- Từ nhận thức trên, tôi nghiên cứu tìm ra cho mình một cách tiếp cận văn bản để hớng dẫn học sinh cảm thụ đạt hiệu quả cao nhất do thời gian có hạn tôi xin trình bày một cách giảng văn
Trang 1A Đặt vấn đề :
- Trong ba phân môn hợp thành môn học ngữ văn ở trờng THCS, văn học
là phân môn đòi hỏi sự cảm nhận cá nhân và tính sáng tạo nhiều nhất ở ngời dạy Mỗi tác phẩm văn học nghệ thuật có bao nhiêu là cách tiếp cận và khai thác Điều đó không chỉ phụ thuộc vào bản thân tác phẩm mà còn phụ thuộc vào ngời dạy, vào điều kiện cụ thể của ngời học, tìm một con đờng tối u để học sinh có đợc niềm hạnh phúc khi giao tiếp, khám phá nội dung và nghệ thuật của tác phẩm luôn luôn là sự trăn trở của mỗi giáo viên
- Từ nhận thức trên, tôi nghiên cứu tìm ra cho mình một cách tiếp cận văn bản để hớng dẫn học sinh cảm thụ đạt hiệu quả cao nhất do thời gian có hạn tôi xin trình bày một cách giảng văn : Bạn đến chơi nhà của Nguyễn Khuyến
B Nội dung :
*Khởi động : Nguyễn Khuyến là một trong những nhà thơ có nhiều bài thơ hay về làng cảnh quê hơng, về nỗi buồn và niềm vui trong cuộc sống ẩn dật nơi thôn dã Về đề tài tình bạn, ông để lại cho đời hai bài thơ đặc sắc : Bạn đến chơi nhà và Khóc Dơng Khuê Mỗi bài một vẻ Nếu khóc Dơng Khuê đau đớn, xót xa, thống thiết, nghẹn ngào khi nghe tin bạn qua đời đột ngột thì Bạn đến chơi nhà là niềm vui mừng khôn xiết, là nụ cời hiền và hóm khi đã bấy lâu nay bạn già mới về thăm
I.Giới thiệu tác giả, tác phẩm
* HS đọc thầm chú thích
Câu hỏi : Em hãy nêu hiểu biết của mình về tác giả, tác phẩm?
1 Tác giả
- Nguyễn Khuyến ( 1835 – 1909 ) quê ở huyện Bình Lục tỉnh Hà Nam
GV : Ông là ngời thông minh, học giỏi đợc mệnh danh là : Tam nguyên Yên
Đổ ( đi thi đỗ đầu cả ba kì Hơng, Hội, Đình ) là nhà nho ẩn dật, nhà thơ của làng cảnh Việt Nam, nhà thơ trữ tình và trào phúng lớn cuối thế kỉ 19 đầu thế bát cú là đề, thực, luận, kết vì 2 câu luận làm nhiệm vụ nh câu thực cho nên
kỉ 20
2 Tác phẩm
- Bạn đến chơi nhà sáng tác khi nhà thơ ở ẩn
II Tìm hiểu văn bản
* GV hớng dẫn đọc : Các em đọc chậm rãi, hóm hỉnh nh thấp thoáng một nụ cời
Câu hỏi : Bài thơ này giống với bài thơ nào? và thuộc thể thơ gì mà các em đã
đợc học?
Trả lời :
- Giống với bài thơ Qua Đèo Ngang
- Thuộc thể thơ thất ngôn bát cú Đờng Luật gồm 8 câu mỗi câu 7 tiếng
Câu hỏi : Cách gieo vần của thể thơ thất ngôn bát cú ntn?
Trả lời : Gieo ở chữ cuối các câu 1,2,4,6,8
* HS xác định trên văn bản
Câu hỏi : Bài thơ làm theo thể trắc hay thể bằng? Dựa vào đâu mà em biết
điều đó?
Trả lời : Thể trắc, dựa vào chữ thứ 2 câu thứ nhất ( bấy )
Câu hỏi : Hãy chỉ ra phép đối ở bài thơ này?
