Phát triển kỹ năng sử dụng sách giáo khoa Lịch sử cho học sinh huyện Lý Nhân - tỉnh Hà Nam (vận dụng trong dạy học Lịch sử thế giới hiện đại 1945-2000, lớp 12,

học lịch sử ở trường phổ thông chưa theo kịp với chương trình sách giáo khoa mới, năng lực sử dụng sách giáo khoa của nhiều giáo viên còn hạn chế, một số giáo viên chỉ chú ý vào nội dung

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN THỊ HƯƠNG

PHÁT TRIỂN KĨ NĂNG SỬ DỤNG SÁCH GIÁO KHOA LỊCH

SỬ CHO HỌC SINH HUYỆN LÝ NHÂN – TỈNH HÀ NAM (Vận dụng trong dạy học lịch sử thế giới hiện đại (1945 – 2000)

Lớp 12, Trung học phổ thông, chương trình chuẩn)

LUẬN VĂN THẠC SĨ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

BỘ MÔN LỊCH SỬ

HÀ NỘI – 2012

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN THỊ HƯƠNG

PHÁT TRIỂN KĨ NĂNG SỬ DỤNG SÁCH GIÁO KHOA LỊCH SỬ

CHO HỌC SINH HUYỆN LÝ NHÂN – TỈNH HÀ NAM

(Vận dụng trong dạy học lịch sử thế giới hiện đại (1945 – 2000)

Lớp 12, Trung học phổ thông, chương trình chuẩn)

LUẬN VĂN THẠC SĨ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

BỘ MÔN LỊCH SỬ CHUYÊN NGÀNH: LỊCH SỬ

Mã số: 601410

Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Thị Thế Bình

HÀ NỘI - 2012

LỜI CẢM ƠN

Em xin chân thành cảm ơn các thầy giáo, cô giáo của Khoa sư phạm, Phòng Sau Đại học – Trường Đại học Giáo dục – ĐHQG Hà Nội đã tận tình dạy dỗ, quan tâm, đóng góp những ý kiến quý báu cho em trong quá trình học tập, nghiên cứu

Em xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành sâu sắc tới cô giáo hướng dẫn

TS Nguyễn Thị Thế Bình – Khoa Lịch sử - Trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã tận tình hướng dẫn, chỉ bảo, giúp dỡ em hoàn thành luận văn này

Em xin cảm ơn Thư viện Đại học Sư phạm Hà Nội, Thư viện Đại học Quốc gia Hà Nội, các thầy cô bộ môm Lịch sử, học sinh các trường trung học phổ thông huyện Lý Nhân – tỉnh Hà Nam, đã tạo điều kiện thuận lợi cho em trong quá trình làm luận văn

Em cũng xin bày tỏ lòng biết ơn tới gia đình, bạn bè và người than

đã tạo điều kiện, động viên, khích lệ để em có thể hoàn thành tốt luận văn của mình

Hà Nội ngày 25 tháng 11 năm 2012

Tác giả

Nguyễn Thị Hương

DANH MỤC VIẾT TẮT

DANH MỤC BẢNG, BIỂU ĐỒ

Trang Bảng 2.1 Thống kê kết quả kiểm tra lớp 12A1 – 12A2, 12C – 12D …86

Biểu đồ 2.1 So sánh kết quả kiểm tra của lớp 12A1 và lớp 12A2…….86

Biểu đồ 2.2 So sánh kết quả kiểm tra của lớp 12C và lớp 12D……….87

MỤC LỤC

Lời cảm ơn……… ……….i

Danh mục viết tắt……… ……… ii

Danh mục bảng, sơ đồ……… ………… iii

Mục lục……… ………iv

MỞ ĐẦU……… ……… 1

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC PHÁT TRIỂN KĨ NĂNG SỬ DỤNG SÁCH GIÁO KHOA LỊCH SỬ CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG……… ……….11

1.1 Cơ sở lý luận……… …… ……… 11

1.1.1 Quan niệm về phát triển và phát triển kĩ năng sử dụng SGK… 11

1.1.2 Cơ sở xuất phát của việc phát triển kĩ năng sử dụng sách giáo khoa trong dạy học lịch sử……… ……… 18

1.1.3 Ý nghĩa của việc phát triển kĩ năng sử dụng sách giáo khoa lịch sử cho học sinh THPT……….25

1.1.4 Nội dung các kĩ năng sử dụng sách giáo khoa cần hình thành và phát triển cho học sinh……… 27

1.1.5 Tiêu chí đánh giá các kĩ năng sử dụng sách giáo khoa của học sinh trong dạy học lịch sử……… 33

1.2 Cơ sở thực tiễn……… 37

1.2.1 Thực trạng sử dụng sách giáo khoa và phát triển kĩ năng sử dụng sách giáo khoa lịch sử cho học sinh huyện Lý Nhân……… 37

1.2.1 Nguyên nhân của thực trạng trên……… 45

Chương 2: MỘT SỐ BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN KĨ NĂNG SỬ DỤNG SÁCH GIÁO KHOA LỊCH SỬ CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ THẾ GIỚI HIỆN ĐẠI (1945 – 2000), LỚP 12, TRUNG HỌC PHỔ THÔNG (CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN)………50

2.1 Vị trí, mục tiêu, nội dung cơ bản của phần Lịch sử thế giới hiện đại (1945 – 2000), Lớp 12, chương trình chuẩn……… 50

2.1.1 Vị trí……… 50

2.1.2 Mục tiêu………50

2.1.3 Nội dung kiến thức cơ bản của phần lịch sử thế giới hiện đại 12 53 2.2 Một số yêu cầu khi lựa chọn biện pháp phát triển kĩ năng sử dụng SGK cho học sinh huyện Lý Nhân – tỉnh Hà Nam………56

2.3 Một số biện pháp phát triển kĩ năng sử dụng SGK cho học sinh huyện

Lý Nhân – tỉnh Hà Nam……… 58

2.3.1 Phát triển cho HS các kĩ năng sử dụng kênh chữ trong SGK… 58

2.3.2 Phát triển cho HS các kĩ năng sử dụng kênh hình trong SGK… 65

2.3.3 Kĩ năng kết hợp nghe giảng, ghi chép và theo dõi SGK……… 71

2.3.4 Phát triển kĩ năng sử dụng SGK trong quá trình tự học ở nhà… 73

2.3.5 Phát triển kĩ năng trả lời câu hỏi, làm bài tập trong SGK… … 76

2.3.6 Phát triển kĩ năng sử dụng SGK để ôn tập, củng cố kiến thức cho học sinh……… 78

2.4 Thực nghiệm sư phạm……….83

2.4.1 Mục đích thực nghiệm……… 83

2.4.2 Đối tượng và địa bàn thực nghiêm………84

2.4.3 Nội dung thực nghiệm……… 85

2.4.4 Tổ chức tiến hành thực nghiệm……….85

2.4.5 Kết quả thực nghiệm……….90

KẾT LUẬN………90

TÀI LIỆU THAM KHẢO………92

PHỤ LỤC……… 96

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Công cuộc đổi mới của đất nước hiện nay, đang đặt ra những yêu cầu rất lớn về nguồn nhân lực Thực tế đó đòi hỏi giáo dục phổ thông phải đào tạo những con người phát triển toàn diện, phục vụ sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá Vì vậy, Đảng ta luôn coi “giáo dục và đào tạo là quốc sách hàng đầu”

Luật Giáo dục cũng đã nêu rõ mục tiêu của giáo dục là: “Đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, tri thức, sức khoẻ, thẩm mỹ nghề nghiệp; trung thành với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; hình thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực của công dân, đáp ứng yêu cầu xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”[27, tr 8]

Mỗi môn học ở trường phổ thông với đặc trưng của mình đều nhằm góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục, trong đó có môn Lịch sử Đây là môn học nhằm giúp cho học sinh có được những kiến thức cơ bản, cần thiết về lịch sử thế giới, lịch sử dân tộc, góp phần hình thành thế giới quan khoa học, giáo dục lòng yêu quê hương, đất nước, truyền thống dân tộc, cách mạng, bồi dưỡng năng lực tư duy, hành động, thái độ ứng xử đúng đắn trong đời sống xã hội

Tuy nhiên, trong những năm gần đây thực trạng dạy học lịch sử còn nhiều tồn tại, yếu kém Một bộ phận không nhỏ giáo viên và học sinh có thái độ coi thường môn lịch sử khiến cho chất lượng môn học chưa đáp ứng được yêu cầu đặt ra

Để khắc phục tình trạng này, trước hết và trên hết cần tiếp tục đổi

mới phương pháp dạy học lịch sử, bởi “đổi mới phương pháp dạy học thực

sự được xem là nhân tố tạo ra tính cách mạng trong giáo dục hiện nay”[14, tr 13] Bộ giáo dục và đào tạo đã ban hành và triển khai chương

trình và sách giáo khoa mới Qua quá trình triển khai cho thấy, việc dạy

học lịch sử ở trường phổ thông chưa theo kịp với chương trình sách giáo khoa mới, năng lực sử dụng sách giáo khoa của nhiều giáo viên còn hạn chế, một số giáo viên chỉ chú ý vào nội dung “kênh chữ” mà chưa khai thác đầy đủ nội dung kiến thức từ tranh ảnh ảnh, lược đồ, bản đồ, câu hỏi, bài tập… trong sách giáo khoa

Trong cuộc sống hiện đại ngày nay, với sự phát triển của khoa học – công nghệ đã cung cấp cho chúng ta nhiều công cụ dạy học hữu ích: internet, powerpoint,….góp phần vào việc tạo hứng thú học tập cho học sinh Tuy nhiên, đây chỉ là những phương tiện hỗ trợ mà không thể thay thế hoàn toàn sách giáo khoa

Lịch sử thế giới hiện đại (1945 – 2000) là một giai đoạn quan trọng trong tiến trình phát triển của lịch sử thế giới và là thời kì có nhiều biến động, có ý nghĩa quan trọng đối với quá trình phát triển của nhân loại Vì

là năm học cuối cấp, phần nhiều các em đã học theo khối để thi Đại học, Cao đẳng mà không có nhiều thời gian quan tâm, đầu tư tìm tài liệu tham khảo Vì vậy, sử dụng sách giáo khoa có hiệu quả, nhằm giảng dạy tốt nội dung này, có ý nghĩa quan trọng với việc nâng cao chất lượng dạy học nói chung, dạy học chương trình lịch sử lớp 12 trung học phổ thông nói riêng

