Khảo sát lỗi phát âm phụ âm tiếng Đức của sinh viên học chuyên ngành tiếng Đức và các biện pháp khắc phục

Việc lựa chọn các lỗi phụ âm xuất phát từ đặc điểm rất khác biệt của kết hợp các tổ hợp phụ âm trong tiếng Đức là rất phức tạp trong khi trong tiếng Việt vốn chỉ là các phụ âm đơn để tạo

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI Và NHÂN VĂN

KHOA NGÔN NGỮ

-

TRẦN THỊ THANH

KHẢO SÁT LỖI PHÁT ÂM PHỤ ÂM TIẾNG ĐỨC

CỦA SINH VIÊN HỌC CHUYÊN NGÀNH TIẾNG

ĐỨC VÀ CÁC BIỆN PHÁP KHẮC PHỤC

LUẬN VĂN THẠC SỸ NGÔN NGỮ HỌC

Chuyên Ngành: Lý luận ngôn ngữ

Mã số: 60 22 01

Người hướng dẫn khoa học:

PGS.TS VŨ KIM BẢNG

HÀ NỘI -2008

môc lôc

Trang

MỞ ĐẦU 6

1 Lý do chọn đề tài 6

2 Phạm vi và nội dung của đề tài 8

2.1 Đối tượng nghiên cứu 8

2.2 Nội dung của luận văn 8

2.3 Giới hạn của đề tài 9

3 Phương pháp nghiên cứu 9

4 Những đóng góp của luận văn 10

5 Bố cục của luận văn 01

CHƯƠNG 1: Những khái niệm liên quan 11

1 Các tiêu chí phân loại và miêu tả phụ âm 11

2 Cấu trúc âm tiết và hệ thống phụ âm tiếng Đức 12

2.1 Cấu trúc âm tiết tiếng Đức 12

2.2 Hệ thống phụ âm tiếng Đức 13

2.3 Miêu tả các nét khu việt của phụ âm tiếng Đức 16

2.3.1 Các phụ âm tắc 16

2.3.2 Các phụ âm xát 17

2.3.3 Các âm mũi 18

2.3.4 Các bán âm 19

2.4 Mối tương quan giữa âm và chữ ở các phụ âm 20

3 Âm tiết và hệ thống phụ âm tiếng Việt 21

3.1 Âm tiết tiếng Việt 21

3.2 Hệ thống phụ âm tiếng Việt 24

3.2.1 Hệ thống phụ âm đầu 24

3.2.2 Hệ thống phụ âm cuối 25

3.2.3 Mối quan hệ giữa âm và chữ của hệ thống phụ âm tiếng Việt 26

4 Những nét tương đồng và dị biệt của hệ thống phụ âm tiếng Đức và tiếng Việt 27

4.1 Sự tương đồng và khác biệt của cấu trúc âm tiết 27

4.2 Sự tương đồng và khác biệt giữa hai hệ thống phụ âm 28

4.2.1 Các phụ âm đơn 28

4.2.2 Tổ chức các phụ âm 29

5 Khái niệm giao thoa và lỗi phát âm 31

5.1 Khái niệm giao thoa 31

5.2 Khái niệm lỗi và phân tích lõi 33

CHƯƠNG 2: Các dạng lỗi điển hình về phát âm phụ âm tiếng Đức 38

1 Phương pháp xác định lỗi phát âm phụ âm tiếng Đức 38

1.1 Xây dựng bảng từ khảo sát lỗi 38

1.1.1 Nguyên tắc xây dùng bảng từ khảo sát lỗi 38

1.1.2 Bảng từ khảo sát lỗi 38

1.2 Chọn đối tượng để khảo sát lỗi phát âm 40

1.3 Các bước thu thập tư liệu 41

1.4 Phân loại và đánh giá các dạng lỗi 43

1.4.1 Quan niệm về lỗi phát âm 43

1.4.2 Cách xác định lỗi cụ thể 43

1.4.3 Phân loại, thống kê và miêu tả các dạng lỗi phát âm phụ tiếng Đức 45

2 Kết quả phân tích các lỗi phát âm phụ âm tiếng Đức 47

2.1 Các phụ âm đơn 47

