ở phân môn Văn, khi giảng dạy một tác phẩm văn chơng Thơ, Truyện ngắn thì nhiệm vụ của giáo viên là phải giúp học sinh nắm đợc nội dung và nghệ thuật của tác phẩm, cũng nh những đặc trn
Trang 1Đọc hiểu, thơ trữ tình hiện đại việt nam trong
sách giáo khoa ngữ văn 7 tập 1
I) Đặt Vấn Đề
Chúng ta biết rằng cùng với việc đổi mới chơng trình và sách giáo khoa bậc THCS nói chung và môn Ngữ văn nói riêng thì việc đổi mới phơng pháp giảng dạy của giáo viên cũng là vấn đề rất quan trọng góp phần nâng cao chất lợng giờ dạy học Một trong những yêu cầu của việc đổi mới phơng pháp dạy học là dạy học theo nguyên tắc tích hợp nhằm phát huy tối đa tính tích cực chủ động sáng tạo của học sinh Do vậy ngời giáo viên với t cách là ngời định hớng, tổ chức, dẫn dắt để học sinh nghiên cứu và rút ra định lợng kiến thức cần nắm phải có
ph-ơng pháp dạy học phù hợp với đặc trng bộ môn Môn Ngữ văn trong nhà trờng THCS là môn đợc cấu tạo thành gồm 3 phân môn Văn, Tiếng việt và Tập làm văn, việc giảng dạy bộ môn này phải theo đặc trng của từng phân môn ở phân môn Văn, khi giảng dạy một tác phẩm văn chơng ( Thơ, Truyện ngắn) thì nhiệm vụ của giáo viên là phải giúp học sinh nắm đợc nội dung
và nghệ thuật của tác phẩm, cũng nh những đặc trng về thể loại văn chơng đang học đồng thời khơi dậy trong tâm hồn học sinh những khả năng cảm thụ thơ văn Muốn đạt đợc những
điều đó thì ngời giáo viên phải có hiểu biết cơ bản về đặc trng thể loại, về tác giả, về hoàn cảnh ra đời của tác phẩm… và
đặc trng phải thông qua một hệ thống câu hỏi đa dạng, phong phú, lô gíc kết hợp với các phơng pháp, biện pháp và các hình thức tổ chức dạy học phù hợp thì kết quả giờ dạy sẽ đợc nâng cao
Trong chơng trình Ngữ văn lớp 7 học kỳ I cụm bài thơ trữ tình hiện đại Việt Nam đợc đa vào giảng dạy gồm 3 bài: Cảnh
Trang 2khuya và Rằm tháng giêng( bài 12) Tiếng gà tra( bài 13), trong qúa trình giảng dạy cụm bài này tôi đã rút ra đợc một số kinh nghiệm để giúp học sinh đọc, hiểu cụm bài này có hiệu quả hơn Đó là nội dung bản kinh nghiệm này
II Giải quyết vấn đề :
