Khảo sát ngữ vị từ có nhóm vị từ + di chuyển + mục tiêu làm trung tâm trong tiếng Hán (có so sánh với tiếng Việt

Mục đích của luận văn Luận văn chọn đối tượng nghiên cứu là “ngữ vị từ với vị từ di chuyển có mục tiêu” trong tiếng Hán, trên cơ sở tìm hiểu phân tích và tổng kết quan điểm của các nhà

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

- -

HOÀNG HOA HIẾN (Huang Huaxian)

KHẢO SÁT NGỮ VỊ TỪ CÓ NHÓM VỊ TỪ + DI

CHUYỂN + MỤC TIÊU LÀM TRUNG TÂM TRONG

TIẾNG HÁN (CÓ SO SÁNH VỚI TIẾNG VIỆT)

Ngành: Ngôn ngữ học

Mã số: 60 22 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ HỌC

HÀ NỘI 2012

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

- -

HOÀNG HOA HIẾN (Huang Huaxian)

KHẢO SÁT NGỮ VỊ TỪ CÓ NHÓM VỊ TỪ + DI

CHUYỂN + MỤC TIÊU LÀM TRUNG TÂM TRONG

TIẾNG HÁN (CÓ SO SÁNH VỚI TIẾNG VIỆT)

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích của luận văn 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài 3

4 Phương pháp nghiên cứu 3

5 Ngữ liệu nghiên cứu 3

6 Bố cục luận văn 4

Chương 1:Những vấn đề lý luận có liên quan đến khái niệm ngữ vị từ và việc nhận diện nhóm vị từ +hành động +di chuyển trong tiếng Hán 5

1.1 Vị từ và ngữ vị từ trong tiếng Hán và tiếng Việt 5

1.1.1 Quan điểm của các học giả Trung Quốc 5

1.1.2 Quan điểm của các học giả Việt Nam 9

1.2 Vị từ hành động (+di chuyển) (+ mục tiêu) 13

1.2.1 Khái niệm và phân loại “vị từ di chuyển có mục tiêu” trong tiếng Hán 13

1.2.2 Tiêu chí nhận diện vị từ di chuyển có mục tiêu trong tiếng Hán 22

1.3 Mô hình “Ngữ vị từ với vị từ di chuyển có mục tiêu làm trung tâm” trong tiếng Hán và mối quan hệ giữa các thành tố trong mô hình 24

1.4 Tiểu kết 26

CHƯƠNG 2: MỐI QUAN HỆ NGỮ PHÁP NGỮ NGHĨA GIỮA VỊ TỪ (+DI CHUYỂN) (+MỤC TIÊU) VỚI BỔ TỐ, TRẠNG TỐ TRONG NGỮ VỊ TỪ TIẾNG HÁN (CÓ SO SÁNH VỚI TIẾNG VIỆT) 29

2.1 Dẫn nhập 29

2.2 Khái niệm bổ tố trong ngữ vị từ tiếng Hán 30

2.2.1 Vấn đề xác định và phân loại bổ tố trong ngữ vị từ có vị từ (+di chuyển) (+mục tiêu) làm trung tâm trong tiếng Hán 31

2.2.2 Mối quan hệ ngữ pháp ngữ nghĩa giữa vị từ di chuyển có mục tiêu với bổ tố chỉ địa điểm trong không gian 32

2.3 Trạng tố: 43

2.3.1 Xác định và phân loại trạng tố trong ngữ vị từ tiếng Hán 43

2.3.2 Mối quan hệ ngữ pháp ngữ nghĩa giữa vị từ di chuyển có mục tiêu với trạng tố 44

2.4 Tiểu kết 52

CHƯƠNG 3: QUAN HỆ NGỮ PHÁP NGỮ NGHĨA GIỮA VỊ TỪ DI CHUYỂN (+MỤC TIÊU) VÀ THÀNH TỐ PHỤ LÀ HƯ TỪ TRONG NGỮ VỊ TỪ TIẾNG HÁN (CÓ SO SÁNH VỚI TIẾNG VIỆT) 54

3.1 Dẫn nhập 54

3.2 Xác định và phân loại các thành tố phụ là hư từ trong ngữ vị từ tiếng Hán 55

3.2.1 Phó từ 55

3.2.2 Giới từ 56

3.2.3 Liên từ 56

3.2.4 Trợ từ 56

3.2.5 Thán từ , từ ngữ khí và từ tượng thanh 57

3.3 Khảo sát các thành tố phụ là hư từ trong ngữ vị từ tiếng Hán 59

3.3.1 Bảng kết hợp thành tố phụ hư từ với vị từ di chuyển có mục tiêu trong tiếng Hán 59

3.3.2 Khảo sát một số thành tố phụ là hư từ trong ngữ vị từ tiếng Hán 61

3.4 Tiểu kết 68

PHẦN KẾT LUẬN 69

Tài liệu tham khảo 73

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Thuật ngữ “vị từ”, “ngữ vị từ” gần đây không còn là khái niệm xa lạ

đối với các nhà ngôn ngữ học Những nghiên cứu về “vị từ” và “ngữ vị từ”

trong các ngôn ngữ khu vực, cụ thể như trong tiếng Hán và tiếng Việt hiện đại

không còn là vấn đề mới mẻ Đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về chủ đề

này ở trong tiếng Việt như tiêu biểu: Cao Xuân Hạo (1980), Diệp Quang Ban

(1992), Nguyễn Thị Quy (2002)… tiếng Hán có: Lưu Nguyệt Hóa (2004),

Hình Phúc Nghĩa (2003), Lục Kiệm Minh (2011)… Điều này chứng tỏ “vị từ”

và “ngữ vị từ” trong tiếng Hán và tiếng Việt đang là một đối tượng nghiên

cứu hấp dẫn

Tuy nhiên nói như vậy không có nghĩa là chủ đề này đã được đào xới

hết sức kỹ lưỡng, vẫn còn rất nhiều vấn đề phức tạp và lý thú đang được các

học giả tranh luận như tiêu chí phân loại vị từ và ngữ vị từ, kết cấu nội bộ của

ngữ vị từ, mô hình cấu trúc ngữ vị từ….Ngoài ra, nếu đem ngữ vị từ tiếng

Hán và tiếng Việt ra so sánh, thì quả thật còn nhiều vấn đề đáng phải bàn: thứ

nhất, nếu như trong tiếng Việt các học giả thường đặt động từ và tính từ dưới

tên gọi vị từ rồi từ góc độ ngữ nghĩa tiến hành nghiên cứu và phân loại vị từ,

thì các nhà Hán học lại thường tách riêng hai tiểu loại này ra để nghiên cứu,

mổ xẻ, do đó rất ít người khai thác các vấn đề xoay quanh vị từ tiếng Hán; thứ

hai, đa số nhà Hán học thường xét ngữ động từ từ góc độ kết cấu nội bộ của

nó và tiến hành phân loại ngữ động từ theo quan hệ ngữ nghĩa giữa các thành

phần phụ và thành phần trung tâm trong ngữ, đưa ra ví dụ minh họa, nhưng

chưa có tác giả nào đặt một tiểu loại vị từ nào đó trong mối quan hệ với ngữ

vị từ để tiến hành nghiên cứu như trong tiếng Việt Thiết nghĩ, vị từ là thành

phần trung tâm của vị ngữ, thường xuất hiện trong cấu trúc ngữ vị từ, tách

ngữ vị từ ra khỏi cấu trúc câu và xét vai trò ý nghĩa của vị từ trong kết cấu

ngữ vị từ đó là thực sự cần thiết đối với người học ngôn ngữ, chỉ như vậy thì

vấn đề vị từ cũng như ngữ vị từ mới được mổ xẻ nghiên cứu kỹ càng và triệt để

Vị từ hành động (+di chuyển) (+ mục tiêu) như động từ xu hướng như

去(đi), 来 (đến), 进 (vào), 出 (ra), 上 (lên), 下(xuống)….là loại động từ được

sử dụng với tần suất rất cao trong đời sống hàng ngày của người Trung Quốc

và Việt Nam, do vậy tác giả mạnh dạn lựa chọn đi sâu vào tìm hiểu nghiên

cứu luận văn với đề tài là “Ngữ vị từ với vị từ hành động di chuyển có mục

tiêu làm trung tâm trong tiếng Hán( có so sánh với tiếng Việt)” Hy vọng luận

văn sẽ trở thành tài liệu hữu ích cho việc dạy tiếng Việt cho người Trung

Quốc cũng như việc dạy tiếng Hán cho người Việt Nam

2 Mục đích của luận văn

Luận văn chọn đối tượng nghiên cứu là “ngữ vị từ với vị từ di chuyển

có mục tiêu” trong tiếng Hán, trên cơ sở tìm hiểu phân tích và tổng kết quan

điểm của các nhà Hán học về ngữ vị từ và vị từ di chuyển có mục tiêu, từ đó

rút ra mô hình khái quát của cấu trúc ngữ vị từ này, rồi tiến hành phân tích

tìm hiểu quan hệ ngữ nghĩa ngữ pháp giữa vị từ trung tâm – vị từ di chuyển có

mục tiêu với các thành tố trong cấu trúc, và đồng thời tiến hành so sánh làm

rõ sự giống và khác nhau của cấu trúc ngữ vị từ này trong tiếng Hán và tiếng

Việt

Việc tìm hiểu loại cấu trúc ngữ vị từ này sẽ giúp cho sinh viên Việt

Nam học tiếng Hán và sinh viên Trung Quốc học tiếng Việt có cái nhìn toàn

diện hơn về ngữ vị từ, vị từ cũng như ngữ vị từ có vị từ di chuyển có mục tiêu

của hai ngôn ngữ này Mặt khác so sánh đối chiếu điểm giống và khác nhau

giữa hai ngôn ngữ sẽ giúp kích thích khả năng nghiên cứu, sáng tạo, vận dụng

ngôn ngữ của các em vào trong cuộc sống, tránh những lỗi sai lầm không

đáng có trong giao tiếp

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là “ngữ vị từ với vị từ hành động

(+di chuyển) (+mục tiêu) làm trung tâm” trong tiếng Hán có so sánh với tiếng

Việt Vị từ di chuyển có mục tiêu trong tiếng Hán là do 位移动词 (động từ di

chuyển) đảm nhiệm, mặt khác bản thân “vị từ (+di chuyển) (+mục tiêu)” đã là

kết cấu gồm Vị từ di chuyển và Danh từ chỉ mục tiêu sự di chuyển – Từ chỉ

nơi chốn kết hợp lại, nên nói cách khác đối tượng nghiên cứu của luận văn là

ngữ động tân tiếng Hán có mô hình cơ bản như sau:

