Dạy học theo hớng phát huy tính tích cực của ngời học, thực chất là tổ chức các hoạt động nhận thức cho học sinh thông qua sử dụng hiệu quả một hệ thống câu hỏi gợi mở dẫn dắt ngời học t
Trang 1A- Đặt vấn đề
Dạy học là một môn khoa học, đồng thời cũng là một nghệ thuật Trên phơng diện khoa học, ngời giáo viên vận dụng các quy luật mà khoa học
"khoa học cơ bản, tâm lý học, giáo dục học " đã tổng kết đợc Khi vận dụng các quy luật (tri thức khoa học) muốn đạt hiệu quả thì bao giờ cũng là sự vận dụng sáng tạo Dạy học theo hớng phát huy tính tích cực của ngời học, thực chất là tổ chức các hoạt động nhận thức cho học sinh thông qua sử dụng hiệu quả một hệ thống câu hỏi gợi mở dẫn dắt ngời học theo những dụng ý s phạm
định trớc
Năm học 2006-2007, năm đầu dạy học toán lớp 5 theo chơng trình giáo dục mới Để học sinh phát triển năng lực t duy khả năng suy luận hợp lý và diễn đạt đúng (nói và viết), giáo viên phải thiết kế hệ thống câu hỏi trong dạy học Toán là rất cần thiết Việc thiết kế hệ thống câu hỏi và sử dụng câu hỏi trong dạy học Toán nhằm tích cực hoá ngời học, góp phần hình thành bớc đầu phơng pháp tự học và làm việc có kế hoạch, khoa học, chủ động, linh hoạt, sáng tạo
Toán 5 có vị trí đặc biệt quan trọng trong quá trình dạy học Toán ở tiểu học Quá trình dạy học Toán 5 luôn gắn với việc củng cố ôn tập các kiến thức
và kỹ năng cơ bản của môn Toán ở tiểu học Toán 5 đem lại mức chất lợng giáo dục cơ bản về môn Toán ở tầm cao hơn trớc cho mọi đối tợng học sinh, góp phần nâng cao chất lợng giáo dục và thực hiện sự bình đẳng trong giáo dục tiểu học
Việc dạy Toán 5 phải tạo đợc hứng thú và tinh thần trách nhiệm trong học tập của học sinh, tạo lập môi trờng học tập thân thiện và động viên, khuyến khích học sinh tham gia tích cực vào quá trình học tập, hình thành kỹ năng, thói quen tự học theo năng lực của từng học sinh
Làm thế nào để học sinh học tốt Toán 5 theo chơng trình sách giáo khoa mới Đây là trách nhiệm của ngời dạy Toán 5 Với lí do trên tôi đã nghiên cứu
và thực hiện đề tài "Kỹ thuật đặt cõu hỏi trong dạy Toỏn 5 nhằm tớch cực hoỏ hoạt động học tập của học sinh"
Mục đích của việc nghiên cứu đề tài này là tìm ra một số giải pháp hữu hiệu để nhằm tích cực hoạt động học tập của học sinh khi học Toán 5
Trang 2B- Nội dung cơ bản
I Cơ sở lý luận
Câu hỏi đợc thiết kế và sử dụng nh thế nào thì tích cực hoá ngời học Với mục đích: Hớng dẫn học sinh tự phát hiện vấn đề của bài học rồi tổ chức cho học sinh huy động những hiểu biết của bản thân (hoặc nhóm) để thiết lập mối quan hệ giữa vấn đề mới, phát hiện với những kiến thức thích hợp đã biết,
từ đó tự tìm cách giải quyết vấn đề Hạn chế những lời giải theo kiểu truyền
đạt kiến thức sẵn có Khuyến khích mọi ý kiến đóng góp của học sinh trong phát hiện giải quyết vấn đề và giúp học sinh lựa chọn ý kiến hợp lý nhất
Hệ thống câu hỏi khoa học giúp học sinh tự phát hiện ra mối liên hệ giữa vấn đề (tình huống) có vấn đề trong bài tập và các kiến thức đã tích luỹ
đợc, từ đó học sinh biết lựa chọn sử dụng những kiến thức để giải bài tập Giúp học sinh tự luyện tập thực hành theo khả năng của từng học sinh Tránh cách dạy học "đồng loạt" "bình quân"; nên chấp nhận tình trạng trong cùng một khoảng thời gian học sinh làm đợc nhiều bài tập Khuyến khích sự