Hiện nay, tôi đang công tác giảng dạy tại trường THPT Nam Lý – huyện Lý Nhân – tỉnh Hà Nam Các trường ở khu vực này đều được phân thành: Ban nâng cao và Ban cơ bản Đa phần học sinh không thích học Lịch sử, xu thế của các em chủ yếu theo các khối A, D, số lượng học sinh đăng kí dự thi khối C hàng năm rất ít (khoảng 10 – 20 hồ sơ) Các em chỉ quan tâm, chú ý mua các tài liệu tham khảo cho khối thi của mình Vì vậy, học tập môn Lịch sử chủ yếu qua nội dung sách giáo khoa Theo đó, phát triển cho HS kĩ năng sử dụng SGK Lịch sử hiệu quả là nhiệm vụ cơ bản của giáo viên dạy Lịch sử ở trường THPT huyện Lý Nhân – tỉnh Hà Nam

Ngoài ra, chọn phần Lịch sử thế giới hiện đại (1945 – 2000) nằm trong chương trình học kì I của lớp 12, chương trình chuẩn, thuận lợi cho việc tiến hành thực nghiệm cho luận văn

Từ những lí do trên đây, chúng tôi lựa chọn vấn đề “Phát triển kĩ năng sử dụng sách giáo khoa lịch sử cho học sinh huyện Lý Nhân – tỉnh Hà Nam (Vận dụng trong dạy học Lịch sử thế giới hiện đại (1945 – 2000) lớp 12 THPT, chương trình chuẩn” làm đề tài nghiên cứu của

luận văn

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

2.1 Tài liệu nước ngoài

Tác phẩm “Những cơ sở lí luận dạy học”, tập 2, năm 1971, tác giả

B.P.Exipôp đã đề cập đến ý nghĩa của việc đọc sách ngoài giờ lên lớp, làm việc với tranh ảnh trong sách, sẽ giúp học sinh hiểu sâu hơn và lĩnh hội rành mạch, vững chắc nội dung của lời văn, vì tranh ảnh tạo ra ở học sinh những biểu tượng nhất định

Trong cuốn “Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào?”, năm 1973,

Tiến sĩ N.G Đairi đã đưa ra phương thức giải quyết giờ học lịch sử theo hướng mới của lý luận dạy học Xô Viết: chuẩn bị giờ học nhằm phát huy

óc suy nghĩ độc lập và tính tích cực trong hoạt động nhận thức của học sinh Đặc biệt để một giờ học có hiệu quả và phát huy được suy nghĩ độc lập của học sinh, tác giả đã quan tâm đến vị trí, vai trò của sách giáo khoa

và sử dụng sách giáo khoa như thế nào cho có hiệu quả trong giờ học lịch

sử Trên cơ sở đó ông đưa ra sơ đồ xác định vị trí của sách giáo khoa với tài liệu khác, giữa vị trí của bài giảng và bài viết của sách giáo khoa để có thể khai thác tốt nội dung sách giáo khoa trong một giờ học của giáo viên

và học sinh Đó là giải quyết tốt mối quan hệ giữa nội dung sách giáo khoa

và bài giảng của giáo viên, giữa sách giáo khoa và việc tự học của học sinh

thông qua sơ đồ Đairi Ông cho rằng: “Bài giảng trên lớp không cần phải

giống hệt như bài đọc của sách giáo khoa Thế nhưng mặt khác nhất thiết

nó lại bao gồm một phần nào đó tài liệu trong sách”[32, tr 18]

Trong tác phẩm “Phát triển tính tích cực của học sinh như thế nào?”, năm 1979 củaI.F.Kharalamop đã nói đến phương pháp sử dụng

sách giáo khoa thế nào cho đạt hiệu quả

T.A Ilina trong giáo trình “Giáo dục học”, năm 1979 đã đề cập đến

các phương pháp sử dụng SGK Tác giả đã khái quát quá trình làm việc

của HS với SGK thành quy tắc như sau: “xem qua những điều ghi chép trong khi giáo viên kể chuyện trong giờ học (viết các công thức, dàn ý, định nghĩa) đồng thời nhớ lại những điều giảng giải của giáo viên Nếu tài liệu không giảng dạy trong lớp thì đọc tất cả tài liệu cần đọc trong sách giáo khoa nhằm mục đích nắm toàn bộ nội dung (chưa dừng lại ở những chỗ khó) đọc lại để phân tích những chỗ khó, những từ, những cách phát biểu, những công thức lập dàn ý để nói lại (nói hay viết) đều đã đọc; Đọc từng phần theo dàn ý và nếu cần thì nói to lại theo từng phần và sau cùng

là nói lại tất cả tài liệu dựa trên dàn ý đã được xây dựng (nếu điều này có trong nhiệm vụ học tập) Sau khi đã nắm vững tài liệu lý thuyết học sinh bắt tay vào làm các bài tập viết” [37, tr 83] Cách sử dụng SGK của Ilina

vẫn còn nguyên giá trị đến ngày nay

M.N Xcatkin (1980) cho rằng: “Công việc với sách giáo khoa có thể

là phương pháp giải thích minh họa khi mà học sinh đọc sách giáo khoa,

là phương tiện tái hiện khi mà học sinh luyện tập theo một đoạn nào đó, là phương pháp nghiên cứu nếu học sinh giải quyết theo sách giáo khoa những nhiệm vụ không phải là mẫu quen biết đối với chúng”[37, tr 28]

N.M Iakovlev trong cuốn “Phương pháp và kĩ thuật lên lớp trong trường phổ thông”, tập 1, năm 1983 đã phân tích ý nghĩa của việc sử dụng

sách giáo khoa và phương pháp khai thác sách giáo khoa một cách hiệu quả trong dạy học

A.A Vaghin, nhà nghiên cứu phương pháp dạy học của Liên Xô

trước đây trong cuốn “Phương pháp dạy học lịch sử ở trường phổ thông”

đã trình bày các biện pháp nâng cao chất lượng dạy học lịch sử như: tầm quan trọng của đồ dùng trực quan, ý nghĩa của việc sử dụng sách giáo khoa

và tài liệu lịch sử

Như vậy, qua các công trình nghiên cứu của mình, các nhà khoa học đều khẳng định tầm quan trọng của việc sử dụng sách giáo khoa trong quá trình dạy học Đây chính là nền tảng giúp chúng tôi xây dựng cơ sở lý luận

và áp dụng vào phần Lịch sử thế giới hiện đại (1945 – 2000), Lịch sử lớp

12 (chương trình chuẩn) trong luận văn

2.2 Tài liệu trong nước

Rất nhiều nhà giáo dục, tâm lý, các nhà lý luận dạy học lịch sử đã đề cập đến vấn đề này, tiêu biểu là các công trình sau:

Hà Thế Ngữ, Đặng Vũ Hoạt trong giáo trình “Giáo dục học”, tập 1,

năm 1987 đã khẳng định: Sách giáo khoa là tài liệu cơ bản có vai trò quan trọng đối với giáo viên và học sinh Vì vậy, phải có phương pháp sử dụng sách giáo khoa như thế nào cho đạt hiệu quả, phát huy tính tích cực hoạt động độc lập của học sinh

Phan Ngọc Liên, Trịnh Đình Tùng trong “Phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học lịch sử ở trường trung học cơ sở”, năm 1998, đã

dành một chương của cuốn sách để nói về vị trí, ý nghĩa và phương pháp

sử dụng sách giáo khoa, trong đó tác giả xác định sách giáo khoa là tài liệu

học tập cơ bản của học sinh nhưng đồng thời là “điểm tựa để người giáo viên xác định kiến thức cơ bản, xác định của kĩ năng cần hình thành cho học sinh trong giờ học, là sự gợi ý để lựa chọn phương pháp dạy học phù hợp với đối tượng, vừa phát huy tính tích cực hoạt động học tập của học sinh”[20, tr 112]

Trong cuốn “Đổi mới phương pháp dạy học chương trình và sách giáo khoa”, năm 2007 của Trần Bá Hoành không chỉ đề cập đến vị trí vai

trò của sách giáo khoa mà còn đề cập các kĩ năng làm việc với sách giáo khoa như kĩ năng đọc, kĩ năng ghi chép, kĩ năng phân tích hình vẽ, biểu đồ,…

Phan Ngọc Liên, Trịnh Đình Tùng, Nguyễn Thị Côi trong cuốn

“Phương pháp dạy học lịch sử” tập 1, 2, năm 2002, đã nói đến vấn đề sử

dụng sách giáo khoa lịch sử ở trường phổ thông và phương pháp sử dụng

của nó Trong cuốn “Phương pháp dạy học lịch sử” tập 1, năm 2002, các

tác giả đi sâu vào phân tích vị trí, vai trò của sách giáo khoa trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông, cấu tạo của sách giáo khoa lịch sử Trong tập

2, các tác giả dành phần III đề cập đến việc sử dụng sách giáo khoa thế nào cho hiệu quả

Trong tác phẩm: “Hệ thống các phương pháp dạy học lịch sử THCS”, năm 2005, PGS Trịnh Đình Tùng đã đưa ra phương pháp sử dụng

sách giáo khoa hướng tới hai đối tượng chủ yếu là giáo viên và học sinh Đối với giáo viên, tác giả đưa ra các kĩ năng sử dụng cơ bản như: sử dụng sách giáo khoa để chuẩn bị bài giảng, sử dụng SGK trong quá trình lên lớp Đối với học sinh – đối tượng chủ yếu sử dụng sách giáo khoa lại có những

kĩ năng sử dụng sách giáo khoa như: đọc sách giáo khoa để chuẩn bị bài học mới, đọc SGK ở nhà, đối chiếu SGK với vở ghi, kĩ năng sử dụng SGK trong giờ lên lớp, sử dụng sách giáo khoa để trả lời câu hỏi, làm bài tập lịch sử, làm tài liệu ôn tập, củng cố, hệ thống hóa kiến thức

