Con người trong truyện ngắn Thạch Lam (Dưới cái nhìn thi pháp học)

Vì lẽ đó, khi xem xét một tác phẩm văn học, đánh giá vị trí của nhà văn ta không thể bỏ qua quan niệm nghệ thuật về con người và sự thể hiện của quan niệm đó trong các sáng tác của họ..

PHẦN I: MỞ ĐẦU

I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Từ xưa đến nay, con người đóng vai trò là chủ thể, là đối tượng trung tâm, làmục đích hướng đến của văn học Dù nhà văn có viết về thời gian, không gian hay đối tượng nào thì cuối cùng điều mà nhà văn muốn hướng đến không gì khác ngoài những điều trăn trở về con người Vì lẽ đó Nguyễn Siêu từng khẳng định

“Văn chương có loại đáng thờ, loại không đáng thờ Loại không đáng thờ là loại chỉ chuyên chú ở văn chương Loại đáng thờ là loại chuyên chú ở con người” Vì

lẽ đó, khi xem xét một tác phẩm văn học, đánh giá vị trí của nhà văn ta không thể

bỏ qua quan niệm nghệ thuật về con người và sự thể hiện của quan niệm đó trong các sáng tác của họ

Nhìn lại dòng văn học Việt Nam đầu thế kỉ XX, không ai có thể phủ nhận vai trò và vị trí của Thạch Lam (1910 -1942) Ông là một trong những cây bút tỏa sáng nhất trong nhóm Tự Lực Văn Đoàn, là người đặt nền móng cho dòng văn xuôi trữ tình Việt Nam Dù quãng thời gian sáng tác không dài, sự nghiệp sáng tác không đồ sộ nhưng Thạch Lam đã cống hiến hết mình và để lại một di sản văn học quý báu trên nhiều thể loại: Tiểu thuyết, truyện ngắn, kí Song làm nên tên tuổi của Thạch Lam chủ yếu là các truyện ngắn được viết bằng lối viết nhẹ nhàng, kín đáo, tế nhị Đồng thời sức lôi cuốn đặc biệt trong truyện ngắn Thạch Lam chính là quan niệm về con người được thể hiện sâu sắc và độc đáo trên từng trang viết Mỗi sáng tác của Thạch Lam là sự thăng hoa của tâm hồn, tư tưởng, quan niệm nghệ thuật của nhà văn về con người Vì thế nghiên cứu sáng tác của Thạch Lam không thể không quan tâm đến quan niệm nghệ thuật về con người và sự thể hiện của quan điểm đó trong các sáng tác truyện ngắn của ông

Trong chương trình THPT, Thạch Lam là một trong những tác giả quan

trọng Hai đứa trẻ là tác phẩm tiêu biểu cho phong cách truyện ngắn trữ tình của

nhà văn Muốn hiểu sâu hơn về tác phẩm này thiết nghĩ cần tìm hiểu nhiều hơn về

tư tưởng và nghệ thuật của Thạch Lam ở nhiều các truyện ngắn khác Đề tài này mong muốn cung cấp thêm cho người dạy và người học những kiến thức mở rộng

về quan niệm nghệ thuật về con người của Thạch Lam và những đặc điểm về nội dung cũng như hình thức nghệ thuật của truyện ngắn Thạch Lam khi thể hiện quan niệm nghệ thuật về con người.

Xuất phát từ những lí do trên đã thôi thúc chúng tôi đi tìm hiểu đề tài Con

người trong truyện ngắn Thạch Lam.

II MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Thạch Lam là một tác giả quan trọng trong chương trình ngữ văn 11,lâu nay khi tìm hiểu về Thạch Lam các nhà nghiên cứu thường chú ý đến nghệ thuật miêu tả nội tâm nhân vật, hay chú ý tới nghệ thuật miêu tả thiên nhiên, hoặc chú ý đến giọng điệu của Thạch Lam trong truyện mà ít người chú ý tới quan niệm nghệ thuật về con người của nhà văn Mục đích nghiên cứu đề tài trước hết muốn tìm ra những đặc điểm chung về hình tượng con người trong các truyện ngắn của nhà văn – đó là một vấn đề mang tính nhân văn và cần thiết mà bất cứ cây bút nào cũng hướng đến

Nghiên cứu đề tài này, cũng là để là tự trang bị cho bản thân những kiến thức mở rộng để trợ giúp cho quá trình giảng dạy Thêm nữa chúng tôi mong muốn góp thêm một tiếng nói nhỏ để từ đó giúp giáo viên và học sinh nhận diện thêm những thành công của Thạch Lam trên trang viết Thành công đó không chỉ ở nghệ thuật tả nội tâm nhân vật, ở giọng văn thủ thỉ tâm tình mà còn ở cả quan niệm rất nhân văn về con người của nhà văn

III NHIỆM VỤ CỦA ĐỀ TÀI

Luận giải các vấn đề lí luận và thực tiễn có liên quan đến đề tài như: khái niệm về quan niệm về con người trong văn học, và quan niệm về con người của Thạch Lam

Phân tích, tìm hiểu đặc điểm của hình tượng con người trong truyện ngắn Thạch Lam để so sánh và thấy được nét khác biệt với hình tượng con người trong các tác phẩm của các cây bút khác

Phân tích những biểu hiện nghệ thuật đã chi phối tới cách xây dựng hình tượng con người của nhà văn Thạch Lam

IV ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

Đối tượng nghiên nghiên cứu của đề tài là Con người trong truyện ngắn Thạch Lam Để làm tiền đề lí luận cho đề tài, chúng tôi đi tìm hiểu thêm quan

niệm nghệ thuật về con người trong văn học nói chung và quan niệm nghệ thuật về con người của Thạch Lam nói riêng, từ đó soi vào các tác phẩm cụ thể để khảo sát

và tìm ra các đặc điểm về con người trong truyện ngắn của Thạch Lam

Để thực hiện chuyên đề này người viết sử dụng các phương pháp nghiên

cứu như:

Phương pháp phân tích – tổng hợp

phương pháp so sánh

phương pháp thống kê

VI NHỮNG ĐÓNG GÓP CỦA ĐỀ TÀI

- Trên cơ sở đi khảo sát các truyện ngắn của Thạch Lam, chúng tôi nhận thấy các nhân vật của ông dù khác nhau về giới tính, lứa tuổi, công việc, địa vị nhưng đều có những điểm chung nhất định Đề tài đã chỉ ra những nét chung ấy để từ đó giúp giáo viên và học sinh hiểu thêm quan niệm của Thạch Lam về con người và cuộc sống

- Đề tài cũng chỉ ra được những nét đặc sắc về mặt nghệ thuật đã chi phối tới việc xây dựng hình tượng con người trong tác phẩm của Thạch Lam

- Từ đó đề tài sẽ cung cấp cho giáo viên và học sinh một cái nhìn khái quát nhất về con người trong truyện ngắn của Thạch Lam, giúp cho bài giảng của giáo viên đầy đủ và sâu sắc hơn