1 Những điều cơ bản cần lu ý.
Về Thuật ngữ “ Thơ trữ tình” Đây là thuật ngữ chỉ chung các thể thơ thuộc loại trữ tình, trong đó những cảm xúc
và suy t của nhà thơ hoặc của nhân vật trữ tình trớc các hiện tợng đời sống đợc thể hiện một cách trực tiếp Tính chất cá thể hoá của cảm nghĩ và tính chất chủ quan hoá của sự thể hiện là những dấu hiệu tiêu biểu của thơ trữ tình Là tiếng hát của tâm hồn, thơ trữ tình có khả năng thể hiện những biểu hiện phức tạp của thế giới nội tâm, từ các cung bậc của tình cảm cho tới những chính kiến, những t tởng tiết học
Thuật ngữ thơ trữ tình đợc sử dụng nhằm phân biệt với thơ tự sự thuộc loại tự sự
1.2 Đặc điểm của ba bài thơ trữ tình đợc giới thiệu ở lớp 7:
Trong mỗi tác phẩm thơ trữ tình ở lớp 7 lại có một điểm riêng:
Bài Cảnh khuya và bài Rằm tháng giêng( phiên âm) đều đợc sáng tác bằng khổ thơ tứ tuyệt, mỗi bài gồm bốn câu, mỗi câu bảy chữ - bài Cảnh khuya đợc viết bằng chữ Việt, bài Rằm tháng giêng đợc viết bằng chữ Hán, bài Tiếng gà tra chủ yếu
đ-ợc viết bằng thể thơ năm chữ, xen kẻ sự biến đổi linh hoạt về
số chữ ở mỗi dòng và số câu trong mỗi khổ thơ Thể thơ năm chữ thờng không hạn định số câu, có ý kiến cho rằng nó bắt nguồn từ thơ ca dân gian
1 3 Về tác giả tác phẩm:
Tác giả của hai bài Cảnh Khuya và Rằm tháng giêng là Hồ Chí Minh ( 1890 - 1969) - Lãnh tụ vĩ đại của cách mạng Việt Nam Ngời đã lãnh đạo nhân dân ta đấu tranh dành độc lập tự
do cho dân tộc Ngời còn là danh nhân văn hoá Thế giới, một nhà thơ lớn
Tác giả của bài thơ Tiếng gà tra là Xuân Quỳnh ( 1942 -1988) - Một nhà thơ nữ xuất sắc của văn học Việt Nam hiện
đại Thơ bà thể hiện một hồn thơ trẻ trung, sôi nổi rất sâu sắc
mà cũng rất giàu nữ tính
Trang 3Xuân Quỳnh viết nhiều về những chuyện đời thờng giản
dị, bộc lộ những tình cảm tha thiết của nhà thơ với con ngời và cuộc sống
1 4 Về bối cảnh sáng tác:
Hai bài thơ Cảnh khuya và Rằm tháng giêng đợc tác giả Hồ Chí Minh viết ở chiến khu Việt Bắc những năm đầu kháng chiến chống Pháp ( 1947 - 1948)
Bài “ Tiếng gà tra” đợc viết trong thời kỳ đầu của cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ
1 5 Về nội dung khái quát của văn bản:
Nỗi bật trong các văn bản là sự thể hiện nội dung tình cảm của chủ thể trữ tình Hai bài Cảnh khua và Rằm tháng ngiêng vừa miêu tả cảnh đẹp vừa bộc lộ tình yêu thiên nhiên gắn liền với tình yêu nớc, đồng thời thể hiện phong thái ung dung và lạc quan của một vị lãnh tụ
Bài Tiếng gà tra thể hiện tình cảm gia đình hoà quyện trong tình yêu quê hơng đất nớc của một ngời chiến sĩ trên đ-ờng ra trận
2 Đọc hiểu văn bản:
2.1 Về cách đọc:
Với bài cảnh khuya câu một cần đọc ngắt giọng theo nhịp
3 - 4, câu 2 và câu 3 nhịp 4 -3, câu 4 nhịp 2 - 5
Cụ thể: Cảnh khuya
Tiếng suối trong / nh tiếng hát xa Trăng lồng cổ thụ / bóng lồng hoa Cảnh khuya nh vẽ / ngời cha ngủ Cha ngủ / vì lo nỗi nớc nhà
Với bài Rằm tháng giêng, đọc bản phiên âm chữ Hán câu 1 nhịp 4 - 3, câu 2 nhịp 2 - 3, câu 3 nhịp 4 -3, câu 4 nhịp 2-2- 3
Bản dịch thơ của Xuân Thuỷ đọc câu 1 nhịp 2 - 4, câu 2 nhịp 2- 4- 2, câu 3 nhịp 2- 4, câu 4 nhịp 2- 6
Cụ thể bản phiên âm
