Qua một số giờ khảo sát, dự giờ một số đồng nghiệp và rút kinh nghiệm về quá trình giảng dạy của bản thân tôi nhận thấy rằng việc dạy học Ngữ văn ở THCS đặc biệt là phần văn bản nghị luậ
Trang 1a Đặt vấn đề
I Cơ sở lý luận
Nghị luận là bàn bạc, tranh luận đúng sai về một vấn đề Trong đời sống t tởng của mình, con ngời thờng gặp những vấn đề cần tranh luận cho rõ đúng sai, cần phải nêu ý kiến bộc lộ quan điểm riêng của mình khi đó có nghị luận Đối t-ợng nghị luận có thể là những vấn đề chính trị (Chuẩn bị hành trang vào thế kỷ mới- Vũ Khoan), xã hội (Tinh thần yêu nớc của nhân dân ta- Hồ Chí Minh), đạo
đức (Đức tính giản dị của Bác Hồ – Phạm Văn Đồng) hay văn học nghệ thuật (Tiếng nói của văn nghệ – Nguyễn Đình Thi)
Phơng thức nghị luận là một trong những phơng thức biểu đạt thông dụng
và quan trọng trong hoạt động giao tiếp của con ngời Với phơng thức này, ngời viết (ngời nói) dùng lí lẽ để phát biểu những nhận định, t tởng, suy nghĩ, quan
điểm, thái độ trớc một vấn đề đặt ra, nhằm lôi kéo thuyết phục sự tin tởng của ngời đọc và ngời nghe
Văn bản nghị luận là văn bản đợc tạo ra từ phơng thức nghị luận, phản ánh những đặc điểm về mục đích và cách thức biểu đạt nghị luận, xuất hiện ở dạng nói và dạng viết, ở đây tôi chỉ nói đến văn bản nghị luận tồn tại ở dạng viết-Văn bản nghị luận hiện đại
Văn bản nghị luận hiện đại là các bài văn của các tác giả hiện đại, đợc viết theo phơng thức nghị luận đặt ra và giải quyết vấn đề quan trọng của mọi mặt đời sống con ngời và xã hội trong thời kì hiện đại Trong SGK Ngữ văn THCS gồm các văn bản : Tinh thần yêu nớc của nhân dân ta, Sự giàu đẹp của tiếng Việt, Đức tính giản dị của Bác Hồ, ý nghĩa văn chơng (NV7-2), Thuế máu,
Đi bộ ngao du(NV8-2), Bàn về đọc sách, Chó sói và cừu trong thơ ngụ ngôn của
La Phông –ten, Chuẩn bị hành trang vào thế kỉ mới, Tiếng nói của văn nghệ ( NV9-2)
II Cơ sở thực tiễn
Trang 2Văn bản nghị luận là một thể loại tơng đối khó đối với giáo viên và học sinh Qua một số giờ khảo sát, dự giờ một số đồng nghiệp và rút kinh nghiệm về quá trình giảng dạy của bản thân tôi nhận thấy rằng việc dạy học Ngữ văn ở THCS đặc biệt là phần văn bản nghị luận hiện đại đã có nhiều biến đổi, sáng tạo song vẫn còn bộc lộ một số hạn chế.