PHẦN II: NỘI DUNG Chương I

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

I.1 Cơ sở lí luận của đề tài

I.1.1 Quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học

I.1.1.1: Vị trí của con người trong văn học

Phạm Văn Đồng trong bài Nghệ thuật và sự đổi mới đã viết: “Cái giá trị

đích thực của văn học là con người, cộng đồng con người và cuộc sống con người chứ không phải là một cái gì khác Ai muốn tìm một cái gì khác thì sẽ không có chỗ đứng, không có triển vọng về tương lai bởi nó xa lạ với con người và con người cũng không cần đến nó” Nói cách khác con người chính là nhân vật trung

tâm của văn học Tuy nhiên, yếu tố quyết định giá trị của tác phẩm văn chương không phải ở chỗ nó viết gì về con người mà quan trọng hơn là qua đó nhà văn thể hiện quan niệm nghệ thuật về con người như thế nào? Dù con người là đối tượng chính, đối tượng trọng tâm của văn học nhưng sự miêu tả con người trong văn học không phải sự sao chép nguyên si con người ngoài cuộc sống Chân lí cuộc sống

và chân lí nghệ thuật dẫu không đối lập nhưng cũng không hoàn toàn trùng khít lên nhau Con người trong văn học là con người đã được nhà văn nhào nặn, hư cấu, nó mang đậm dấu ấn chủ quan, mang đậm quan niệm thẩm mĩ của nhà văn

I.1.1.2 Khái niệm quan niệm nghệ thuật về con người

Quan niệm nghệ thuật về con người là khái niệm cơ bản nhằm thể hiện khả năng khám phá, sáng tạo trong lĩnh vực miêu tả, thể hiện con người của nhà văn

Có thể nói, nó giống như là một chiếc chìa khóa vàng góp phần gợi mở cho chúng

ta tất cả những gì bí ẩn trong sáng tạo nghệ thuật của mỗi người nghệ sĩ nói chung

và từng thời đại nói riêng Tuy nhiên, cho đến nay, mặc dù được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm tìm hiểu, song khái niệm quan niệm nghệ thuật về con người vẫn còn nhiều cách định nghĩa và diễn đạt khác nhau Cụ thể như sau:

Giáo sư Trần Đình Sử cho rằng: "Quan niệm nghệ thuật về con người là một cách cắt nghĩa, lí giải tầm hiểu biết, tầm đánh giá, tầm trí tuệ, tầm nhìn, tầm

cảm của nhà văn về con người được thể hiện trong tác phẩm của mình” Tức là,

quan niệm nghệ thuật về con người sẽ đi vào phân tích, mổ xẻ đối tượng con người

đã được hóa thân thành các nguyên tắc, phương tiện, biện pháp thể hiện con người trong văn học của tác giả, từ đó, tạo nên giá trị nghệ thuật và thẩm mỹ cho các hình tượng nhân vật trong đó Vì vậy, chúng ta sẽ thấy được giá trị của hình tượng nghệ thuật trong các tác phẩm

Giáo sư Huỳnh Như Phương cũng góp tiếng nói của mình bằng một cách

nhìn khá bao quát: “Quan niệm nghệ thuật về con người thể hiện tầm nhìn của nhà văn và chiều sâu triết lí của tác phẩm”.Cũng với vấn đề về quan niệm nghệ thuật

về con người, Từ điển Thuật ngữ văn học định nghĩa như sau: “Quan niệm nghệ thuật về con người là hình thức bên trong, là hệ quy chiếu ẩn chìm trong hình thức tác phẩm Nó gắn với các phạm trù khác như phương pháp sáng tác, phong cách của nhà văn, làm thành thước đo của hình thức văn học và cơ sở của tư duy nghệ thuật Nhìn chung, tuy khác nhau về cách diễn đạt nhưng những khái niệm trên

đều nói lên được cái cốt lõi của vấn đề quan niệm nghệ thuật về con người Từ đó, chúng ta có thể đi đến khái quát cách hiểu quan niệm nghệ thuật về con người như sau:

Quan niệm nghệ thuật về con người được hiểu là cách nhìn, cách cảm, cách nghĩ, cách cắt nghĩa lí giải về con người của nhà văn Đó là quan niệm mà nhà văn thể hiện trong từng tác phẩm Quan niệm ấy bao giờ cũng gắn liền với cách cảm thụ và biểu hiện chủ quan sáng tạo của chủ thể, ngay cả khi miêu tả con người giống hay không giống so với đối tượng

Như vậy, vì trung tâm của văn học là con người nên con người cũng chính

là đối tượng thẫm mĩ thể hiện quan niệm của tác giả về cuộc sống Người sáng tác

sẽ là người vận động, suy nghĩ về con người, cho con người, nêu ra những tư tưởng mới để hiểu về con người Bởi người ta không thể miêu tả và tạo nên chiều sâu, tính độc đáo của hình tượng con người trong văn học nếu không hiểu biết, cảm nhận và có các phương tiện, biện pháp nhất định

Từ việc hướng đến xác định khái niệm quan niệm nghệ thuật về con người,

có thể khẳng định rằng: Chúng ta sẽ không thể hiểu một cách đầy đủ những đổi thay trong nội dung phản ánh cũng như nghệ thuật biểu hiện của văn học, nếu không quan tâm tới sự vận động của con người trong văn học, đặc biệt là vấn đề quan niệm nghệ thuật của các tác giả về con người Nói cách khác, nếu bỏ qua quan niệm nghệ thuật về con người sẽ dẫn tới cách hiểu đơn giản về bản chất phản ánh của nghệ thuật, hạ thấp yêu cầu sáng tạo thẩm mĩ của nghệ thuật Cho nên, tìm hiểu quan niệm nghệ thuật về con người là điều hết sức quan trọng Đây được xem là cơ sở lí luận để chúng ta bắt tay vào tìm hiểu: Quan niệm nghệ thuật về con người của nhà văn Thạch Lam

I 1.2 Quan niệm nghệ thuật về con người của Thạch Lam

Mỗi nhà văn lớn đều có một quan niệm nghệ thuật riêng Khi cầm bút sáng tác bao giờ họ cũng chịu sự định hướng của một quan niệm nghệ thuật nào đó Trong thực tế, có những nhà văn trực tiếp phát biểu quan niệm của mình thành các luận điểm, cũng có nhiều nhà văn chỉ thể hiện quan niệm của mình trên thực tiễn trang viết, trong trường hợp đó người đọc phải tìm cách cắt nghĩa quan niệm của nhà văn ẩn chìm trong hình thức nghệ thuật Với Thạch Lam, hầu hết những quan

niệm đều được ông trực tiếp phát biểu trong cuốn tiểu luận Theo dòng Theo dòng

có thể xem là những ghi chú nghệ thuật khiêm nhường, những trăn trở suy ngẫm

về nghề - nó giản dị và chân thực như những trang nhật kí hoặc sổ tay văn học vậy Trong tác phẩm này, Thạch Lam đã thể hiện những suy nghĩ, quan điểm của mình

về con người Để có thể hiểu một cách sâu sắc hơn và toàn diện hơn quan niệm nghệ thuật về con người trong truyện ngắn Thạch Lam ta không thể không đi tìm hiểu những quan niệm được nhà văn phát biểu một cách có ý thức, tự giác trong

tiểu luận Theo dòng.

Trước hết, Thạch Lam quan niệm con người là một phức thể với xấu tốt lẫn

lộn.Trong tiểu luận Theo dòng Thạch Lam viết: “ Chỉ có thánh nhân mới hoàn

toàn Người bao giờ cũng có cái dở, cái khuyết điểm, bên cạnh cái hay,trong con người ta cái cái xấu và cái tốt lẫn lộn”.Từ quan niệm về con người như vậy, Thạch

Lam đi đến quan niệm về nhân vật: “Các nhân vật hoàn toàn không lấy được tình cảm người đọc” Chữ hoàn toàn ở đây hiểu theo nghĩa là hoàn toàn tốt hoặc hoàn toàn xấu.Theo ông, nhân vật hoàn toàn là nhân vật không có thực, nhân vật bịa đặt

bởi tác giả, vì thế không linh động chút nào.Thạch Lam coi trọng sự thành thực

của nhà văn, mà cuộc đời làm gì có con người hoàn toàn được.Do vậy không thể

có một nhân vật hoàn toàn Cũng trong tiểu luận “ Theo dòng” Thạch Lam viết: Cái hoàn toàn tốt hay hoàn toàn xấu không có ở đời, một người rất tốt cũng có những lúc giận dữ, tàn ác Nhưng một người rất ác cũng có lúc hiền hậu, nhân từ Người ta là người với những sự cao quý và hèn hạ của con người.