Kim dạ nguyên tiêu / nguyệt chính viên Xuân giang /xuân thuỷ /tiếp xuân thiên Yên ba thâm xứ / đàm quân sự Dạ bán / quy lai / nguyệt mãn
thuyền
Bản dịch thơ của Xuân Thuỷ
Rằm xuân / lồng lộng trăng soi Sông xuân /nớc lẫn màu trời / thêm xuân
Giữa dòng /bàn bạc việc quân Khuya về / bát ngát trăng ngân đầy thuyền
Trang 4Khi đọc bài thơ này cần so sánh văn bản phiên âm và văn bản dịch ( Dịch nghĩa và dịch thơ) để có thể hiểu cặn kẻ các lớ nghĩa trong nguyên tác
Với bài Tiếng gà tra, mỗi câu bắt đầu bằng “ Tiếng gà tra” đọc chậm, thể hiện sự hồi tởngvới tình cảm tha thiết Trong đoạn thơ đầu xuống giọng khi đọc câu “ Cục… Cục tác, cục ta” và câu nghe gọi về tuổi thơ vừa xuống giọng vừa đọc chậm hơn các câu khác Đoạn thơ cuối câu “Vì lòng yêu Tổ Quốc, vì xóm làng thân thuộc”, đọc lên giọng khoẻ khoắn, ba câu sau chú ý nghĩ hơi và xuống giọng thể hiện niềm yêu quý
và biết ơn của tác giả với bà sự gắn bó của tác giả với kỷ niệm sâu sắc thời thơ ấu
2 2 Hệ thống câu hỏi đọc và hiểu( Tác phẩm thơ trữ tình)
ở phần này tôi đa ra một hệ thống câu hỏi (Tơng ứng với mỗi bài) nhằm giúp học sinh khai thác và nắm vững những giá trị về nội dung cũng nh giá trị về nghệ thuật của mỗi tác phẩm thơ nói trên
Hai bài Cảnh khuya và Rằn tháng giêng
2 2.1 ? Bài thơ “Cảnh khuya” và Nguyên tiêu (Phiên âm)
đợc làm theo thể thơ nào? vận dụng những hiểu biết về thể thơ này qua những bài thơ đờng mà em đã học, hãy chỉ ra các đặc điểm về số tiếng “ chữ” trong mỗi câu thơ, số câu của một bài, cách gieo vần, ngắt nhịp của hai bài thơ nói trên.
+ Với bài Cảnh khuya
? Phân tích hai câu thơ đầu của bài cảnh khuya (Chú ý
âm thanh và cách so sánh trong câu thơ thứ nhất, vẻ
đẹp của hình ảnh trong câu thơ thứ hai).
- Hai câu thơ đầu miêu tả cảnh trăng sáng về khuya Một không gian rộng lớn thơ mộng, một âm thanh trong treo dịu dàng và tơi sáng của thiên nhiên Hai câu thơ biểu hiện sự say
mê vẻ đẹp thiên nhiên của tác giả
? Hai câu thơ cuối của bài cảnh khuya đã biểu hiện những tâm trạng gì của tác giả Trong hai câu thơ ấy có từ nào đợc lặp lại và điều đó có tác dụng nh thế nào đối với việc thể hiện tâm trạng của nhà thơ?
- Trong tâm hồn nghệ sĩ Bác thấy cảnh đẹp nh tranh vẽ
đồng thời vẫn canh cánh về vận mệnh của đất nớc Hai từ “Cha ngũ” đợc lặp lại làm cầu nối hai câu thơ Một lần cha ngũ thể hiện sự nhảy cảm của tâm hồn một lần thể hiện nỗi niềm và bản lĩnh thờng trực Chính cái cầu nối ấy làm nỗi bật chất thép hài hoà trong vẻ đẹp tâm hồn của lãnh tụ
+ Với bài Rằm tháng giêng
Trang 5? Hãy nhận xét về hình ảnh không gian và cách miêu tả không gian trong bài Rằm tháng giêng, Câu thơ thứ hai
có gì đặc biệt về từ ngữ và đã gợi ra vẻ đẹp của không gian đêm Rằm tháng giêng nh thế nào?
- Không gian trong bài Rằm tháng giêng là một không gian rộng lớn bầu trời mặt nớc, dòng sông nh nối liền trải rộng bởi sắc xuân bao la bát ngát Cách tả không gian từ gần tới xa từ thấp lên cao sông nớc trời ba lần lặp lại chữ xuân cảm hứng nh bao trùm nh trải rộng làm cho khí sắc mùa xuân tơi đẹp tấm
đợm hồn tạo vật
? Bài nguyên tiêu (phiên âm gợi cho em nhớ tới những
tứ thơ câu thơ và hình ảnh nào trong thơ cổ Trung Quốc có trong Ngữ văn 7 Tập 1.