Các bài viết ở tạp chí nghiên cứu giáo dục: Nguyễn Thị Côi, “Về

sách giáo khoa lịch sử phổ thông trung học (chương trình cải cách)”, Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử số 3/1993, Nguyễn Hữu Chí, “Về cấu trúc và yêu cầu biên soạn sách giáo khoa môn sử THCS, Tạp chí Nghiên cứu giáo dục

số 4/2000, Phan Ngọc Liên, Một số yêu cầu về xây dựng chương trình và biên soạn sách giáo khoa lịch sử, Tạp chí giáo dục số 126 - 2005, Tưởng Phi Ngọ, Sử dụng lược đồ lịch sử thế giới trong sách giáo khoa lịch sử 12,

Tạp chí Thiết bị giáo dục số 46, 2009, Lê Thanh Oai, Kĩ năng đọc sách

giáo khoa cho học sinh trong quá trình chuẩn bị bài học môn Sinh học ở phổ thông, Tạp chí Giáo dục số 261, 2011 , các tác giả đã đi vào giải

quyết những vấn đề cụ thể trong mối liên hệ giữa nội dung sách giáo khoa

văn Thạc sĩ khoa học giáo dục: Lương Thị Mai, “Hướng dẫn học sinh lớp

12 THPT sử dụng sách giáo khoa lịch sử trong giờ lên lớp”, năm 2003, Lê

Quý Toàn, “Sử dụng sách giáo khoa nhằm phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học lịch sử lớp 10 trường THPT tỉnh Lào Cai”, năm 2003,

Lê Thị Mười, “Một số biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học bài ôn tập, tổng kết môn lịch sử lớp 12 THPT”, năm 2006, Đỗ Thị Thu Thủy, “Tổ chức hoạt động học tập lịch sử trong giờ lên lớp cho học sinh lớp 10

THPT”, năm 2007, Phạm Thị Hải Vân – Rèn luyện kĩ năng tự học với sách

giáo khoa cho học sinh trong dạy học lịch sử thế giới cận đại lớp 10 – THPT (chương trình chuẩn) năm 2011…

Các khóa luận tốt nghiệp của sinh viên như: Trịnh Thị Hằng – Sử dụng sách giáo khoa để dạy bài “Nền văn minh Văn Lang – Âu Lạc của người Việt cổ” ở lớp 11 THPT nhằm nâng cao hiệu quả bài học lịch sử, năm 2005, Nguyễn Thị Phương Thanh – Một số biện pháp hình thành kĩ năng sử dụng sách giáo khoa cho học sinh trong học tập môn lịch sử lớp

10 THPT, năm 2006,…

Trong cuốn: “Rèn luyện kĩ năng nghiệp vụ sư phạm môn Lịch sử”,

2011 do GS.TS Nguyễn Thị Côi chủ biên, đã dành một chương nói về việc rèn luyện kĩ năng sử dụng sách giáo khoa trong dạy học lịch sử cho sinh viên Tác giả đã tiếp tục góp phần khẳng định vai trò, ý nghĩa, tầm quan trọng của sách giáo khoa Lịch sử, đồng thời tác giả cũng đề xuất các kĩ

năng sử dụng sách giáo khoa của giáo viên ở trường phổ thông và việc sử dụng sơ đồ Đairi Trong đó đối với giáo viên, tác giả đưa ra bốn kĩ năng rèn luyện cơ bản giúp giáo viên sử dụng tốt sách giáo khoa là: kĩ năng khai thác bài viết của sách giáo khoa, kĩ năng sử dụng kênh hình, kĩ năng sử dụng các câu hỏi, kĩ năng hướng dẫn học sinh sử dụng sách giáo khoa trên lớp và ở nhà

Trong tất cả các công trình khoa học, chuyên đề, luận văn, …đều đề cập đến vị trí, vai trò và các phương pháp để sử dụng sách giáo khoa hiệu quả Nhưng chưa có tác giả nào để cập một cách đầy đủ, hoàn thiện về việc phát triển kĩ năng sử dụng sách giáo khoa trong dạy học một nội dung dạy học lịch sử cụ thể

Để góp phần làm rõ nội dung trên, chúng tôi lựa chọn vấn đề: Phát triển kĩ năng sử dụng sách giáo khoa lịch sử cho học sinh huyện Lý Nhân – tỉnh Hà Nam trong dạy học Lịch sử thế giới hiện đại (1945 – 2000) lớp 12 THPT, chương trình chuẩn làm đề tài nghiên cứu của luận văn

3 Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là quá trình dạy học lịch sử cho học sinh ở trường THPT huyện Lý Nhân – tỉnh Hà Nam

3.2 Phạm vi nghiên cứu:

Luận văn tập trung vào việc đề xuất các giải pháp phát triển kĩ năng

sử dụng sách giáo khoa lịch sử cho học sinh huyện Lý Nhân – tỉnh Hà Nam trong quá trình dạy học các bài nội khóa, phần Lịch sử thế giới hiện đại (1945 – 2000), lớp 12 THPT, chương trình chuẩn

Do thời gian có hạn, luận văn tiến hành điều tra ở một số trường THPT của huyện Lý Nhân – tỉnh Hà Nam và tiến hành thực nghiệm sư phạm tại bốn lớp của hai trường (THPT Nam Lý và THPT Nam Cao của huyện Lý Nhân – tỉnh Hà Nam)

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở khẳng định tầm quan trọng của việc sử dụng sách giáo khoa trong dạy học lịch sử, chúng tôi đề xuất một số biện pháp phát triển

kĩ năng sử dụng sách giáo khoa lịch sử cho học sinh huyện Lý Nhân – tỉnh

Hà Nam trong quá trình dạy học khi dạy phần: Lịch sử thế giới hiện đại (1945 – 2000), lớp 12 THPT, chương trình chuẩn, góp phần nâng cao chất lượng dạy học lịch sử hiện nay

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu tài liệu Tâm lý học, Giáo dục học, Phương pháp dạy học lịch sử để khẳng định vai trò, ý nghĩa của việc phát triển kĩ năng sử dụng SGK cho HS

- Tiến hành điều tra thực trạng kĩ năng sử dụng sách giáo khoa trong dạy học lịch sử ở trường THPT của huyện Lý Nhân – tỉnh Hà Nam hiện nay

- Tìm hiểu nội dung chương trình sách giáo khoa Lịch sử Lớp 12, phần “Lịch sử thế giới hiện đại” (1945 – 2000) để xác định các cách khai thác nội dung, kiến thức trong quá trình dạy học lịch sử

- Đề xuất một số biện pháp nhằm phát triển kĩ năng sử dụng sách giáo khoa cho HS huyện Lý Nhân trong quá trình dạy học bộ môn Lịch sử

ở trường THPT, xây dựng giáo án thực nghiệm và tiến hành thực nghiệm

sư phạm để kiểm nghiệm tính khả thi của đề tài

5 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở phương pháp luận

Cơ sở phương pháp luận của đề tài dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng, Nhà nước về công tác giáo dục

5.2 Phương pháp nghiên cứu

- Nghiên cứu lý thuyết:

+ Nghiên cứu các nghị quyết của Đảng, Nhà nước, Bộ GD&ĐT về nội dung, chương trình, phương pháp dạy học

+ Nghiên cứu tài liệu tâm lý học, giáo dục học, giáo dục về phương pháp dạy học nói chung, sử dụng sách giáo khoa trong dạy học lịch sử nói riêng

+ Nghiên cứu chương trình, nội dung sách giáo khoa và các tài liệu

có liên quan đến đề tài

- Nghiên cứu thực tế:

+ Phương pháp điều tra: phát phiếu điều tra, phỏng vấn, quan sát… + Phương pháp thực nghiệm

+ Phương pháp thống kê toán học để xử lý kết quả thực nghiệm

6 Giả thuyết khoa học

Trong thực tế giảng dạy lịch sử ở trường THPT hiện nay, kĩ năng sử dụng sách giáo khoa của phần lớn học sinh còn nhiều hạn chế Vì vậy, nếu

sử dụng các biện pháp theo yêu cầu của luận văn đưa ra, sẽ phát triển kĩ năng sử dụng sách giáo khoa trong dạy học lịch sử, qua đó góp phần nâng cao chất lượng dạy học lịch sử cho HS huyện Lý Nhân – tỉnh Hà Nam nói riêng và HS ở trường phổ thông nói chung

7 Đóng góp của luận văn

- Khẳng định vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng sách giáo khoa trong quá trình dạy học lịch sử ở trường phổ thông

- Phản ánh thực trạng kĩ năng sử dụng sách giáo khoa trong dạy học lịch sử

- Đề xuất một số biện pháp phát triển kĩ năng sử dụng sách giáo khoa lịch sử trong dạy học lịch sử cho học sinh huyện Lý Nhân – tỉnh Hà Nam

8 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận văn

- Ý nghĩa khoa học: Góp phần làm phong phú thêm lý luận phương pháp dạy học lịch sử về phát triển kĩ năng sử dụng sách giáo khoa trong quá trình dạy học lịch sử

- Ý nghĩa thực tiễn: Kết quả của đề tài là tài liệu tham khảo cho giáo viên, sinh viên các trường Đại học sư phạm, Cao đẳng sư phạm, giáo viên

và học sinh các trường THPT trong việc nâng cao kĩ năng sử dụng sách giáo khoa trong dạy học lịch sử

9 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục,

luận văn gồm 2 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc phát triển kĩ năng sử dụng sách giáo khoa trong dạy học lịch sử cho học sinh huyện Lý Nhân – tỉnh Hà Nam

Chương 2: Một số biện pháp phát triển kĩ năng sử dụng sách giáo khoa cho học sinh huyện Lý Nhân – tỉnh Hà Nam trong dạy học Lịch sử thế giới hiện đại (1945 – 2000), Lớp 12 THPT, chương trình chuẩn

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC PHÁT TRIỂN

KĨ NĂNG SỬ DỤNG SÁCH GIÁO KHOA LỊCH SỬ

CHO HỌC SINH THPT 1.1 Cơ sở lý luận

1.1.1 Quan niệm về kĩ năng và phát triển kĩ năng sử dụng SGK

1.1.1.1 Quan niệm về kĩ năng

Theo các tác giả: A G Kovaliop, V V Isebưseva (Liên Xô), Trần Trọng Thủy, cho rằng chỉ cần nắm vững cách thức của hành động tức là

có kĩ năng

Trong khi đó, các nhà nghiên cứu giáo dục khác như: K.K.Platônốp, Ngô Công Hoàn, Nguyễn Quang Uẩn, lại xem xét kĩ năng ở góc độ năng lực của con người và cho rằng: kĩ năng vừa có tính ổn định, vừa có tính mềm dẻo, tính linh hoạt và tính mục đích