Thạch Lam rất chú trọng đến sự tác động của hoàn cảnh đến việc hình thành

tính cách con người: “Người ta bao giờ cũng chịu rất sâu xa ảnh hưởng của hoàn cảnh và người trước hết là được tạo nên để sống với hoàn cảnh Một người giàu

có không yêu giống như một người nghèo – một người bình dân không yêu giống như một người quyền quí và với ai biết cái ảnh hưởng mạnh mẽ của nghệ nghiệp, chúng ta có thể nói: Một người thợ chẳng hạn không yêu như một công chức”

Nét độc đáo trong quan niệm nghệ thuật về con người của Thạch Lam là

ông nhấn mạnh đến đời sống tâm hồn, chiều sâu tâm linh của con người: “Đối với nhà văn điều quan trọng là phải miêu tả sự sống mà sự sống tinh vi nhất, sâu kín nhất là sự sống của tâm hồn” Thạch Lam cảm thấy buồn rầu vì “có những người sống như cây cỏ, một đời sống tẻ ngắt và khô khan, phẳng lặng như mặt nước ao tù” Ông khẳng định: “Nếu chỉ có ăn với ngủ, với chơi thì cái đời sống đó chẳng

có gì đáng quý, cái đời sống cần là cái đời sống bên trong, cái đời sống tâm hồn”

Chính vì quan niệm này mà Thạch Lam rất thành công trong nghệ thuật miêu tả những biến thái tinh vi nhất trong tâm hồn nhân vật, và cũng vì thế con người trong truyện ngắn của Thạch Lam hiện lên với tư cách là một cá nhân riêng biệt chứ không phải là đại diện cho phong trào, một xu hướng

Bản chất người theo Thạch Lam là sự phức hợp của nhiều yếu tố: ý thức, vô thức, hoàn cảnh, quan hệ xã hội, tính di truyền, tạng người, tính chất… trong đó

ông đặc biệt đề cao phần “vô giác” của con người “Tâm hồn người ta không giản

dị như một biểu hiện và bao giờ cũng có một phần bí mật… Nhà nghệ sĩ giỏi là

nhà nghệ sĩ tạo ra những nhân vật thật và hoạt động, ngoài những tính cách và đặc điểm của cái địa vị xã hội, tìm đến được cái bí mật không tả được trong mỗi con người”

Từ sự phân tích trên ta có thể khẳng định: Trong Theo dòng Thạch Lam đã

thể hiện một quan niệm nghệ thuật có chiều sâu triết học của ông về con người, cho đến nay quan điểm này vẫn còn mới mẻ Đặc biết nếu đem so sánh quan niệm nghệ thuật về con người của Thạch Lam với quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học trước đó thì càng quý hơn sự đổi mới và đóng góp quan trọng của cây bút này Văn học trước 1930 chủ yếu vẫn mang quan niệm nghệ thuật con người của thời kì Trung đại Đó là con người đặt trong tương quan với vũ trụ, có mối tương thông kì lạ với ngoại giới xung quanh Hay là con người được nhìn nhận dưới góc nhìn đạo đức luân lí, hoặc tốt, hoặc xấu rõ ràng Dòng văn học trước 1930 cũng xuất hiện con người cá nhân song còn mờ nhạt chưa đi sâu khám phá hết những rung động và cảm xúc đa dạng và phong phú trong tâm hồn con người Chỉ đến với Thạch Lam người đọc mới thấy rõ những sự đa dạng và sự chuyển biến đầy tinh vi của đời sống tâm hồn con người, và cũng không còn bóng dáng của con người khuôn phép, lý trí mà là con người thật như cuộc đời Chính vì

sự độc đáo khác biệt ấy mà Thạch Lam đã vượt qua sự sàng lọc nghiệt ngã của thời gian sống mãi trong lòng độc giả Và điều đặc biệt những quan niệm nghệ thuật này đã chi phối sâu sắc đến sự miêu tả con người trong truyện ngắn Thạch Lam Sự chi phối ấy như thế nào chúng ta sẽ tìm hiểu ở chương sau

I.1 2 Cơ sở thực tiễn của đề tài

I.1.2.1 Thực tế nghiên cứu về Thạch Lam

Thạch Lam là một cây bút văn xuôi xuất sắc có vị trí quan trọng trong chương trình Ngữ văn THPT, là một tác giả nằm trong chương trình ôn thi Đại học

vì thế những đề tài nghiên cứu về ông không phải là ít Theo nghiên cứu chúng tôi nhận thấy các bài viết về Thạch Lam xoay quanh ba vấn đề:

Thứ nhất là các tài liệu viết về đặc điểm con người của Thạch Lam hoặc những kỉ niệm sâu sắc với nhà văn Đây là những bài viết của người thân, bạn bè,

những nhà văn, nhà thơ, nhà phê bình từng gặp gỡ, tiếp xúc, có thời gian sống cùng Thạch Lam hoặc làm công tác nghiên cứu về ông Tiêu biểu là các bài viết: Người em thứ sáu (Hồi kí) của Nguyễn Thị Thế, Thạch Lam- cha tôi trong trí tưởng của Nguyễn Tường Giang, Thạch Lam- một nhà văn yêu người như yêu mình của Vũ Bằng, Những kỷ niệm “chia ngọt sẻ bùi” cùng Thạch Lam của Đinh Hùng, Thạch Lam thẩm âm của Hoài Điệp Thứ Lang, Với Thạch Lam của Hồ Dzếnh, Thạch Lam- những điều còn nhớ của Lưu Khánh Thơ ghi theo lời Song Kim kể, Những điều tôi học được ở Thạch Lam của Hoàng Tiến

Thứ hai là các bài viết đưa ra những nhận xét, đánh giá khái quát về Thạch Lam Đây là những tài liệu nghiên cứu về thành tựu của văn học Việt Nam thời kì

từ đầu thế kỉ XX đến Cách mạng tháng Tám năm 1945 Trong những tài liệu này, các chuyên gia nghiên cứu về văn học Việt Nam hiện đại đã đưa ra những nhận định về giá trị văn chương Thạch Lam và khẳng định đóng góp của ông vào thành tựu chung của công cuộc hiện đại hóa văn học nước nhà, nhằm mục đích làm rõ những đánh giá khái quát về thời kì văn học Chẳng hạn như các bài viết: Tình hình chung văn học lãng mạn 1932-1945, Tự Lực văn đoàn của Phan Cự Đệ, Thạch Lam (1910-1942) của Hà Văn Đức

Thứ ba là các công trình nghiên cứu chuyên sâu về truyện ngắn Thạch Lam Tác giả của những tài liệu này là các nhà nghiên cứu phê bình, học viên cao học, nghiên cứu sinh, những người trực tiếp làm công tác giảng dạy và học tập về Thạch Lam Tìm hiểu những tài liệu trên, chúng tôi nhận thấy các tác giả đã đưa ra phân tích, đánh giá sâu sắc về quan niệm văn chương của Thạch Lam, thi pháp và phong cách văn chương, cảm hứng chủ đạo, đồng thời có những thẩm định xác đáng về giá trị văn chương Thạch Lam Đó là các nhà văn, nhà nghiên cứu như Khái Hưng, Vũ Ngọc Phan, Thế Lữ, Nguyễn Hoành Khung, Vương Trí Nhàn…Hầu hết các bài viết, các nhận định, các công trình nghiên cứu đều khá thống nhất

về mặt quan điểm Thạch Lam là cây bút đoản thiên, có biệt tài trong việc miêu tả nội tâm cũng như những diễn biến tinh tế trong tâm hồn con người