Đọc bài thơ dễ liên tởng đến câu thơ trong bài phong kiều dạ bạc của Trơng Kế: “Dạ bán chung thanh đáo khách thuyền” Cả hai câu thơ đều nói về thời gian khuya (dạ bán)
đều nói về con thuyền trên sông nớc Tuy vậy một bên là tiếng chuông nh ngời khách đến thăm con thuyền đỗ bến Còn trong thơ Bác ánh trăng chan chứa nh đầy cả con thuyền đang trở về
? Cảnh khuya và Rằm tháng giêng đợc viết trong những năm đầu rất khó khăn của cuộc khánh chiến chống thực dân Pháp Hai bài thơ đó đợc biểu hiện tâm hồn và phong thái của Bác Hồ nh thế nào trong hoàn cảnh ấy?
- Hai bài Cảnh khuya và Rằm tháng giêng đợc viết tại Việt Bắc khi mà cuộc kháng chiến gặp muôn vàn khó khăn tuy thế Bác vẫn rất yêu thiên nhiên, vẫn ung dung làm việc, vẫn chan hoà trong ánh trăng thơ mộng của núi rừng có lo lắng cho đất nớc nhng cũng không vì thế mà hững hờ trớc vẻ đẹp của thiên nhiên điều đó nói lên phẩm chất lạc quan và phong thái ung dung của Bác
? Hai bài thơ đều miêu tả cảnh trăng ở chiến khu Việt Bắc em hãy nhận xét cảnh trăng trong mỗi bài có nét
đẹp riêng nh thế nào?.
- Trăng trong bài Cảnh khuya là trăng sáng giải lên ngọn cây
cổ thụ rồi in bóng lên mặt đất, trăng đợc nhân hoá nh lồng bóng vào cổ thụ để tạo ra bóng lồng (in) hoa trên mặt đất, cảnh vật núi rừng hiện ra lồng lộng dới ánh trăng: Cảnh khuya
nh vẻ thêm vào đó tiếng suối đêm khuya lại càng nghe trong trẻo ngân nga nh tiếng hát càng tạo cho đên trăng vẻ đẹp thơ mộng
- Trăng trong bài Rằm tháng giêng là trăng mùa xuân không khí và hơng vị mùa xuân cảnh trăng ở đây là trăng trên sông
Trang 6nớc có con thuyền thấp thoáng trong sơng khói tràn đầy ánh trăng
? Đặc sắc về nội dung và nghệ thuật của hai bài thơ Cảnh khuya và Rằm tháng giêng là:
A Cảnh vật vừa có màu sắc cổ điển vừa toát lên sức sống của thời đại
B Tâm hồn thi sỹ kết hợp thật đẹp với phẩm chất chiến sỹ trong con ngời Hồ Chí Minh
C Sử dụng nhiều biện pháp nghệ thuật có giá trị biểu cảm cao
D Gồm cả 3 yếu tố trên
2 2.2 Với bài Tiếng gà tra:
? Cảm hứng của tác giả đợc khơi gợi từ sự việc gì, mạch cảm xúc trong bài thơ đợc diễn biến nh thế nào?
- Âm thanh tiếng gà là đầu mối liên tởng gợi về hình ảnh quê hơng trong đó sâu đậm và thắm thiết nhất là tình cảm bà cháu tình cảm đó càng sâu đậm và thắm thiết trong tâm hồn cháu lúc đi xa
? Những hình ảnh và kỷ niệm gì trong tuổi thơ đã
đợc gợi lại từ tiếng gà tra? Qua đó bài thơ đã biểu hiện những tình cảm gì của tác giả?
- Hình ảnh những con gà mái mơ, mái vàng và ổ trứng hồng
đẹp nh trông tranh
- Một kỷ niệm về tuổi thơ dại: Tò mò xem trộm gà đẻ, bị bà mắng
- Hình ảnh ngời bà đầy lòng yêu thơng chắt chiu dành dụm chăm lo cho cháu
- Niềm vui và mong ớc nhỏ be của tuổi thơ: Đợc bộ quần áo mới
từ tiền bán gà ớc mong ấy đi vào cả trong giấc ngũ tuổi thơ Qua những kỷ niệm đợc gợi lại tác giả đã biểu lộ tâm hồn trong sáng, hồn nhiên của một em nhỏ và tình cảm trân trọng, yêu quý đối với bà của đứa cháu
? Em cảm nhận đợc gì về hình ảnh ngời bà và tình cảm bà cháu đợc thể hiện trong bài thơ?.