Theo Từ điển Tiếng Việt, “Kĩ năng là khả năng vận dụng những kiến thức đã nhận được trong một lĩnh vực nào đó áp dụng vào thực tế”[35, tr 501] Kĩ năng được hình thành sau khi đã lĩnh hội được kiến

thức và vận dụng các kiến thức đó áp dụng vào hoàn cảnh thực tế nhất định Ví dụ như: kĩ năng nghiên cứu tài liệu, kĩ năng giải bài tập hình học, bài tập lượng giác, kĩ năng đọc, kĩ năng viết Ngoại ngữ,

Tác giả M.A Đanilôp cho rằng, kĩ năng là kiến thức trong hành động, thể hiện bằng việc chúng ta biết vận dụng sáng tạo những kiến thức

mà bản thân đã học được không chỉ vào các hoạt động lý thuyết, mà còn

trong thực tế của cuộc sống : “Kĩ năng là khả năng con người biết và sử dụng có mục đích và sáng tạo những kiến thức của mình trong hoạt động

lý thuyết cũng như trong thực tiễn Kĩ năng bao giờ cũng xuất phát từ kiến thức và dựa vào kiến thức Kĩ năng chính là kiến thức trong hoạt động”[18, tr 26]

Ngoài ra, kĩ năng còn được coi là khả năng để áp dụng những kiến thức của bản thân đã được định hướng cách thức hành động, phương pháp

hành động để hoàn thành nhiệm vụ mới Theo Lê Văn Hồng, Lê Ngọc Lan,

Nguyễn Văn Thành: Kĩ năng là khả năng vận dụng kiến thức (khái niệm, cách thức, phương thức) để giải quyết một nhiệm vụ mới [16, tr 80]

Theo quan niệm của Trần Trọng Thủy: Kĩ năng là một mặt kĩ thuật của hành động, con người nắm được cách thức hành động – tức kĩ thuật hành động là có kĩ năng nghĩa là khi biết được cách thức và phương pháp hành động chứng tỏ chúng ta đã có kĩ năng

Kĩ năng là sự thực hiện có kết quả một hành động bằng cách vận dụng những tri thức, kinh nghiệm về hành động này để tiến hành phù hợp với những điều kiện cho phép, vì vậy kĩ năng không chỉ là mặt kĩ thuật của hành động mà còn biểu hiện năng lực của chủ thể Trên cơ sở đó các tác giả Nguyễn Thị Mĩ Lộc, Đinh Thị Kim Thoa, Trần Văn Tính đã đưa ra

khái niệm về kĩ năng học tập: “kĩ năng học tập là sự thực hiện có kết quả

các hành động phân tích, mô hình hóa, khái quát hóa các đối tượng nhận thức… bằng cách vân dụng những tri thức kinh nghiệm về hành động này

để tiến hành phù hợp với những điều kiện cho phép”[26, tr 83]

Như vậy có thể hiểu, kĩ năng là sự thực hiện có kết quả một hành động nào đó bằng cách vận dụng những tri thức, những kinh nghiệm đã có

để hành động phù hợp với những điều kiện cho phép

Muốn có kĩ năng, con người cần phải vận dụng vốn tri thức và kinh nghiệm của bản thân vào hành động Hành động có kết quả khi hành động phù hợp với điều kiện cụ thể cho phép HS đã hình thành được kĩ năng, có thể vận dụng những hiểu biết, kinh nghiệm trong mọi điều kiện, hoàn cảnh

có thể hoàn thành nhiệm vụ đề ra Điều này đòi hỏi giáo viên phải linh hoạt, sáng tạo trong việc hình thành, rèn luyện và phát triển kĩ năng cho học sinh

Tuy nhiên, cần phân biệt sự khác nhau giữa “kĩ năng” và “năng lực”

Theo từ điển Tiếng Việt, năng lực là: “Phẩm chất tâm lý và sinh lý tạo cho con người khả năng hoàn thành một loại hoạt động nào đó với chất lượng cao”[35, tr 612] Năng lực không phải là cái có sẵn mang tính bẩm sinh

mà chỉ có những tư chất của năng lực, vốn là một trong số những đặc điểm giải phẫu sinh lý của não và hệ thần kinh mới có tính bẩm sinh Những tư chất này sẽ dần dần được hình thành và phát triển trong quá trình hoạt động Sự phát triển của nó đạt kết quả cao nếu có những hành động kích thích phù hợp đúng lúc với những điều kiện tâm lý cho phép Hoạt động chính là cơ sở, điều kiện cần thiết cho sự hình thành và phát triển năng lực Như vậy, năng lực mang tính chất rộng hơn “kĩ năng”, là một thuộc tính tâm lý phức hợp, là điểm hội tụ của nhiều yếu tố: tri thức, kĩ năng, kinh nghiệm, sự sẵn sàng hành động và trách nhiệm đạo đức Ví dụ: năng lực chuyên môn, năng lực sư phạm,

1.1.1.2 Quan niệm về phát triển kĩ năng tự học cho học sinh

- Quan niệm về phát triển và phát triển kĩ năng

Từ điển Tiếng Việt, “phát triển” là khái niệm dùng để chỉ “sự biến đổi hoặc làm cho biến đổi từ ít đến nhiều, từ hẹp đến rộng, từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp”[35, tr 261] Phát triển là khuynh hướng

vận động đã xác định về hướng của sự vật từ thấp đến cao, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn Cái mới ra đời thay thế cái cũ, cái tiến bộ ra đời

thay thế cái lạc hậu

Hay nói một cách khác, phát triển được coi là sự lớn lên về mặt kích thước, độ lớn hay giá trị, tầm quan trọng của sự vật hay vấn đề nào đó

Hiện nay, dạy học cần hướng đầy đủ vào việc tổ chức cho học sinh lĩnh hội tri thức, hình thành kĩ năng, thái độ ứng xử theo những chuẩn mực nhất định, nghĩa là giúp học sinh lĩnh hội được kiến thức cơ bản, có được

kĩ năng tương ứng và thái độ đúng (học được và thực hành được) Hình thành kĩ năng cho học sinh thực chất là làm cho các em nắm vững hệ thống

các thao tác học tập cụ thể tương ứng với những nội dung học tập xác định Như vậy, trong quá trình dạy học, sau khi đã giúp người học hình thành được kĩ năng rồi, giáo viên cần tiếp tục tạo điều kiện học sinh rèn luyện và phát triển các kĩ năng đó

Như vậy, phát triển kĩ năng được hiểu là quá trình luyện tập làm cho khả năng vận dụng những kiến thức hay những kinh nghiệm của bản thân vào thực tế ngày càng thành thạo, giải quyết được mục tiêu đề ra Bởi việc

hình thành được các kĩ năng thì chưa đủ, kĩ năng đó chỉ đạt được hiệu quả trong hoàn cảnh nhất định mà giáo viên đã từng định hướng cho người học Vì vậy, các em cần phải luyện tập thành thạo các kĩ năng đó trong những hoàn cảnh khác nhau, cụ thể là trong từng nội dung, bài học

Hình thành và phát triển kĩ năng nói chung, kĩ năng sử dụng SGK lịch sử nói riêng có vai trò rất quan trọng trong quá trình dạy học bộ môn Lịch sử ở trường phổ thông Đây là việc làm không thể thiếu góp phần nâng cao hứng thú của HS và thực hiện được mục tiêu, nhiệm vụ bộ môn

- Phát triển kĩ năng tự học cho học sinh THPT

Giáo viên luôn giữ một vai trò quan trọng trong quá trình dạy học, là người tổ chức, điều khiển, hướng dẫn, chỉ đạo hoạt động học tập của học sinh Tuy nhiên, dù giáo viên có kiến thức chuyên môn uyên thâm, giảng dạy hay, nhưng học sinh không chịu đầu tư thời gian tự học thì kết quả học tập sẽ không được cao, bởi : Dạy giỏi là biết kích thích tự học theo đúng quy luật của tâm lý, tư duy khiến cho năng lực tự học phát triển, nhờ vậy

mà kiến thức cũng giàu lên nhanh một cách vững chắc, sâu sắc

Tự học là quá trình đấu tranh của chính bản thân người học để giải quyết mâu thuẫn giữa một bên là yêu cầu, nhiệm vụ nhận thức, rèn luyện

kĩ năng, kĩ xảo học tập, với một bên là khả năng hiện có của HS Giải quyết được mâu thuẫn này, sẽ giúp HS phát triển về mặt nhận thức nói riêng và nhân cách nói chung

Đối với HS, tự học được coi là một hệ thống các thao tác nhằm biến các nguồn tri thức đã tiếp thu thành kiến thức riêng của bản thân Trong học tập bao giờ cũng có tự học, nghĩa là tự mình lao động trí óc chiếm lĩnh kiến thức mà không nhất thiết phải có thầy ở bên cạnh để trực tiếp trao đổi Nhờ có quá trình tự học mà HS có thể làm phong phú giá trị của bản thân mình bằng cách thu nhận, xử lý và biến đổi thông tin bên ngoài thành tri thức bên trong con người Rèn luyện kĩ năng tự học là quá trình làm đi làm lại nhiều lần cách học với sự tự giác, tính tích cực và độc lập cao của từng

cá nhân

Đối với HS ở trường THPT, kĩ năng tự học gắn liền với sự hướng dẫn của GV Học sinh có kĩ năng tự học lịch sử thể hiện ở việc các em độc lập hoàn thành những nhiệm vụ được giao với sự giúp đỡ, hướng dẫn, kiểm tra của giáo viên Quá trình tự học của HS chủ yếu dựa vào nội dung SGK, GV giao nhiệm vụ cho HS, HS dựa vào SGK để hoàn thành nhiệm

vụ được giao Vì vậy, phát triển kĩ năng tự học cho HS gắn liền với phát triển cho HS các kĩ năng sử dụng SGK