2.1.1 Phụ âm đơn đứng trước nguyên âm 47

2.1.2 Phụ âm đơn đứng giữa nguyên âm 48

2.1.3 Phụ âm đứng sau nguyên âm 50

2.2 Các cụm phụ âm 52

2.2.1 Cum phụ âm đứng trước nguyên âm 52

2.2.2 Cum phụ âm đứng sau nguyên âm 57

CHƯƠNG 3: Bước đầu giải thích nguyên nhân gây lỗi và một số biện pháp khác phục hồi lỗi phát âm 67

1 Các nguyên nhân gây lỗi 67

1.1 Giao thoa ngôn ngữ 68

1.2 Giáo trình tiếng Đức 72

1.3 Phương pháp dạy ngoại ngữ 73

1.4 Môi trường học 73

1.5 Ý thức về việc rèn luyện phát âm 74

1.6 Đặc điểm tâm lý người Việt khi học ngoại ngữ 75

2 Giài pháp đề nghị đối với việc khắc phục các lỗi phát âm phụ âm tiếng Đức 75

2.1 Truyền đạt kiến thức ngữ âm cơ bản đồng thời với việc luyện tập phát âm 76

2.2 Bài tập luyện phát âm phụ âm tiếng Đức 78

2.3 Tạo một môi trường học ngoại ngữ thuận lợi 86

2.4 Thái độ đối với lỗi phát âm 89

2.5 Sử dụng phương pháp dạy học mới 90

KẾT LUẬN 92

TÀI LIỆU THAM KHẢO 97

PHỤ LỤC 1 103

PHỤ LỤC 2 112

MỞ ĐẦU

1 Lý do lựa chọn đề tài

Ngày nay, xu hướng toàn cầu hóa như một tất yếu đối với mọi quốc gia Đất nước chúng ta cũng đang từng bước mở cửa và hội nhập với thế giới trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội Trong bối cảnh

chung đó, việc làm chủ một ngoại ngữ, đặc biệt đối với thế hệ trẻ, không chỉ được xem như một nhu cầu tất

yếu mà còn là một công cụ, một chìa khóa của mỗi cá nhân để hòa nhập và bắt nhịp chung với xu thế toàn cầu hóa của nhân loại

Để chỉ ra những lỗi phát âm tiêu biểu nhằm khắc phục chúng ngay từ giai đoạn đầu học tiếng Đức, việc đối chiếu, so sánh hệ thống ngữ âm tiếng Việt và tiếng Đức là bước đầu tiên Đã có những công trình nghiên cứu về vấn đề này như : Vũ Kim Bảng (1993, 1994, 1997, 2000) Tuy nhiên, những công trình này mới chỉ dừng ở mức độ so sánh cấu trúc âm tiết, hệ thống nguyên âm, phụ âm nhằm chỉ ra sự tương đồng và khác biệt giữa hai ngôn ngữ

Việc lựa chọn các lỗi phụ âm xuất phát từ đặc điểm rất khác biệt của kết hợp các tổ hợp phụ âm trong tiếng Đức là rất phức tạp trong khi trong tiếng Việt vốn chỉ là các phụ âm đơn để tạo thành âm tiết Những kết quả có được sẽ giúp nhiều cho việc nghiên cứu so sánh đối chiếu và khắc phục lỗi phát âm

Đề tài này cũng là tâm huyết của chúng tôi vốn là người dạy tiếng Đức ở bậc đại học muốn học sinh thực hiện tốt kĩ năng nói và đọc bên cạnh các kĩ năng khác trong việc dạy và học ngoại ngữ

2 Phạm vi và nội dung của đề tài

2.1 Đối tượng

Đối tượng mà chúng tôi quan tâm là cách phát âm hệ thống phụ âm tiếng Đức và những lỗi phát âm

