Tuyển chọn, xây dựng và sử dụng hệ thống câu hỏi trắc nghiệm khách quan hóa hữu cơ lớp 11 - chương trình nâng cao nhằm phát huy tính tích cực học tập của học sinh

Phân tích nội dung kiến thức và cấu trúc phần hoá học hữu cơ trong chương trình hóa học phổ thông... Phân tích nội dung kiến thức và cấu trúc phần hoá học hữu cơ trong chương t

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

ĐINH THỊ LÀNH

TUYỂN CHỌN, XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG CÂU HỎI TRẮC NGHIỆM KHÁCH QUAN HÓA HỮU CƠ LỚP 11 – CHƯƠNG TRÌNH NÂNG CAO NHẰM PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC HỌC TẬP

CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TỈNH NAM ĐỊNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM HÓA HỌC

HÀ NỘI – 2012

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

ĐINH THỊ LÀNH

TUYỂN CHỌN, XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG CÂU HỎI TRẮC NGHIỆM KHÁCH QUAN HÓA HỮU CƠ LỚP 11 – CHƯƠNG TRÌNH NÂNG CAO NHẰM PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC HỌC TẬP CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TỈNH NAM ĐỊNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM HÓA HỌC CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

(BỘ MÔN HÓA HỌC)

Mã số: 60 14 10

Người hướng dẫn khoa học: GS TSKH NGUYỄN ĐÌNH TRIỆU

HÀ NỘI – 2012

MỤC LỤC

Trang

Lời cảm ơn i

Danh mục viết tắt ii

Danh mục bảng iii

Danh mục hình iv

Mục lục v

MỞ ĐẦU 1

Chương1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 5 1.1 Cơ sở lý luận về dạy học tích cực 5

1.1.1.Tính tích cực nhận thức 5

1.1.2 Phương hướng đổi mới phương pháp dạy học hóa học 9

1.1.3.Phương pháp dạy học tích cực 12

1.2.Cơ sở lý luận về trắc nghiệm khách quan 17

1.2.1.Khái niệm trắc nghiệm kh ách quan 17

1.2.2.Ưu điểm và nhược điểm của trắc nghiệm khách quan 18

1.2.3.Phân loại câu hỏi trắc nghiệm khách quan 19

1.2.4.Kỹ thuật biên soạn câu hỏi trắc nghiệm khách quan 21

1.3.Bài tập hóa học trong dạy học hóa học 23

1.3.1.Ý nghĩa, tác dụng của bài tập hóa học trong dạy học tích cực 23 1.3.2.Phân loại bài tập hóa học 25

1.4.Sử dụng bài tập hóa học để phát huy tính tích cực học tập của học sinh

25

1.4.1.Sử dụng bài tập hóa học để hình thành khái niệm hóa học 25

1.4.2.Tăng cường sử dụng bài tập thực nghiệm hóa học 26

1.4.3.Tăng cường sử dụng bài tập thực tiễn 26

1.4.4.Sử dụng sơ đồ, đồ thi cho việc giải , chữa bài tập 26

1.4.5.Sử dụng các bài toán có nội dung biện luận để tăng cường tính suy luận cho học sinh khi học tập hóa học 26

1.5.Thực trạng sử dụng câu hỏi trắc nghiệm khách quan trong dạy học hóa học hữu cơ lớp 11 – chương trình nâng cao ở trường THPT tại tỉnh Nam Định

27 1.5.1.Mục đích điều tra 26

1.5.2.Nội dung điều tra 26

1.5.3.Đối tượng điều tra 27

1.5.4.Phương pháp điều tra 27

1.5.5.Kết quả điều tra 27

1.5.6.Nhận xét kết quả điều tra 29

Tiểu kết chương 1 30

Chương 2: TUYỂN CHỌN , XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG CÂU HỎI TNKQ HÓA HỮU CƠ LỚP 11 – CHƯƠNG TRÌNH NÂNG CAO NHẰM PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC HỌC TẬP CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG T ỈNH NAM ĐỊNH 31 2.1 Phân tích nội dung kiến thức và cấu trúc phần hoá học hữu cơ trong chương trình hóa học phổ thông

31 2.1.1 Phân tích nội dung kiến thức và cấu trúc phần hoá học hữu cơ

trong chương trình hóa học phổ thông 31

2.1.2 Phân tích nội dung kiến thức và cấu trúc phần hoá học hữu cơ trong chương trình hóa học 11- nâng cao 35

2.2 Nguyên tắc tuyển chọn , xây dựng và sử dụng hệ thống câu hỏi TNKQ hóa hữu cơ lớp 11 – chương trình nâng cao nhằm phát huy tính tích cực học tập của học sinh THP T tỉnh Nam Định