-Khái niệm tích hợp đợc giáo viên nói đến nhiều đã trở nên quen thuộc
nh-ng hiểu cho đầy đủ các phơnh-ng tiện tích hợp tronh-ng một số tiết học, phân biệt với phơng pháp liên tởng, đối chiếu, kết hợp các tri thức thì còn cha thể hiện rõ Nhiều tiết dạy chỉ tích hợp bằng vài câu liên hệ với tác giả khác, bài văn khác cùng chủ đề, cùng thể loại hay vài tri thức tiếng việt hay tập làm văn ở các bài học trớc nhiều khi còn tuỳ tiện
- Nhiều tiết cha làm sáng tỏ luận điển của văn bản mà còn phân tích, bình giảng dàn trải
- Cha thực sự đẩy mạnh đợc học sinh hoạt động tích cực, thảo luận nhóm còn mang tính chất hình thức và chỉ đạt kết quả ở một số em học khá
Đứng trớc thực tế giảng dạy vấn đề đặt ra là làm thế nào để khắc phục những hạn chế để giờ ngữ văn đạt hiệu quả nh môn học đề ra đó là một thách thức đòi hỏi ngời giáo viên phải dày công nghiên cứu, công phu soạn giảng và vận dụng các phơng pháp phù hợp với từng đối tợng học sinh , từng khối lớp một cách cụ thể
B Giải quyết vấn đề
I Dạy học phù hợp với đặc trng của văn bản nghị luận hiện
Trang 3thế giới, cần ý thức đợc sự giàu đẹp nào của tiếng nói dân tộc, văn học nghệ thuật có những giá trị nào không thể thay thế, đâu là đặc trng của phản ánh hiện thực bằng nghệ thuật Cho dù bàn luận đến những vấn đề nào thì mục đích chung của ngời viết nghệ thuật thời hiện đại vẫn là hớng quan tâm của đông đảo bạn đọc đến những vấn đề có ý nghĩa quan trọng và thiết thực đối với đời sống cá nhân và cộng đồng từ đó xây dựng nhận thức và hành động tích cực của họ trong hoạt động thực tiễn của mình Vì vậy văn bản hiện đại trở thành một trong những phơng tiện tuyên truyền và học tập, cổ vũ và phấn đấu tích cực cho mọi ngời Những mục đích nghị luận trên đợc thể hiện trong cách thức biể đạt có gì
là đặc trng trong các văn bản hiện đại?
Sự phong phú về đối tợng nghị luận và mục đích tác động làm cho hình thức của văn nghị luận hiện đại đa dạng hơn nhiều so với văn nghị luận thời trớc
nó Đó là sự mở rộng về chủ đề đợc bàn luận Ngời ta có thể nghị luận về một sự việc, một hiện tợng đời sống ( Đức tính giản dị của Bác Hồ, Đi bộ ngao du ), nghị luận về một vấn đề chính trị xã hội ( Tinh thần yêu nớc của nhân dân ta, Chuẩn bị hành trang vào thế kỉ mới ) Ngời ta cũng nghị luận về một vấn đè khoa học ( Bàn về đọc sách, ý nghĩa văn chơng, Sự giàu đẹp của tiếng Việt, Tiếng nói của văn nghệ ) hoặc nghị luận về một tác phẩm văn học ( Chó sói và cừu trong thơ ngụ ngôn của La Phông- ten )
Sự phong phú về đề tài kéo theo sự đa dạng của các hình thức lập luận nh giải thích, chứng minh, cùng phép phân tích, tổng hợp nh lập kết hợp với chứng minh kết hợp giải thích trong văn bản Tinh thần yêu nớc của nhân dân ta, Sự giàu
đẹp của tiếng Việt, Đi bộ ngao du ; kết hợp với gải thích và chứng minh trong văn bản Chuẩn bị hành trang vào thế kỉ mới, Tiếng nói của văn nghệ Các bài nghị luận văn học thờng vận dụng nhiều hơn phép phân tích, tổng hợp nh Sự giàu
đẹp của tiêng Việt, Chó sói và cừu trong thơ ngụ ngôn của La Phông – ten
Phong phú trong luận cứ và trong cách thức lập luận cũng là một đặc điểm của văn bản nghị luận hiện đại Trong văn bản Chuẩn bị hành trang vào thế kỉ mới, để làm rõ những điểm mạnh và yếu của con ngời Việt Nam, tác giả phân tích bằng một loạt lí lẽ ( thông minh, nhạy bén với cái mới,cần cù sáng tạo, đoàn kết trong kháng chiến, thích ứng nhanh; nhng yếu về kiến thức cơ bản và khả