Riêng về vấn đề Con người trong truyện ngắn Thạch Lam chưa được bàn

tới nhiều Có bài nghiên cứu của Lê Dục Tú đi tìm hiểu quan niệm về con người

trong sáng tác của Thạch Lam, Lê Dục Tú nhấn mạnh: “trong khi miêu tả thế giới tinh thần của con người, Thạch Lam chỉ quan tâm miêu tả những phần đẹp đẽ, trong sáng, lành mạnh Đó là nét đặc trưng trong bút pháp của Thạch Lam khi ông miêu tả con người” Cũng theo Lê Dục Tú: “việc đi sâu thể hiện thế giới tinh thần, thế giới nội tâm của con người và coi đó là đối tượng để miêu tả con người

là chỗ mạnh và cũng là chỗ yếu của các nhà văn lãng mạn nói chung, của ngòi bút Thạch Lam nói riêng” Tuy nhiên bài viết của Lê Dục Tú chỉ điểm xuyết những

quan niệm về con người được thể hiện qua truyện ngắn của Thạch Lam về mặt nội dung mà chưa đi sâu tìm hiểu sự thể hiện của quan niệm đó như thế nào trên từng trang viết đặc biệt là trên phương diện hình thức Tất cả những ý kiến này đã trở

thành những gợi ý ban đầu rất quý giá để chúng tôi đi tìm hiểu đề tài “Con người

trong truyện ngắn Thạch Lam” Người viết mong rằng, đề tài sẽ góp thêm đôi

điều nhỏ bé cho việc nhận diện những nét độc đáo của Thạch Lam trong quan niệm nghệ thuật về con người từ đó nhằm phục vụ tốt hơn cho việc đọc – hiểu tác phẩm của Thạch Lam trong và ngoài chương trình

I.1.2.2 Thực tế giảng dạy về Thạch Lam trong chương trình THPT

Thạch Lam và tác phẩm Hai đứa trẻ của nhà văn được đưa vào chương trình

ngữ văn lớp 11 tập 1 Dù đây là một tác giả quan trọng nhưng thời lượng cho phép giảng dạy về tác giả, tác phẩm có hạn Theo chương trình cơ bản là 3 tiết và chương trình nâng cao là 4 tiết Với thời lượng ấy, giáo viên chỉ có thể chuyển tải được những điều sơ giản nhất về tác giả và phân tích những nội dung cơ bản nhất

của truyện Hai đứa trẻ Giáo viên ít có thời gian mở rộng thêm những kiến thức

khái quát liên quan đến các sáng tác khác của nhà văn Cũng vì thế ấn tượng đọng lại cho học sinh không nhiều Đề tài này nhằm bổ sung thêm những kiến thức mở rộng để giáo viên và học sinh đặc biệt với học sinh lớp chuyên có thể tham khảo

và hiểu sâu hơn những quan niệm nghệ thuật về con người của Thạch Lam, từ đó nắm được các đặc điểm về hình tượng con người và nghệ thuật chi phối tới việc xây dựng các hình tượng đó

Chương II

ĐẶC ĐIỂM CON NGƯỜI TRONG TRUYỆN NGẮN THẠCH LAM

Động lực của mỗi nhà văn đến với văn chương nghệ thuật không giống nhau, thậm chí còn đối lập nhau Có người như Vũ Trọng Phụng viết văn như một

kế sinh nhai cho cuộc sống, có người như Hê-minh-uê tìm đến văn chương để thực

hiện một khao khát có thể viết “một áng văn xuôi trung thực và giản dị về con người” Có người lại như Lỗ Tấn muốn dùng văn chương phanh phui căn bệnh

quốc dân tính cho dân tộc, có người như Nguyễn Tuân viết văn để chơi ngông với thiên hạ Dù là ai thì khi đã trở thành nhà văn lớn họ đều ý thức được sứ mệnh của nghệ thuật, từ đó tìm tòi sáng tạo ra quan niệm nghệ thuật mới về con người Và Thạch Lam cũng thế Nhưng điều thú vị nhất là những quan niệm của ông không

bị khô héo trong hình thức lí luận xám ngắt, mà đã thực sự thấm nhuần trong hệ thống hình tượng tác phẩm Chính vì vậy tìm hiểu quan niệm nghệ thuật về con người của Thạch Lam chính là đi tìm hiểu cách cắt nghĩa, lí giải và miêu tả đặc điểm nhân vật trong các tác phẩm của ông Khảo sát 33 truyện ngắn của Thạch Lam, chúng tôi thấy hình tượng con người mang những đặc điểm sau:

II.1 Con người nhọc nhằn mà thanh cao

Con người trong truyện ngắn Thạch Lam chủ yếu là những thân phận bé

nhỏ dưới đáy xã hội Họ tuy nghèo mà không hèn, cuộc sống nhọc nhằn mà luôn giữ được những phẩm chất thanh cao Ở họ luôn lấp lánh vẻ đẹp của những con người đầy ắp những ước mơ trong sáng, lành mạnh, vượt lên trên hoàn cảnh và thân phận Khác với con người diễn trò, con người đã mất đi ý thức về bản thân và thụ động trước hoàn cảnh trong sáng tác của Nguyễn Công Hoan; khác với con người oan trái nhưng không bị tha hoá bởi hoàn cảnh trong sáng tác của Ngô Tất Tố; khác với con người bị vật hoá, con người bán dần sự sống của chính bản thân mình, lê tấm thân vật vã áo cơm trong sáng tác của Nam Cao; khác với con người

vô nghĩa lí trong sáng tác của Vũ Trọng Phụng… con người trong sáng tác của Thạch Lam dù bị rơi vào hoàn cảnh khốn cùng nào cũng vẫn giữ được tính người,

giữ được phẩm chất người Ta sẽ bắt gặp con người như thế khi đọc Nhà mẹ Lê

Mẹ Lê là một người nông dân nghèo Cả cuộc đời mẹ không có được một ngày

sung sướng “Từ lúc còn bé đến bây giờ chỉ toàn những ngày khổ sở, nhọc nhằn”

Chồng mất sớm, một mình mẹ phải làm lụng vất vả cật lực để nuôi mười một

người con “Mẹ con bác ta ở một căn nhà cuối phố, một căn nhà cũng lụp xụp như những căn nhà khác Chừng ấy người chen chúc trong một khoảng rộng độ bằng hai chiếc chiếu, có mỗi một chiếc giường nan đã gãy nát mùa rét thì giải ổ rơm đầy nhà, mẹ con cùng nằm ngủ trên đó trông như một cái ổ chó, chó mẹ và chó con lúc nhúc” Ta đã từng rơi nước mắt trước cảnh sống tối tăm của chị Dậu với

một ngôi nhà xiêu vẹo mà đứng xa trông lại người ta cứ ngỡ cái chuồng lợn hay là nơi chứa phân gio, thì giờ đây ta cũng không thể cầm lòng được trước cái gọi là ngôi nhà nhưng thực chất chỉ là nơi trú chân của nhà mẹ Lê Từ sáng sớm tinh sương, mùa nực cũng như mùa rét mẹ đã phải trở dậy để đi làm mướn cho người khác mong kiếm được mấy bát gạo và mấy đồng xu về nuôi lũ con đói đợi ở nhà Cuộc đời của mẹ cứ lặng lẽ trôi đi trong cơ cực bần hàn Thế nhưng dù có nghèo khổ đến đâu mẹ Lê cũng chưa từng nghĩ sẽ làm điều ác để có miếng ăn Cho đến khi tai họa sắp ập xuống đầu, mẹ sắp phải từ giã cõi đời mà vẫn còn nguyên một