Trả lời : Câu 3 đối với câu 4; câu 5 đối với câu 6
* GV: Các em phát hiện rất chính xác, để hiểu rõ hơn về bài thơ ngoài các ý
mà các em đã chỉ ra thầy bổ xung thêm một nét mới ở bài thơ này nh sau:
- Về nhịp thơ : vẫn là 4/3 và 2/2/3 nhng khác ở câu cuối nhịp 4/1/2
Trang 2- Về kết cấu : bài thơ không làm theo quy định chặt chẽ của thể thơ thất ngôn bát cú là đề thực luận kết vì hai câu luận làm nhiệm vụ nh câu thực cho nên kết cấu bài thơ là 1- 6 -1 Đây chính là sự sáng tạo của tác giả
* HS đọc câu thơ đầu
Câu hỏi : Em nhận thấy giọng điệu câu thơ nh thế nào?
Trả lời : Giọng điệu câu thơ nh lời nói tự nhiên, một lời chào Thế mà thành thơ
* GV : Ta có cảm giác nhà thơ không cần nghĩ ngợi nhiều, chỉ buột miệng là thành thơ Vậy chỉ có nhà thơ bậc thầy nh cụ Nguyễn Khuyến mới có thể xuất khẩu thành chơng nh vậy
1 Cảm xúc khi bạn đến chơi
Câu hỏi : Đọc thầm lại câu đầu và cho biết cụm từ, từ nào em chú ý nhất ? Trả lời : - Đã bấy lâu
- Từ : Bác, tới
Câu hỏi : Cụm từ “ Đã bấy lâu ” diễn tả điều gì ?
Trả lời : Cụm từ “ Đã bấy lâu ” diễn tả thời gian chắc là bao năm tháng, thời gian khá lâu hai ngời chẳng gặp nhau Khoảng thời gian đằng đẵng lại đợc
đặt đầu câu thơ càng diễn tả sự xa cách lâu ngày của hai ngời bạn
Câu hỏi : Từ “ Bác ” thể hiện mối quan hệ nh thế nào ?
Trả lời : Mối quan hệ thân tình, thân mật, kính trọng, coi nh ngời ruột thịt trong nhà
Câu hỏi : Từ “ Tới ” có giá trị biểu cảm ra sao?
Trả lời : Nh một tiếng reo vui, thể hiện sự trân trọng của mình với bạn Đọc câu thơ ta thấy Nguyễn Khuyến nh giang rộng tay ra đón bạn
* GV : Đó là tiếng xng hô của các bậc cao niên trong làng ngoài xã, một cách ứng xử đẹp đậm đà của ông cha ta ngày xa Nguyễn Khuyến luôn luôn gọi bạn bằng bác nh thế
“ Kể tuổi tôi còn hơn tuổi bác Trớc ba năm gặp bác một lần ”
( Khóc Dơng Khuê )
“ Ai lên thăm hỏi bác Châu Cầu Lụt lội năm nay bác ở đâu ”
( Lụt hỏi thăm bạn ) Câu hỏi : Qua lời chào, cách xng hô, em nhận thấy tình cảm của cụ Nguyễn Khuyến khi bạn đến chơi nhà nh thế nào?
Trả lời : Tình cảm thật vui mừng, cảm động khi bạn đến thăm mình
* GV : Tình cảm của Nguyễn Khuyến rất vui mừng và cảm động bởi ngời bạn đến thăm Nguyễn Khuyến không phải lúc Nguyễn Khuyến ở dinh khi làm quan mà lại đến tận nhà lúc Nguyễn Khuyến bỏ đờng công danh phú quý
“ Trở về vờn cũ sống thanh bạch ” Đặc biệt nữa họ đến với nhau lúc tuổi già
Mà già rồi đi lại càng khó khăn Chả thế mà đôi lần Cụ Nguyễn Khuyến đã nói :
“ Muốn đi lại, tuổi già thân nhác ”
Cho nên phải quí nhau lắm, bạn cụ không quản đờng xá xa xôi đến tận nhà thăm nhau nh vậy
Vì thế câu đầu không chỉ là lời chào mà còn là lời giới thiệu tình cảm vui mừng, cảm động của Nguyễn Khuyến với ngời bạn Đọc câu thơ ta có cảm nhận có thể có những giọt lệ trào dâng ứa ra ở khoé mắt đôi bạn già
* Chuyển ý : Với tình cảm vui mừng đó, nhà thơ đón tiếp bạn ntn ? Em hãy đọc thầm lại 6 câu thơ
Câu hỏi : Sáu câu thơ trên tác giả viết về điều gì ?