1.1.1.3 Phát triển kĩ năng sử dụng sách giáo khoa lịch sử cho học sinh

Việc phát triển các kĩ năng sử dụng SGK cho HS là cơ sở giúp HS nắm vững được hệ thống các kiến thức cơ bản của bộ môn, theo quy định của chương trình Trên nền tảng biết khai thác, vận dụng các kiến thức trong bài viết, HS “hiểu” sâu sắc lịch sử, từ đó có thể vận dụng những hiểu biết ấy vào thực tiễn cuộc sống

Phát triển kĩ năng sử dụng SGK lịch sử cho HS phát huy được vai trò bộ môn trong việc phát triển năng lực tư duy, thực hành, phương pháp

nhận thức lịch sử Ngoài ra, HS có được các kỹ năng sử dụng sách giáo

khoa cơ bản sẽ có nhận thức sâu sắc hơn về tầm quan trọng của việc sử dụng sách giáo khoa trong học tập

Kĩ năng sử dụng SGK được chia thành các kĩ năng: Kĩ năng vận dụng sơ đồ Đairi trong quá trình lên lớp, khai thác và sử dụng triệt để các

loại câu hình câu hỏi, bài tập, đoạn trích, phần đọc thêm trong giờ học, kĩ năng sử dụng kênh hình, kĩ năng sử dụng SGK ở nhà,

Theo từ điển Tiếng Việt, “sử dụng” nghĩa là đem dùng vào mục đích nào đó Kĩ năng sử dụng sách giáo khoa gồm những kĩ năng thành phần như kĩ năng lập dàn ý, trình bày, kĩ năng ghi chép tóm tắt,…

Như vậy, có thể hiểu: Phát triển kĩ năng sử dụng sách giáo khoa cho học sinh là quá trình học sinh thực hiện có kết quả các hoạt động làm việc với sách giáo khoa đạt chất lượng tốt

1.1.1.4 Vai trò của sách giáo khoa lịch sử đối với học sinh

Sách giáo khoa nói chung và SGK Lịch sử nói riêng là loại sách được dùng phổ biến nhất đối với HS trong quá trình học tập ở trường phổ thông Sách giáo khoa không chỉ có vai trò cung cấp kiến thức cho học sinh mà còn góp phần thực hiện mục tiêu phát triển người học như

I.F.Kharlamop đã viết: “Sách giáo khoa giữ vai trò to lớn trong việc phát huy tính tích cực hoạt động tư duy của học sinh khi nghiên cứu tài liệu mới”[17, tr 182]

Các nhà giáo dục học Liên Xô khẳng định: đối với học sinh sách giáo khoa là tài liệu mà khi học tập bằng tài liệu đó các em có thể tập dượt

và rèn luyện thành thạo khả năng tự học, tự rèn luyện bài đọc có tính khoa học Nội dung kiến thức được trình bày trong SGK là những vấn đề cơ bản của lịch sử thế giới cũng như lịch sử Việt Nam phù hợp với mục tiêu và nội dung chương trình đào tạo đã quy định

Trong quá trình học tập của HS, SGK là tài liệu cơ bản, bắt buộc giúp các em nắm vững những kiến thức lịch sử cơ bản, phát huy khả năng

tự học, tự nghiên cứu SGK lịch sử là phương tiện cung cấp kiến thức mới cho HS, đồng thời còn giúp HS ôn tập, củng cố những kiến thức đã học, có thể tự kiểm tra, đánh giá trình độ nhận thức, cũng như rèn luyện các kĩ năng thực hành lịch sử cho các em Ngoài ra, kiến thức lịch sử trong SGK còn có tác dụng to lớn đối với việc giáo dục tư tưởng, tình cảm, đạo

đức và phát triển toàn diện học sinh, phát triển các kĩ năng: kĩ năng học tập, kĩ năng sử dụng tài liệu, kĩ năng tự học, năng lực học tập độc lập,

Như vậy, SGK lịch sử là tài liệu không thể thiếu được đối với việc học tập của học sinh Hình thành và phát triển kĩ năng sử dụng SGK lịch

sử cho HS là việc làm cần thiết, là khâu quan trọng trong quá trình dạy học, góp phần phát huy tính tích cực, chủ động học tập cho HS

Cấu tạo của sách giáo khoa lịch sử

Cho đến nay vẫn còn tồn tại nhiều quan niệm khác nhau về cấu tạo của sách giáo khoa nói chung cũng như sách giáo khoa Lịch sử nói riêng Nhìn chung, có hai quan niệm cơ bản sau về sách giáo khoa Lịch sử:

- Quan niệm thứ nhất: thường phân chia nội dung sách giáo khoa ra

hai phần: kênh chữ và kênh hình

Kênh chữ là những thông tin thành văn chủ yếu trong sách giáo khoa

dùng để trình bày nội dung tri thức của môn học, chỉ dẫn về phương pháp học tập, về kiểm tra đánh giá kết quả học tập của học sinh

Kênh hình bao gồm những ảnh chụp, tranh vẽ, hình vẽ, sơ đồ, đồ

thị, phục vụ cho nội dung của kênh chữ trong SGK

- Quan niệm thứ hai là: chia nội dung sách giáo khoa thành hai phần:

bài viết và cơ chế sư phạm

Bài viết là nội dung cơ bản của chương trình được trình bày ngắn

gọn trong một số trang cho một tiết học, là một bộ phận chủ yếu trong SGK mà học sinh nhất thiết phải nghiên cứu, nắm vững

Cơ chế sư phạm chỉ tất cả các thành tố còn lại ngoài bài viết trong

sách giáo khoa, dành cho một tiết học, nó bao gồm: câu hỏi, bài tập, tài liệu tham khảo, đọc thêm, tranh ảnh, bản đồ, các loại đồ dùng trực quan quy ước khác (sơ đồ, đồ thị, biểu đồ,…) Phần này giúp các em hiểu sâu sắc bài viết, kiểm tra kết quả nhận thức, rèn luyện các kĩ năng thực hành, phát triển năng lực tư duy độc lập, thông minh, sáng tạo Thực tế cách phân chia thành bài viết và cơ chế sư phạm dễ được tiếp nhận hơn vì nó

thể hiện khá rõ mối quan hệ chặt chẽ giữa hai phần cơ bản của sách giáo

khoa với nhau Bài viết là một bộ phận chủ yếu mà học sinh nhất thiết phải nắm vững, còn cơ chế sư phạm giúp cho các em hiểu sâu sắc bài biết, kiểm

tra kết quả nhận thức, học tập của mình Dù phân chia theo cách nào thì SGK nói chung và SGK Lịch sử nói riêng đều thực hiện nhiệm vụ giáo dưỡng, giáo dục và phát triển của mình

1.1.2 Cơ sở xuất phát của việc phát triển kĩ năng sử dụng sách giáo khoa trong dạy học lịch sử

1.1.2.1 Mục tiêu, nhiệm vụ bộ môn Lịch sử ở trường phổ thông

Mục tiêu môn lịch sử đã được xác định: “Môn học lịch sử ở trường phổ thông nhằm giúp học sinh có được những kiến thức cơ bản, cần thiết

về lịch sử thế giới và lịch sử dân tộc, góp phần hình thành thế giới quan khoa học, giáo dục lòng yêu quê hương, đất nước, truyền thống cách mạng, bồi dưỡng các năng lực tư duy, hành động và thái độ ứng xử đúng đắn trong đời sống xã hội”[27, tr 26]

Bộ môn Lịch sử ở trường phổ thông có ý nghĩa to lớn trong dạy học lịch sử Cụ thể:

Giáo dưỡng: (Kiến thức): Mục tiêu của môn Lịch sử là cung cấp cho

học sinh những kiến thức cơ bản của khoa học lịch sử bao gồm: sự kiện lịch sử, các khái niệm, thuật ngữ, niên đại, những hiểu biết về quan điểm lý luận đơn giản, những vấn đề về phương pháp nghiên cứu và học tập phù hợp với yêu cầu và trình độ của học sinh Các kiến thức cơ bản của bài học lịch sử được thể hiện qua SGK lịch sử

Kĩ năng: hình thành các kĩ năng cần thiết trong học tập bộ môn, so

sánh, phân tích, nhận định, đánh giá các sự kiện lịch sử trong các quan hệ

về không gian, thời gian, cũng như kĩ năng xem xét mối quan hệ liên môn giữa các tri thức lịch sử với các môn học khác: Địa lý, Văn học, Đồng thời, còn giúp người học bồi dưỡng các năng lực phát hiện và giải quyết

vấn đề, vận dụng kiến thức đã được học vào cuộc sống SGK trở thành phương tiện để hình thành các kĩ năng học tập bộ môn cơ bản cho HS

Thái độ, tư tưởng (giáo dục): Thông qua các tri thức lịch sử, dưới sự

hướng dẫn của GV, bồi dưỡng cho HS những quan điểm, lập trường tư tưởng, phẩm chất đạo đức, nhân cách, tình cảm: lòng yêu nước, yêu quê hương, tinh thần đoàn kết quốc tế, tình hữu nghị với các dân tộc đấu tranh cho độc lập, tự do, văn minh, tiến bộ xã hội, niềm tin vào sự phát triển hợp quy luật của xã hội loài người,

Thực tế dạy học đã chứng minh, giáo viên không thể giáo dục, bồi dưỡng tình cảm, đạo đức, nhân sinh quan, thế giới quan cho học sinh đạt hiệu quả cao nếu chỉ dựa vào lời giảng của mình Phải thông qua nội dung bài viết, tranh ảnh, trong SGK kết hợp bài giảng của giáo viên, mới có tác dụng giáo dục tư tưởng, tình cảm cho HS