điển hình về phụ âm của các sinh viên năm thứ hai, chuyên ngành tiếng Đức, khoa Ngoại ngữ của Đại học

dân lập Phương Đông Các sinh viên này sẽ học chuyên tiếng Đức liên tục 4 năm để nhận bằng Cử nhân tiếng Đức.Việc lựa chọn thời điểm này để khảo sát năng lực phát âm của sinh viên, chúng tôi muốn xác

định: những lỗi phát âm điển hình nào còn tồn tại sau khi kết thúc quá trình học thực hành tiếng để chuyển

sang giai đoạn học lí thuyết tiếng Từ đó đề ra các biện pháp sớm khắc phục lỗi phát âm của sinh viên Việt

Nam học tiếng Đức với tư cách là một ngoại ngữ

2.2 Nội dung của luận văn

Luận văn của chúng tôi thực hiện 3 nội dung cơ bản sau:

- Xác định các dạng lỗi phát âm phụ âm mà sinh viên hay mắc phải trên cơ sở khảo sát cách phát âm các phụ âm của sinh viên năm thứ hai trường Đại học dân lập Phương Đông

- Giải thích các nguyên nhân gây lỗi trên cơ sở so sánh đối chiếu cấu trúc âm tiết và hệ thống phụ

âm giữa tiếng Đức và tiếng Việt; các nguyên nhân bên ngoài gây ra lỗi phát âm, ví dụ: giáo trình dạy tiếng, môi trường dạy tiếng

- Trên cơ sở đó đề xuất các giải pháp nhằm khắc phục các lỗi phát âm phụ âm của sinh viên Việt Nam học tiếng Đức Các giải pháp này có tính đến đặc điểm khác biệt mang tính loại hình giữa hai ngôn ngữ; đặc điểm người học; môi trường dạy ngoại ngữ Hệ thống các bài tập dạy phát âm các phụ âm tiếng Đức được xem là biện pháp cụ thể nhằm mục đích giúp sinh viên trong một thời gian ngắn phát âm lưu loát

và chuẩn xác

2.3 Giới hạn của đề tài

Luận văn này giới hạn phạm vi nghiên cứu là cách phát âm và các lỗi phát âm về phụ âm của sinh

viên Việt Nam khi học tiếng Đức Thực tế, trong khi học tiếng Đức, do sự khác biệt về loại hình, sinh viên

việt Nam còn mắc các lỗi ngữ âm khác như: lỗi phát âm nguyên âm, lỗi trọng âm, ngữ điệu Những vấn đề

đó cần được nghiên cứu sâu bằng các chuyên luận khác

3 Phương pháp nghiên cứu

Nội dung của luận văn này là phân tích lỗi phát âm Do vậy, các bước tiến hành điều tra lỗi tuân thủ theo các bước:

Kết quả của điều tra lỗi sẽ được trình bày bằng phương pháp: phân loại, thống kê và miêu tả

4 Những đóng góp của luận văn

Từ kết quả thu được, cho phép chúng tôi phân tích những nguyên nhân bên trong và bên ngoài gây

ra lỗi phát âm để từ đó đưa ra những biện pháp thiết thực giúp người học phát âm đúng và hay tiếng Đức,

trước hết là các tổ hợp phụ âm trong tiếng Đức vốn là rào cản khó vượt qua của người học

5 Bố cục của luận văn

Luận văn này, ngoài phần Mở đầu và Kết luận, gồm 4 chương

Chương 1: Những khái niệm liên quan

Chương II: Các dạng lỗi điển hình về phát âm phụ âm tiếng Đức

Chương III: Bước đầu giải thích nguyên nhân gây lỗi

v một số biện pháp khắc phục lỗi phát âm

CHƯƠNG 1:

NHỮNG KHÁI NIỆM LIÊN QUAN

1 Các tiêu chí phân loại và miêu tả phụ âm

Trong cách mô tả truyền thống, một phụ âm được nhận diện và phân biệt bằng chính hai tiêu chí cơ bản :