Trả lời : Đây là lòng mong muốn tiếp bạn
2 Lòng mong muốn tiếp bạn
Trang 3Câu hỏi : Đọc thầm câu thơ thứ 2 Em có nhận xét gì về cách dùng từ của tác giả ?
Trả lời : Dùng quan hệ từ ( thời ……thời) để liên kết câu
Câu hỏi : Em có thể thay quan hệ từ này bằng cặp quan hệ từ khác thích hợp với câu thơ nhng nghĩa không đổi ?
Trả lời : Thay thời = thì
Câu hỏi : Khi thay nh vậy câu thơ có hay hơn không? Vì sao?
Trả lời : Không hay hơn
GV : Nếu thay bằng cặp quan hệ từ khác câu thơ sẽ mất vẻ dân dã Chữ thời rất ít khi xuất hiện trong thơ vì dễ rơi vào sự tầm thờng nhạt nhẽo nhng dới ngòi bút của Nguyễn Khuyến nó trở lên thanh thoát tự nhiên vô cùng điều này chứng tỏ ông có một bản lĩnh nghệ thuật điêu luyện
Câu hỏi : Vậy quan hệ từ này có tác dụng gì ?
Trả lời : Diễn ra đồng thời 2 thứ đều muốn có cả
Câu hỏi : Khi bạn đến chơi nhà tác giả mong muốn tiếp bạn nh thế nào ? Trả lời : Mong có trẻ, đến chợ, có cá, gà, cải, cà, bầu, mớp và cả trầu nữa Câu hỏi : Tại sao tác giả lại mong có trẻ? Lại mong đến chợ?
Trả lời : Có trẻ để sai khiến Mong đến chợ để đón tiếp bạn thật đàng hoàng Bởi chỉ đến chợ mới có sẵn, có đủ món tơi ngon
Câu hỏi : Sự chuẩn bị có cá, gà, cải, bầu, mớp các em thấy các món ăn ấy ntn? Các món ăn ấy phần lớn lấy ở đâu?
Trả lời : - Có cả món ăn ngon và món ăn bình thờng
- Các món ăn chủ yếu là cây nhà lá vờn do chính bàn tay mình chăn nuôi, cấy trồng mà có
Câu hỏi : Vậy em nhận xét gì về sự chuẩn bị này?
Trả lời : Tác giả mong muốn tiếp bạn thật chu đáo, đầy đủ, thịnh soạn, có đủ vật chất và tinh thần
* GV : Nh vậy tác giả mong muốn tiếp bạn thật chu đáo, đầy đủ thịnh soạn;
có cả tinh thần và vật chất Tinh thần thì vui vẻ Tác giả mong có trẻ để sai khiến, còn hai bạn tri kỷ ngồi cùng nhau tâm đắc những kỷ niệm đã qua, những chuyện đời , chuyện văn chơng Mong đến chợ để tiếp bạn thật đàng hoàng Món ăn thì thật sang có cả “cơm gà, cá gỡ ’’ và cả món ăn bình thờng, tiếp bạn bằng đặc sản cây nhà lá vờn do chính bàn tay mình làm ra
Câu hỏi : Hình ảnh cá dới ao, gà trong vờn, cải ra cây, cà mới nụ, mớp đơng hoa… gợi cảnh sắc ntn?
Trả lời : Gợi lên một bức tranh sống động, vui tơi của thôn quê
*GV: Đúng đây là bức tranh sống động vui tơi, một nếp sống thôn dã, chất phác cần cù Ta tởng nh nghe thấy tiếng cá đớp mồi, tiếng gà cục tác Ta nh cảm thấy Nguyễn Khuyến đang dắt tay bạn ra thăm vờn cây, ao cá, tận hởng thú vui dân dã của một ông quan về ở ẩn Cảnh vật vờn tợc thật xinh xắn hữu tình : Cây cối đang đơm hoa kết trái, ẩn chứa một sức sống tiềm tàng gần gũi mến yêu đúng nh nhà thơ Xuân Diệu nhận xét : Những câu thơ mang cái hồn xanh của vờn tợc đâu chỉ có màu xanh cây lá, ngời đọc dờng nh còn cảm thấy
ở câu thơ có đất xới, có hơi ẩm, có ánh sáng, có hơng bay, có kiến leo, có ong
đến và tình ngời cũng ngọt ngào bình dị
Câu hỏi : Đọc lại 6 câu thơ và cho biết tác giả sử dụng hình ảnh ntn?