Như vậy, với vai trò quan trọng của bộ môn Lịch sử trong quá trình dạy học ở trường phổ thông, việc hình thành và phát triển kĩ năng sử dụng sách giáo khoa cho học sinh sẽ góp phần to lớn trong việc thực hiện nhiệm

vụ bộ môn này Các em sử dụng có hiệu quả sách giáo khoa không chỉ tiếp thu được những tri thức lịch sử mà còn hình thành, phát triển các kĩ năng cần thiết trong quá trình học tập Qua đó, bồi dưỡng cho người học giá trị

tư tưởng, phẩm chất tốt đẹp, nhân cách tốt đẹp

1.1.2.2 Đặc điểm học sinh THPT huyện Lý Nhân – tỉnh Hà Nam

Ở huyện Lý Nhân – tỉnh Hà Nam có bốn trường phổ thông công lập là: Nam Lý, Bắc Lý, Lý Nhân và Nam Cao Ở đây, các trường có sự phân ban khi tuyển sinh đầu vào, gồm: Ban A: Nâng cao (Toán – Lý – Hóa) và Ban Cơ bản Các trường này không có Ban Xã hội như một số trường THPT khác trên cả nước Có đến 90% các em thường có ý định và chọn khối A ngay từ khi mới vào bậc THPT, số học sinh học khối C trong đó có môn Lịch sử là rất ít Theo thống kê cho thấy, trong khoảng 5, 6 năm gần đây, số lượng hồ sơ đăng ký khối C khoảng từ 10 – 15 hồ sơ/trường Vì

vậy, nhà trường cũng khá quan tâm, coi các môn Tự nhiên là thế mạnh và đầu tư cho các môn học này Sau thời gian học buổi sáng theo thời khóa biểu, buổi chiều thường học phụ đạo các môn: Toán, Văn, Lý, Hóa, Tiếng Anh cho cả ba khối Nhà trường chỉ tổ chức cho học sinh học thêm các môn Sử, Địa trong khoảng tháng rưỡi sau khi được báo môn thi tốt nghiệp cho lớp 12

Như vậy, có thể thấy thời gian học tập giành cho môn lịch sử rất ít, chính là thời gian học tập theo thời khóa biểu chính khóa Trong đó: Khối

10 là: 1.5tiết/tuần, khối 11 là 1 tiết/tuần và khối 12 là 1.5tiết/tuần Vì vậy,

để học sinh quan tâm và chú ý đến môn học, phụ thuộc phần lớn vào phương pháp giảng dạy của giáo viên

Lý Nhân là vùng đất chiêm trũng, kinh tế chủ yếu dựa vào nông nghiệp, đời sống của mọi người nhìn chung còn gặp nhiều khó khăn Phần nhiều học sinh không được đầu tư về thời gian và vật chất giành cho việc học tập của bản thân mình như các học sinh ở vùng thị trấn, thị xã, thành phố, Ngoài thời gian học tập trên lớp, nhiều em còn phải giành thời gian tham gia phụ giúp gia đình Mặc dù, có nhiều gia đình quan tâm, đầu tư cho con cái học hành, song cũng không ít người cho rằng chỉ cần con cái

có bằng tốt nghiệp cấp III Vì vậy, đối với HS THPT huyện Lý Nhân – tỉnh

Hà Nam, phương tiện học tập duy nhất và vô cùng quan trọng mà các em

có là bộ SGK của từng năm học Thời gian học tập trên lớp thông qua SGK

có ý nghĩa cần thiết để các em lĩnh hội được kiến thức, rèn luyện và phát triển các kĩ năng học tập: kĩ năng viết bài, kĩ năng làm bài, kĩ năng trả lời câu hỏi và làm bài tập,

Học sinh huyện Lý Nhân phần nhiều do ảnh hưởng ngôn ngữ địa phương, khi viết bài các em có thể viết đúng chính tả giữa âm “l” và âm

“n” Tuy nhiên, khi nói, nhiều em thường bị ngọng, nhầm lẫn giữa hai âm trên Sau này, khi các em trưởng thành, có nhiều mối quan hệ xã hội mà khả năng giao tiếp bị hạn chế như trên, sẽ trở thành trở ngại trong công

việc cũng như cuộc sống của các em Có nhiều biện pháp để các em có thể khắc phục được nhược điểm trên như: nhờ các bạn không bị ngọng sửa giúp, thậm chí là nhờ thầy (cô) giáo hoặc chính bản thân mình về nhà tự học, tự sửa dần Trên lớp thầy cô không chỉ quan tâm tới việc giúp học sinh lĩnh hội kiến thức, mà còn cần thông qua bộ môn của mình, tạo cơ hội cho các em được hạn chế, tiến tới sửa dần điểm yếu trên như: gọi những

HS bị ngọng phát biểu nhiều lần, đại diện nhóm trình bày vấn đề, đọc trước lớp nội dung kiến thức mà giáo viên yêu cầu, Qua SGK, giáo viên triển khai các biện pháp phù hợp phát triển cho HS các kĩ năng: sử dụng kênh hình, kênh chữ, để các em có thể hạn chế được nhược điểm trên

Học sinh ở đây thuộc khu vực 2 – nông thôn, trình độ nhận thức của các em còn nhiều hạn chế Khoảng 5 – 6 năm về trước, ở huyện Lý Nhân chỉ có ba trường THPT công lập, số lượng HS lại đông hơn, do đó chất lượng tuyển chọn đầu vào của các trường là cao, tỉ lệ chọi 1:5 đến 1: 10 Hiện nay huyện có tới bốn trường công lập và hai trường dân lập ở địa phương bên cạnh, vì vậy chất lượng đầu vào của các trường THPT trên địa bàn huyện Lý Nhân bị hạn chế đi rất nhiều Do số lượng học sinh dự thi đã

ít hơn thời kì trước, các trường lại được lên trường chuẩn quốc gia, nhu cầu mở rộng thêm lớp và tuyển chọn thêm HS là điều tất yếu Nhiều trường học, số lượng HS bị giảm sút, có năm số lượng HS cần tuyển ngang bằng với số lượng HS đăng kí dự thi Do vậy, chất lượng đầu vào trình độ nhận thức, tư duy của HS kém, hạn chế hơn

Đối với môn Lịch sử, hầu hết các em chỉ có sách giáo khoa (trừ một vài em thi khối C là có thêm một số sách tham khảo) Do đó, sách giáo khoa trở thành phương tiện học tập duy nhất của các em Ngoài ra, qua trao đổi với các thầy cô giáo dạy lâu năm, cùng với thực tế giảng dạy trong hai năm qua cho thấy các kĩ năng sử dụng SGK lịch sử: kĩ năng đọc SGK, kĩ năng lập dàn ý, kĩ năng trình bày, khai thác tranh ảnh, còn yếu, chưa thực

sự mang lại hiệu quả học tập như mong muốn

Đối với học sinh lớp 12 không chỉ yêu cầu các em ghi nhớ được kiến thức lịch sử mà còn phải thông hiểu và vận dụng nó trong học tập (thi

cử, kiểm tra và trong cuộc sống) Học sinh lớp 12 là học sinh cuối cấp, các

em phải hoàn thành các kì thi bắt buộc: tốt nghiệp THPT, Cao đẳng, Đại học Vì vậy, các em không những phải nắm vững kiến thức mà còn phải vận dụng nó qua các kì thi Sức ép học tập, thi cử đối với học sinh rất lớn

mà thời gian học có hạn, yêu cầu quá trình dạy học lịch sử giúp học sinh nắm kiến thức một cách hệ thống, logic

Vì vậy, vấn đề đặt ra cho quá trình dạy học lịch sử là: Làm thế nào

để trong thời gian có hạn, với một khối lượng kiến thức phong phú học sinh có thể nhớ lâu, hiểu sâu sắc các kiến thức lịch sử và biết vận dụng nó vào học tập và cuộc sống (trong đó có việc vận dụng kiến thức lịch sử đã học vào các kì thi) Sách giáo khoa gần như là tài liệu duy nhất mà các em

có, cho nên phát triển cho HS lớp 12 huyện Lý Nhân – tỉnh Hà Nam các kĩ năng sử dụng có hiệu quả SGK là biện pháp trực tiếp, quyết định đến việc tạo hứng thú học tập và nâng cao chất lượng môn học nói chung

1.1.2.3 Đặc trưng của bộ môn Lịch sử

Khác với các môn học khác ở trường phổ thông, môn lịch sử có

những đặc trưng riêng biệt sau:

Lịch sử mang tính quá khứ, lịch sử bao gồm những sự kiện, hiện

tượng đều đã xảy ra, nó tuân thủ theo tiến trình thời gian Lịch sử loài người không thể trực tiếp quan sát được và cũng không thể khôi phục lại diễn biến của nó trong phòng thí nghiệm Chúng ta chỉ có thể tiếp nhận lịch sử một cách gián tiếp thông qua các tài liệu được lưu lại Nguồn tài liệu quan trọng và bắt buộc các em có là SGK Vì vậy, học sinh tiếp thu kiến thức lịch sử thông qua việc tạo biểu tượng lịch sử của giáo viên trong mỗi giờ giảng, mà chủ yếu dựa vào nội dung SGK

Ngoài ra, lịch sử mang tính không lặp lại về không gian và thời gian Mỗi sự kiện lịch sử chỉ xảy ra trong một thời gian và không gian nhất

định, chỉ xảy ra một lần duy nhất Không có sự kiện, hiện tượng lịch sử nào hoàn toàn giống nhau Có kĩ năng sử dụng SGK tốt, sẽ làm cho HS nhận thức về các sự kiện lịch sử một cách rõ ràng, cụ thể hơn, ghi nhớ kiến thức nhanh chóng và sâu sắc hơn

Lịch sử có tính cụ thể: Các sự kiện, hiện tượng lịch sử đều gắn liền

với không gian, thời gian nhất định Học sinh không thể trực quan sinh động hay tái hiện lại lịch sử trong phòng thí nghiệm, vì vậy nó đòi hỏi trình

độ tưởng tượng cao Qua việc hướng dẫn HS có kĩ năng sử dụng kênh hình trong SGK, các em có thể tưởng tượng về thời gian, không gian, địa danh,

sự kiện, nhân vật một cách cụ thể, sinh động đúng như nó tồn tại

Lịch sử mang tính hệ thống (tính lôgic lịch sử): Các sự kiện, hiện

tượng lịch sử có mối liên hệ một cách chặt chẽ Nội dung của tri thức lịch

sử rất phong phú, đề cập đến mọi lĩnh vực của đời sống loài người, gồm cả chính trị, quân sự, kinh tế, văn học, nghệ thuật, khoa học kĩ thuật, Vì vậy, trong dạy học lịch sử, giáo viên luôn phải chú ý đến việc hướng dẫn học sinh nhận biết, tìm ra mối liên hệ giữa các sự kiện, hiện tượng lịch sử đã được học trong sách giáo khoa với các sự kiện, hiện tượng của cuộc sống