36 2.3 Tuyển chọn, xây dựng và sử dụng hệ thống câu hỏi TNKQ hóa hữu cơ lớp 11 – chương trình nâng cao nhằm phát huy tính tích cực học tập của HS THPT tỉnh Nam Định 37

2.3.1 Chương IV: Đại cương về hóa học hữu cơ 37

2.3.2 Chương V: Hiđrocacbon no 43

2.3.3 Chương VI: Hiđrocacbon không no 48

2.3.4 Chương VII: Hiđrocacbon thơm – Nguồn hiđrocacbon thiên nhiên 54

2.3.5 Chương VIII: Dẫn xuất halogen Ancol – phenol 59

2.3.6 Chương IX: Anđehit – Xeton – Axit cacboxylic 66

2.1 Sử dụng bài tập hóa học để phát huy tính tích cực học tập của học sinh 72

2.1.1 Sử dụng bài tập hóa học để hình thành khái niệm hóa học , tính chất của các chất 72

2.1.2 Sử dụng bài tập thực nghiệm hóa học 74

2.1.3 Tăng cường sử dụng các bài tập thực tiễn 80

2.1.4 Sử dụng bài tập có hình vẽ , sơ đồ, đồ thị, biểu bảng 81 2.1.5 Sử dụng các bài toán có nội dung biện luận để tăng cường tính

suy luận cho học sinh khi học tập hóa học 84

Tiểu kết chương 2 85

Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 86

3.1 Mục đích và nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm 86

3.1.1 Mục đích của thực nghiệm 86

3.1.2 Nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm 86

3.1.3 Đối tượng cơ sở thực nghiệm 86

3.2 Quá trình tiến hành thực nghiệm sư phạm 86

3.2.1 Chuẩn bị cho quá trình thực nghiệm 86

3.2.2 Tiến hành thực nghiệm 87

3.3 Kết quả các bài dạy thực nghiệm sư phạm 87

3.4 Xử lí kết quả thực nghiệm sư phạm 88

3.5 Phân tích kết quả thực nghiệm sư phạm 94

3.5.1 Phân tích định lượng kết quả thực nghiệm sư phạm 94

3.5.2 Nhận xét: 96

Tiểu kết chương 3 97

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 98

TÀI LIỆU THAM KHẢO 100

PHỤ LỤC 103

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong việc đổi mới giáo dục phổ thông , Luật giáo dục điều 24.2 trong

Quyết định số 16/2006/QĐ-BGDĐT “Phương pháp giáo dục phổ thông phải

phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc trưng môn học, đặc điểm đối tượng học sinh, điều kiện của từng lớp học; bồi dưỡng cho học sinh phương pháp tự học, khả năng hợp tác; rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú và trách nhiệm học tập cho học sinh”

Trong quá trình thực hiện đổi mới giáo dục, ngoài đổi mới về mục tiêu, nội dung thì còn phải để mới cả về phương pháp giá o dục Để đổi mới phương pháp giáo dục , ngoài việc sử dụng các phương pháp dạy học truyền thống một cách có hiệu quả , giáo viên còn phải sử dụng hợp lí các phương pháp dạy học tích cực Một trong các phương pháp dạy học tích cực là sử dụng bài tập trắc nghiệm hóa học trong hoạt động dạy và học ở trường phổ thông Với phương pháp này, học sinh không còn tiếp thu kiến thức một cách thụ động từ giáo viên mà là chủ thể trong chính ho ạt động của mình Bên cạnh đó, việc sử dụng bộ câu hỏi trắc nghiệm trong việc giảng dạy tạo ra những tình huống có vấn đề , gây hứng thú học tập trong học sinh , phát huy được tính tích cực, chủ động và sáng tạo của học sinh trong học tập

Với những lí do trên tôi đã lựa chọ đề tài “Tuyển chọn, xây dựng và sử

chương trình nâng cao nhằm phát huy tính tích cực học tập của họ c sinh trung học phổ thông tỉnh Nam Định”

2 Mục đích nghiên cứu

- Nghiên cứu các phương pháp dạy học tích cực áp dụng trong môn hóa

- Thiết kế, xây dựng và sử dụng câu hỏi trắc nghiệm khách quan hóa học

lớp 11-chương trình nâng cao dùng để phát huy tính tích cực học tập của học sinh để củng cố , nâng cao kiến thức , đánh giá kết quả học tập của học sinh trong dạy học hóa học hiện nay