- Vị trí cấu âm: vị trí xuất hiện chướng ngại

- Phương thức cấu âm: phương thức khắc phục vật chướng ngại cho phép luồng không khí đi từ

phổi ra ngoài để tạo thành một vật chướng ngại trong khoang cấu âm liên quan đến các cơ quan cấu âm

động và tĩnh của cơ quan cấu âm Các cơ quan động gồm: môi dưới, lưỡi và dây thanh Các cơ quan tĩnh tính từ ngoài vào trong bao gồm: môi trên, răng, lợi, ngạc cứng, ngạc mềm; họng và hầu Một chướng ngại

vật tạo ra khi một cơ quan động tiếp xúc với một cơ quan tĩnh và vị trí của cơ quan tĩnh đó được xem là vị

trí cấu âm Các vị trí cấu âm cơ bản gồm: môi (bilabial); môi-răng (labio-dental); răng (dental); lợi (alveolar); sau lợi (post-alveolar); quặt lưỡi (retroflex); ngạc cứng (palatal); ngạc mềm (velar); lưỡi con (uvular); họng (pharyngeal); hầu (glottal)

Phương thức cấu âm như đã trình bày là cách thức vượt qua chướng ngại vật của luồng hơi Có

những phương thức chủ yếu thường gặp như sau: tắc (plosive); xát (fricative); mũi (nasal); rung (trill); vỗ (tap or flap); tắc bên (lateral fricative); nước (approximant); nước bên (lateral approximant) mà trong đó

hai phương thức tắc và xát là chủ đạo bắt gặp ở tất cả các ngôn ngữ Trong thực tế còn có các âm được tạo

ra bằng cách kết hợp cả phương thức tắc và xát được gọi là những phụ âm tắc xát (afficative)

a) có sự tham gia của dây thanh hay không, ta có các phụ âm vô thanh và hữu thanh;

b) lối thoát của luồng hơi đi ra qua miệng hay qua mũi ta có phụ âm tắc nổ hay tắc vang và c) luồng hơi thoát ra theo chính giữa hay hai bên của khoang miệng, chúng ta có các âm xát giữa hay xát bên

Bảng các ký hiệu phụ âm quốc tế IPA (1993)

2 Cấu trúc âm tiết và hệ thống phụ âm tiếng Đức

2.1 Cấu trúc âm tiết tiếng Đức

Giống như các ngôn ngữ khác, trong tiếng Đức, vị trí hạt nhân hay đỉnh của âm tiết là một nguyên

âm (đơn hay đôi) Kết hợp với hạt nhân là các phụ âm hay nhóm phụ âm đứng ở vị trí trước (onset) hay sau

(coda) để tạo thành âm tiết

Ở vị trí trước hạt nhân âm tiết có thể tồn tại một phụ âm, tổ hợp hai hoặc nhiều nhất là ba phụ âm Còn ở vị trí sau hạt nhân có thể tồn tại từ một đến nhiều nhất là tổ hợp năm phụ âm như sơ đồ dưới đây:

2.2 Hệ thống phụ âm tiếng Đức

a Tiêu chí phân loại

Phụ âm (consonant) là những âm được phát ra bị một cản trở nào đó, như qua khe hở của dây thanh,

sự tiếp xúc của đầu lưỡi với răng, sự khép chặt của môi làm cho tiếng phát ra không dễ nghe, không êm tai, có tiếng động, tần số không ổn định Ví dụ phụ âm /b/, /v/, /f/ So với việc phỏt õm của nguyờn õm thỡ

sự phỏt õm của phụ õm khú hơn, cần luyện tập nhiều mới phát âm đúng được Cũn cú những õm vừa cú tớnh chất phụ õm vừa cú tớnh chất nguyờn õm nờn gọi là những bỏn phụ õm (semei - consonant)