ước muốn thật giản dị làm xúc động lòng người “giá có người mướn làm” để có

tiền nuôi con

Thái độ cảm thông, chia sẻ với nỗi khổ của con người đặc biệt người phụ nữ

được Thạch Lam thể hiện trong tác phẩm Tối ba mươi Truyện kể về tâm trạng hai

cô gái nhà Săm – Liên và Huệ trước khoảnh khắc giao thừa Thật ra viết về kiếp

“ngựa - người” này không phải là một đề tài mới mẻ Nhưng Tối ba mươi của

Thạch Lam vẫn gây được xúc động mạnh mẽ với người đọc bởi cái giọng văn thủ thỉ, tâm tình của một cây bút thâm trầm, đôn hậu Giao thừa – đó là giây phút thiêng liêng, là khoảnh khắc giao thời của năm cũ và năm mới, là lúc con người ta tạm gác mọi công việc mọi công việc bộn bề lo âu để sum vầy trong bầu không khí

ấm cúng của gia đình Thế nhưng, cái niềm hạnh phúc bình dị ấy đối với Liên và Huệ lại là ước mơ, là khao khát - một khao khát đau đớn đến khẩn thiết Thực tại đối với hai cô quá chua xót, phũ phàng Trong giờ phút giao thừa đầy ý nghĩa ấy,

Liên và Huệ phải ngồi gậm nhấm nỗi cô đơn, trơ trọi của đời mình ở “cái buồng

nhà săm bẩn thỉu với ngọn đèn mờ, lổng chổng các đồ đạc quen thuộc: Cái giường Hồng Công cũ, đồng han gỉ, cái bàn gỗ ẩm ướt ở góc tường, hai cái ghế long chân…” Lời chúc ngập ngừng của anh bồi săm: “Chúc hai cô sang năm mới được…được…” càng khắc sâu thêm nỗi tủi nhục của những kẻ bán thân nuôi

miệng Năm mới người ta chúc nhau – đó là lẽ thường tình, là một cử chỉ văn hoá nhưng đối với Liên và Huệ thì giờ đây lời chúc đó dẫu có thật lòng cũng trở lên xót xa cay đắng Tuy nhiên dù là hai cô gái giang hồ sống trong vũng bùn dơ bẩn nhưng vẫn giữ được nhất điểm lương tâm, vào khoảnh khắc giao thừa họ vẫn bày

bàn thờ cúng tổ tiên và mơ tưởng đến cuộc sống ấm cúng như ngày trước “Huệ chớp khẽ rồi nhớ đến cuộc đời mình, lúc trẻ thơ, lúc còn con gái, ở nhà quê Một buổi sáng mùng 1 tết nàng không nhớ rõ là năm nào nhưng đã lâu lắm rối thì phải nàng mặc áo mới đứng trên thềm nhìn mấy bông hoa đào nở ở trước vườn” Như

vậy không gian mưa bụi bên ngoài, bóng tối, cái lạnh ẩm ướt cùng tiếng pháo giao thừa báo hiệu năm mới đã đánh thức những kiếp người bụi bặm chốn lầu xanh trở

về với đời sống tâm linh, với chất người trong sạch của mình Chính nỗi day dứt

về thân phận và niềm khao khát được hoàn lương đã cứu vớt hai cô gái khỏi cuộc sống bùn lầy

Hình ảnh cô hàng xén đã trở nên quen thuộc trong các phiên chợ quê ở vùng đồng bằng bắc bộ Hình ảnh đó giờ đây lại như được thăng hoa lên trên những trang văn của Thạch Lam Với một tấm lòng nâng niu trân trọng, nhà văn đã viết

về Tâm (Cô hàng xén) như là biểu tượng cho vẻ đẹp, truyền thống của người phụ

nữ Việt Nam Ta thương cảm cho cuộc sống mưu sinh đầy nhọc nhằn lam lũ của

cô và ta càng trân trọng hơn nữa vẻ đẹp tâm hồn của cô Tâm luôn nghĩ đến hạnh phúc của người thân, hi sinh mình để chăm lo cho cuộc sống của bố mẹ và các em

Ngày lại ngày, cô nhẫn nại, đi về với gánh hàng rẻ tiền, “đòn gánh cong xuống vì hàng nặng kĩu kịt trên mảnh vai nhỏ bé theo nhịp bước đi” Tâm ra chợ khi buổi

sáng còn mù mịt, khi về đã tối không rõ mặt người Tâm thấy ngày nay cũng như mọi ngày, ngày mai cũng thế nữa; tất cả cuộc đời nàng lúc nào cũng chịu khó và hết sức, như tấm vải thô dệt đều nhau Khi có người dạm hỏi – cơ hội hạnh phúc

đến thì nàng lại khóc và nói với mẹ: “Thôi u cứ để con ở nhà hầu hạ thầy u và săn

sóc các em Chúng nó còn bé dại cả, nếu con đi thì ai là người trông nom nhà cửa” Cho đến khi về nhà chồng, Tâm vẫn chỉ biết quên mình, chịu bao cực nhọc,

vất vả để lo lắng cho gia đình chồng và gửi thêm tiền về cho các em ăn học Cuộc đời Tâm cứ âm thầm, lặng lẽ trôi đi Nàng không chú ý gì đến mình, công việc

trang điểm hầu như nàng đã lãng quên: “Đã lâu nàng không còn chú ý đến sắc đẹp của mình và cũng không biết nó tàn lúc nào Sắc đẹp cũng vô ích cho nàng khi có chồng rồi” Thạch Lam không hề lí tưởng hóa nhân vật, không nhằm biến Liên

thành cái loa phát ngôn cho tư tưởng của mình Dưới ngòi bút Thạch Lam, Liên cũng là con người bình thường như bao con người bình thường khác nhưng chính con người bình thường ấy đã nêu cao tấm gương về đức hi sinh Có thể nói với hình ảnh cô hàng xén, Thạch Lam đã góp vào bảo tàng con người Việt Nam một nét đẹp rất đáng trân trọng