Phần phụ trước+Vị từ di chuyển +Bổ tố chỉ nơi chốn (mục tiêu)+Phần

phụ sau

“Động từ di chuyển” trong tiếng Hán số lượng rất nhiều, trong phạm vi

của luận văn này chúng tôi chỉ xin chọn ra một số động từ thường dùng nhất,

để tiến hành so sánh với tiếng Việt Các động từ còn lại, xin được nghiên cứu

sau ở công trình khác

4 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn được viết dựa trên phương pháp miêu tả qua các thủ pháp hệ

thống hóa, tổng hợp, thống kê, từ đó tiến hành phân tích nội dung để trình bày

vấn đề một cách rõ ràng, đầy đủ về ngữ vị từ có nhóm vị từ hành động (+di

chuyển) (+mục tiêu) làm trung tâm trong tiếng Hán

5 Ngữ liệu nghiên cứu

Cơ sở lý luận để hoàn thành luận văn là các sách giáo khoa, tuần san,

tạp chí, luận văn thạc sĩ và luận án tiến sĩ của Trung Quốc và Việt Nam

chuyên về lĩnh vực ngôn ngữ của từng nước

Về ví dụ dẫn chứng trong luận văn chủ yếu lấy từ hai tác phẩm văn học

của hai nhà văn nổi tiếng Trung Quốc: “AQ chính truyện” của tác giả Lỗ Tấn,

và “Tường Lạc Đà” của Lão Xá (nguyên bản tiếng Trung) – Đây là hai tác

phẩm nổi tiếng được nhiều độc giả biết đến, đặc biệt là chúng được giảng dạy

trong các trường học cho người theo học tiếng Hán Ngoài ra, ví dụ còn được

lấy từ kho ngữ liệu của Trung tâm nghiên cứu ngôn ngữ học Trung Quốc trực

thuộc Đại Học Bắc Kinh (Center for Chinese Linguistics PKU) – hiện là kho

ngữ liệu lớn nhất (0,5 tỷ chữ Hán), cập nhật thường xuyên nhất Trung Quốc

chuyên dành cho người học tiếng Hán học tập và nghiên cứu

6 Bố cục luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, phần nội dung chính của luận văn được

chia làm ba chương chính như sau:

Chương 1: Những vấn đề lý luận có liên quan đến khái niệm ngữ vị từ và

việc nhận diện nhóm vị từ +hành động +di chuyển trong tiếng Hán

Chương 2: Mối quan hệ ngữ pháp ngữ nghĩa giữa thành tố trung tâm với

thành tố phụ là các bổ tố, trạng tố trong ngữ vị từ tiếng Hán (có liên hệ với

tiếng Việt)

Chương 3: Mối quan hệ ngữ pháp ngữ nghĩa giữa thành tố trung tâm với

thành tố phụ là hư từ trong ngữ vị từ tiếng Hán (có liên hệ với tiếng Việt)

Chương 1:

Những vấn đề lý luận có liên quan đến khái niệm ngữ

vị từ và việc nhận diện nhóm vị từ +hành động +di

chuyển trong tiếng Hán

1.1 Vị từ và ngữ vị từ trong tiếng Hán và tiếng Việt

1.1.1 Quan điểm của các học giả Trung Quốc

*Về khái niệm vị từ

Đại đa số các học giả Trung Quốc đều thống nhất cho rằng vị từ bao

gồm động từ, tính từ bởi hai loại từ này đều có thể xuất hiện ở vị trí của vị

ngữ Số ít tác giả như Lỗ Xuyên [32, 19] cho rằng đại vị từ như: 怎么(làm

sao), 怎么样(thế nào), 这样(như vậy) cũng thuộc vị từ

* Về khái niệm và phân loại đoản ngữ

Từ với từ tổ hợp theo quan hệ chính phụ thành một đơn vị ngôn ngữ,

chưa bước vào bình diện câu, gọi là đoản ngữ Trong lịch sử nghiên cứu tiếng

Hán, đoản ngữ đã từng có rất nhiều tên gọi: 读（đọc）, 顿（đốn）, 短语（

đoản ngữ）, 字群（tự quần）, 扩词（khuếch từ）, 仂词（lặc từ）, hiện tại

tên gọi có ảnh hưởng nhất là: 短语（đoản ngữ）, 词组（cụm từ） và 结构

（kết cấu） Sự thay đổi về tên gọi trên thực tế phản ánh nhận thức sâu hơn

của con người đối với đơn vị ngôn ngữ này Những năm 50 của thế kỷ 20,

đơn vị ngôn ngữ này được dùng phổ biến là cụm từ, cũng có khi dùng với tên

gọi kết cấu Những năm 70, Lã Thúc Tương [35, 25-26] thiên về tên gọi đoản

ngữ, và cho rằng “cụm từ thường được hiểu bao gồm hai thực từ trở lên, còn

một thực từ kèm với một hư từ, như 我们的（của chúng tôi），从这里(từ

chỗ này)…thì không phải là cụm từ, mà gọi là kết cấu chữ “的”(của) hoặc kết

cấu giới từ Nhưng nếu ta gọi chúng là đoản ngữ thì không phải lăn tăn gì

nữa” Cũng phát triển từ quan điểm trên của Lã Thúc Tương, các nhà Hán học

hiện đại đều thiên về tên gọi đoản ngữ , tức ngữ như Thiệu Tĩnh Mẫn [37,

258] có đề cập rất rõ ràng trong cuốn “Đại cương Hán ngữ hiện đại”: “thực từ

và thực từ được tổ hợp lại với nhau theo một quan hệ ngữ pháp nhất định gọi

là cụm từ; còn tổ hợp phi kết cấu của thực từ với hư từ và tổ hợp của thực từ

với hư từ gọi là kết cấu (gồm 4 loại: số lượng, phương vị, giới từ, kết cấu chữ

“的”(của)) Và hai loại này được gọi chung là đoản ngữ” Như vậy có thể

thấy, cùng với sự phát triển tiếng Hán, tên gọi đoản ngữ đã dần dần vươn đến

vị trí chính thống

Về khái niệm đoản ngữ, Chu Anh Quý [46, 8] cho rằng: đoản ngữ là

đơn vị ngữ pháp trong câu do hai hoặc hơn hai đơn vị cấu tạo câu trở lên có

liên hệ về ý nghĩa, được tổ hợp theo quan hệ ngữ pháp hoặc kết cấu ngữ pháp

nhất định mà thành Lục Kiệm Minh [34, 37] cho rằng: “cụm từ” tức “đoản

ngữ” hoặc “kết cấu”, là đơn vị ngữ pháp lớn hơn từ, do từ với từ kết hợp với

nhau theo một quy tắc cú pháp nhất định tạo nên

Từ và từ tổ hợp theo quan hệ cú pháp khác nhau sẽ hình thành những

kiểu cụm từ khác nhau Về phân loại đoản ngữ, các nhà Hán học đưa ra rất

nhiều quan điểm về phân loại đoản ngữ (tức ngữ, cụm từ), nhưng phổ biến

nhất vẫn là phân loại theo quan hệ kết cấu nội bộ đoản ngữ và theo chức năng

đoản ngữ Căn cứ theo quan hệ kết cấu cú pháp nội bộ, có thể chia cụm từ

thành: cụm chính phụ, cụm thuật tân, cụm thuật bổ, cụm chủ vị, cụm liên hợp,

cụm phương vị, cụm số lượng, cụm giới từ, cụm từ chữ “的” (của)… Ngược

lại, căn cứ theo chức năng ngữ pháp của cụm từ, ta chia cụm từ thành cụm thể

từ (tức cụm danh từ) và cụm vị từ (gồm cụm động từ và cụm tính từ)

Hình Phúc Nghĩa trong [39, 452] và [40, 197] cho rằng có nhiều cách

phân loại đoản ngữ, phổ biến nhất là 2 kiểu phân loại dưới đây:

1 Căn cứ vào quan hệ ngữ nghĩa giữa các thành phần nội bộ đoản ngữ

có thể chia đoản ngữ thành 8 loại: đoản ngữ chủ vị, đoản ngữ động tân, đoản

ngữ chính phụ, đoản ngữ chính bổ, đoản ngữ liên hợp, đoản ngữ đồng vị,

đoản ngữ liên động và đoản ngữ khiêm ngữ

2 Căn cứ vào chức năng của đoản ngữ ta có đoản ngữ danh từ (tức

đoản ngữ thể từ), đoản ngữ động từ và đoản ngữ tính từ (tức đoản ngữ vị từ)

Như vậy có thể thấy đa số các nhà Hán học đều thống nhất rằng: đoản

ngữ là đơn vị ngữ pháp trong câu do hai hoặc hơn hai đơn vị cấu tạo trở lên (

thực từ kết hợp với thực từ gọi là cụm từ, còn thực từ kết hợp với hư từ thì gọi

là kết cấu) có liên hệ về ý nghĩa, được tổ hợp theo quan hệ ngữ pháp hoặc kết

cấu ngữ pháp nhất định mà thành Căn cứ vào chức năng của đoản ngữ ta có

thể phân thành đoản ngữ danh từ - ngữ thể từ, đoản ngữ động từ và đoản ngữ

tính từ - ngữ vị từ

*Đoản ngữ vị từ (ngữ vị từ) tiếng Hán

Trong [44, 358] và [28, 23] các tác giả Trương Bân, Hoàng Bá Vinh và

Liêu Tự Đông cho rằng: vị từ là những từ chủ yếu giữ chức năng vị ngữ, thuật

ngữ và bổ ngữ trong câu, vị từ trong tiếng Hán hiện đại bao gồm 2 loại: động

từ và tính từ Ngữ vị từ là những đoản ngữ có thể làm vị ngữ, có chức năng

tương đương với vị từ, thông thường lấy động từ, tính từ làm trung tâm”

Theo Tề Hộ Dương – Liên Thục [36, 94] thực từ tiếng Hán có thể chia

làm ba loại: thể từ, vị từ và gia từ, từ đó căn cứ vào chức năng ngữ pháp trong

câu có thể phân đoản ngữ thành 3 loại: đoản ngữ thể từ, đoản ngữ vị từ và

đoản ngữ gia từ Theo tác giả, đoản ngữ vị từ gồm đoản ngữ động từ và đoản

ngữ tính từ Trong đó, đoản ngữ động từ lại có thể phân thành các loại sau:

(1)Đoản ngữ động - tân: 去过北京（đã đi Bắc Kinh ），回家了(về nhà

rồi)

(2)Đoản ngữ thuật - bổ: 跑累了(chạy mệt rồi)，搞清楚了(làm rõ ràng rồi)…

(3)Đoản ngữ chính phụ có động từ làm trung tâm: 不去(không đi)…

(4)Đoản ngữ liên hợp do 2 động từ trở lên hoặc đoản ngữ động từ cấu thành:

听说读写(nghe nói đọc viết)，进出(vào ra)…

(5)Đoản ngữ liên vị ：去超市买东西(đi siêu thị mua đồ)…

(6)Đoản ngữ kiêm ngữ: 请他来(mời anh ta đến)，派我去(cử tôi đi)…

Theo Chu Anh Quý ngữ vị từ là chỉ những đoản ngữ có thể làm vị ngữ,

bao gồm 9 loại: đoản ngữ động tân; đoản ngữ trạng ngữ – trung tâm ngữ;