- Trong dòng kỷ niệm tuổi thơ in đậm nét hình ảnh bà
và tình bà cháu, hình ảnh bà trong kỷ niệm của cháu hiện lên những nét nỗi bật: Tần tảo, chắt chiu trong cảnh nghèo dành tron vẹn tình yêu thơng chăm lo cho cháu, bảo ban nhắc nhở cháu ngay cả khi mắng cháu cũng là vì tình yêu thơng cháu Những kỹ niệm về bà đã biểu hiện tình bà cháu thật sâu nặng thắm thiết bà chăt chiu chăm lo cho cháu, cháu yêu thơng kính trọng và biết ơn bà Nếu không nhớ thơng biết ơn bà làm sao mà viết đợc những câu thơ ghi lại đợc những kỹ niệm đẹp
nh thế thơ với đời hiện tại và quá khứ cứ đan xen gắn bó hài
Trang 7hoà tự nhiên hồn nhiên trong veo nh nắng mùa thu và gió mát ngày hè vậy
?Bài thơ làm theo thể năm tiếng nhng có những chổ biến đổi khá linh hoạt Em có nhận xét gì về cách gieo vần về số câu ( dòng) thơ trong mỗi khổ? Câu thơ “ Tiếng gà tra” Đợc lặp lại nhiều lần trong bài ở những vị trí nào và có tác dụng ra sao?.
Bài thơ đợc sáng tác theo thể thơ ngũ ngôn ( năm tiếng) nhng rất sáng tạo và linh hoạt mỗi khổ trong một bài thơ ngũ ngôn th-ờng có 4 câu nhng trong bài này chỉ có 3 khổ 4 câu, các khổ thơ khác đều từ 5 đến 6 câu, riêng khổ thứ nhất có đến 7 câu thơ Do số câu trong một khổ không đều nhau nên cách gieo vần cũng không theo cách thức thông thờng Phần lớn là vần cách nhiều khi không nhất thiết đúng vần mà chỉ cần giữ
đợc âm điệu Câu cuối của khổ trớc cũng không cần vần với câu đầu của khổ sau Mặc dù vậy, đọc bài thơ lên nghe vẫn rất hài hoà trong mạch cảm xúc dào dạt và thiêng liêng của tác giả Các câu thơ trong bài hầu hết đều năm tiếng riêng câu thơ “ Tiếng gà tra” mở đầu các khổ thứ hai, thứ ba thứ t và thứ bảy chỉ có ba tiếng Việc bắt đầu các khổ thơ năm tiếng bằng một câu thơ ba tiếng nh vậy đã tạo nên một điểm nhấn
về cảm xúc Sau mỗi câu “ Tiếng gà tra” Tác giả lại nhớ về một hình ảnh một kỷ niệm thân thuộc Câu thơ đó đã kết nối cảm xúc trong bài, nối kết các khổ thơ với nhau, đã hoà trộn những hình ảnh và kĩ niệm trong một xúc cảm gia diết nồng nàn
?.Tình cảm, cảm xúc nào đợc thể hiện trong bài thơ?.
A Hoài niệm tuổi thơ
B tình bà cháu
C Tình quê hơng đất nớc
D Cả ba ý trên
Đáp án D
? Đặc sắc nghệ thuật của bài thơ trên là?