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lý luận về: phương pháp dạy học tích cực , bài tập

hóa học, trắc nghiệm khách quan

- Nâng cao mục tiêu, nội dung chương trình và sách giáo khoa hóa học 11

4 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

- Khách thể: quá trình dạy học ở trường THPT

- Đối tượng: hệ thống câu hỏi TNKQ phần hóa học hữu cơ lớp 11-chương trình nâng cao nhằm phát huy tính tích cực học tập của học sinh

5 Giả thuyết khoa học

Nếu giáo viên nắm vững được nội dung , phương pháp dạy học tích cực thì sẽ biết cách thiết kế và sử dụng các câu hỏi TNKQ trong dạy học một cách có hiệu quả đáp ứng yêu cầu nâng cao chất lượng dạy học hóa học, phát triển tư duy, trí thông minh, phát huy tính tích cực của học sinh trong học tập đáp ứng yêu cầu cao về chất lượng học tập

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Nghiên cứu lý luận

6.2 Nghiên cứu thực tiễn

6.3 Thực nghiệm sư phạm

7 Đóng góp của đề tài

- Về mặt lý luận: Góp phần làm sáng tỏ ý nghĩa và tác dụng to lớn của bài tập hóa học trong quá trình dạy học nhằm phát triển tư duy và phát huy tính tích cực cho học sinh trong quá trình dạy học hóa học hữu cơ 11 NC

- Về mặt thực tiễn : xây dựng , tuyển chon , sử dụng hệ thống câu hỏi TNKQ phần hóa học hữu cơ lớp 11 nâng cao nhằm phát huy tính tích cực học tập của học sinh trong quá trình dạy học

8 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, và tài liệu tham khảo, phụ

lục, nội dung chính của luận văn được trình bày trong 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài

Chương 2: Tuyển chọn, xây dựng và sử dụng hệ thống câu hỏi trắc nghiệm khách quan hóa hữu cơ lớp 11- chương trình nâng cao nhằm phát huy tính tích cực học tập của học sinh trung học phổ thông tỉnh Nam Định

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1.1 Cơ sở lý luận về dạy học tích cực

1.1.1 Tính tích cực nhận thức [35]

1.1.1.1 Tính tích cực nhận thức

Tính tích cực là phẩm chất vốn có của con người Hình thành và phát triển tính tích cực là một trong các nhiệm vụ chủ yếu của giáo dục nhằm đào tạo những con người năng động , sáng tạo, thích ứng và góp phần phát triển xã hội

1.1.1.2 Tính tích cực học tập

Tính tích cực trong hoạt động học tập là tính tích cực nhận thức và được đặc trưng ở khát vọng hiểu biết , cố gắng trí tuệ và nghị lực cao trong quá trình chiếm lính tri thức

1.1.1.3 Những dấu hiệu của tính tích cực học tập

Tính tích cực học tập biểu hiện ở những dấu hiệu như:Hăng hái trả lời các

câu hỏi của GV đặt ra, Thích phát biểu ý kiến trước vấn đề nêu ra và có lập luận để bảo vệ ý kiến đó Hay nêu thắc mắc Chủ động vận dụng kiến thức , kỹ năng đã học để nhận thức vấn đề mới Kiên trì hoàn thành các bài tập khó khăn

1.1.1.4 Những nguyên tắc sư phạm cần đảm bảo để nâng cao tính tích cực nhận thức cho học sinh: Việc dạy học cần phải được tiến hành ở mức độ gắng

sức đối với HS, việc nắm vững kiên thức lý thuyết phải chiếm ưu thế Trong dạy học phải tích cực chăm lo sự phát triển trí tuệ của tất cả các đối tượ ng

học sinh (khá giỏi, trung bình, yếu kém)

1.1.2 Phương hướng đổi mới phương pháp dạy học hóa học

1.1.2.1 Khái niệm phương pháp dạy học [21]

Phương pháp dạy học là những hình thức và cách thức hoạt động của giáo viên và học sinh trong những điều kiện dạy học xác định nhằm đạt mục đích dạy học

1.1.2.2 Phương hướng đổi mới phương pháp dạy học hóa học [35]

a Dạy học lấy học sinh làm trung tâm

b Đổi mới phương pháp dạy học theo hướng hoạt động hóa người học 1.1.2.3 Định hướng đổi mới phương pháp dạy học [8]