đoản ngữ trung tâm ngữ - bổ ngữ (động từ - bổ ngữ hoặc tính từ - bổ ngữ);

đoản ngữ liên hợp tính vị từ ( do vị từ + vị từ cấu thành); đoản ngữ liên động;

đoản ngữ kiêm ngữ; đoản ngữ chủ vị; đoản ngữ rút gọn và đoản ngữ so sánh

Hình Phúc Nghĩa trong [40, 198] cũng đề cập: đoản ngữ động từ do 2

động từ trở lên hoặc cụm từ trong đó động từ làm trung tâm cấu thành, có

chức năng ngữ pháp tương đương với động từ, chủ yếu làm vị ngữ Loại đoản

ngữ này bao gồm: đoản ngữ động tân, đoản ngữ liên động, đoản ngữ kiêm

ngữ, đoản ngữ năng nguyện, đoản ngữ so sánh, đoản ngữ liên hợp do động từ

cấu thành, đoản ngữ chính phụ và đoản ngữ chính bổ do động từ làm trung

tâm…Ngoài ra, ông Hình cho rằng đoản ngữ chủ vị do động từ, tính từ làm vị

ngữ hoặc thành phần chính của vị ngữ đều được coi là ngữ vị từ, ông lý giải

rằng “trong loại đoản ngữ này, vị ngữ biểu đạt ý, là trung tâm của đoản

ngữ”.Trương Đức Tuệ [45, 9] cũng đồng ý với ông Hình về quan điểm này và

bổ sung thêm rằng: “các loại đoản ngữ chủ vị đều thuộc ngữ vị từ, bao gồm cả

đoản ngữ chủ vị với danh từ làm vị ngữ” Một trong những lý do chính ông

đưa ra là: “về khái niệm, một ngữ vị từ phải thoả mãn hai điều kiện: một là có

thể làm vị ngữ, hai là có chức năng tương đương với vị từ Ngữ vị từ (đoản

ngữ tính vị từ) là đề cập đến chức năng của đoản ngữ, “vị từ” là chỉ động từ

và tính từ, còn “tính vị từ” không chỉ bao gồm “vị từ” mà bao gồm cả từ loại

khác có chức năng như vị từ Từ đó, chức năng của vị từ là kể lại, trần thuật;

ngữ vị từ chính là đoản ngữ có chức năng trần thuật, kể lại”

Dễ dàng nhận thấy, quan điểm của đại đa số các nhà Hán học về vị từ,

ngữ vị từ như sau:

Về khái niệm: vị từ tiếng Hán bao gồm hai từ loại động từ và tính từ

Đoản ngữ tính vị từ tức ngữ vị từ gồm ngữ động từ và ngữ tính từ, trong đó

đoản ngữ động từ do 2 động từ trở lên hoặc cụm từ trong đó động từ làm

trung tâm cấu thành, có chức năng ngữ pháp tương đương với động từ, chủ

yếu làm vị ngữ

Về phân loại ngữ vị từ (chỉ ngữ động từ): dựa theo kết cấu nội bộ của

ngữ động từ tiếng Hán có thể phân thành những loại sau: (1) ngữ động từ - bổ

tố; (2) ngữ động từ - bổ ngữ; (3) ngữ trạng ngữ - trung tâm ngữ (động từ); (4)

ngữ liên động; (5) ngữ kiêm ngữ; (6) ngữ năng nguyện; (7) ngữ liên hợp (do 2

động từ hoặc cụm động từ trở lên cấu thành)

1.1.2 Quan điểm của các học giả Việt Nam

*Khái niệm Vị từ:

Theo một thống kê của Nguyễn Việt Hưng (1970), 99% câu đơn tiếng

Việt có vị ngữ do động từ và tính từ đảm nhận, chúng chỉ các sự tình, là cơ sở

cho nhận định mệnh đề Các nhà Đông phương học dựa vào đặc điểm này để

cho rằng động từ và tính từ trong các ngôn ngữ đơn lập – không biến hình như

tiếng Việt và tiếng Hán có thể đặt trong một phạm trù chung là vị từ Do vậy,

ta thường dùng khái niệm vị từ để thay cho động từ và tính từ, nhằm mục đích

phân biệt với thể từ - danh từ

Nguyễn Kim Thản [23] đã dùng khái niệm vị từ để đối lập với thể từ/

danh từ Ông cũng đưa ra các tiêu chí về nội dung và hình thức để phân loại

chúng như: 1.Về mặt ý nghĩa, vị từ biểu thị quá trình hay tính chất của sự vật

2 Về mặt hình thức, vị từ có khả năng trực tiếp làm vị ngữ và không có khả

năng đặt trước những từ chỉ định

Theo Diệp Quang Ban trong cuốn “Ngữ pháp tiếng Việt” [1], thì vị từ

“không xóa bỏ hoàn toàn sự đối lập động từ/ tính từ, mà có tác dụng tập hợp

chúng theo những đặc trưng chung xét trên bình diện đối lập với danh từ”

Ngoài ra, ông Diệp cũng đề cập đến những đặc trưng cơ bản của vị từ như:

+ Về khả năng kết hợp: vị từ có khả năng kết hợp phổ biến với phụ từ

(đã, đang, sẽ, vẫn, cứ…) và không có khả năng kết hợp với đại từ chỉ định

(này, ấy, nọ…),

+ Về chức năng cú pháp: vị từ có quan hệ thông báo với chủ thể trong

chức năng vị ngữ, thường đứng trực tiếp sau chủ ngữ

Nhà nghiên cứu Nguyễn Thị Quy trong cuốn “Ngữ pháp chức năng

tiếng Việt” (vị từ hành động) [22, 42-43], có đề cập “vị từ có thể độc lập tự

mình làm thành một vị ngữ hoặc làm trung tâm ngữ pháp hay làm hạt nhân

ngữ nghĩa của một vị ngữ biểu hiện nội dung của sự thể” hay “Vị từ là loại từ

được dùng làm vị ngữ một cách vô điều kiện nhất, nghĩa là không cần đến sự

hỗ trợ của bất kì phương tiện đánh dấu nào”

Nhìn chung, cũng giống vị từ tiếng Hán, vị từ trong tiếng Việt bao gồm

hai từ loại là động từ và tính từ, có thể độc lập làm vị ngữ hoặc làm thành

phần trung tâm của vị ngữ, luôn có ý nghĩa phản ánh thực tại tức nêu đặc

trưng (hoạt động, trạng thái, tính chất của thực thể) trong quan hệ kết hợp với

danh từ để tạo thành câu

*Quan niệm về Ngữ :

Trong tiếng Việt hiện đại, “ngữ” được gọi với tư cách dạng rút gọn của

đoản ngữ hoặc cụm từ, là đơn vị trung gian giữa từ và câu

Nguyễn Tài Cẩn trong cuốn “Ngữ pháp tiếng Việt” [4] cho rằng đoản

ngữ là 1 tổ hợp tự do có 3 đặc điểm:

1 Gồm một thành tố trung tâm và một hay một số thành tố phụ quây

quần xung quanh trung tâm đó để bổ sung thêm một số chi tiết thứ yếu về mặt

nghĩa

2 Mối quan hệ giữa trung tâm với các thành tố phụ là mối quan hệ

chính phụ

3 Toàn đoản ngữ có tổ chức phức tạp và đầy đủ hơn một mình trung

tâm, nhưng nó vẫn giữ được các đặc trưng ngữ pháp của trung tâm

Có thể thấy Nguyễn Tài Cẩn cho rằng mối quan hệ giữa trung tâm và

thành tố phụ của đoản ngữ chỉ có 1 loại kết cấu duy nhất: kết cấu chính phụ,

tức nhấn mạnh vào cách tổ chức nội bộ hơn là 1 tổ hợp từ kết hợp với từ nói

chung Theo đó, ông cho rằng, trong kết cấu đoản ngữ, thành tố trung tâm

không thể lược bỏ, còn thành tố phụ có thể lược bỏ (lúc này ta được đoản ngữ

dạng ngắn nhất)

Đinh Văn Đức [7] cho rằng: cụm từ là những kiến trúc gồm hai từ trở

lên, kết hợp tự do với nhau theo những quan hệ ngữ pháp biểu hiện nhất định

(quan hệ chủ vị; quan hệ chính phụ và quan hệ đẳng lập) và không chứa kết từ

ở đầu (để chỉ chức vụ ngữ pháp của kiến trúc này) Quan hệ ngữ pháp giữa

các từ trong cụm từ có tính chất hiển hiện, dễ nhận biết, quan hệ giữa các từ

(thành tố) trong nó lỏng lẻo, không có tính chất bền vững, cố định

Nguyễn Văn Hiệu trong luận án tiến sĩ ngữ văn “Ngữ vị từ tiếng

Mông” [13, 17] cho rằng : ngữ là một đơn vị cú pháp được phân xuất từ câu

Về vai trò cú pháp, nó luôn phải đảm đương một thành phần câu nhất định

Xét về cấu trúc, chúng bao gồm một thành tố trung tâm và có hay không có

những thành tố phụ gián tiếp hay trực tiếp phụ thuộc vào thành tố trung tâm

bằng mối quan hệ cú pháp chính phụ (phụ kết)”

Ngoài ra, Diệp Quang Ban, Trương Văn Chình – Nguyễn Hiến Lê còn

đề cập đến “ngữ” như một dạng chuyển tiếp giữa “cụm từ” (tổ hợp từ tự do)

với ngữ cố định và từ ghép Ông Diệp [2] viết rằng: “giữa một bên là cụm từ

(tổ hợp từ tự do) với bên kia là ngữ cố định và từ ghép, có một hiện tượng

ngôn ngữ chuyển tiếp gọi là ngữ” Tiếp đó, ông Diệp bổ sung “ngữ là một

cụm từ chính phụ có thành tố chính (một từ hay vài ba từ) cho sẵn và thành tố

phụ thay đổi theo một khuôn ngữ pháp cố định” Trong hoạt động của mình,

ngữ vừa có tính chất như từ ghép, lại vừa dễ rã như cụm từ, hoặc những yếu

tố trong nó cũng có thể hoạt động tách rời mà vẫn giữ nguyên nghĩa như từ

rời

Về phân loại đoản ngữ tiếng Việt, Diệp Quang Ban cho rằng: đoản ngữ

thường được gọi theo tên của thành tố chính trong đoản ngữ Trong tiếng

Việt, thường gặp các loại đoản ngữ sau:

+ Ngữ danh từ có danh từ làm thành tố chính, còn gọi là cụm danh từ

Ví dụ: cái nhà, màu đỏ, hai người, người nọ…

+ Ngữ động từ có động từ làm thành tố chính, gọi là cụm động từ

Ví dụ: đã đọc rồi, vừa đọc, đọc được…

+ Ngữ tính từ có tính từ làm thành tố chính, gọi là cụm tính từ

Ví dụ: vẫn tốt hơn, rất tốt, tốt quá

+ Ngữ số từ: cụm từ có số từ làm thành tố chính (ba mươi hơn…)