Trang 4năng thực hành, thiếu đức tính tỉ mỉ và kỉ luật lao động, thiếu coi trọng qui trình công nghệ, đố kị trong làm ăn kinh tế, kì thị trong kinh doanh, sùng ngoại hoặc bài ngoại, thiếu coi trọng chữ tín Điều đó dẫn đến hệ quả là: Đáp ứng yêu cầu của sáng tạo xã hội hiện đại, hữu ích trong một nền kinh tế đòi hỏi tinh thần kỉ luật cao, thích ứng với hoàn cảnh chiến tranh bảo vệ đất nớc
Nhng khó phát huy trí thông minh, không thích ứng với nền kinh tế tri thức, không tơng tác với nền công nghiệp hoá, không phù hợp với sản xuất lớn, gây khó khăn trong quá trình kinh doanh và hội nhập ) Các lí lẽ trên đợc nêu song kết hợp với lời văn mang thành ngữ và tục ngữ đã nêu bật cả cái mạnh và cái yếu của ngời Việt Nam để dễ hiểu đối với đối tợng nghe và đọc
Các văn bản nghị luận hiện đại thờng có bố cục ba phần : mở bài, thân bài, kết bài Phần mở bài là một đoạn văn ngắn, mang luận điểm chính Phần thân bài trình bày các nội dung nghị luận, tức là phân tích bằng các luận điểm, luận cứ cụ thể để làm rõ luận điểm chính của văn bản Phần kết bài thờng liên hệ vấn đề nghị luận với đời sống nhận thức của ngời đọc Tuy nhiên, một số văn bản vì là đoạn trích nên chỉ có phần mở bài và thân bài nh Đức tính giản dị của Bác Hồ, Sự giàu đẹp của tiéng Việt ; có văn bản là những lời trực tiếp giải quyết vấn đề ( ý nghĩa văn chơng, Tiếng nói của văn nghệ, Đi bộ ngao du, Bàn về đọc sách, Thuế máu, Chó sói và cừu trong thơ ngụ ngôn của La Phông- ten Trong những trờng hợp này bài văn sẽ bố cục theo trình tự các luận điểm Đây là biểu hiện của tính đa dạng trong bố cục văn bản nghị luận hiện đại
Lời văn trong văn bản nghị luận hiện đại có sự kết hợp giữa trình bày nhận thức khách quan về đối tợng với bày tỏ nhiệt tình của tác giả, thậm chí xen cả lời miêu tả và tự sự Ngôn từ trong các bài văn nghị luận văn học mang tính chuyên môn, chuyên ngành nhng không hoàn toàn xa lạ đối với ngời đọc
Bài văn nghị luận hiện đại in đậm dấu ấn chủ thể của tác giả
Nhng các đặc trng về cách thức và mục đích biểu đạt của van bản nghị luận hiện đại nêu trên sẽ qui định nh thế nào cho hoạt động học tơng ứng?
1 Trớc hết là việc xác định mục tiêu bài học phù hợp với những biểu hiện nổi bật về nội dung và hình thức của văn bản nghị luận hiện đại, lấy đó
Trang 5làm định hớng cho dạy học đọc- hiểu Chẳng hạn mục tiêu của bài học
Đúc tính giản dị của Bác Hồ cần thể hiện cách hiểu khái quát về yêu cầu nắm bắt kiến thức :
a.Nội dung văn bản
-Lối sống trong sáng, giản dị của Bác Hồ, biểu hiện trong sinh hoạt hàng ngày, trong nói và viết Đây là một trong nhiều phẩm chất cao quí của Bác
Hồ, từ đó hiểu thái độ của chủ thể nghị luận
- Thái độ hiểu biết, quí trọng, ngợi ca về đức tính giản dị của Bác Hồ
b Hình thức văn bản: Cách lập luận chứng minh kết hợp với giải thích trên cơ sở những hiểu biết vừa sâu sắc, vừa cụ thể về đối tợng là những nét độc
đáo của văn bản nghị luận này
Việc xác định mục tiêu của bài học các văn bản nghị luận hiện đại sẽ nhấn vào những trọng điểm kiến thức nói trên Trong đó cần chú ý đến dấu ấn chủ quan của tác giả hiện đại thể hiện trong cách nhìn và cách viết Ví dụ đọc ý nghĩa văn chơng, hs không chỉ hiểu quan niệm văn chơng tích cực của nhà phê bình văn học Hoài Thanh, mà còn thấy đợc thái độ khoa học và trân trọng của tác giả dành cho văn chơng cùng với lối viết nghị luận sắc sảo trong lí lẽ, giàu cảm xúc và hình ảnh
Các yêu cầu nói trên của mục tiêu bài họcvăn bản nghị luận hiện đại sẽ