Không ồn ào, không chủ trương lí thuyết nhiều, Thạch Lam bằng những truyện ngắn đắc sắc của mình đã góp phần giúp cho người đọc hiểu được nỗi đau

khổ của những kiếp người trên mặt đất nhọc nhằn này Đọc Hai đứa trẻ, người

đọc cứ bị ám ảnh mãi bởi cảm giác về một cuộc sống tàn lụi Đó không chỉ là chiều tàn, phiên chợ tàn, cảnh vật tàn, đồ vật tàn mà quan trọng hơn là những kiếp người tàn Đó là mấy đứa trẻ nhặt nhạnh thanh nứa thanh tre hay bất cứ cái gì có thể dùng được của những người bán hàng để lại Là mẹ con chị Tý ngày ngày mò cua bắt tép, tối tối bán hàng nước, chẳng kiếm được bao nhiêu nhưng chiều nào cũng dọn hàng Là vợ chồng bác Xẩm góp chuyện bằng mấy tiếng đàn bầu bần bật trong yên lặng Là bác phở Siêu với khả năng phá sản là không thể cứu vãn được

vì ở phố huyện này, món phở của bác là một thứ hàng xa xỉ Là chị em Liên đêm đêm vẫn mơ về một vùng sáng xa xăm Đặc biệt hình ảnh của bà cụ Thi - một người đàn bà hơi điên đang lảo đảo bước ra ngoài sau khi uống xong rượu – đã có sức ám ảnh người đọc đến lạ kì Bà cụ Thi là nạn nhân điển hình nhất của cuộc sống mòn mỏi, nghèo nàn Người còn đó nhưng kiếp người đã bỏ đi Cụ Thi không còn là người nữa mà là bóng ma, là hình nhân của cuộc đời Từng ấy con người, từng ấy cuộc đời đã hợp lại tạo nên vòng đời của phố huyện Cuộc đời ở đây như một sân khấu mỗi người như một vai diễn Người ta đổi vai cho nhau nhưng không

thể đổi đời Họ đổi vai cho nhau không phải là một sự chạy tiếp sức để đạt được hy vọng mà là thay thế nhau để cầm cự trong vô vọng Họ đang tồn tại chứ không phải là đang sống, họ phải tự lừa dối mình rằng đó là sự sống để có thể kéo dài thêm kiếp sống mòn của mình Nhưng dù cuộc sống có mòn mỏi, có bế tắc đến đâu họ vẫn kiếm sống bằng những nghề lương thiện nhất, và không ngừng hi vọng vào ánh sáng của ngày mai Việc cả phố huyện đêm nào cũng chờ tàu đã nói cho ta

về khát vọng đáng được trân trọng ở họ Ngay cả hai đứa trẻ Liên và An cũng có những khát vọng, những ước mơ lành mạnh và cao đẹp ngay khi sống ở phố huyện tồi tàn Vì thế, dẫu chúng đã buồn ngủ ríu cả mắt vẫn cố thức để đợi đoàn tàu đi qua, không phải để bán hàng nhằm thực hiện cuộc mưu sinh, cũng không phải để

đón người thân mà để nhìn thấy “con tàu như đã đem một thế giới khác đi qua – một thế giơi khác hẳn đối với chị em Liên, khác hẳn với vầng sáng ngọn đèn của chị Tý và ánh lửa của bác Siêu” Cái ánh sáng của con tàu ấy là hiện thân cho hạnh

phúc, cho Hà Nội xa xăm, Hà Nội sáng rực vui vẻ và huyên náo Cho nên dù

“chuyến tàu đêm nay không đông như mọi khi thưa vắng người và hình như kém sáng hơn” vẫn là nỗi thổn thức, là niềm vui của chị em Liên Có thể nói hình ảnh

hai đứa trẻ cứ đêm đêm cố thức để đợi đoàn tàu trở thành một niềm day dứt, ám ảnh người đọc mãi không thôi Với chi tiết này Thạch Lam đã khẳng định cái điều

mà Gô gôn đã từng nói: “Ở trên đời này tâm hồn con người nặng gấp trăm lần thể xác” Con người dù bị đẩy vào hoàn cảnh bất hạnh, dù phải cam chiu cuộc sống

mờ mờ nhân ảnh như người đi đêm vẫn không thôi mơ ước về một cuộc sống hạnh phúc, tươi sáng, vẫn không thôi tìm kiếm những niềm vui nhỏ nhoi trong cuộc sống dù đó chỉ là vui nhờ, vui ghé, vui lây

Tóm lại có thể nói, con người trong văn Thạch Lam dẫu không phải là con người lí tưởng, nhưng luôn có thiên hướng tìm về cái đẹp, với sự chân- thiện- mĩ

Có lẽ thế mà con người trong truyện ngắn của ông không chỉ khiến người ta thương vì nỗi nhọc nhằn mà họ phải đối diện hàng ngày mà hơn hết người đọc còn trọng vì sự thanh cao mà họ gìn giữ được Khai thác vẻ đẹp con người như vậy Thạch Lam hướng đến một mục đích là thanh lọc tâm hồn, tình cảm con người Đó hẳn là một nét độc đáo trong quan niệm về con người của nhà văn

II.2 Con người với tư cách là một cá nhân riêng biệt

Con người trong truyện ngắn Thạch Lam không chỉ là những người nghèo

mà không hèn, nhọc nhằn mà vẫn thanh cao mà còn hiện lên với tư cách là các cá tính của các cá nhân, cá thể Với tư cách là những cá nhân, nhân vật của Thạch Lam có ý thức rõ ràng về cái “tôi” của mình Tuy nhiên, cái tôi của Thạch Lam không phải là cái tôi luận đề đại diện cho một phong trào, một xu hướng, một tâm

lí phổ biến như cái tôi của Tự Lực Văn Đoàn cũng khác với cái tôi bị giày vò, luôn day dứt và hay triết lí của Nam Cao Cái “tôi” của Thạch Lam là cái tôi của những cảm xúc, cảm giác mơ hồ, mong manh Nếu mỗi nhà văn có một sở trường trong việc tiếp cận với con người thì sở trường của Thạch Lam không phải là miêu tả ngoại hình, hành động hóa những suy nghĩ mang tính duy lí, mà là khả năng đi vào phân tích những cảm giác tế vi rất khó nắm bắt của con người Đó là cảm giác

buồn man mác trước cái giờ khắc ngày tàn là những xao động khẽ khàng “tiếng ếch nhái kêu ran ngoài đồng theo gió nhẹ đưa vào…, tiếng muỗi đã bắt đầu vo

ve…” của Liên trong Hai đứa trẻ Là cảm giác đau đớn, xót xa của Diên, của một

người thanh niên vì nghèo mà phải để mất người yêu Đầu tiên là một mối hờn giận trong lòng khi thấy Mai người yêu cứ tìm cách lẩn trốn chàng Trước sự thay đổi của Mai, Diên thấy nao nao trong lòng, một điều lo sợ thấm dần vào tâm can chàng, Diên muốn rời bỏ cái đời bụi bặm ở chốn tỉnh thành này để trở về với công việc của thôn quê Khi trông thấy Mai ngồi cùng với mấy cô gái lẳng lơ và hay làm đỏm và người đàn ông – “bà mối” chuyên dẫn các cô gái đến cho ông chủ, thì Diên thấy lòng thắt lại như trước một tai nạn gì ghê gớm… Quả tim Diên bỗng đập mạnh như một con chim sợ hãi Mắt chàng hoa lên và chàng lảo đảo tựa vào bức tường cho khỏi ngã… Chàng nghiến răng khẽ lẩm bẩm: “Con khốn nạn” Cuối

cùng, “Diên cảm thấy bàng hoàng và lạnh lẽo cả người, chàng hình như thấy một cái sức mạnh vô cùng đến chia rẽ Mai với chàng Một nỗi đau đớn nghẹn ngào đưa lên chẹn ngang cổ họng Diên nấc lên một tiếng rồi cúi đầu chạy trốn trong bóng tối của buổi chiều vừa xuống” Nếu không có một tình cảm yêu thương con

người, một tâm hồn nhạy cảm thì làm sao Thạch Lam có thể miêu tả được những

diễn biến tế vi trong chiều sâu nội tâm của Diên (Trong bóng tối buổi chiều).