+ Ngữ đại từ: cụm từ có đại từ làm thành tố chính (hai chúng tôi…)

Như vậy, khái niệm cụm từ, đoản ngữ, ngữ trong tiếng Việt hiện đại

nên được hiểu là kết quả quá trình tổ hợp tự do giữa các từ (có thể chỉ gồm

hai thực từ hoặc có thể có một hư từ và một thực từ) bằng một mối quan hệ cú

pháp nhất định (chủ vị, đẳng lập hoặc chính phụ) Về cấu trúc đoản ngữ gồm

thành tố chính (phần trung tâm) và thành tố phụ (phần phụ trước và phần phụ

sau), quan hệ giữa thành tố chính và thành tố phụ là quan hệ chính phụ, các

phần phụ có thể lược bỏ nhưng không thể lược bỏ phần chính

Cấu trúc đoản ngữ có thể được công thức hóa:

Đoản ngữ = Phần phụ trước + Phần trung tâm + Phần phụ sau

Ví dụ 1: ăn cơm rồi ăn cơm rồi

đã ăn cơm đã ăn cơm

Trong số 5 loại đoản ngữ thường dùng trong tiếng Việt thì ngữ động từ

và ngữ danh từ có cấu tạo đa dạng và tần suất sử dụng phổ biến hơn hẳn

*Quan niệm về Ngữ vị từ:

Ngữ vị từ tiếng Việt được xem là một ngữ đoạn chính phụ có từ loại vị

từ làm trung tâm chi phối toàn bộ tổ chức của ngữ đoạn…, một đơn vị cụm từ

(đoản ngữ) được chia làm 3 bộ phận theo vị trí so với thành tố trung tâm gồm:

phần phụ trước, phần trung tâm và phần phụ sau Vì vậy, một ngữ vị từ đầy

đủ thông thường gồm có thành tố trung tâm và các thành tố phụ với những

chức năng khác nhau (thành tố phụ có thể là bổ tố, trạng tố hay cũng có thể là

một hư từ) và xuất hiện ở những vị trí khác nhau, trước hoặc sau thành tố

trung tâm

Như vậy từ hai khái niệm vị từ và đoản ngữ đã trình bày ở trên, có thể

thấy ngữ vị từ trong tiếng Việt hiện đại còn gọi là đoản ngữ vị từ, tức chỉ đoản

ngữ động từ - cụm động từ, ngữ động từ và đoản ngữ tính từ - cụm tính từ,

ngữ tính từ, và nó có đặc điểm như sau:

1 Về khái niệm: là cấu trúc ngữ pháp của một tổ hợp từ tự do theo quan

hệ chính phụ do động từ hoặc tính từ làm trung tâm, chung quanh nó quây

quần các thành tố phụ khác thuộc nhiều kiểu loại

2 Về mặt chức năng ngữ pháp, tương đương với động từ hoặc tính từ,

thường làm vị ngữ trong câu

3 Về thành phần cấu tạo: Có phần phụ và phần trung tâm (động từ hoặc

tính từ) , quan hệ giữa 2 thành phần này là quan hệ chính phụ

4 Về cấu trúc: Phần phụ trước + Phần trung tâm + Phần phụ sau

Trong thực tế không phải lúc nào ta cũng gặp dạng đầy đủ (cả 3 phần),

có lúc ta gặp trung tâm và phần đầu hoặc trung tâm và phần cuối của ngữ vị từ

1.2 Vị từ hành động (+di chuyển) (+ mục tiêu)

1.2.1 Khái niệm và phân loại “vị từ di chuyển có mục tiêu” trong

tiếng Hán

Cũng như trong tiếng Việt, vị từ tiếng Hán là một tập hợp rất lớn, với

nhiều chức năng ngữ pháp khác nhau, là một trong những từ loại cơ bản cấu

tạo nên trung tâm vị ngữ, tất lẽ được các nhà Hán học và Việt ngữ học quan

tâm nghiên cứu Vấn đề phân loại vị từ và vị từ di chuyển có mục tiêu trong

cả hai ngôn ngữ cũng được rất nhiều nhà nghiên cứu quan tâm, nhưng bởi các

học giả nghiên cứu vấn đề này từ các góc độ khác nhau nên kết quả nghiên

cứu vẫn tồn tại nhiều điểm bất đồng

* Trong tiếng Hán hiện đại:

Về việc phân loại vị từ / động từ trong tiếng Hán hiện đại, các học giả

Trung Quốc đều đứng ở nhiều góc độ khác nhau để phân loại động từ tiếng

Hán, ngoài căn cứ vào sự có/không kết hợp với bổ tố mà phân ra động từ cập

vật/bất cập vật trong ngữ pháp truyền thống, hiện nay các nhà Hán học cũng

đặc biệt quan tâm đến việc phân loại động từ từ góc độ ngữ nghĩa của nó, đa

phần nếu cùng xét từ góc độ ngữ nghĩa thì kết quả phân loại của các nhà Hán

học là giống nhau Về vị từ di chuyển có mục tiêu tiếng Hán, như đã nói ở

trên loại vị từ này được coi là động từ chỉ sự di chuyển, có đi kèm với bổ tố

chỉ nơi chốn – tức mục tiêu của sự di chuyển, dưới đây xin được liệt kê ý kiến

của các nhà Hán học quan tâm đến loại động từ di chuyển này

Về khái niệm của vị từ di chuyển, những nghiên cứu của Vương Hoàn

(1957), Lý Lâm Định (1963) đã đề cập đó là những động từ “biểu thị sự di

chuyển” Sau đó, Triệu Nguyên Nhiệm trong “Văn pháp Trung Quốc thoại”

có nói đến một tiểu loại của động từ bất cập vật là “động từ biểu thị di chuyển

hoặc hành động” (do động từ + bổ ngữ xu hướng cấu thành) và “động từ biểu

thị di chuyển khác” (ví dụ 走(đi), 跑(chạy), 爬(leo), 滚(lăn)…

Phương Tự Quân [27, 205]gọi những vị từ có đặc trưng ngữ nghĩa (+di

chuyển) là vị từ di chuyển, và dùng hai cấu trúc “vị từ + bổ tố nơi chốn” và “

“从 từ+处所名词 danh từ nơi chốn+动词 vị từ” để xác định loại vị từ này Từ

Tịnh [41, 117] cho rằng “di chuyển” tức là cùng với sự thay đổi của thời gian,

vị trí không gian của vật thể có sự thay đổi, vị từ phản ánh hiện tượng này

trong tiếng Hán được gọi là vị từ di chuyển

Về phân loại vị từ di chuyển, nhà Hán học Cảnh Sơn Thái Lang thì

phân vị từ di chuyển ra làm hai loại: (1) vị từ di chuyển có hướng – động từ

xu hướng, tức bản thân động tác di chuyển có bao hàm cả phương hướng như

来(đến), 上(lên), 进(vào)…; (2) vị từ dạng thái di chuyển, tức phản ánh hình

dạng trạng thái khi di chuyển như: 走(đi), 跑(chạy), 游(bơi), 爬(leo),飞(bay),

滑(trượt), 跳(nhảy)… Lục Kiệm Minh [33, 2] chỉ ra rằng “chúng ta gọi những

vị từ biểu thị đặc trưng ngữ nghĩa di chuyển hướng về phía người nói hoặc rời

xa người nó là những vị từ di chuyển”, sau đó ông phân loại động từ này

thành 4 tiểu loại: Loại A biểu thị sự di chuyển của người phát ra động tác, loại

B biểu thị di chuyển của người bị tác động di chuyển, loại C biểu thị sự di

chuyển của người bị tác động có bổ ngữ xu hướng phía sau, loại D biểu thị sự

di chuyển của chủ thể động tác

hành động di chuyển chủ yếu gồm hai loại, một loại là vị từ di chuyển khách

quan lấy vị trí khách quan làm tham chiếu cho sự di chuyển, tức động từ xu

hướng : 进(vào), 出(ra), 上(lên), 下(xuống), 回(về)，loại động từ này thường

đi kèm đích đến, còn loại thứ 2 là vị từ di huyển chủ quan lấy vị trí của người

nói làm tham chiếu như: 来(đến), 去(đi) Vương Quốc Toàn [38, 269] có nói

rằng ý nghĩa cơ bản của động từ xu hướng là chỉ hướng, “biểu thị phương

hướng di chuyển của người hoặc vật trong không gian thông qua động tác”,

có đặc điểm ngữ nghĩa (+ di chuyển + chỉ hướng + đích đến)

Trong số những nghiên cứu về vị từ di chuyển tiếng Hán, phải kể đến

nghiên cứu Lưu Hải Cầm [31, 17-18], đây là luận văn nghiên cứu khá đầy đủ

về động từ di chuyển tiếng Hán Theo đó, bà Lưu cho rằng sự di chuyển ở đây

là một khái niệm vật lý học, là mang một vật thể từ điểm xuất phát đến điểm

đích khác gọi là di chuyển Nói khác đi, vận động di chuyển ở đây bao gồm 3

yếu tố: điểm xuất phát, hướng vận động và đích đến Từ đó, bà tiến hành thu

thập, thống kê, khảo sát và lựa chọn ra tập hợp 63 động từ di chuyển thường

dùng trong tiếng Hán, và phân chúng làm 2 loại:

(1) Động từ di chuyển có hướng, tức động từ xu hướng 来(đến), 去(đi), 上

(lên), 下(xuống), 进(vào), 出(ra), 过(qua), 回 (về), 出来(ra – hướng về người

nói), 出去(ra – hướng xa người nói), 过来(qua – hướng về người nói), 过去

(qua – hướng xa người nói), 回来(về - hướng về người nói), 回去(về - hướng

xa người nói), 进来(vào – hướng về người nói), 进去(vào – hướng xa người

nói), 起来(dậy), 上来(lên – hướng về người nói), 上去(lên – hướng xa người

nói),下来(xuống – hướng về người nói), 下去(xuống – hướng xa người nói)

(2) Động từ di chuyển thường (thường phải có giới từ hoặc động từ xu

hướng đi kèm mới có thể biểu thị sự di chuyển): 搬(chuyển), 穿(xuyên), 闯

(xộc), 蹦(nhảy), 冲(xông lên), 登(lên), 滴(rơi, nhỏ), 倒退(lùi), 翻 (trở mình),

滚(lăn), 降(rớt), 开(mở), 漏(rỉ), 落(rớt), 挪(xê dịch), 爬(trèo), 漂(trôi), 飘(lay

động), 前进(tiến lên), 迁移(di chuyển), 升(lên cao), 逃(trốn), 跳(nhảy), 移动

(chuyển động), 游(bơi),钻(chui), 追(đuổi), 飞(bay), 跑(chạy), 走(đi), 奔(chạy

nhanh), 撤(lui), 沉(chìm),倒(ngã), 掉(tụt lại), 跌(ngã), 跟(theo), 降落(đáp

xuống), 流(chảy), 摔(ngã), 退(lùi),转移(dời)