đ-ợc thực hiện hoá trong mọi khâu, mọi bớc, mọi thao tác dạy học đọc hiểu
Đề cập đến những vấn đề quan trọng của đời sống chính trị, xã hội, kinh
tế, thẩm mĩ, văn nghị luận không chỉ đáp ứng nhu cầu nhận thức đa diện của con ngời hiện đại, mà còn khơi dậy và bồi đắp thái độ chính ttrị, đạo đức khoa học và nhiệt tình công dân của mỗi ngời đọc Đọc ý nghĩa văn chơng, Tiếng nói của văn nghệ, Chó sói và cừu trong thơ ngụ ngôn của La Phông –ten, hs có những cơ hội nắm những điểm cốt yếu của nghệ thuật văn chơng, từ đó mà thêm quí trọng văn chơng, biết vận dụng vào việc đọc văn; đọc Đức tính giản dị của Bác
Hồ, không chỉ thêm hiểu biết và yêu quí Bác hơn mà còn noi gơng một cách sống cao đẹp đọc Chuẩn bị hành trang vào thế kỉ mới, hs sinh nhận thức đợc những yêu cầu của thời kì hiện đại hoá và hội nhập quốc tế đang là một thách
Trang 6thức lớn đối với con ngời Việt Nam, từ đó liên hệ trách nhiệm bản thân trong học tập để góp phần đáp ứng nhu câù mới của đất nớc
Từ bài học liên hệ đến ngời đọc là một yêu cầu đặt ra trong dạy học văn bản nghị luận hiện đại phù hợp với mục đích giao tiếp hiện đại của chúng Có thể khái quát yêu cầu của dạy học văn bản nghị luận hiện đại phù hợp với đặc trng phơng thức biểu đạt là :
Đọc hiểu trên các dấu hiệu cách thức biểu đạt nổi bật của mỗi văn–
bản nh: bố cục, hệ thống luận điểm, cách lập luận, đặc sắc của lời văn trong
sự sáng tạo của tác giả Từ đó hiểu mục đích biểu đạt và mục đích giao tiếp của văn bản
II Dạy học văn bản nghị luận hiện đại theo hớng tích hợp
Theo hớng tích hợp, các văn bản nghị luận hiện đại đợc dạy học đọc- hiểu kết hợp với kiến thức và kĩ năng làm văn nghị luận dọc theo chơng trình Ngữ văn các lớp 7, 8, 9 ở chơng trình lớp 9 các tri thức về nghị luận đã tổng hợp tất cả kiến thức nh văn bản nghị luận có đầy đủ các yếu tố tự sự , miêu tả, biểu cảm, lập luận giải thích, lập luận chứng minh, các phép phân tích, tổng hợp nh vậy tích hợp với tập làm văn phải rộng trong dạy học đọc hiểu văn bản nghị luận hiện
đại và ngời dạy phải hiểu bản chất của quan điểm tích hợp, luôn có ý thức sáng tạo vận dụng tích hợp trong dạy học ngữ văn
Trong dạy học văn bản nghị luận hiện đại, kiến thức tích hợp cần chú ý là
bố cục bài văn quan hệ với luận điểm trong văn bản Nếu bố cục văn bản là hình thức tổ chức nội dung thì đọc hiểu văn bản sẽ bắt đầu từ việc xác định các thành phần nội dung trong văn bản Nếu bản chất văn nghị luận là trình bày quan đỉêm thì bố cục của văn bản nghị luận là tổ chức triển khai quan điểm bằng các luận
điểm, luận cứ nên tiến hành dạy cũng theo trình tự từng luận điểm Ví dụ trong vắn bản Đức tính giản dị của Bác Hồ, để làm rõ nếp sinh hoạt giản dị của Bác, tác giả nêu hai luận cứ: bữa cơm đơn giản của Bác và cái nhà sàn nơi Bác ở Mỗi luậnu cứ đều đợc cụ thể hoá bằng các chi tiết Dẫn chứng là các bằng chứng đời
Trang 7thờng, gần gũi với mọi ngời nên mọi ngời dễ đọc, dễ hiểu, dễ thuyết phục bạn
đọc
Tích hợp với lí luậnvề thể loại văn học chính là gắn kết đọc hiểu với thể loại văn nghị luận cùng các dấu hiệu đặc sắc về thể loại nghệ thuật ngôn từ và quan hệ giữa tác phẩm và tác giả, tác phẩm với hiện thực đời sống, tác phẩm với ngời
Tích hợp với mĩ học và xã hội trong dạy học văn nghị luận hiện đại để học sinh thấy đợc tác phẩm không xa rời đời sống hiện thực và đời sống thẩm mĩ, ví
dụ ( câu hỏi trong bài ý nghĩa văn chơng) :
? Hãy tìm một số tác phẩm văn chơng đã học để chứng minh cho quan niệm văn chơng nhân ái của Hoài Thanh?