Trong khi miêu tả cảm giác của con người, một sở trường của Thạch Lam là đưa ra những biến thái, những chuyển biến từ buồn ra vui, từ giận ra thương, từ lãnh cảm ra tha thiết… Tân cảm thấy rất khó chịu trước sự ra đời của đứa con đầu

lòng: “Trong khi vợ chàng giơ tay ra đón lấy đứa con một cách âu yếm và nâng niu thì Tân không thấy cảm động như chàng tưởng và cũng không thấy có một tình

cảm gì với đứa con mới đẻ” (Đứa con đầu lòng) Trong mắt chàng đứa bé thật xấu

xí: “Cái đầu nó dài, mắt thì một bên to một bên nhỏ, cái thân hình ngắn ngủn và chân tay khẳng khiu…” Thế nhưng chẳng bao lâu sau Tân đã tự thức tỉnh, tình cảm đối với đứa con của chàng hoàn toàn đổi thay: “Chàng thấy trong lòng một mối cảm động êm đềm và phiền phức” Nhìn đứa trẻ thơ ngây nằm trong lòng mẹ,

Tân cảm thấy lần đầu cái thiêng liêng sâu xa của sự sống và nhận thấy chính những cái bé nhỏ, hèn mọn hàng ngày nó phá hoại cuộc đời Như vậy đâu phải Tân không yêu đứa bé, đâu phải đứa bé không đánh thức tình phụ tử ở trong Tân mà chỉ vì Tân chưa quen với cảm giác có một sinh linh mới tồn tại ngay bên cạnh mình Đây quả là cảm giác tinh tế, nó chỉ đến với người đàn ông một lần, lần đầu được làm cha và Thạch Lam bằng trái tim mẫn cảm, bằng sự tinh nhạy của giác quan đã nắm bắt được

Trên con đường đi tìm vẻ đẹp của cuộc sống, Thạc Lam đã luôn cố gắng diễn tả đúng và thấu đáo cái tâm lí uyển chuyển của con người Những xúc cảm, cảm giác… của đồng loại nó có sức hấp dẫn ma quái đối với Thạch Lam, nó là nỗi băn khoăn lớn mà ngòi bút Thạch Lam xác định cần phải khám phá và biểu hiện

“Thạch Lam có một ngòi bút lặng lẽ và điềm tĩnh vô cùng, ngòi bút chuyên tả những cái rất nhỏ và rất đẹp, những cảm tình, cảm giác”.(Vũ Ngọc Phan) Đó là

cảm giác xót xa, chua chát của Liên và Huệ trong Tối ba mươi khi phải dùng cái

cốc bẩn ở góc tường để làm bát hương cúng tổ tiên Cái cốc ấy là dấu vết của cuộc sống trụy lạc, ô uế Cái cốc ấy đến khách làng chơi cũng không thèm dùng đến thế

mà nàng lại định dùng nó vào việc hết sức thiêng liêng Cái “cúi mặt xuống của Liên”, cái “thoáng nhìn nhau” của Liên và Huệ… tự nó đã nói lên tất cả sự chua

xót, nhục nhã của một kiếp người Đó còn là cảm giác xáo trộn vừa khoái lạc kì dị

vừa nuối tiếc ngấm ngầm của Thành trong Sợi tóc khi anh ta quyết định để lại cái

ví của anh bạn vào chỗ cũ, cái cảm giác rờn rợn, sâu sắc của một con người đè nén

được những cám dỗ tầm thường Dưới bóng hoàng lan là một truyện ngắn đầy ắp

cảm giác, một thứ cảm giác nóng hổi sự sống được chắt lọc, diễn tả Với sự tinh tế

bậc thầy, Thạch Lam đã cảm nhận được cái cảm giác “mát hẳn cả người” của

Thanh khi đứng trước sự yên lặng trầm tĩnh của căn nhà Trong tâm hồn trong trắng của chàng trai trẻ chớm nở một tình cảm gì đó còn hết sức mơ hồ, nó khẽ rung nhẹ như cánh bướm non chưa có hình rõ rệt nhưng cũng đủ làm cho không gian như có cái gì đó dịu ngọt chăng tơ đâu đây khiến chàng vướng phải Như vậy,

dù Thạch Lam không tập trung miêu tả ngoại hình của Thanh, không kể nhiều về gia cảnh cũng như nghề nghiệp và cái mối quan hệ phức tạp của chàng, nhưng nhân vật Thanh đã để lại những ấn tượng thật sâu đậm trong lòng người đọc bởi đời sống tâm hồn phong phú

“Nếu ta có thể chia ra hai hạng nhà văn – nhà văn thiên về tư tưởng và nhà văn thiên về cảm giác thì tôi quả quyết đặt Thạch Lam vào hạng dưới” (Khái Hưng)

Nhân vật của Thạch Lam không phải hướng ngoại mà chủ yếu là hướng nội, không phải sống với người khác, sống với xã hội mà chủ yếu sống với chính mình, không phải sống nơi công cộng mà chủ yếu sống trong nhà hay sống giữa thiên nhiên, không thích triết lí mà chỉ thích lắng nghe dòng cảm giác của tâm hồn trôi chảy Chính vì nhân vật Thạch Lam được miêu tả ở phương diện cảm xúc, cảm giác nên rất sống động Sự chiếm lĩnh tiếp cận con người ở phương diện cảm giác đã thể hiện ý thức cá nhân, sự thức tỉnh cá nhân của Thạch Lam Nhân vật của Thạch Lam dù thuộc giai cấp nào, ở trong hoàn cảnh nào… thì cũng là những cá nhân riêng biệt, không thể lẫn Nhà văn không thể chấp nhận được cuộc sống mờ mờ, nhàn nhạt – con người không có dấu ấn riêng, không có tâm hồn riêng Đặc điểm này ở Thạch Lam cho thấy khao khát khẳng định cái tôi cá nhân của nhà văn là tâm trạng, đó cũng là khao khát của nhiều nhà văn, nhà thơ đương thời

II.3 Con người như một phức thể

Thạch Lam không quan niệm con người một cách đơn giản, sơ lược mà ông nhìn nhận con người như một phức thể, có cái cao thượng - thấp hèn, hoàn thiện –

chưa hoàn thiện Trong tiểu luận Theo dòng Thạch Lam viết: “Người ta là người

với tất cả sự cao quý và hèn hạ của người” Chính quan niệm về con người như

thế đã chi phối sâu sắc đến cách xây dựng nhân vật của ông Đọc truyện ngắn Thạch Lam, ta bắt gặp những nhân vật rất chân thực, rất người Khác với Nguyễn Công Hoan, cái nhìn về con người của Thạch Lam không mang định kiến giai cấp Thái độ đối với con người của Thạch Lam là thái độ bao dung văn hóa, thái độ đầy chất nhân văn, nhà văn đi tìm, cố đi tìm và đã phát hiện ra tính người trong con người, bà Cả - một bà địa chủ cay nghiệt, độc ác, keo kiệt Đứa con của chị Sen, cái mầm sống đáng yêu ấy, đã thổi bùng lên trong lòng bà một niềm khát khao

cháy bỏng – khát khao được làm mẹ: “Rồi bỗng bà còng tay ghì chặt đứa bé vào cái sườn cằn cỗi của bà, khiến cho tấm áo lụa căng thẳng trên ngực lép và đôi vú héo hon… Bà rung động, một tiếng dài sẽ thoát ra môi rồi đôi mắt ráo hoảnh của

bà bỗng mờ đi như ướt lệ Bà lặng nhìn đứa bé đang rúc bú đôi vú căng sữa trong yếm mẹ” Có thể nói, mọi cử chỉ, suy nghĩ hành động của con người, bất cứ người

nào hướng về cái đẹp đều được Thạch Lam trân trọng, nâng niu, dẫu đó chỉ là những khoảnh khắc bừng tỉnh thật nhanh, thật ngắn, thật tế nhị của con người trong một hoàn cảnh nào đó thì với Thạch Lam cũng ý nghĩa vô cùng Nhờ có những khoảnh khắc ấy, những tình cảm ấy mà con người trở nên người hơn, dẫu không là thánh nhưng cũng không là thú