Như vậy, về vị từ hành động di chuyển có thể thấy các nhà Hán học

đều thống nhất rằng “di chuyển” là sự chuyển dời vị trí của vật thể phát sinh

trong quá trình vận động, và đồng nhất gọi những vị từ có đặc trưng ngữ

nghĩa (+di chuyển), khiến tự thân nó hoặc vật khác xảy ra sự thay đổi vị trí, là

động từ di chuyển, tức vị từ hành động (+di chuyển) Còn về phân loại vị từ di

chuyển, mặc dù các ý kiến còn có nhiều bất đồng, song đa phần các nhà Hán

học cho rằng có thể chia vị từ di chuyển tiếng Hán thành hai tiểu loại: vị từ di

chuyển có hướng ( chia làm động từ xu hướng đơn và động từ xu hướng kép)

và vị từ di chuyển thường, như kết quả nghiên cứu của Lưu Hải Cầm ở trên

Dễ dàng thấy rằng, hai tiểu loại này có nhiều điểm khác nhau, động từ xu

hướng có đặc trưng (+ di chuyển) và (+chỉ hướng), nhấn mạnh sự xuất hiện

của sự di chuyển, không tiếp diễn được Về chức năng cú pháp, trong câu có

vị từ loại này làm vị ngữ, thì thành tố biểu thị không gian là thành tố bắt buộc

Còn vị từ di chuyển thường chỉ có đặc trưng (+di chuyển), không có đặc trưng

(+chỉ hướng), nhấn mạnh phương thức tình thái của sự di chuyển, có thể tiếp

diễn, trong câu có vị từ loại này làm vị ngữ, thành tố biểu thị không gian

không bắt buộc có mặt

Xét từ góc độ nhận thức, từ khi loài người chúng ta phân biệt được

trạng thái tĩnh và trạng thái động, nhận thức được những trạng thái vận động

di chuyển, mà trong đó đích không gian mà chủ thể di động đang hướng tới,

luôn nằm trong thế đối ứng với điểm xuất phát, thì tất yếu chúng ta cũng nhận

thức được ý niệm về hướng vận động, bởi có một mối tương quan chặt chẽ

giữa các phạm trù “chuyển động - hướng - đích đến” Ba yếu tố này không

tồn tại tự thân hoặc tách rời trái lại chúng liên quan mật thiết và gắn chặt với

hoạt động thực tiễn của con người, nhất là trong hoạt động không gian, đặc

biệt khi có đích thì hầu như phạm trù hướng trở thành một phạm trù trung

gian không thể thiếu Từ đó, dễ dàng nhận thấy động từ xu hướng là những

động từ điển hình có thể đảm nhận vai trò của vị từ di chuyển có mục tiêu, bởi

khi loại động từ này làm trung tâm của ngữ vị từ, thì bắt buộc phải có một

danh từ hoặc cụm danh từ chỉ địa điểm trong không gian đi kèm – tức cái đích

mục tiêu của sự di chuyển

Với phạm vi của luận văn, chúng tôi nghiên cứu “ngữ vị từ với vị từ di

chuyển có mục tiêu làm trung tâm”, nói cách khác ở đây, chúng tôi nghiên

cứu loại ngữ vị từ với động từ xu hướng làm trung tâm, bởi như đã nói ở trên

động từ chỉ hướng thường đòi hỏi bổ tố chỉ địa điểm hay phương hướng đích

đến tức mục đích của sự di chuyển đi kèm, bởi vậy động từ xu hướng chính là

loại vị từ (+di chuyển) (+mục tiêu) điển hình nhất Còn vị từ di chuyển

thường không đòi hỏi bổ tố bắt buộc trong khung vị ngữ, tức thành tố biểu thị

không gian không bắt buộc có mặt thì không nằm trong phạm vi nghiên cứu

của luận văn

Cụ thể, luận văn khảo sát các vị từ (+di chuyển) (+mục tiêu) dưới đây:

+ Nhóm 1: 来đến (tới, lại, sang)，去đi, 上 lên (ra)，下xuống，进vào

Theo đó, ta có “ngữ vị từ với vị từ di chuyển có mục tiêu làm trung

tâm” trong tiếng Hán ở phạm vi của luận văn này là ngữ động tân, làm vị ngữ

trong đó, động từ chỉ hướng làm trung tâm của động ngữ, bổ tố chỉ địa điểm

trong không gian, có thể là điểm xuất phát, điểm đi qua hoặc điểm kết thúc

của sự di chuyển

* Vị từ di chuyển có mục tiêu trong tiếng Việt:

Vấn đề phân loại vị từ tiếng Việt nói chung và động từ tiếng Việt nói

riêng thực sự được các học giả chú ý khi chuyên đề nghiên cứu riêng về động

từ của Nguyễn Kim Thản [24] được công bố, tác giả phân loại chủ yếu dựa

trên tiêu chí: theo các hình thức cấu tạo của động từ (từ thuần, từ phức, từ

pha, từ chắp), theo sự phân phối của các hư từ phục vụ động từ (động từ trừu

tượng không có khả năng kết hợp với phó từ, nhóm động từ đa phương, đơn

phương, nhóm động từ vô phương, động từ trạng thái, động từ tình cảm và

động từ tri giác) và theo tính chất chi phối của động từ (động từ ngoại hướng,

động từ trung tính và động từ nội hướng) Sau đó, nhiều nhà nghiên cứu đã

nhận ra phân loại theo các tiêu chí này của Nguyễn Kim Thản vẫn tồn tại

nhiều bất cập, tuy vậy phải thừa nhận rằng chuyên đề này ít nhiều cũng nhấn

mạnh được tầm quan trọng của động từ, tức vị từ trong hệ thống từ loại và cú

pháp tiếng Việt, khiến phân loại động từ thực sự trở thành chủ đề nghiên cứu

nóng hổi trong thời gian tiếp theo

Đinh Văn Đức trong “Ngữ pháp tiếng Việt” [7] có chỉ ra rằng: trong

tiếng Việt, các động từ với ý nghĩa chuyển động có số lượng khá phong phú

Ngoài các động từ chỉ các dạng khác nhau của chuyển động như đi, chạy, bay,

bò, leo, trượt… , còn có một nhóm các động từ chuyển động bao hàm hướng

chuyển động như ra, vào, lên, xuống, sang, qua, lại, tới, đến, về…Ví dụ: tôi

đi Hà Nội, Nó lên tầng hai, tôi về nhà lúc 8h tối…Nhóm động từ chuyển động

này có đầy đủ chức năng của động từ nhưng trong nhiều trường hợp chúng trở

thành từ phụ chỉ hướng của động từ - tức làm thành tố phụ cho trung tâm

động ngữ, ví dụ: chạy ra, nhìn vào, đi lên, kéo về…, hoặc trở thành từ nối ( có

tính chất của 1 giới từ) như nghĩ đến, nhớ ra, nói về…

Khi phân loại “động từ chỉ hành động và trạng thái” tiếng Việt, Hoàng

Văn Thung và Lê A trong “Ngữ Pháp Tiếng Việt” [25] có đề cập đến “vị từ

chuyển động có hướng” gồm: ra, vào, lên, xuống…Cao Xuân Hạo [10] phân

chia vị từ hành động ra làm: vị từ chuyển tác và vị từ vô tác, trong đó khi

phân loại vị từ vô tác có đề cập đến “vị từ hành động di chuyển”: vào, ra, lên,

xuống, chạy, đi…

Trong luận án “Ngữ vị từ tiếng Mông”, Nguyễn Văn Hiệu có đưa ra

bảng phụ lục phân loại các nhóm vị từ hành động trạng thái đòi hỏi ít nhất 1

diễn tố trong khung ngữ vị từ, bảng có liệt kê các “vị từ di chuyển có mục

tiêu” tiếng Mông, tương đương với tiếng Việt bao gồm: trốn thoát, vượt, qua,

sang, về, đi theo, đi, lên, trèo, ra, men, rút lui, đến, theo, rẽ, nhoi

Theo hướng chức năng S.C Dik (1978) đã đưa ra mô hình phân loại sự

tình dựa theo các chiều Động (Dynamism) và Chủ ý (Control) Áp dụng mô

hình phân chia này có Cao Xuân Hạo (1991), Bùi Tất Tươm, Nguyễn Văn

Bằng, Hoàng Xuân Tâm (1997), tuy nhiên ứng dụng thành công mô hình

nghiên cứu nghĩa biểu hiện sự tình của Dik để phân loại vị từ tiếng Việt căn

bản trên hai chiều đối lập về tính Động và Tĩnh phải kể đến tác giả Nguyễn

Thị Quy (1995), theo đó tác giả phân chia vị từ tiếng Việt ra làm 4 loại: Hành

động, Trạng Thái, Tư thế, Quá Trình, đồng thời chỉ ra những đặc trưng ngữ

pháp của từng loại, trên cơ sở nghiên cứu sâu hơn về vị từ Hành động với các

tham tố của nó trong tiếng Việt

Cụ thể, Nguyễn Thị Quy dựa vào cả hai tiêu chí có/không tác động và

tiêu chí diễn trị để phân loại vị từ hành động (+ Động + Chủ ý) tiếng Việt:

Tiêu chí phân loại bằng các nét

nghĩa biểu hiện của vị từ trung tâm

Nhóm vị từ trung tâm

Tiêu chí p.loại diễn trị

tố trong khung vị từ -Di chuyển Vị từ không di

Vật chất

Vị từ thay đổi trạng thái vật chất đối tượng: đập, cắt, bổ, đẽo, gấp…

Tinh thần

Vị từ thay đổi tinh thần đối tượng: dọa, quát, trách…

Thay đổi vị thế vị trí

- Mục tiêu

Vị từ thay đổi vị trí –

vị thế đối tượng:

khuân, vác, bưng, xách, đội, thu, nhận, thả, ném

+ Mục tiêu

Vị từ trao nhận: cho, trao, …

Đòi hỏi phải

có 2 bổ tố trong khung

vị từ

Vị từ gây nên sự di chuyển có đích: nhét, đút, dán, bôi, rót…

Sai khiến Vị từ sai khiến: ép,

Tiếp đó, Nguyễn Thị Quy khi đề cập đến các vị từ di chuyển có mục

tiêu trong tiếng Việt cũng chỉ ra rằng “sự di chuyển làm thành một sự thể bao

hàm sự tham gia của nhiều yếu tố:1/Chủ thể của sự di chuyển (nhân/vật di

chuyển); 2/Điểm xuất phát của nó; 3/Hướng của nó; 4/Đích của nó; 5/Lối đi

của vật di chuyển (dọc theo cái gì, qua cái gì); 6/Tính hoàn tất hay không

hoàn tất (có đến đích hay không, nếu nó có đích); 7/Phương thức của nó;