1.1.3 Phương pháp dạy học tích cực [35]

1.1.3.1 Khái niệm phương pháp dạy học tích cực

PPDHTC là các phương pháp dạy học hướng tới việc giúp học sin h học tập chủ động, tích cực, sáng tạo chống lại thói quen học tập thụ động

1.1.3.2 Đặc trưng cơ bản của phương pháp dạy học tích cực

1.1.3.3 Sự đổi mới phương pháp dạy học theo hướng dạy học tích cực

a Đổi mới hoạt động dạy của giáo viên

b Đổi mới hoạt động học tập của học sinh

c Đổi mới hình thức tổ chức dạy học và sử dụng phương tiện dạy học

d Sử dụng phối hợp, linh hoạt các phương pháp đặc thù của hóa học 1.1.3.4 Một số phương pháp dạy hoc tích cực [8]

- Nhóm phương pháp trực quan

- Nhóm phương pháp thực hành

- Đàm thoại tìm tòi

- Dạy học nêu và giải quyết vấn đề

- Dạy học tác hợp trong nhóm nhỏ

1.2 Cơ sở lý luận về trắc nghiệm khách quan (TNKQ) [9], [12], [20], [34]

1.2.1 Khái niệm trắc nghiệm khách quan [20]

Theo nghĩa chữ Hán “trắc” là đo, “nghiệm” là suy xét, chứng thực Theo nghĩa rộng, trắc nghiệm là một hoạt động để đo lường năng lực của các đối tượng nào đó nhằm những mục đích xác định

1.2.2 Ưu điểm và nhược điểm của TNKQ [34]

1.2.2.1 Ưu điểm của TNKQ

1.2.2.2 Nhược điểm của TNKQ

1.2.3 Phân loại câu hỏi TNKQ [9], [12], [20]

1.2.3.1 Dạng nhiều lựa chọn

1.2.3.2 Dạng câu đúng – sai

1.2.3.4 Dạng điền khuyết

1.2.4 Kỹ thuật biên soạn câu trắc nghiệm khách quan [34]

1.2.4.1 Giai đoạn chuẩn bị:

- Xác định mục tiêu:

- Lập bảng đặc trưng:

1.2.4.2 Giai đoạn thực hiện:

1.3 Bài tập hóa học trong dạy học hóa học [31]

1.3.1 Ý nghĩa, tác dụng của bài tập hóa học trong dạy học tích cực

- Đối với học sinh, nó là phương pháp học tập tích cực, hiệu quả và không

có gì thay thế được giúp học sinh nắm vững kiến thức hóa học , phát triển tư duy, hình thành kĩ năng, vận dụng kiến thức hóa học vào thực tiễn, từ đó làm giảm nhẹ sự nặng nề căng thẳng của khối lượng kiến thức lý thuyết và gây hứng thú say mê học tập cho học sinh

- Đối với giáo viên, bài tập hóa học là phương tiện, là nguồn kiến thức để

hình thành khái niệm hóa học, tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh trong quá trình dạy học

1.3.2 Phân loại bài tập hóa học

1.3.2.1 Dựa vào nội dung có thể phân bài tập hóa học thành 4 loại

- Bài tập định tính:

- Bài tập định lượng

- Bài tập thực nghiệm

- Bài tập tổng hợp

1.3.2.2 Dựa vào hình thức thể hiện có thể phân bài tập hóa học thành 2 loại

- Bài tập trắc nghiệm khách quan:

- Bài tập tự luận:

1.4 Sử dụng bài tập hóa học để phát huy tính tích cực học tập của học sinh [35]

1.4.1 Sử dụng bài tập hóa học để hình thành khái niệm hóa học

1.4.2 Tăng cường sử dụng bài tập thực nghiệm hóa học

1.4.3 Tăng cường sử dụng bài tập thực tiễn

1.4.4 Sử dụng sơ đồ, đồ thị trong việc giải, chữa bài tập

1.4.5 Sử dụng các bài toán có nội dung biện luận để tăng cường tính suy luận cho học sinh khi học tập hóa học

1.5 Thực trạng sử dụng câu hỏi trắc nghiệm khách quan trong dạy học hóa học hữu cơ lớp 11 – chương trình nâng cao ở trường THPT tại tỉnh Nam Định

Qua điều tra thực tế, chúng tôi thấy:

- Về phía giáo viên : các giáo viên đã sử dụng các câu hỏi TNKQ trong dạy học, tuy nhiên giáo viên mới chỉ dùng nhiều trong tiết luyện tập và ôn tập, còn trong giờ hình thành kiến thức mới thì có dùng tuy nhiên vẫn còn ít Giáo viên đã thường xuyên giao câu hỏi TNKQ về nhà cho học sinh làm nhưng vẫn chưa sắp xếp theo mức độ nhận thức cho học sinh

- Về phía hoc sinh : hầu hết các em đều thích làm bài tập hóa học dưới dạng câu hỏi TNKQ và các em đã tự mình tìm kiếm và tự giả i các bài tập dưới dạng TNKQ tuy nhiên thì các em vẫn còn gặp nhiều khó khăn trong các bài tập yêu cầu vận dụng và vận dụng sáng tạo Đối với hình thức đề kiểm tra hoặc thi, các em thích đề gồm toàn các câu trắc nghiệm hơn là đề gồm cả các câu trắc nghiệm và câu tự luận hoặc đề toàn bộ là các câu tự luận

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1

Trong chương 1 chúng tôi đã trình bày các vấn đề:

- Cơ sở lý luận về dạy học tích cực , tính tích cực nhận thức, tính tích cực học tập, nguyên tắc sư phạm cần đảm bảo để nâng cao tính tích cực của nhận thức PPDH, sự đổi mới PPDH theo hướng dạy học tích cực , dấu hiệu đặc trưng của phương pháp dạy học tích cực, phương pháp đổi mới phương pháp dạy học hóa học, phương pháp dạy học tích cực

- Cơ sở lý luận về TNKQ: khái niệm câu hỏi TNKQ, phân loại, ưu nhược điểm từng loại và những kĩ thuật ra câu hỏi cho từng loại đó

- Cơ sở lý luận về bài tậ p hóa học, phân loại bài tập hóa học , ý nghĩa tác dụng của bài tập hóa học

- Đã phân tích cách sử dụng bài tập để phát huy tính tích cực của HS theo các nội dung sau: Sử dụng bài tập để hình thành khái niệm hóa học, sử dụng bài tập thực nghiệm hóa học khi nghiên cứu , hình thành kiến thức mới, tăng cường sử dụng bài tập thực tiễn , sử dụng bài tập có hình vẽ , sơ đồ, đồ thị, biểu bảng, sử dụng các bài toán có nội dung biện luận để tăng cường tính suy luận cho học sinh khi học tập hóa học

CHƯƠNG 2 TUYỂN CHỌN, XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG CÂU HỎI TNKQ HÓA HỮU CƠ LỚP 11 – CHƯƠNG TRÌNH NÂNG CAO NHẰM PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC HỌC TẬP CỦA HỌC SINH

TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TỈNH NAM ĐỊNH 2.1 Phân tích nội dung kiến thức và cấu trúc phần hoá học hữu cơ trong chương trình hóa học phổ thông [25]

2.1.1 Phân tích nội dung kiến thức và cấu trúc phần hoá học hữu cơ trong chương trình hóa học phổ thông

2.1.2 Phân tích nội dung kiến thức và cấu trúc phần hoá học hữu cơ trong chương trình hóa học 11- nâng cao

2.2 Nguyên tắc tuyển chọn , xây dựng và sử dụng hệ thống câu hỏi TNKQ hóa hữu cơ lớp 11 – chương trình nâng cao nhằm phát huy tính tích cực học tập của học sinh THPT tỉnh Nam Định

- Hệ thống câu hỏi TNKQ được đưa ra dựa trên kĩ thuật biên soạn câu hỏi TNKQ đã được đưa ra ở chương 1

- Hệ thống câu hỏi TNKQ được đưa ra dành cho đối tượng HS các lớp khá giỏi với mục tiêu là phát huy tính tích cực học tập của HS , tạo cho HS thói quen suy nghĩ và hoạt động độc lập , rèn luyện các thao tác tư duy như phân tích, tổng hợp, tư duy so sánh với khái quát hóa

- Hệ thống bài tập được lựa chọn từ đơn giản đến phức tạp, tăng dần mức độ từ dễ đến khó, chú ý đến các bài tập phát triển năng lực nhận thức của HS Vận dụng các quan điểm về việc phân loại mức độ nhận thức và tư duy của

GS Bloom và GS Nguyễn Ngọc Quang , căn cứ vào thực tiễn giảng dạy tại trường THPT tỉnh Nam Định , chúng tôi phân loại bài tập theo 3 mức độ là hiểu, vận dụng, vạn dụng sáng tạo