Thạch Lam trân trọng, nâng niu những vẻ đẹp và thanh cao của con người nhưng nhà văn cũng không ngần ngại chỉ cho ta thấy những hèn hạ, những miền tối, những góc khuất trong tâm hồn con người Trong suy nghĩ của Thạch Lam,

người ta có thể tàn ác một cách dễ dàng (Một cơn giận), người ta có thể trở thành

kẻ phụ tình (Tình xưa), phụ bạc cả người mẹ lẫn cái gốc nhà quê (Trở về) thậm chí có thể bội bạc lí tưởng cũ, đồng đội cũ (Người bạn cũ) Một người tốt, lương

thiện nhưng sẽ rất dễ dàng sa ngã, sẽ có thể biến mình thành kẻ ăn cắp bởi vì:

“Ranh giới giữa lương thiện và bất lương nó chỉ mỏng manh như là sợi tóc” (Sợi

tóc) Thạch Lam đã ý thức một cách sâu sắc rằng sự suy thoái nhân cách như vậy là

những nguy cơ thường trực đối với con người nói chung chứ không chỉ đối với người nghèo hay người giàu

Trong quá trình miêu tả cái hèn hạ của con người, Thạch Lam đã bắt đầu

chú ý đến sự tác động của hoàn cảnh đến việc hình thành tính cách đó Trong Một

cơn giận Thạch Lam đã chỉ cho người đọc thấy nguyên nhân gây ra hành động tàn

nhẫn của Thanh: “Có những ngày mà tự nhiên không hiểu tại sao ta thấy khó chịu, hay gắt gỏng” Chính “sự giận dữ có thể sai khiến ta làm những việc nhỏ nhen không ai ngờ” Thanh vì chán nản và buồn bực, vì một sự giận giữ vô cớ mà vô

hình chung đã đẩy người phu xe đến tình cảnh khốn cùng Nhân vật bà Cả trong

truyện ngắn Đứa con cũng vậy Bản chất của bà vốn không phải tàn ác, xấu xa

Thế nhưng chính nỗi bất hạnh vì không được làm mẹ đã biến bà thành một con người cay nghiệt, tàn bạo với mọi người Số phận đã cướp đi của bà niềm hạnh phúc được làm mẹ và bà đã trả thù lại số phận bằng cách làm cho người khác cũng phải sống bất hạnh và khổ sở như mình Như vậy xét đến cùng bà Cả cũng là một nạn nhân khốn khổ của hoàn cảnh

Trong Sợi tóc tính cách của nhân vật Thành, hành động của nhân vật Thành

chịu sự chi phối của hoàn cảnh rất lớn Thành vốn không phải là kẻ ăn cắp cũng không hề có dự định sẽ ăn cắp tiền của Bân ngay từ đầu, chỉ đến khi Bân đã mang nhầm áo của Thành thì trong lòng Thành mới nảy sinh lòng tham Chính sự nhầm lẫn ấy đã làm cho nhân vật từ từ bị đồng lõa với cái xấu Hoàn cảnh có thể biến con người ta từ chỗ lương thiện đến chỗ bất lương, từ một người thật thà thành một

kẻ ăn cắp Thậm chí hoàn cảnh có thể làm thay đổi những tình cảm thiêng liêng

tưởng như không dễ gì làm đổi thay Nhân vật Mai trong Trong bóng tối buổi

chiều là một con người như thế Mai vốn là một cô gái quê chân thật – nàng yêu

Diên bằng tất cả tình yêu trong sáng của một người nhà quê Thế nhưng khi ra tỉnh, Mai đã hoàn toàn bị choáng ngợp trước sự giàu sang của cuộc sống thành thị Tiền bạc đã làm cho Mai thay đổi: Mai học đòi ăn diện, Mai đánh phấn tô son để vừa mắt ông chủ Xót xa hơn Mai đã phụ bạc người yêu của mình, người đã gắn

bó với Mai, đã từng chia sẻ với Mai những vui buồn của cuộc sống Không chỉ

dừng lại ở đó, đến với truyện ngắn Đói, Thạch Lam còn cho người đọc thấy hoàn

cảnh có thể biến con người ta trở thành con vật Sinh vốn là một người đàn ông có danh dự và tự trọng Khi biết Mai vợ chàng đã bán mình để kiếm miếng ăn, Sinh

tức giận hất cả mấy gói đồ ăn xuống đất, chàng tát vợ và đuổi nàng ra khỏi nhà Thế nhưng khi vợ chàng đi rồi, cơn đói lại kéo đến giày vò chàng, cơn đói như cào ruột, xé gan mãnh liệt át hẳn cả nỗi buồn Chính cái đói đã biến Sinh thành một

con vật với cử chỉ đầy bản năng: “Sinh ăn vội ăn vàng không kịp nhai, kịp nuốt Chàng nắm chặt miếng thịt trong tay nhầy nhớp mỡ, không nghĩ ngợi gì, luôn luôn đưa vào miệng” Ta đã từng cảm giác ghê sợ khi đọc những truyện ngắn viết về cái

đói của Nam Cao và bây giờ đọc Đói của Thạch Lam, ta không thể nào xoa dịu

được nỗi xót xa trong lòng Cái đói có sức mạnh làm cho con người bị tha hóa một cách ghê gớm

Tuy nhiên khác với ngòi bút Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Công Hoan, Thạch Lam không say sưa mô tả quá trình tha hóa của con người như một quy luật khó có thể tránh Cái nhìn về con người của Thạch Lam không mang màu sắc bi quan Thạch Lam luôn mong muốn và tin tưởng vào sự ăn năn, hối hận của con người Trong truyện ngắn Thạch Lam thường xuất hiện mô típ nhân vật “tự thức tỉnh” Khác với nhân vật của Nam Cao thường trải qua cuộc đấu tranh tư tưởng quyết liệt, nhân vật Thạch Lam thức tỉnh một cách hồn nhiên, không phải chịu một thứ

luân lí cao siêu nào Nhân vật Thanh trong Một cơn giận khi biết mình đã vô tình

gây ra thảm cảnh cho gia đình anh phu xe, đã khiến cho anh phải bỏ nhà đi còn con anh thì chết vì không có tiền mua thuốc, Thanh đã thực sự hối hận vì tính đê

tiện của mình: “Tôi càng nghĩ đến bao nhiêu lại càng khinh bỉ tôi bấy nhiêu Qua

ô Yên Phụ, nhìn thấy những thợ thuyền tấp nập làm việc dưới ánh đèn trong những căn nhà lá lụp xụp, tôi rảo bước đi mau, hình như trông thấy tôi họ sẽ biết hành vi khốn nạn và nhỏ nhen đáng khinh bỉ của tôi ban nãy” Thanh đã cố gắng

làm mọi cách mong phần nào chuộc lại lỗi lầm của mình Anh tìm đến nhà anh phu xe, đưa cho vợ anh tờ bạc năm đồng để mua thuốc cho con mong cho tâm hồn mình được thanh thản phần nào… Có thể nói nhân vật Thạch Lam dù ở trong hoàn cảnh nào cũng đều toát lên vẻ lương thiện, trong sạch, cũng thường có sự vận động

hướng tới cái đẹp, cái thiện Thành trong Sợi tóc đã trải qua một quá trình đấu

tranh với chính mình và cuối cùng anh đã giữ vững bản chất lương thiện dù ranh giới giữa lương thiện và bất lương mỏng manh như một sợi tóc nhỏ Bằng cách