Trong phõn tích đối chiếu để xác định lỗi phát âm, chúng ta cần xác định cơ sở miêu tả ngữ âm Đặc điểm cơ bản của phụ âm là khi phát âm chúng được cấu tạo bằng luồng không khí bị cản trở Sự cản trở này xảy ra ở những mức độ khác nhau

2.3 Miêu tả các nét khu biệt của phụ âm tiếng Đức

2.3.1 Các phụ âm tắc

Đối với các PA tắc luồng hơi bị tắc lại hoàn toàn tại một vị trí nào đó trong khoang miệng, do hai môi, đầu lưỡi hoặc gốc lưỡi và sau đó luồng hơi được xả ra với tiếng bật nổ nhẹ Có 3 cặp PA tắc, mỗi cặp đều gồm một PA vô thanh và một PA hữu thanh

Thay vì luồng hơi được thoát qua đường miệng thì nó được thoát ra ngoài theo đường vòng vì

sự cản trở được tạo ra ở giữa miệng

Chúng tôi đối chiếu hệ thống PA của hai ngôn ngữ dựa vào các tiêu chí khu biệt âm vị học giữa hai ngôn ngữ Kết quả thu được rất nghèo nàn vì âm vị học truyền thống chỉ cho phép xác định âm vị PA về phương thức cấu âm và vị trí cấu âm Do đó, tiếp cận âm vị một cách cụ thể hơn là điều cần thiết

2.4 Mối tương quan giữa âm và chữ ở các phụ âm:

3 Âm tiết và hệ thống phụ âm tiếng Việt

3.1 Âm tiết tiếng Việt

Đặc điểm âm tiết tiếng Việt Tiếng Việt được xếp vào loại hình ngôn ngữ đơn lập

Cấu trúc âm tiết tiếng Việt Âm tiết tiếng Việt là một đơn vị hiển nhiên, có thể nhận diện một cách

đơn giản do các đặc điểm sau:

Trong cấu trúc âm tiết tiếng Việt, phụ âm đảm nhiệm vị trí âm đầu và âm cuối Điểm đặc biệt và

cũng là khác biệt của cấu trúc âm tiết tiếng Việt so với cấu trúc âm tiết của các ngôn ngữ biến hình trong đó

có tiếng Đức là:

Tiếng Việt là ngôn ngữ đơn tiết tính mang thanh điệu có cấu trúc âm tiết đơn giản theo mô hình CVCâm Trong cấu trúc này hai yếu tố bắt buộc phải tồn tại là nguyên âm và thanh điệu

Trong tiếng Việt, giữ vai trò hạt nhân âm tiết có thể có từ một nguyên âm đến tổ hợp 3 nguyên âm

trong khi ở vị trí đầu và cuối của âm tiết lại chỉ có thể là một phụ âm Trong thực tế tồn tại 12 loại âm tiết:

3.2 Hệ thống phụ âm tiếng Việt

3.2.1 Hệ thống phụ âm đầu

Trong tiếng Việt, phụ âm đầu là thành phần mở đầu âm tiết Nó tương đối độc lập so với các thành

phần khác là: âm đệm, vần và thanh điệu

Hệ thống phụ âm đầu của tiếng Việt được thể hiện khá đa dạng ở các phương ngữ khác nhau cả về mặt số lượng và chất lượng Tuy nhiên, hệ thống phụ âm đầu tiếng Việt có số lượng đầy đủ nhất được phản

3.2.2 Hệ thống phụ âm cuối

Đứng ở vị trí kết thúc âm tiết tiếng Việt có 6 phụ âm và 2 bán nguyên âm tạo thành một hệ thống Các phụ âm cuối được phân loại và miêu tả dựa vào hai tiêu chí: vị trí cấu âm và phương thức cấu âm Hệ thống này được trình bày bằng sơ đồ sau:

4 Những nét tương đồng và dị biệt của hệ thống phụ âm tiếng Đức và tiếng Việt

Trong phần so sánh này, chúng tôi coi tiếng Đức là ngôn ngữ đích, là ngoại ngữ cần học Do vậy, cấu trúc âm tiết, hệ thống phụ âm tiếng Đức là đối tượng để so sánh nhằm chỉ ra sự khác biệt của tiếng Đức đối với tiếng Việt