Ngoài ra, lịch sử còn mang tính thống nhất giữa “sử” và “luận”,

học sinh nhận thức sự kiện không chỉ dừng lại ở việc “biết”, mà cần giải thích sự kiện, đánh giá, so sánh, rút ra quy luật và bài học kinh nghiệm

Như vậy, với những đặc trưng của bộ môn Lịch sử cho thấy, để giúp học sinh tiếp nhận được tri thức lịch sử, giáo viên cần tạo ra các biểu tượng trực quan sinh động, người học mới có thể dễ dàng hình dung sự kiện, hiện tượng một cách cụ thể và nhận thức được các tri thức lịch sử nhanh chóng

và sâu sắc hơn Đối với người học, SGK là tài liệu quan trọng, cần thiết nhất, và hàng ngày tiếp xúc với nó Để khai thác một cách tối đa giá trị và mục đích của SGK, yêu cầu GV cần phải có các biện pháp phát triển kĩ năng sử dụng SGK cho người học để dạy học lịch sử đạt kết quả cao nhất

1.1.2.4 Yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học lịch sử ở trường phổ thông

Đổi mới phương pháp dạy học đã và đang được sự quan tâm của mọi người và toàn xã hội Cùng với các bộ môn khoa học khác, bộ môn Lịch sử cũng đã được đổi mới chương trình và sách giáo khoa từ tiểu học cho đến bậc THPT Theo UNESCO, đổi mới phương pháp dạy học phải hướng tới mục tiêu của giáo dục: học để biết, học để làm, học để chung sống, học để khẳng định mình

Học để biết: Mục đích trước hết của chúng ta là học để có kiến thức,

thông qua quá trình học tập, càng tiếp thu được càng nhiều kiến thức càng tốt, làm cho cuộc sống của mình phong phú hơn và có ý nghĩa hơn Nếu không biết cách sử dụng SGK, việc tiếp nhận kiến thức sẽ trở nên khó khăn hơn, HS phải tự mò mẫm, không biết đâu là nội dung chính, kiến thức trọng tâm của bài

Học để làm: Học để làm việc, để phục vụ cho cuộc sống của mình

rồi phục vụ cho xã hội Trong quá trình học tập, khi các em có kĩ năng sử dụng SGK, việc tiếp nhận được kiến thức lịch sử trở nên dễ dàng và sâu sắc hơn, đó là hành trang vững chắc cho các em vượt qua các kì kiểm tra, các kì thi, có cơ hội lựa chọn các ngành nghề phù hợp cho cuộc sống của bản thân sau này

Học để chung sống: Cho dù với mục đích nào thì trước tiên việc học

cũng nhằm phục vụ cuộc sống của cá nhân mình, gia đình và lớn hơn là xã hội Trong quá trình học tập, kĩ năng sử dụng SGK được thành thạo, cùng với phương pháp giảng dạy phù hợp của giáo viên, các em được tham gia vào các hoạt động nhóm, được trình bày trước lớp, các em dần biết cách hợp tác với bạn bè cùng hoàn thành công việc, có ý thức tự giác, tự tin khi trình bày trước đám đông,…

Học để khẳng định mình: Trong cuộc sống hiện đại ngày nay, tri

thức được coi là nhân tố quan trọng cho sự phát triển của xã hội Con người có thể khẳng định được giá trị bản thân, “cái tôi” cá nhân thông qua việc học Kĩ năng sử dụng SGK được nâng cao đồng thời với việc người

học ngày càng chủ động hơn, bản thân vận động nhiều hơn, học hỏi, trao đổi với bạn bè, giáo viên những vấn đề còn chưa rõ hay nội dung mà SGK không đề cập đến.

Như vậy, với tinh thần của đổi mới phương pháp dạy học là chuyển

từ mục tiêu dạy học truyền thụ kiến thức sang phát triển (tiếp cận) năng lực người học; từ dạy học sang dạy cách học Vì vậy, giáo viên phải biết chọn nội dung, vấn đề mà khi học, học sinh được rèn luyện kĩ năng học tập,

được học cách học tốt nhất Giáo viên không còn đóng vai trò truyền thụ kiến thức một chiều cho người học như trước nữa, mà trở thành người tổ chức quá trình dạy học, hướng dẫn HS chiếm lĩnh kiến thức Người học trở thành nhân vật trung tâm, tích cực hoạt động, tư duy, năng động, sáng tạo trong quá trình dạy học Hướng dẫn HS hình thành và phát triển kĩ năng sử dụng SGK có hiệu quả là một trong các biện pháp phát huy tính tích cực, chủ động của người học, góp phần đáp ứng yêu cầu mục tiêu đổi mới phương pháp dạy học đã được đề ra

1.1.3 Ý nghĩa của việc phát triển kĩ năng sử dụng sách giáo khoa lịch sử cho học sinh THPT

Xuất phát từ nhiệm vụ, mục tiêu môn học, vai trò và ý nghĩa to lớn của sách giáo khoa lịch sử trong quá trình dạy học, các nhà khoa học đã đề xuất nhiều ý kiến để giải quyết mối quan hệ giữa nội dung SGK với bài giảng của giáo viên, giữa SGK với việc tự học của học sinh

Phát triển kĩ năng sử dụng sách giáo khoa lịch sử có vai trò quan trọng trong việc thực hiện mục tiêu và nhiệm vụ bộ môn:

* Về mặt giáo dưỡng: SGK có tác dụng bồi dưỡng nhận thức cho

người học Học sinh có kĩ năng sử dụng tốt SGK, các em sẽ nhanh chóng tiếp thu được kiến thức cơ bản của bài học thông qua các kĩ năng như: kĩ năng đọc SGK, tìm những ý chính của bài, kĩ năng lập bảng so sánh, tổng kết để tìm ra mối liên hệ giữa các sự kiện, hiện tượng lịch sử, Bên cạnh

việc cung cấp kiến thức mới, SGK còn giúp HS ôn tập, củng cố kiến thức

đã học, trả lời câu hỏi, làm bài tập lịch sử

Ví dụ: Khi dạy học bài 15: “Phong trào dân chủ 1936 - 1939” (Lịch

sử 12, chương trình chuẩn), GV yêu cầu HS hoàn thành bảng so sánh giữa phong trào dân chủ 1936 – 1939 và phong trào cách mạng 1930 – 1931 Nội dung Phong trào cách mạng

1930 -1931

Phong trào dân chủ

1936 – 1939

Kẻ thù Đế quốc và phong kiến Phát xít, phản động thuộc

địa và tay sai Nhiệm vụ Đánh đổ đế quốc và phong

kiến

Đánh đuổi phát xít, phản động thuộc địa, tay sai

Lực lượng Chủ yếu công nhân, nông dân Mọi tầng lớp, giai cấp

Phương

pháp

Đấu tranh bí mật Kết hợp bí mật và công

khai, hợp pháp với bất hợp pháp

Qua đó, HS có kĩ năng so sánh và rút ra được điểm khác nhau giữa hai giai đoạn 1930 – 1931 và giai đoạn 1936 – 1939 dựa trên sự thay đổi của tình hình thế giới và trong nước, Đảng ta đề ra đường lối đúng đắn cho mỗi giai đoạn

* Về mặt giáo dục: Nội dung kiến thức SGK có tác dụng rất lớn

trong việc giáo dục thái độ, tình cảm, đạo đức, tư tưởng cho HS Khi các

em có kĩ năng sử dụng sách giáo khoa tốt, các em có thể khai thác tư liệu sinh động trong SGK về những con người cụ thể, việc làm cụ thể có tác dụng khơi dậy trong HS những tình cảm đạo đức đúng đắn, có ý thức và thái độ học tập tích cực

Ví dụ: Khi dạy bài 21: “Phong trào yêu nước chống Pháp của nhân dân Việt Nam trong những năm cuối thế kỉ XIX” – Lịch sử lớp 11 –

chương trình chuẩn, GV yêu cầu HS quan sát chân dung của Nguyễn Thiện Thuật và đưa ra các câu hỏi gợi mở (Hãy nêu những hiểu biết về Nguyễn

Thiện Thuật, vai trò lãnh đạo nghĩa quân Bãi Sậy từ 1885 được thể hiện như thế nào, ) Qua đó, giúp các em nảy sinh tình cảm trân trọng, thái độ quý mến những anh hùng, nghĩa sĩ đã hi sinh vì độc lập dân tộc Đó cũng

là động cơ thúc đẩy các em phấn đấu, nỗ lực học tập và lao động có kết quả cao, vì những lý tưởng cao đẹp

* Về mặt phát triển: SGK lịch sử góp phần phát triển óc thông minh,

năng lực học tập độc lập, sáng tạo và phát triển kĩ năng tự học, tự rèn luyện, tự kiểm tra, đánh giá của học sinh Các kiến thức lịch sử có trong SGK trình bày ở từng phần, từng chương, từng bài theo trình tự thời gian, trong mối liên hệ biện chứng của nó, có tác dụng lớn trong việc góp phần phát triển tư duy biện chứng, tư duy logic của HS

Ví dụ: Khi dạy học bài 22: “Xã hội Việt Nam trong thời kì Pháp thuộc” – Lịch sử 11, chương trình chuẩn, giáo viên yêu cầu HS quan sát

hình 70 “Nông dân Việt Nam thời kì Pháp thuộc” và đưa ra những câu hỏi gợi mở: Người nông dân đang làm gì, trang phục ra sao, trình độ kĩ thuật canh tác của họ như thế nào?, HS sẽ liên hệ với các kiến thức văn học, qua các tác phẩm “Tắt đèn” – Ngô Tất Tố, “Vợ nhặt” – Kim Lân, , các tác phẩm điện ảnh: Sao tháng Tám, để có cái nhìn sinh động, chân thực tình cảnh khổ cực của người nông dân trước cách mạng: thân hình gầy guộc, quần áo rách rưới, công cụ lao động thô sơ, Đó chính là nguyên nhân lý giải nông dân là lực lượng hăng hái và đông đảo nhất của cách mạng