8/Phương tiện của nó Như vậy, tác giả đã cụ thể hóa một cách chi tiết những

khả năng có mặt của những thành tố cần thiết như là những tham tố của một

sự tình có vị từ di chuyển có mục tiêu làm trung tâm Tác giả cũng bổ sung

thêm, đối với Tiếng Việt, “chỉ có hai diễn tố chủ thể và đích, hay mốc trên lối

đi là cần được biểu hiện hơn cả, cho nên các yếu tố khác ít khi là diễn tố của

các vị từ này” Với đối tượng nghiên cứu ở đây là ngữ vị từ nên ta sẽ bỏ qua

vai trò chủ thể của sự chuyển động, mà chỉ đề cập đến những bổ tố mà vị từ

đòi hỏi trong khung ngữ vị từ Thông thường, loại bổ tố trong loại ngữ vị từ

này đa phần là chỉ đích đến tức địa điểm đến của động tác, cũng có khi liên

quan đến địa điểm xuất phát, hướng của điểm đến và những địa điểm chuyển

động đi qua…, được các nhà Việt học gọi là các bổ tố chỉ địa điểm trong

không gian Như vậy trong kết cấu ngữ vị từ tiếng Việt với vị từ di chuyển có

mục tiêu làm trung tâm, sẽ có một thành phần phụ bắt buộc, mà chính bản

thân vị từ di chuyển có mục tiêu đòi hỏi để thỏa mãn sự đầy đủ về ý nghĩa ,

tức chỉ mục tiêu của động tác mà vị từ động từ biểu thị; thành phần này gọi là

bổ tố chỉ địa điểm trong không gian, ngoài ra chúng ta sẽ gặp 1 thành phần

phụ nữa, gọi là trạng tố, không bắt buộc có mặt trong khung ngữ, bổ sung ý

nghĩa về chu cảnh cho vị từ, có thể lược bỏ mà không ảnh hưởng tới tính toàn

vẹn của cấu trúc ngữ

Từ những nghiên cứu đã trình bày ở trên ta có tập hợp vị từ di chuyển

có mục tiêu trong tiếng Việt bao gồm: đi, đến, ra, vào, lên, xuống, sang, qua,

lại, tới, về, trốn thoát, vượt, đi theo, trèo, men, rút lui, theo, rẽ, nhoi …Về cơ

bản cũng có thể phân chia vị từ di chuyển có mục tiêu của tiếng Việt thành

hai loại: một là vị từ chỉ hướng và hai là vị từ di chuyển loại thường, tương

đương với hai loại vị từ di chuyển của tiếng Hán đã nói ở trên Cấu trúc cơ

bản của ngữ vị từ có vị từ di chuyển có mục tiêu (Vtt) làm trung tâm trong

tiếng Việt như sau (Bt là bổ tố chỉ địa điểm không gian):

Cấu trúc ngữ vị từ có vị từ di chuyển có mục tiêu tiếng Việt:

Phụ trước + Vtt + Bt + Phụ sau

Ví dụ 2: Đã về nhà rồi

Không đến lớp học

1.2.2 Tiêu chí nhận diện vị từ di chuyển có mục tiêu trong tiếng Hán

Như đã trình bày ở trên, vị từ di chuyển có mục tiêu trong tiếng Hán là

chỉ động từ di chuyển, tức “di chuyển vị trí phát sinh trong quá trình vận động

của vật thể”, có kèm từ chỉ nơi chốn đằng sau Còn về tiêu chí xác định sự di

chuyển vị trí, chúng tôi cho rằng sự khác nhau của di chuyển và phi di chuyển

là phải xét ở mặt ngữ nghĩa, chủ yếu biểu hiện ở chỗ: động từ có/không là

động từ di chuyển, có/không phát đi lực di chuyển, kết quả di chuyển

có/không phát sinh Sự khác biệt này cũng nên có căn cứ về mặt hình thức, ở

đây căn cứ lý luận của chúng tôi là điểm di chuyển mà động từ biểu thị, tức

tính di chuyển của sự vận động mà động từ biểu đạt nên thể hiện ở sự biến đổi

về vị trí, còn những động từ biểu thị động tác không có sự biến đổi vị trí là

động từ phi di chuyển Sự biển đổi vị trí cũng thể hiện trong cú pháp, động từ

di chuyển yêu cầu có từ chỉ nơi chốn đi kèm với nó Lưu ý rằng, “di chuyển”

bao gồm di chuyển thời gian, di chuyển tâm lý…, ở đây chúng tôi chỉ xét sự

di chuyển về mặt vật lý, tức có xuất hiện sự thay đổi vị trí không gian của vật

di chuyển Thường thì có thể căn cứ vào các tổ khái niệm dưới đây: 1/ Chủ

thể của sự di chuyển (nhân/vật di chuyển); 2/ di chuyển/phương hướng di

chuyển; 3/Điểm xuất phát/Đích của nó; 4/ Lối đi của vật di chuyển (dọc theo

cái gì, qua cái gì); 5/Tính hoàn tất hay không hoàn tất (có đến đích hay không,

nếu nó có đích); 6/Phương thức của nó; 7/Phương tiện của nó; để xây dựng

căn cứ và nguyên tắc khảo sát; thông qua những tiêu chuẩn dưới đây: A

“động từ+từ chỉ nơi chốn”, B “động từ+着／了”；C “động từ+来／去”, D

“động từ+上／下”, E “động từ+N1／N2” để nhận định tính mạnh yếu về sự

di chuyển của động từ

Như vậy tiêu chí nhận diện vị từ di chuyển có mục tiêu trong tiếng Hán

là sự xuất hiện của cấu trúc “Vtt + Từ chỉ nơi chốn” trong ngữ vị từ hoặc

trong câu, trong đó Vtt là vị từ di chuyển có mục tiêu làm trung tâm của ngữ

vị từ, từ chỉ nơi chốn chỉ địa điểm trong không gian, ưu tiên nhất là đích đến

của sự di chuyển, cũng có thể là điểm xuất phát hoặc điểm đi qua của sự di

chuyển Nói cách khác ta xét “ngữ vị từ với vị từ di chuyển có mục tiêu làm

trung tâm” trong tiếng Hán chính là xét ngữ động tân làm vị ngữ, trong đó

động từ phải là động từ di chuyển và bổ tố là từ chỉ nơi chốn trong tiếng Hán

Ngữ vị từ với vị từ di chuyển có mục tiêu tiếng Hán (Vtt là động từ di

Trước mắt, trong diễn đàn Việt ngữ học, khái niệm về “vị từ (+di

chuyển) (+mục tiêu)” được nhà Việt ngữ học Nguyễn Thị Quy đề cập một

cách khá đầy đủ với lý luận chặt chẽ, còn trong diễn đàn Hán ngữ học thì

chưa thấy xuất hiện khái niệm này, bởi các nhà Hán học ít quan tâm đến việc

đào sâu và phân loại vị từ, thường chủ trương tách vị từ thành động từ và tính

từ để nghiên cứu riêng Cho nên, trong khung khảo sát ngữ vị từ với vị từ di

chuyển có mục tiêu của bài luận, xin được mượn khái niệm bổ tố, trạng tố mà

Nguyễn Thị Quy đưa ra để gọi tên cho thành phần phụ bắt buộc và không bắt

buộc của ngữ vị từ tiếng Hán, nhằm mục đích tiện lợi cho việc so sánh về sau

1.3 Mô hình “Ngữ vị từ với vị từ di chuyển có mục tiêu làm

trung tâm” trong tiếng Hán và mối quan hệ giữa các thành tố

trong mô hình

Ngữ vị từ tiếng Hán cũng có mô hình giống với tiếng Việt, gồm phần

trung tâm và các phần phụ Trong tiếng Hán, dựa theo vị trí trước hoặc sau

phần trung tâm, mà người ta chia phần phụ của ngữ vị từ thành phần phụ

trước và phần phụ sau So với tiếng Hán, ngữ vị từ tiếng Việt được nghiên

cứu, mổ xẻ sớm hơn, do đó cũng thu được nhiều thành quả hơn Thành phần

phụ của ngữ vị từ tiếng Việt ngoài sự phân chia làm phụ trước, phụ sau như

tiếng Hán, còn có thể căn cứ vào sự bắt buộc/không bắt buộc có mặt trong

khung ngữ mà được phân chia thành bổ tố và trạng tố Nói cách khác, bổ tố -

chỉ thành phần phụ bắt buộc mà vị từ đòi hỏi để thoải mãn sự đầy đủ về ý

nghĩa (ở đây chỉ mục tiêu của động tác di chuyển), và trạng tố - thành phần

phụ không bắt buộc có mặt trong khung ngữ, bổ sung ý nghĩa về chu cảnh cho

vị từ, và có thể lược bỏ mà không ảnh hưởng đến tính toàn vẹn của cấu trúc

ngữ Bởi luận văn được viết bằng tiếng Việt, cho nên tác giả cũng xin áp dụng

cách gọi bổ tố và trạng tố này đối với mô hình ngữ vị từ tiếng Hán

Chúng ta có mô hình ngữ vị từ trong tiếng Hán như sau:

Ngữ vị từ với vị từ (+di chuyển) (+ mục tiêu) tiếng Hán:

(yòu qù fú zhuāng diàn mǎi yī fú)

lại đi cửa hàng quần áo mua quần áo

Trong đó,

- Vtt là vị từ di chuyển làm trung tâm của ngữ vị từ:

+ Nhóm 1: 来(đến, tới, lại, sang)，去(đi), 上（lên，ra)，下(xuống)，进

+ Nhóm 2: 出来/出去(ra), 过来/过去(sang, qua), 回来/回去(về),进来/

- Bt là bổ tố chỉ địa điểm không gian, căn cứ vào yêu cầu của vị từ ta có

thể phân loại bổ tố này thành:

+ Bổ tố chỉ đích đến trực tiếp: đa phần vị từ là những động từ chỉ hướng

đảm nhận, ví dụ: 上楼 lên lầu,下乡 xuống nông thôn,回家 về nhà…

+ Bổ tố chỉ địa điểm xuất phát: 下车 xuống xe, 下山 xuống núi,

+ Bổ tố chỉ địa điểm mà vật di chuyển qua: 过河 qua sông, 过桥 qua cầu…

- Phần phụ trước của ngữ vị từ tiếng Hán có thể là phụ từ chỉ thời thì,

phụ từ chỉ phủ định, phụ từ chỉ diễn biến tương tự của hành động…

- Phần phụ sau của ngữ vị từ tiếng Hán có thể là: trạng tố chỉ động

lượng, thời lượng, trạng tố chỉ mục đích, phụ từ chỉ mức độ

- Thành tố trước và sau động từ tiếng Hán có thể có sự xuất hiện của trợ

từ động thái “了、着、过” hoặc “正、正在、在”, trợ động từ 要、能、想,

phương vị từ…

Ta thấy mô hình ngữ vị từ với vị từ di chuyển có mục tiêu tiếng Việt cũng

giống với tiếng Hán, gồm: Phụ trước + Vtt +Bt + Phụ sau.Trong đó: Vtt là vị

từ di chuyển có mục tiêu (đến, đi, vào, ra, về, lên, xuống, sang, qua, lại…); Bt

là bổ tố chỉ địa điểm không gian; phần phụ trước và phụ sau có thể là các

trạng tố (chỉ thời gian, mục đích, địa điểm…) hoặc các phụ từ (phụ từ chỉ

hướng, chỉ thời gian, chỉ phủ định…) Cụ thể ta sẽ tiến hành so sánh ngữ vị từ

của hai ngôn ngữ khi đi vào từng luận điểm cụ thể

1.4 Tiểu kết

Từ những nghiên cứu, phân tích đã trình bày ở trên, chúng tôi có thể

tóm lược quan điểm về vị từ, ngữ vị từ, mô hình ngữ vị từ tiếng Hán của các

học giả Trung Quốc như sau:

Về vị từ, ngữ vị từ: (1) Về khái niệm, vị từ tiếng Hán bao gồm hai từ

loại động từ và tính từ Ngữ vị từ là chỉ ngữ động từ hoặc ngữ tính từ, trong

đó ngữ động từ thường do hai động từ trở lên hoặc cụm từ trong đó có động

từ làm trung tâm cấu thành, có chức năng ngữ pháp tương đương với động từ,

giữ chức năng vị ngữ trong câu (2) Dựa theo kết cấu nội bộ động ngữ mà có

thể phân nó thành các tiểu loại: ngữ động từ - bổ tố; ngữ động từ - bổ ngữ;

ngữ trạng ngữ - trung tâm ngữ (động từ); ngữ liên động; ngữ kiêm ngữ; ngữ

năng nguyện; ngữ liên hợp (do 2 động từ hoặc cụm động từ trở lên cấu thành)

Về vị từ hành động (+di chuyển) (+mục tiêu): là chỉ những vị từ hành

động có đặc trưng ngữ nghĩa (+di chuyển), khiến tự thân nó hoặc vật khác xảy

ra sự chuyển dời vị trí Loại vị từ này được chia làm 2 tiểu loại: vị từ di

chuyển có hướng – động từ xu hướng, yêu cầu có bổ tố chỉ không gian bắt

buộc trong khung ngữ và vị từ di chuyển thường, không bắt buộc có bổ tố

không gian trong khung ngữ Phạm vi luận văn chỉ xét đến tiểu loại 1, tức

động từ xu hướng – vị từ hành động (+di chuyển) (+mục tiêu) điển hình, được

phân làm 2 loại sau:

+ Nhóm động từ xu hướng đơn: 来đến (tới, lại, sang)，去đi, 上lên (ra)

+ Nhóm động từ xu hướng kép: 出来、出去、过来、过去、回来、回

Mô hình khái quát của ngữ vị từ tiếng Hán:

Phần phụ trước + Vtt + Bt + Phần phụ sau

Trong đó, Vtt là vị từ trung tâm, ở đây chỉ vị từ di chuyển có mục tiêu

đã liệt kê ở trên; Bt – bổ tố chỉ không gian chỉ mục tiêu của sự di chuyển,

thành phần bắt buộc trong khung ngữ vị từ với vị từ di chuyển có mục tiêu

làm trung tâm

Trong mô hình, vị từ di chuyển có mục tiêu là phần trung tâm, quan

trọng bậc nhất, quyết định chức vụ ngữ của tất cả các thành tố phụ có liên

quan và quyết định vấn đề tổ chức của toàn đoản ngữ Do đó trong một số

trường hợp thành tố phụ có thể lược bỏ, nhưng thành tố trung tâm thì không

được lược bỏ Dễ dàng nhận thấy mô hình này giống với mô hình ngữ vị từ

tiếng Việt Đương nhiên, giữa 2 mô hình của 2 ngôn ngữ cũng tồn tại nhiều

điểm bất đồng, do vậy việc tìm hiểu ngữ vị từ tiếng Hán và sự khác biệt giữa

ngữ vị từ của tiếng Hán và tiếng Việt là thực sự cần thiết trong công tác dạy

và học tiếng Hán, tiếng Việt cho sinh viên

CHƯƠNG 2 MỐI QUAN HỆ NGỮ PHÁP NGỮ NGHĨA GIỮA VỊ TỪ

(+DI CHUYỂN) (+MỤC TIÊU) VỚI BỔ TỐ, TRẠNG TỐ

TRONG NGỮ VỊ TỪ TIẾNG HÁN (CÓ SO SÁNH

VỚI TIẾNG VIỆT)

2.1 Dẫn nhập

Kỳ thực không chỉ các nhà ngôn ngữ học Trung Quốc và Việt Nam

quan tâm đến mối quan hệ của vị từ với các thành tố phụ thực từ trong ngữ vị

từ, mà rất nhiều nhà ngôn ngữ học nước ngoài cũng có những thành tựu mới

mẻ trong việc xác lập mối quan hệ về nghĩa giữa vị từ với các tham tố của nó

Tesniere (1959) là người đầu tiên nhấn mạnh động từ có vai trò quan trọng

nhất trong vị ngữ, nó vừa là trung tâm ngữ nghĩa, ngữ pháp của câu vừa quy

định những thực thể, tức tham tố tham gia vào cấu trúc câu

Dễ thấy, có thể thấy các nhà ngôn ngữ học khi nghiên cứu ngữ vị từ

đều đề cập đến các tham tố của vị từ trung tâm Chúng có thể là các diễn tố,

mà ngay bản thân mỗi vị từ trong khung ngữ đòi hỏi phải có mặt để thỏa mãn

sự đầy đủ về nghĩa, cũng có thể là những chu tố mang những vai nghĩa tùy

nghi không bắt buộc phải có mặt trong khung ngữ Khi nghiên cứu ở cấp độ

ngữ, các nhà Việt học gọi diễn tố là bổ tố, gọi chu tố là trạng tố, còn dưới cấp

độ câu chúng được gọi là bổ ngữ và trạng ngữ

Như vậy khi xét ngữ vị từ tiếng Việt, bổ tố nêu thực thể nhận định bổ

sung cho vị từ, với vai trò là quan hệ bắt buộc trong cấu trúc, còn trạng tố bổ

sung ý nghĩa về chu cảnh cho vị từ, với tính chất quan hệ thứ yếu có thể lược

bỏ mà không ảnh hưởng đến tính toàn vẹn của cấu trúc ngữ

Cũng giống như tiếng Việt và các ngôn ngữ khác, ngữ vị từ chứa vị từ

di chuyển có mục tiêu làm trung tâm trong tiếng Hán cũng có những thành

điểm trong không gian (tham tố bắt buộc trong ngữ vị từ với vị từ di chuyển

có mục tiêu làm trung tâm) Dưới đây chúng tôi sẽ đi sâu vào tìm hiểu khái

niệm và phân loại bổ tố tiếng Hán, mối quan hệ giữa bổ tố chỉ địa điểm không

gian với vị từ di chuyển có mục tiêu trong ngữ vị từ tiếng Hán, có so sánh với tiếng

Việt

2.2 Khái niệm bổ tố trong ngữ vị từ tiếng Hán

Trước hết phải nói về khái niệm bổ ngữ và trạng ngữ trong tiếng Hán

khác rất nhiều so với tiếng Việt Nếu như bổ ngữ tiếng Việt là “thành phần

phụ dùng để bổ sung chi tiết chuyên dụng cho những nhóm động từ nhất định

ví dụ như: ăn cơm, đọc sách, về Hà Nội, tặng thầy, nghe giảng…”[7], bổ ngữ

tiếng Việt dựa theo các vai nghĩa chúng biểu thị mà phân thành: bổ ngữ chỉ

vật tạo tác, bổ ngữ chỉ vật bị hủy diệt, bổ ngữ chỉ đích, hướng trong không

gian…; thì khái niệm 补语 (bổ ngữ) của tiếng Hán là “ thành phần cú pháp

đứng sau vị từ để bổ sung nói rõ về vị từ đó” (theo Lục Kiệm Minh[33, 54])

và có thể chia bổ ngữ thành: bổ ngữ kết quả 吃完(ăn hết), bổ ngữ xu hướng 爬

上去(trèo lên), bổ ngữ số lượng 去一次(đi một lần), bổ ngữ khả năng 听不懂

(nghe không hiểu)…Ta thấy, bổ ngữ tiếng Việt trong mối quan hệ với vị từ

trung tâm chính là quan hệ giữa động từ với danh từ chịu sự tác động, khái

niệm này tương đương với bổ tố của tiếng Hán Bổ tố tiếng Hán thường đi

kèm với động từ trước nó (thuật ngữ) cấu thành cụm động tân, trong đó động

từ biểu thị hành vi động tác, còn bổ tố là đối tượng chịu ảnh hưởng, chi phối

hoặc có liên quan của động tác Bổ tố thường do danh từ, đại từ hoặc cụm

danh từ, cụm đại từ đảm nhiệm Như vậy, nhiều khi bổ tố hay bổ ngữ tiếng

Việt không tương đương với 补语 của tiếng Hán, mà tương đương với 宾语

（tân ngữ） tiếng Hán Tương tự, ta có trạng tố tiếng Việt, khi xét trong

phạm vi câu nó là trạng ngữ, vậy trạng ngữ tiếng Việt có tương đương với

khái niệm 状语 của tiếng Hán hay không? Đinh Văn Đức gọi trạng ngữ tiếng

Việt là “thành tố phụ bổ sung các ý nghĩa cho động từ nói chung, bao gồm

trạng ngữ chỉ thời gian (học bốn năm, nghỉ hai ngày), địa điểm (nằm nhà, học

ở Hà Nội), mục đích (nghỉ ốm, học thi), nguyên nhân (thi trượt vì lười), kết

quả (đọc xong, mua rồi), cách thức (hát hay, học giỏi) [7] Dễ thấy, trạng ngữ

chỉ cách thức của tiếng Việt tương đương với 程度补语 (bổ ngữ mức độ) của

tiếng Hán, trạng ngữ chỉ kết quả của tiếng Việt tương đương với 结果补语

(bổ ngữ kết quả) của tiếng Hán Vì vậy khái niệm trạng tố của tiếng Việt

không tương đương với 状语 của tiếng Hán Trong phạm vi của luận văn, vì

lấy cơ sở lý luận ngữ vị từ trong tiếng Việt, chúng tôi vẫn gọi thành phần phụ

bổ sung cho vị từ, với vai trò là quan hệ bắt buộc trong cấu trúc là bổ tố, còn

thành phần phụ bổ sung ý nghĩa về chu cảnh cho vị từ, với tính chất quan hệ

thứ yếu có thể lược bỏ mà không ảnh hưởng đến tính toàn vẹn của cấu trúc, là

trạng tố, và hai khái niệm bổ tố và trạng tố này không tương ứng với là bổ

ngữ và trạng ngữ khi xét trong phạm vi câu tiếng Hán

Như vậy quan hệ giữa vị từ di chuyển có mục tiêu với bổ tố chỉ địa

điểm không gian tiếng Việt phải tương đương với cấu trúc động từ di chuyển

và bổ tố chỉ nơi chốn của tiếng Hán

2.2.1 Vấn đề xác định và phân loại bổ tố trong ngữ vị từ có vị từ

(+di chuyển) (+mục tiêu) làm trung tâm trong tiếng Hán

Mặc dù, các nhà Hán học rất ít tách ngữ vị từ ra để nghiên cứu riêng,

mà thường căn cứ vào kết cấu nội bộ của ngữ động từ để phân chia ngữ động

từ và đi vào phân tích từng loại kết cấu đó (vì vậy trong tiếng Hán ta hiện

không tìm thấy khái niệm tương đương với bổ tố, trạng tố của tiếng Việt)