? Tác phẩm văn chơng nào tác động sâu sắc nhất đến tình cảm của em ?Hãy nêu tác động đó để xác nhận quan điểm của Hoài Thanh về công dụng của văn chơng?
Nói tóm lại: Dạy học văn bản nghị luận hiện đại theo hớng tích hợp phải gắn kết dạy học đọc hiểuvăn bản nghị luận v ới các tri thức làm văn nghị luận dạy ở các khối lớp 7, 8, 9 ; gắn với lí luận về thể loại văn nghị luận; gắn với hoạt động thực tiễn của tác giả bài văn, với những vấn đề đời sống trong hoạt động thc tiễn của con ngời trong thời kì hiện đại; gắn với các tri thức về xã hội, thẩm mĩ có liên quan.
III Dạy học văn bản nghị luận hiện đại theo hớng tích cực.
Đọc diễn cảm văn bản nghị luận hiện đại để thể hiện giọng điệu chung trong các biểu hiện cụ thể của mỗi văn bản
Ví dụ :Văn bản Đức tính giản dị của Bác Hồ, giáo viên cần hớng dẫn học sinh đọc với giọng chân thành và trong sáng vì văn bản là những lời lẽ về gơng sáng của một con ngời cao quí, đựơc viết bởi tinh thần hiểu biết và tôn vinh của tác giả
Trang 8Đọc văn bản nghị luận hiện đại trớc hết để nắm đợc nhận định, quan điểm
đợc thể hịên trong văn bản, do vậy câu hỏi dạy học tích cực chủ yếu sẽ ở cấp độ
đọc trên dòng và đọc giữa dòng, ví dụ trong bài Đức tính giản dị của Bác Hồ có thể sử dụng câu hỏi nh sau:
? Trong văn bản “ Đức tính giản dị của Bác Hồ “, tác giả đã sử dụng kết hợp những phép lập luận nào? Phép lập luận nào là chính? Vì sao?
? Mục đích chứng minh của văn bản này là gì?
? Để đạt đợc mục đích đó, tác giả đã tổ chức lập luận theo trình tự xét từ khái quát đến trình bày những biểu hiện cụ thể Từ đây, hãy xác định bố cục của văn bản này?