hỗ trợ lẫn nhau giữa các đối tợng học sinh bằng cách tổ chức cho học sinh trao đổi ý kiến về cách giải của các bạn để rút ra kinh nghiệm cho bản thân Tập cho học sinh có thói quen Tìm nhiều cách giải (nếu có thể) và lựa chọn cách giải hợp lý nhất, không thoả mãn với kết quả đã đạt đợc Tự kiểm tra, tự đánh giá, tự rút kinh nghiệm khi làm bài và chữa bài Muốn nh vậy, giáo viên cần phải có hệ thống câu hỏi hợp lý, khoa học, lôgic, vừa sức để tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh
1 Thực trạng vấn đề nghiên cứu:
Nhìn chung, cha có công trình nghiên cứu nào đa ra một quy trình nghiêm ngặt để thiết kế và sử dụng hệ thống câu hỏi cho mọi tình huống dạy học Hiệu quả của hệ thống câu hỏi không chỉ phụ thuộc nhiều vào trình độ chuyên môn và kỹ năng s phạm của giáo viên mà còn phụ thuộc vào cả nội dung và đối tợng dạy học trong một tình huống cụ thể
Mỗi dụng ý s phạm cần đặt vào sử dụng một dạng câu hỏi đặc thù Tuy nhiên, mỗi câu hỏi phát huy đợc hiệu quả hay không còn phụ thuộc rất nhiều yếu tố khác nh: Thời điểm nêu câu hỏi, ngôn ngữ dùng trong câu hỏi; tính lôgic của hệ thống câu hỏi; mức độ hớng đích của câu hỏi
Yêu cầu cơ bản về kĩ thuật đặt câu hỏi nhằm tích cực học tập của học sinh
+ Câu hỏi không quá dễ và cũng không quá khó
Trang 3+ Phù hợp với mục đích, tính yêu cầu nội dung bài học
+ Mỗi câu hỏi phải có nội dung chính xác, không mập mờ
+ Câu hỏi đa ra đúng lúc, đúng chỗ, đúng mức độ
Một cách khái quát, kĩ thuật đặt câu hỏi, cần tuân thủ 4 nguyên tắc cơ bản sau:
- Đảm bảo tính s phạm: dễ hiểu, rõ ràng, ngắn gọn vừa sức với đối tợng học sinh
- Đảm bảo tính lôgic, tính hệ thống của các câu hỏi theo dụng ý s phạm nhất quán
- Đảm bảo tính đa dạng: tính phát triển liên tục theo mức độ phát triển của kiến thức và trình độ học tập của học sinh
2 Những khó khăn và hạn chế của giáo viên khi sử dụng là thuật
đặt câu hỏi trong dạy toán:
* Về phía giáo viên:
- Trong thực tế những yêu cầu kĩ thuật đặt câu hỏi nêu trên, ít đợc giáo viên chú ý đúng mức Nên vẫn có thể có những sai lầm xảy ra Tôi đã tham gia dự giờ, rút kinh nghiệm nhiều tiết toán của đồng nghiệp, đã xác định một vài lúng túng phổ biến của giáo viên về kĩ thuật đặt "câu hỏi trong dạy toán"
- Giáo viên còn đặt câu hỏi chung chung, chỉ có tính hình thức mà không đặt bất cứ một hớng giải cho bài toán cụ thể
Giáo viên thờng dùng các câu hỏi sau:
+ Bài toán cho biết gì? Bài toán hỏi gì?
+ Muốn trả lời đợc câu hỏi của bài toán ta làm thế nào?
- Giáo viên còn mắc bệnh " sốt ruột" bản thân nhiều lúc học sinh cha trả lời đợc câu hỏi hay còn lúng túng, giáo viên đã trả lời thay hoặc áp đặt cách trả lời trớc khi học sinh tìm ra cách trả lời
* Về phía học sinh:
- Do nhiều học sinh không hiểu đầy đủ về quy tắc và nội dung khái niệm toán học dẫn đến nắm bài không chắc, giải toán thờng sai, hoặc cha chắc chắn
- Học sinh tham gia tích cực trả lời các câu hỏi có hệ thống sẽ nhanh chóng hiểu bài, phân tích nội dung bài toán, nắm chắc kiến thức để từ đó hình thành kĩ năng học toán
Xuất phát từ những thực trạng trên, tôi đã tiến hành một số giải pháp để
sử dụng kĩ thuật đặt câu hỏi trong dạy toán nhằm phát huy tính tích cực học tập của học sinh
II- Một số giải pháp cụ thể:
Trang 41- Tổ chức các hoạt động nhận thức cho học sinh thông qua việc sử dụng hệ thống câu hỏi hợp lý, lôgic dẫn dắt ngời học theo những dụng ý
s phạm định trớc
Ví dụ:
Giáo viên muốn hớng dẫn học sinh tìm cách tính diện tích của thửa ruộng nh hình vẽ trên
- Chúng ta hãy so sánh xem 2 cách đặt câu hỏi sau:
* Cách 1: Giáo viên đa ra câu hỏi gợi ý sau:
Câu hỏi 1: Mảnh đất của thửa ruộng đợc ghép bởi những hình nào?