A Cách diễn đạt tự nhiên với những hình ảnh giản dị chân thực
B Ngôn ngữ cô đọng hàm súc
C Sử dụng các biện pháp so sánh, nhân hoá có giá trị biểu cảm cao
D Sử dụng rộng rãi lối liên tởng, tởng tợng
Đáp án A
3 Liên hệ:
Với mục đích lấy kiểu văn bản làm trục phát triển kiến thức khi đọc hiểu bài thơ trên có thể liên hệ đến các bài thơ khác nh:
Trang 8- Từ bài cảnh khuya liên hệ với bài ngắm trăng( Vọng nguyệt) Trích trong nhật kí trong tù của Bác
Trong tù không rợu cũng không hoa Cảnh đẹp đêm nay, khó hững hờ Ngời ngắm trăng soi ngoài cửa sổ Trăng nhòm khe cữa ngắm nhà thơ
Phân tích vẻ đẹp của chất thép và chất trữ tình hoà quyện trong tâm hồn vị lãnh tụ - nhà thơ Hồ Chí Minh
- Từ bài Rằm tháng giêng liên hệ với bài thơ Đi thuyền trên sông đáy- một bài thơ đựơc Bác sáng tác vào mùa
thu năm 1949, ở chiến khu Việt Bắc:
Dòng sông lặng ngắt nh tờ Sao đa thuyền chạy, thuyền chờ trăng theo.
Bốn bề phong cảnh vắng teo Chỉ nghe cót két tiếng chèo thuyền nan Lòng riêng riêng những bàn hoàn
Lo sao khôi phục giang san Tiên rồng Thuyền về, trời đả rạng đông Bao la nhuộm một màu hồng đẹp tơi
? So với bài Rằm tháng giêng, Bài thơ này có những điểm
giống và khác nào nỗi bật?
- Từ bài “ Tiếng gà tra” liên hệ với bài “ Tiếng trẻ học bài “
Của nhà thơ Vơng Trọng
Trẻ hơn tiếng gà tập gáy Khi mùa về thóc vàng sân phơi Sống hơn tiếng chim chèo bẻo Vắt vẻo ngọn tre mỗi sáng gọi ngời
Tiếng trẻ học bài
Nh một mầm măng Xuyên vào sáng sớm
ở đây gần chiến trờng Không gian rung nhiều tiếng động Vẫn có phút giây yên lặng Cho rễ làm củ, cho nụ làm hoa Bình minh về đậu trên trang sách Mang tiếng trẻ học bài vang xa
Từ những ngôi nhà ba bề ụ đất Thức vờn rau xanh tĩnh giấc Hạt sơng căng tron, lung linh
Hố bom ngơ ngác lắng thinh Không hiểu nỗi âm thanh kì diệu
Một nhà Hai ba nhà Cả làng tôi nh nhà nào cũng vang tiếng trẻ
Trang 9Bài ca dao Bài sử ký Gọi mặt trời lên Tiếp một ngày đánh Mỹ Khẩu trung liên trên đê Khẩu pháo ngoài trận địa Gửi áo bạc lắng nghe Tiếng trẻ học bài
( 1970)
?Âm thanh quen thuộc đời thờng ( Tiếng trẻ học bài ) có ý nghĩa nh thế nào giữa khung cảnh “ ở đây gần chiến trờng, không gian rung nhiều tiếng động”?
III Kết luận:
Trong các giờ dạy học Ngữ Văn 7, tôi tin rằng từ những lời giảng thấu tình đạt lý cùng việc vân dụng các phơng pháp dạy phù hợp, kết hợp sự chuẩn bị chu đáo của giáo viên trong giờ dạy
… học sinh sẽ tiếp nhận vẻ đẹp văn chơng một cách tự nhiên thoải mái , biết khám phá hết những giá trị về nội dung và nghệ thuật của tác phẩm qua sự gợi dẫn của thầy Đồng thời khi tiếp nhận không bị “ gò ép” hay “thụ động”, “ giáo điều” Giờ lên lớp giữa thầy và trò phải thực sự cởi mở, chân tình… có nh vậy thì giờ dạy Văn mới mang lại hiệu quả cao
Trên đây là một số suy nghĩ, hiểu biết của bản thân vân dụng khi dạy Sách Ngữ văn 7 tập I.Tôi xin đa ra để đồng nghiệp tham khảo Rất mong đợc sự bổ sung góp ý xây dựng của quý đồng nghiệp, của quý cấp chuyên môn để bàn kinh nghiệm của tôi thực sự bổ ích nhằm không ngừng nâng cao hiệu quả giờ dạy, đa chất lợng học sinh ngày một tiến lên
Tôi xin chân thành cảm ơn