Trả lời : Hình ảnh đối lập
- Câu 3 đối câu 4
- Câu 5 đối câu 6
Câu hỏi : Cách sử dụng hình ảnh đối nh thế có tác dụng gì?
Trả lời : Có tác dụng diễn tả tất cả đều có nhng cuối cùng không đủ, d thừa nhng vẫn hoàn thiếu, tởng giàu có nhng vẫn nghèo túng
Trang 4Câu hỏi : Những từ tác giả miêu tả nh : vắng, xa, sâu, khôn, rộng… ( Cải chửa
ra cây , cà mới nụ ; Bầu vừa rụng rốn, mớp đơng hoa ) gợi cho em thấy điều gì nữa ?
Trả lời : diễn tả điều khó khăn không thực hiện đợc của chủ nhà
*GV :Chủ nhà muốn tiếp bạn theo phơng thức cây nhà lá vờn Mà cây nhà lá vờn thứ gì cũng có, cũng không kém phần quan trọng ngon lành Nhng oái oăm thay tất cả còn đang ở dạng tiềm ẩn, dạng khả năng, cha đến mức cha
đến thời Cá có sẵn nhng ngặt nỗi ao sâu nớc lớn Gà đầy nhng làm sao bắt
đ-ợc vì vờn rộng rào tha Đến ngọn rau, quả cà, quả mớp đều còn non quá cha thể ăn đợc Thậm chí miếng trầu để tiếp khách cũng không có nốt
Câu hỏi : Vậy cụ Nguyễn Khuyến nghèo đến mức này chăng ? Em suy nghĩ xem tác giả còn dùng cách viết độc đáo gì nữa?
Trả lời : Nhà thơ Nguyễn Khuyến đã phóng đại cái nghèo, thi vị hoá cái nghèo, cờng điệu cái nghèo để tạo nên sự vui đùa hóm hỉnh
Câu hỏi : Tác giả không kể khổ, vậy em có suy nghĩ gì về dụng ý của tác giả? Trả lời :
- Tác giả trình bày hình ảnh đối lập, cách dùng từ biểu cảm, cách nói phóng đại nhằm tạo ra tình huống đặc biệt : khách quý đến nhà cần tiếp đãi
đàng hoàng, hậu hĩnh, lòng mông muốn thì rất nhiều , rất sang đặc biệt cuối cùng càng ít càng bé và không có gì
- Ca ngợi cuộc sống thanh bạch
* GV:Đây là một lời thơ hóm hỉnh pha chút tự trào vui vui để bày tỏ một cuộc sống thanh bạch, một tâm hồn thanh cao của một nhà nho khớc từ lơng bổng của thực dân pháp lui về sống bình dị giữa xóm làng quê hơng Vì vậy
đọc 6 câu thơ ta hình dung hai ngời bạn già đang cời khà vui đùa, không quan tâm gì đến vật chất
3 Cảm xúc về tình bạn
* HS đọc câu thơ cuối
Câu hỏi : Em hãy cho biết cụm từ nào có giá trị hay nhất trong câu thơ ?
Trả lời : Cụm từ “ ta với ta ’’
Câu hỏi : “ ta với ta ’’ là ai với ai ?
Trả lời : Tác giả với ngời bạn tri kỷ
Câu hỏi : Cụm từ “ ta với ta ’’ biểu cảm điều gì ?
Trả lời : Biểu lộ một niềm vui tràn đầy, một tình bạn gắn bó thiết tha, sâu nặng tuy hai mà nh một
* GV : Đến đây giữa chủ và khách không còn khoảng cách chỉ còn ta “ ta với
ta ”, “tôi với bác ” hai ngời đã là một đúng nh lời nhận xét của Xuân Diệu “ tình bầu bạn tự nó cũng là một bữa tiệc của tinh thần ”
Câu hỏi : Trong câu thơ cuối này tác giả sử dụng cách biểu cảm nào ?
Trả lời : Biểu cảm trực tiếp, trực tiếp bộc lộ tình cảm của mình với bạn
Câu hỏi : Cụm từ “ ta với ta ” em đã gặp trong văn bản nào ?