Khi dạy văn bản nghị luận hiện đại, không cần đến biện pháp bình giảng Nếu có, đó là những lời bình luận nhằm vào quan điểm nổi bật của bài văn, từ đó làm sáng rõ sự sâu sắc trong t tởng và nhiệt tình công dân của tác giả, ví dụ nh lời bình luận về quan điểm văn chơng của Hoài Thanh trong phần tổng kết bài học ý nghĩa văn chơng có thể là : Gốc của văn chơng là tình cảm nhân ái Văn chơng làm giàu tình cảm cho con ngời, làm đẹp cho cuộc sống Hoài Thanh đã
đem lại cho ngời đọc những hiểu biết sâu sắc đó bằng lối văn nghị luận dồi dào lí
lẽ, cảm xúc, hình ảnh, và nhất là bằng tình yêu văn chơng, trân tr ọng và đề cao văn chơng nh một giá trị không thể thây thế trong đời sống tình cảm của con ng-ời
Khi dạy học văn bản nghị luận hiện đại bằng các phơng tiện hiện đại , giáo viên cần huy động tất cả các tri thức cớ thể tích hợp đợc để đáp ứng nhu cầu tích cực nh các tri thức về lịch sử, âm nhạc, điện ảnh nh khi dạy văn bản Tinh thần yêu nớc của nhân dân ta, giáo viên cần huy động vốn hiểu biết của học sinh
vế phong cách sống và viết của Bác Hồ kết hợp với phim ảnh giới thiệu nhà sàn của Bác cùng các vật dụng sinh hoạt của Ngời ở khu bảo tàng Hồ Chí Minh, bài hát ca ngợi đạo đức giản dị trong sáng trong khi dạy bài Đức tính giản dị của Bác Hồ
Hình thức dạy học bằng trò chơi khó vận dụng trong dạy học văn bản nghị luận hiện đại nhng vẫn có thể vận dụng dới hai hình thức : thi mô hình hoá
Trang 9nhanh cấu trúc bài văn theo hệ thống luận điểm, luận cứ hoặc thi viết một đoạn văn nghị luận ngắn thể hiện nhận thức của bản thân về quan điểm của tác giả trong bài văn nghị luận vừa học Nh vậy, có thể tóm tắt phơng pháp dạy học văn bản nghị luận hiện đại theo hớng tích cực nh sau :
Kết hợp đọc diễn cảm với đàm thoại bằng hệ thống câu hỏi đọc hiểu–
văn bản, đan xen lời bình luận; kết hợp cá nhân và học theo nhóm, liên môn
đến tất cả các môn học có liên quan đến tác giả và nội dung bài học, nhất là các bài nghị luận về chính trị và xã hội; sử dụng máy chiếu khi hình thành luận điểm của bài văn, ra bài tập trắc nghiệm và câu hỏi thảo luận nhóm; trò chơi thi mô hình hoá hệ thống luận điểm, luận cứ trong bài văn nghị luận đ-
ợc học, hoặc viết nhanh và đúng đoạn văn nghị luận minh hoạ cho bài văn nghị luận vừa học.
IV áp dụng vào dạy văn bản “ ý nghĩa văn chơng “.
mục tiêu cần đạt.
Giúp học sinh hiểu:
-Quan niệm của Hoài Thanh về nguồn gốc cốt yếu, nhiệm vụ và công dụng của văn chơng trong lịch sử loài ngời Từ đó, bớc đầu hiểu đợc những nét cơ bản về phong cách nghị luận văn chơng của nhà phê bình kiệt xuất Hoài Thanh
-Tích hợp với các văn bản đã học trong chơng trình lớp 6, 7 và cả lớp 8,9; với phần tập làm văn ở bài “ Luyện tập về văn nghị luận chứng minh “
-Rèn kĩ năng phân tích bố cục, dẫn chứng, lí lẽ với lời văn trình bày có cảm xúc, có hình ảnh trong văn bản
Trang 102.Viết về sự giản dị của Bác Hồ, tác giả dựa trên những cơ sở nào?
a Nguồn cung cấp thông tin từ những ngời phục vụ của Bác
b Sự tởng tợng h cấu của tác giả
c Sự hiểu biết tờng tận kết hợp với tình cảm kính yêu chân thành, thắm thiết của tác giả đối với đời sống hàng ngày và công việc của Bác
d Những buổi tác giả phỏng vấn Bác Hồ
3 Vì sao tác giả coi cuộc sống của Bác là cuộc sống thực sự văn minh?
a Vì đó là cuộc sống đề cao vật chất
b Vì đó là cuộc sống đơn giản
c Vì đó là cách sống mà tất cả mọi ngời đều có
d Vì đó là cuộc sống phong phú cao đẹp về tinh thần, tình cảm, không màng đến hởng thụ vật chất, không vì riêng mình
4 Phép lập luận chủ yếu nào dợc sử dụng trong bài “ Đức tính giản dị của Bác
Hồ “?
a.Chứng minh
b.Bình giảng