, nước lên, nước ròng… cùng với cách

kết hợp các động từ hoặc tính từ rất thú vị ở người Việt

Sau đây là một số ví dụ về từ ngữ thuần Việt trong bảng thống kê liên quan đến hiện tượng thời tiết (Chi tiết xem ở bảng 2 phần phụ lục )

Về kinh nghiệm chăn nuôi, từ thuần Việt chiếm 129 từ trong tổng số 56 câu, trong đó danh từ là 60 từ, động từ là 37 từ, tính từ là 32 từ, chiếm 23% tổng số từ

Về kinh nghiệm trồng trọt, từ thuần Việt chiếm 104 từ trong tổng số 81 câu, trong đó danh từ là 60 từ, động từ là 32 từ, tính từ là 12 từ, chiếm 18.6% tổng số từ

Về văn hóa ẩm thực, từ thuần Việt chiếm 100 từ trong tổng số 68 câu, trong đó danh từ là 82 từ, động từ là 10 từ, tính từ 8 từ, chiếm 17.8% tổng số

từ

Tục ngữ về lao động sản xuất còn phản ánh tập quán lao động lâu đời của nông dân Việt Nam Kho tri thức mà tục ngữ có được chủ yếu là do sự trải nghiệm hàng ngày của nhân dân Di sản tục ngữ mà dân tộc Việt Nam còn lại

“tuyệt đại đa số là của người nông dân lao động, phản ánh lối sống, in dấu lối nghĩ, tiêu biểu cho lối nói của người dân lao động” [5, tr 183]