Trả lời : Qua Đèo Ngang của bà Huyện Thanh Quan
Câu hỏi : Em hãy chỉ ra sự khác nhau của hai cụm từ này ?
Trả lời :
- Bà huyện Thanh Quan viết “ta với ta” dùng với nghĩa số ít, diễn tả tâm trạng cô đơn, buồn bã của con ngời xa xứ
- Nguyễn Khuyến viết “ ta với ta” với cả hai nghĩa vừa chỉ số ít vừa chỉ
số nhiều Dùng trong câu thơ này là chỉ hai ngời Tuy hai mà nh một, diễn tả tâm trạng vui vẻ chân thành
Câu hỏi : ở câu kết tác giả muốn nói với chúng ta điều gì ?
Trả lời :
- Tình cảm cao hơn vật chất
Trang 5- Vật chất dù không đầy đủ không mâm cao cỗ đầy nhng bạn bè vẫn quý mến nhau, chân thành vui vẻ với nhau
Câu hỏi : Vậy cụ Nguyễn Khuyến có phải chỉ coi thờng vật chất , coi trọng tinh thần không ? Vì sao
Trả lời : - Cụ Nguyễn Khuyến không coi thờng vật chất, coi trọng tinh thần
- Vì : Cụ vẫn mong muốn có vật chất , có các thứ sang để tiếp bạn
* GV :Đến đây ta thấy tác giả đã phóng đại sự thiếu thốn của vật chất để làm nổi bật sự giàu có của tấm lòng Tác giả miêu tả từ những cái không có dù nhỏ nhất nh miếng trầu mà dân gian thờng nói : miếng trầu là đầu câu truyện
để rồi khẳng định một cái có đó là : Tấm lòng thân thiết, ấm áp tình đời, tình cảm bạn bè gắn bó keo sơn không có một thứ vật chất nào có thể sánh bằng
III Tổng kết
1 Nghệ thuật
* HS đọc lại bài thơ
Câu hỏi : Em có nhận xét gì về cách viết của tác giả trong toàn bài ?
Trả lời : Từ ngữ bình dị, toàn từ thuần Nôm, hình ảnh đối lập, phóng đại…
2 Nội dung
Câu hỏi : Bài thơ đọng lại trong em điều gì ?
Trả lời : Ca ngợi tình bạn chân thành
Câu hỏi : Từ tình bạn chân thành của Nguyễn Khuyến với bạn, gợi cho em suy nghĩ gì về tình bạn của mình ?
Trả lời : Bài thơ gợi cho chúng ta suy nghĩ về quan hệ giữa vật chất và tình bạn Vật chất đầy đủ là điều quan trọng , tốt đẹp tuy thế sự chân thành trong tình bạn vẫn là cơ bản là quyết định
* Ghi nhớ SGK
IV Luyện tập
* Vì sao nói bài thơ “ Bạn đến chơi nhà ’’ là một trong những bài thơ hay nhất về tình bạn ?
Trả lời :
- Vì nó ca ngợi tình bạn chân thành, trung thực, bất chấp mọi điều kiện hoàn cảnh, đậm đà, mộc mạc nhng vẫn tràn ngập niềm vui dân dã
- Vì nó tạo ra một tình huống bất ngờ mà thú vị làm cho ngời đọc ngạc nhiên rồi kết thúc bằng nụ cời xoà hóm hỉnh mà sâu sắc
- Đợc thể hiện bằng một giọng thơ giản dị, hồn nhiên, câu nào cũng
nh dùa, cũng lấp lánh ánh mắt nheo cời, cũng ấm áp niềm vui hồn hậu
C Kết quả
- Giờ học đã huy động đợc tối đa trí lực của học sinh Các em tham gia xây dựng bài rất hào hứng sôi nổi Tính chủ động, sáng tạo của học sinh đã đợc phát huy cao Học sinh khá, giỏi, trung bình đều tham gia xây dựng bài Giáo viên làm việc ít
- Giờ giảng hấp dẫn từ đầu đến cuối, không khí tiết học sôi nổi, hào hứng
- Qua kiểm tra miệng và kiểm tra 15 phút, học sinh đều nắm vững khá sâu cả
về nghệ thuật và nội dung văn bản