4.1 Sự tương đồng và khác biệt về cấu trúc âm tiết

+ Giống nhau

Tiếng Đức và tiếng Việt chỉ giống nhau ở các cấu trúc âm tiết có nguyên âm làm chính âm kết hợp

với một phụ âm đứng trước hoặc đứng sau:

V, CV, VC và CVC

+ Khác nhau

Trong tiếng Việt không có các tổ hợp phụ âm đứng trước và sau nguyên âm hạt nhân còn tiếng Đức

phía trước nguyên âm có thể có các tổ hợp hai hoặc ba phụ âm và phía sau nguyên âm có các tổ hợp hai,

ba, bốn hoặc năm phụ âm:

- CCV, CCCV

- VCC, VCCC, VCCCC, VCCCCC

4.2 Sự tương đồng và khác biệt giữa hai hệ thống phụ âm

4.2.1 Các phụ âm đơn

c) Những điều cần chú ý về sự không tương ứng giữa âm và chữ trong tiếng Đức:

• Chữ viết theo hệ Latinh nhưng lại phát âm khác

Chữ viết v ở đầu âm tiết được phát âm thành [f]

Chữ viết s ở đầu âm tiết được phát âm thành [z]

• Cùng một chữ viết nhưng đứng trước nguyên âm và sau nguyên âm lại phát âm khác nhau:

Các phụ âm hữu thanh [b, d, g] khi đứng ở cuối âm tiết bị vô thanh hoá trở thành các phụ âm [p, t, k]

âm vị: sẽ được phát âm là [x] nếu trước chữ viết ch là các nguyên âm a, o và u; trong các trường hợp còn lại, được phát âm là []

5.1 Khái niệm giao thoa

Khỏi niệm giao thoa bắt nguồn từ tiếng Latinh chỉ một hiện tượng õm học: inter (giữa, lẫn nhau);

ferire (hiệu quả) tức hiện tượng giao thoa của õm thanh trong tự nhiờn Khỏi niệm này được chuyển theo

phộp ẩn dụ cho quỏ trỡnh tỏc động qua lại giữa ngụn ngữ thứ nhất (L1) và ngụn ngữ thứ hai (L2) trong quỏ

trỡnh học ngoại ngữ

Cỏc loại giao thoa trong học ngoại ngữ:

Nếu so sỏnh L1 và L2 để cắt nghĩa cho hiện tượng giao thoa thỡ về nguyờn tắc chỉ xảy ra 2 khả

năng: giống nhau và khỏc nhau cả về mặt cấu trỳc và về mặt sử dụng

5.2 Khái niệm lỗi (error) và phân tích lỗi (erroranalysis)

Về định nghĩa lỗi cú thể sử dụng khỏi niệm "sai lệch với chuẩn":

Một lỗi có thể được định nghĩa theo nhiều cách Một cách tiếp cận có thể là nói rằng một lỗi là sự

vi phạm chuẩn của ngôn ngữ, nhưng khi đó người ta lại phải định nghĩa thế nào là chuẩn

(LEGENHAUSEN )

Về sự khỏc biệt này giữa error - mistake, chính NICKEL cũng lưu ý là cỏc lỗi thể hiện cũng thường

có loại theo hệ thống (tương tự hay tổng quát hoá sai) và không hoàn toàn là phi quy tắc (bất cứ một phép tương tự nào có lẽ cũng có thể luôn chứng minh được), và cả những lỗi năng lực cũng không luôn luôn phản ánh đúng trỡnh độ hiện tại về kiến thức ngôn ngữ

Những phỏt ngụn cú lỗi cú thể sai lệch với cỏc chuẩn khỏc nhau: cỏc phỏt ngụn cú thể thớch hợp

thuần tuý về ngữ phỏp, nhưng lại không chấp nhận được về dụng học và vỡ thế cú lỗi