(Từ "ghép bởi" dùng sai về ý nghĩa thực tế ở chỗ ai ghép)
Câu hỏi 2: Hãy viết công chức tính diện tích hình tam giác? Công thức
tính diện tích hình thang
Câu hỏi 3: Đã biết công thức nào để tính diện tích của mảnh đất này
ch-a?
Với hệ thống câu hỏi trên, cha sắp xếp các câu hỏi hợp lý, lôgic và không có độ gắn kết giữa nội dung toán học và cách diễn đạt từ thực tế, mặc
dù đã đặt đợc câu hỏi đúng
* Cách 2: Giáo viên đa ra hệ thống câu hỏi hợp lý, lôgic sau:
Câu hỏi 1: Ta đã có công thức nào để tính diện tích của mảnh đất này
cha?
Câu hỏi 2: Mảnh đất của thửa ruộng có thể tách thành những hình nào
đã biết công thức tính diện tích?
Câu hỏi 3: Hãy viết công thức tính diện tích của các hình đó (hình tam
giác? hình thang? )
Câu hỏi 4: Diện tích thửa ruộng bằng tổng diện tích của những mảnh
đất hình nào?
M
N
E
Trang 5Với cách hai, hệ thống câu hỏi đảm bảo tính lôgic, khoa học sẽ giúp học sinh nắm bắt kiến thức, tích cực hoạt động học tập
2- Với mỗi dụng ý s phạm cần đặt và sử dụng một dạng câu hỏi thích hợp:
* Thu hút sự chú ý của học sinh với dạng câu hỏi "lửng" chẳng hạn:
- Liệu có thể giải quyết đợc điều đó hay không?
- Vấn đề khó khăn nằm ở đâu?
- Ngời ta giải quyết bằng cách nào?
* Gọi động cơ cho những hoạt động chủ động, tích cực với dạng cây hỏi
"khơi ngòi"
Ví dụ: Qua bài này giúp chúng ta điều gì?
- Vận tốc đà điểu 1050m/phút cho biết điều gì?
- Vận tốc của một chuyển động cho ta biết điều gì?
* Dẫn dắt ngời học tiến tới một hoặc nhiều cách giải quyết với dạy câu hỏi "kích thích"
- Chúng ta có còn cách giải nào khác không?
* Thăm dò, chuẩn đoán một số lỗi sai với dạy câu hỏi yêu cầu trả lời nhanh
- Tại sao đúng?
- Tại sao sai?
* Ví dụ: Dạng toán trắc nghiệp [Đúng, Sai]
(Bài 3, trang 30): Đúng ghi Đ, sai ghi S
a- 85km2 < 820ha
b- 51ha > 60.000m2
c- 4dm2 7cm2 = 4
10
7
dm2 Yêu cầu giải bài toán này là ghi chữ Đ hoặc chữ S đúng với nội dung câu hỏi
Tuy nhiên cần phải có câu hỏi để học sinh "giải thích"
- Vì sao ghi đợc Đ (hoặc S) nh vậy?
3- Cần tôn trọng thời gian suy nghĩ, cân nhắc của học sinh:
Khi học sinh có câu trả lời không đúng, giáo viên cần gợi mở u điểm, làm bật lên mọi cố gắng, dù nhỏ nhất của học sinh, giúp học sinh nắm bắt đợc kiến thức
Ví dụ: Các bài toán "trắc nghiệm" trong Toán 5, trong đó có "trắc
nghiệm 4 lựa chọn" là các dạng toán mới làm quen trong sách giáo khoa mới,
Trang 6cần có những câu hỏi để khẳng định kết quả trả lời đúng; tránh tình trạng học sinh chỉ "khoanh" vào chữ theo cảm tính hoặc dựa vào bạn
(Bài 2 - trang 149) Có 20 viên bi trong đó có 3 viên bi nâu, 4 viên bi
xanh, 5 viên bi đỏ, 8 viên bi vàng Nh vậy
4
1
số viên bi có màu:
* Trong trờng hợp này, nếu học sinh còn lúng túng giáo viên gợi ý bằng câu hỏi:
- Câu hỏi 1: Viết phân số biểu thị số bi từng màu so với toàn bộ số bi ta
viết nh thế nào?
- Câu hỏi 2: Trong các phân số viết đợc có phân số nào bằng
4
1
?