Tuy vậy có nhiều tác giả nghiên cứu về động từ di chuyển như Lưu Hải Cẩm

và Lịch Sảng[29, 12-13]; hoặc nghiên cứu về cụm “động từ di chuyển + bổ tố

chỉ nơi chốn”, ví dụ như: “Phân tích kết cấu 过+宾 trong tiếng Hán” của Tăng

Tiểu Hồng[43, 70-71]; “Khảo sát khả năng mang bổ tố của động từ di chuyển

来 và 去” của Tả Song Cúc[47, 75-78]; “Nghiên cứu cấu trúc 上/下+N” của

tác giả Tăng Quyên[42, 10-16]…đều có xét đến quan hệ ngữ nghĩa ngữ pháp

của động từ di chuyển với bổ tố chỉ nơi chốn và đặt chúng trong mối quan hệ

giữa ảnh hưởng chi phối lẫn nhau để nghiên cứu Còn trong tiếng Việt, ngữ vị

từ chứa vị từ di chuyển có mục tiêu làm trung tâm cũng là đề tài nghiên cứu

được nhiều học giả quan tâm, thành tựu mới nhất và có tầm ảnh hướng nhất

đó là cuốn “Ngữ pháp chức năng tiếng Việt” (vị từ hành động) của nhà Việt

ngữ học Nguyễn Thị Quy Trong cuốn sách này khi đề cập đến diễn tố của vị

từ di chuyển có mục tiêu trong ngữ vị từ, bà cho rằng “chỉ có hai diễn tố chủ

thể và đích, hay mốc trên lối đi là cần được biểu hiện hơn cả”, tức là khi xét

trong phạm vi ngữ vị từ, thì ta sẽ bỏ qua diễn tố chủ thể của hành động, và

như vậy vị từ di chuyển có mục tiêu chỉ đòi hỏi một diễn tố duy nhất – từ chỉ

mục tiêu của sự di chuyển, tức cái mà các nhà Việt học gọi là bổ tố chỉ địa

điểm trong không gian tương ứng với bổ tố chỉ nơi chốn trong tiếng Hán

Như vậy, về cơ bản cả trong tiếng Hán và tiếng Việt các học giả đều

quan tâm đến mối quan hệ ngữ pháp ngữ nghĩa giữa vị từ di chuyển với bổ tố

chỉ nơi chốn, mục tiêu của sự di chuyển, chỉ có điều tên gọi là khác nhau Bởi

so với tiếng Hán, ngữ vị từ trong tiếng Việt là khái niệm quen thuộc hơn, cho

nên với phạm vi của luận văn nghiên cứu “ngữ vị từ với vị từ di chuyển có

mục tiêu làm trung tâm trong tiếng Hán” xin được gọi bổ tố chỉ nơi chốn, địa

điểm trong không gian – mục tiêu của sự di chuyển là bổ tố chỉ địa điểm trong

không gian, còn các thành phần phụ không bắt buộc trong khung loại ngữ vị

từ này là trạng tố, nhằm thuận lợi cho việc so sánh về sau

2.2.2 Mối quan hệ ngữ pháp ngữ nghĩa giữa vị từ di chuyển có mục

tiêu với bổ tố chỉ địa điểm trong không gian

2.2.2.1 Quan hệ về mặt ngữ pháp giữa vị từ di chuyển có mục tiêu và

bổ tố chỉ địa điểm trong không gian của tiếng Hán

Mỗi một sự di chuyển phải có vật tham chiếu của nó, mà tham chiếu

này không phải lúc nào cũng hiển hiện trong câu Trong trường hợp từ chỉ nơi

chốn không xuất hiện, bối cảnh tham chiếu không rõ ràng, thì lối đi và

phương hướng di chuyển cũng có thể giúp biểu đạt sự di chuyển Động từ di

chuyển tiếng Hán thường thông qua những phương thức dưới đây để biểu đạt

sự di chuyển:

(1)Trực tiếp mang bổ tố biểu đạt đích đến, điểm xuất phát, điểm đi qua

của sự di chuyển, bổ tố kết hợp với động từ tạo thành bối cảnh tham chiếu xác

định, ví dụ: 去(đi), 离开(rời khỏi), 过 (qua)…là những động từ di chuyển

điển hình nhất Mô hình của ngữ với động từ di chuyển này như sau: (chủ thể

di chuyển)+Vtt+Bt

(2)Dùng hình thức đơn độc nhất biểu đạt sự di chuyển, bổ tố không xuất

hiện nhưng trên thực tế thì bối cảnh tham chiếu được ẩn đi, ví dụ 走 rời khỏi (

他走了 – anh ta đi rồi), 跑 chạy trốn (犯人跑了 tội phạm chạy trốn rồi), 飞

bay (鸟儿飞了 chim bay đi rồi) Những động từ chỉ hướng kép thường sử

dụng hình thức này, khi đó bổ tố chỉ nơi chốn thường được mặc định trong

văn cảnh, người nói người nghe đều biết Ví dụ 进来吧(vào đi)，他回去了

(anh ta về rồi)…Ta có mô hình ngữ trong trường hợp này: (Chủ thể di

chuyển) +Vtt

(3)Mượn cấu trúc “介词+处所词”(giới từ + từ nơi chốn) để biểu đạt sự

di chuyển, trong đó từ chỉ nơi chốn biểu thị bối cảnh tham chiếu, giới từ biểu

thị bổ tố làm đích đến hoặc điểm xuất phát của di chuyển, ví dụ: 游 bơi, 飘

lay động, 爬 trèo，giới từ thường dùng có“从(từ)、往(rẽ)、朝(hướng)、向

(hướng)、到(đến)”…Mô hình như sau: (chủ thể di chuyển)+Giới từ+Bt+Vtt

(4)Mang theo động từ chỉ hướng làm bổ ngữ, biểu thị lối đi và phương

hướng di chuyển, ẩn bối cảnh tham chiếu Ví dụ: 钻(dùi)、冲(xông lên)…Ta

có mô hình: Vtt+động từ chỉ hướng

Trong số các vị từ chuyển động đang xét có một số vị từ bao hàm cả

nghĩa chỉ hướng trong không gian, những vị từ này đòi hỏi những bổ tố chỉ

đích đến trực tiếp không cần giới từ vì ngay bản thân vị từ trung tâm đã bao

hàm nghĩa đó Bởi vì giữa đích và hướng có những liên quan chặt chẽ “cái

đích của sự di chuyển quyết định cái hướng và lối đi của nó” Trong tiếng

Hán, loại vị từ này bao gồm tập hợp các động từ chỉ hướng đơn và kép, còn số

các động từ di chuyển thường bởi không có nghĩa chỉ hướng nên chúng

thường kết hợp với một giới từ chỉ hướng hoặc bổ ngữ xu hướng sau đó mới

có thể kết hợp với bổ tố nơi chốn Dễ thấy, ở (3) và (4) động từ di chuyển đều

cần mượn giới từ hoặc động từ chỉ hướng mới có thể biểu đạt sự di chuyển,

còn (1) và (2) thì bản thân các loại động từ di chuyển đã bộc lộ được sự di

chuyển mà không cần đến sự giúp đỡ của thành phần khác, do đólẽ tất nhiên

động từ chỉ hướng trong tiếng Hán là loại vị từ di chuyển có mục tiêu điển hình nhất

Với phạm vi của luận văn chúng tôi sẽ chỉ xét đến hai mô hình của vị

từ: “(chủ thể di chuyển)+Vtt+Bt” và “(Chủ thể di chuyển) +Vtt” , tức là trong

ngữ vị từ bổ tố chỉ mục tiêu của sự di chuyển phải xuất hiện, hoặc giả là

không xuất hiện thì trong văn cảnh ấy, ý nghĩa nơi chốn này đã được mặc

định, người nói và người nghe đều biết rõ

Mô hình 1: (chủ thể di chuyển+) động từ di chuyển+bổ tố nơi chốn:

(khi xét ngữ vị từ thì “chủ thể di chuyển” có thể lược bỏ)

Xuất hiện trong cấu trúc này thường là động từ di chuyển chỉ hướng

đơn âm tiết như: “来(đến)、去(đi)、进(vào)、出(ra)、上(lên)、下(xuống)

、回(về)、过(qua)”, bổ tố theo nó tương đối tự do

Động từ di chuyển + Bổ tố nơi chốn

(hǔ niū dào niáng niáng miào)

(Ả Nĩu ) đến Miếu Cô

(wǎn shàng yě huí jiā chī)

Buổi tối cũng về nhà ăn

Ví dụ 9: 要挣钱，去深圳，要成事，去北京

(yào zhèng qián, qù shēn zhèn, yào chéng shì , qù běi jīng)

Muốn kiếm tiền, đi Thẩm Quyến, muốn làm việc lớn thì đi Bắc Kinh

-Kho ngữ liệu Đại học Bắc Kinh -

Nhìn 3 ví dụ trên ta thấy, các động từ xu hướng đơn: 到(đến)，回(về)

，去(đi) đều ghép trực tiếp với các bổ tố chỉ địa điểm không gian: 娘娘庙

(miếu Cô)，家(nhà)，深圳(Thẩm Quyến)，北京(Bắc Kinh), để tạo nên ngữ

vị từ, làm vị ngữ trong câu Ở đây các bổ tố chỉ địa điểm này cũng chính là

mục tiêu của sự di chuyển được miêu tả ở động từ

Động từ chỉ hướng kép nếu mang bổ tố nơi chốn, thì bổ tố nơi chốn

phải đứng giữa hai âm tiết của động từ

(mā ，nǐ jìn wū qù 。méi nǐ shen me shì ér)

Mẹ, mẹ/ vào nhà đi Không có việc gì đâu

(bú yī huì ér ，zhào sì xiǎo jiě cōng cōng xià lóu lái)

Lát sau, Tiểu Thư Triệu Tư/ vội vàng xuống lầu

(zhè zhī shì pái yǎn 。lǎo bǎn chū mén qù le)

Đây chỉ là diễn tập Sếp/ ra ngoài rồi

-Kho ngữ liệu Đại học Bắc Kinh -

Trong các ví dụ trên, ta thấy “进去”(vào trong)，“下来”(xuống dưới)

，“出去”(ra ngoài) đều là những động từ xu hướng kép trong tiếng Hán, bản

thân nó ngoài việc biểu thị hành động di chuyển còn bao hàm cả hướng của sự

di chuyển，bởi vậy trong văn cảnh cụ thể những động từ này có thể được sử

dụng độc lập làm vị ngữ, khi đó người nói và người nghe đều hiểu được