- Sau khi học sinh giải thích cách làm:
Hỏi câu hỏi 3: Dựa vào tính chất nào của phân số em làm đợc bài này?
- Giáo viên tránh bệnh "sốt ruột" Phải kiên trì, gợi mở để học sinh tự phát hiện ra kiến thức
4- Cần tận dụng những câu trả lời tốt vừa khẳng định, vừa nêu vấn
đề mới
Ví dụ: Khi giải toán chuyển động đều, học sinh còn "lúng túng" về ghi kết quả phép tính liên quan đến các đơn vị đo của vận tốc thời gian, quãng đ-ờng Do đó cần lu ý rõ sự "tơng ứng" giữa các đơn vị đo vận tốc, thời gian và quãng đờng Chẳng hạn:
- Để học sinh hiểu rõ: cần thờng xuyên có các câu hỏi:
- 5km/giờ cho em biết điều gì?
- 15km/ phút cho em biết điều gì?
Để tính vận tốc: Công thức V =
t
S
đã khẳng định nêu suy ra cách tìm quãng đờng (S) hoặc tìm thời gian (t) ta làm nh thế nào?
Học sinh sẽ không bị nhầm lẫn đến các đơn vị đo của V, S, t
C- Kết luận
I- Kết quả:
Trang 7Trên đây là một số giải pháp tôi đã nghiên cứu và áp dụng trong năm học 2006 - 2007 Đó là những kĩ thuật thiết kế và sử dụng câu hỏi nhằm gợi hớng t duy tích cực học tập cho học sinh trong dạy toán ở tiểu học nói chung
và dạy Toán 5 nói riêng Với tất cả những cố gắng nỗ lực của bản thân trong việc rèn cho học sinh học toán, tôi thấy mình đã đạt những thành công nhất
định Trong lớp rất nhiều em tích cực hứng thú khi học Toán, biết tự kiểm tra bài của mình, tự kiểm tra bài cho bạn và giúp bạn sửa sai Các giờ học thực sự
có hiệu quả cao
II- Bài học rút kinh nghiệm:
- Để có kĩ thuật đặt câu hỏi nhằm gợi hớng t duy tích cực của học sinh trong dạy Toán cần: Xác định mục đích dạy học, tính chất của nội dung bài học, đối tợng dạy học Phân chia nội dung bài học thành các đơn vị tri thức nhỏ sát với mục tiêu thành phần của tiết học Dự kiến phần nội dung sẽ sử dụng câu hỏi, mục đích hỏi, số câu hỏi Chính xác hoá các câu hỏi theo mục
đích s phạm Vận dụng các giải pháp trên vào từng bài học thật linh hoạt Ngời thầy là "trọng tài" có vai trò tổ chức điều hành hớng dẫn, động viên học sinh trong suốt quá trình học tập Sau mỗi câu trả lời đúng, ngời thầy phải đánh giá và động viên kịp thời để gây hứng thú học tập cho học sinh
III- Giải pháp thời gian tới:
"Sử dụng kĩ thuật đặt câu hỏi trong dạy toán nhằm tích cực hoá hoạt
động của học sinh" là rất cần thiết, rất khoa học Đây là cả một quá trình lao
động bền bỉ, kiên trì, sáng tạo, nghiêm túc của cả thầy và trò Vậy trong thời gian tới tôi tiếp tục duy trì và cố gắng thực hiện và sáng tạo hơn nữa
Trong cách diễn đạt ý tởng của mình, chắc hẳn sẽ có những điều thiết sót hoặc cha rõ ràng Tôi rất mong đợc sự đóng góp tham gia của cấp trên và
đồng nghiệp, giúp cho đề tài của tôi thêm sâu sắc
Tôi xin chân thành cảm ơn!
Tiên Dơng, ngày tháng 4 năm 2007
Ngời viết
Bùi Văn Hùng
Trang 8Mục lục
Trang
1- Tổ chức các hoạt động nhận thức cho học sinh thông qua sử dụng
hệ thống câu hỏi hợp lý, lôgic, dẫn dắt ngời học theo dụng ý s phạm 4 2- Với mỗi dụng ý s phạm cần đặt và sử dụng một dạng câu hỏi thích hợp 5 3- Cần tôn trọng thời gian suy nghĩ, cân nhắc của học sinh 6 4- Cần tận dụng những câu trả lời vừa khẳng định, vừa nêu vấn đề mới 7
Trang 9Phòng giáo dục huyện đông anh Trờng tiểu học tiên dơng
Giáo viên: Bùi Văn Hùng
"Kĩ thuật đặt câu hỏi trong dạy toán nhằm tích cực hoá hoạt động học tập
của học sinh"
Năm học 2006 - 2007