Trong quá trình dạy học lịch sử, với đặc thù của bộ môn còn nhiều giáo viên chỉ quan tâm đến việc cung cấp thông tin, kiến thức lịch sử của bài học để đảm bảo nội dung và phân phối chương trình đã quy định, ít quan tâm đến việc các em sử dụng sách giáo khoa như thế nào Người học

có kĩ năng sử dụng sách giáo khoa tốt cùng với quá trình tự chiếm lĩnh kiến thức thông qua vai trò của người thầy mới có thể phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo, phát triển tư duy, khơi dậy các tiềm năng vốn

có trong mỗi học sinh Giáo viên không chỉ hình thành, mà cần phát triển

kĩ năng sử dụng SGK cho HS phổ thông nói chung và HS lớp 12 nói riêng

1.1.4 Nội dung các kĩ năng sử dụng sách giáo khoa cần hình thành và phát triển cho học sinh

Có nhiều cách phân chia các kĩ năng sử dụng sách giáo khoa lịch sử: Theo tác giả Nguyễn Hữu Chí, các kĩ năng học tập lịch sử gồm: kỹ năng đọc và phân tích tư liệu; kĩ năng quan sát và phân tích tranh ảnh lịch sử; kĩ năng đọc, phân tích sơ đồ, biểu đồ; kĩ năng so sánh , trừu tượng hóa, khái quát hóa trên cơ sở sử liệu, kỹ năng đánh giá, giải thích các tài liệu gốc; kỹ năng sắp xếp hệ thống hóa các sự kiện, hiện tượng lịch sử theo thời gian và không gian

Trên cơ sở cấu tạo của sách giáo khoa Lịch sử, GS Nguyễn Thị Côi

đã đưa ra ba kĩ năng cơ bản của một giáo viên, sinh viên sư phạm cần có khi sử dụng sách giáo khoa lịch sử trong dạy học ở trường phổ thông hiện nay gồm: Kĩ năng khai thác kiến thức trong bài viết của SGK khi chuẩn bị bài giảng; kĩ năng khai thác kênh hình trong sách giáo; kĩ năng sử dụng câu hỏi trong sách giáo khoa để phát huy tính tích cực, độc lập nhận thức của HS Ngoài ra, cần phải có kĩ năng hướng dẫn HS biết sử dụng SGK kết hợp với nghe giảng, ghi chép và trao đổi thảo luận…, hướng dẫn HS sử dụng SGK trong học tập ở nhà để học bài cũ và chuẩn bị cho bài học mới

Trên cơ sở cách phân chia kĩ năng nói trên, cùng với cách phân chia cấu tạo của SGK Lịch sử, trong quá trình sử dụng SGK Lịch sử học sinh cần có những kĩ năng cơ bản sau:

 Kĩ năng khai thác kênh chữ trong sách giáo khoa

Kênh chữ là nội dung chính của SGK được các tác giả biên soạn hết sức công phu theo chương trình quy định Nhưng không phải tất cả kênh chữ đã trình bày trong SGK đều buộc HS phải nắm vững Ở trường phổ thông, mỗi tiết học trên lớp chỉ có 45 phút, nhưng GV và HS đều phải thực hiện hoàn chỉnh nhiệm vụ của một bài học lịch sử với một khối lượng kiến

thức theo quy định của chương trình học Tuy nhiên, do thời gian có hạn, khối lượng kiến thức cơ bản cần truyền đạt cho HS lớn, vì vậy, giáo viên không thể giảng toàn bộ nội dung của bài, không thể yêu cầu HS phải nắm tất cả nội dung đã trình bày trong SGK mà cần lựa chọn kiến thức cốt lõi,

cơ bản nhất để nắm vững và hiểu sâu Để sử dụng SGK có hiệu quả như mong muốn, HS cần có các kĩ năng cơ bản sau:

Kĩ năng đọc và phát hiện kiến thức cơ bản: HS khi làm việc với

SGK không nhất thiết phải nhớ hết các sự kiện, các thông tin lịch sử được nêu ra trong bài viết mà phải biết chọn lọc đâu là những kiến thức cơ bản, trọng tâm của bài học Nội dung của biện pháp này là rèn luyện cho HS khi đọc một đoạn văn bản nào đó phải biết tìm ra ý chính, cốt lõi, quan trọng nhất Kĩ năng này được thực hiện khi giáo viên yêu cầu HS đọc SGK trả lời câu hỏi của GV, hoặc đọc SGK xác định các kiến thức cơ bản để làm việc với phiếu học tập, hoặc tự học ở nhà,… Do đó khi đọc bài viết trong SGK để tìm ý chính, HS cần trả lời được các câu hỏi như: nội dung đề cập đến vấn đề gì, có mấy ý, đâu là ý chính, ý quan trọng

Kĩ năng trình bày kiến thức của SGK: Để đánh giá kĩ năng đọc và

tìm ra những ý chính của bài, các em cần phải có kĩ năng diễn đạt nội dung kiến thức cơ bản một cách khái quát, súc tích Các em có thể trình bày kiến thức của SGK bằng “lời”: tóm tắt nội dung kiến thức theo ngôn ngữ của bản thân sao cho người nghe có thể dễ hình dung, dễ hiểu nhất Ngoài ra, cũng có thể trình bày kiến thức đã đọc dưới dạng sơ đồ, bảng biểu Thông qua việc sắp xếp, tổng hợp kiến thức bài học theo mối quan hệ logic, HS sẽ nắm nội dung bài viết một cách vững chắc, cơ bản và có thể vận dụng dễ dàng trong quá trình giải quyết bài tập nhận thức và thực hành

Kĩ năng phát hiện kiến thức cơ bản qua chữ in nhỏ trong SGK

Trong quá trình sử dụng bài viết của SGK, các em còn chú ý khai thác những đoạn chữ nhỏ trong SGK, bởi ở những đoạn chữ in nhỏ, kiến thức trình bày cũng có ý nghĩa quan trọng đối với quá trình học tập Đó thường

là các tư liệu làm nổi bật nội dung của bài, có tác dụng bổ sung kiến thức, tạo thêm điều kiện cho người học cụ thể hóa, làm phong phú hơn nội dung các sự kiện lịch sử được học

 Kĩ năng khai thác kênh hình trong sách giáo khoa

Kênh hình trong SGK là một trong những phương tiện trực quan chủ yếu trong dạy học lịch sử, góp phần tạo biểu tượng, cụ thể hóa các sự kiện lịch sử Kênh hình là chỗ dựa để hiểu sâu sắc bản chất của các sự kiện lịch

sử, là phương tiện rất có hiệu quả để hình thành các khái niệm lịch sử quan trọng, giúp cho HS phát hiện các quy luật của sự phát triển xã hội Kênh hình không chỉ minh họa nội dung bài viết mà là một đơn vị kiến thức cần nắm để hiểu bài viết SGK

Mặt khác, HS có kĩ năng khai thác kênh hình còn phát triển khả năng quan sát, trí tưởng tượng, tư duy và ngôn ngữ học tập, nâng cao hứng thú trong học tập lịch sử, tạo điều kiện cho HS dễ hiểu, nhớ lâu, phát triển năng lực chú ý quan sát

Để khai thác kênh hình SGK lịch sử có hiệu quả, HS cần có các kĩ năng sau:

- Kĩ năng sử dụng lược đồ, bản đồ trong sách giáo khoa

Bản đồ, lược đồ là phương tiện trực quan quy ước không thể thiếu trong học tập lịch sử Có kĩ năng sử dụng bản đồ, lược đồ giúp các em có biểu tượng đúng đắn về không gian, hoàn cảnh địa lý, địa điểm xảy ra sự kiện, ghi nhớ địa danh, cụ thể hóa các kiến thức lịch sử trừu tượng

- Kĩ năng sử dụng sơ đồ, biểu đồ trong sách giáo khoa

Bên cạnh bản đồ, lược đồ thì biểu đồ, sơ đồ là những loại trực quan khá phổ biến trong học tập lịch sử Để khai thác sơ đồ, biểu đồ có hiệu quả, các em vừa phải quan sát kết hợp với trả lời câu hỏi, làm bài tập lịch sử, tư duy, khái quát rút ra những kết luận về sự kiện, hiện tượng lịch sử Qua đó,

kĩ năng nhận xét, đánh giá, khái quát kiến thức lịch sử của các em sẽ được nâng cao

- Kĩ năng sử dụng tranh ảnh trong sách giáo khoa

Khai thác được kiến thức qua tranh ảnh lịch sử trong SGK cung cấp cho các em hình ảnh về quá khứ một cách cụ thể, sinh động và xác thực Trong quá trình học tập khi gặp những bài học dùng hình vẽ, tranh ảnh minh họa, các em biết mục đích sử dụng, kết hợp với nội dung kiến thức

đã tìm hiểu ở nhà, phân tích nội dung tranh ảnh, trả lời câu hỏi của giáo viên Đặc biệt khi khai thác kiến thức lịch sử qua chân dung các nhân vật lịch sử, các em không chỉ hiểu, nhớ được sự kiện lịch sử mà còn bồi dưỡng, giáo dục tình cảm, đạo đức tốt đẹp cho bản thân các em

 Kĩ năng tìm ý trả lời câu hỏi, làm bài tập trong sách giáo khoa

Câu hỏi, bài tập loại tài liệu thường thấy trong tất cả các bài viết của sách giáo khoa, có tác dụng giúp học sinh lĩnh hội, củng cố, đào sâu tri thức tiếp thu được trên lớp, tự kiểm tra, đánh giá hoạt động nhận thức, phát triển năng lực trí tuệ và giáo dục những phẩm chất, nhân cách cho HS

- Kĩ năng tìm ý trả lời câu hỏi trong sách giáo khoa

Trong SGK, sau mỗi bài, mỗi mục đều có những câu hỏi Các câu hỏi này là một hệ thống hoàn chỉnh có mối quan hệ logic chặt chẽ, làm nổi bật nội dung cơ bản của mỗi mục mỗi bài Trả lời được các câu hỏi đưa ra các em không chỉ nắm vững được kiến thức cơ bản mà còn phát triển khả năng tư duy, độc lập và sáng tạo

Câu hỏi trong SGK có nhiều dạng: có thể là câu hỏi tái hiện, câu hỏi

so sánh, phân tích, tổng hợp, giải thích, để rút ra những dấu hiệu bản chất của đối tượng nghiên cứu hoặc câu hỏi dưới dạng tổng hợp, khái quát hóa nhằm giúp HS xác định được kiến thức cơ bản, trọng tâm Mục đích chung của các câu hỏi này là hướng dẫn HS khai thác nội dung kiến thức trong SGK, trên cơ sở đó lý giải, phân tích những mối liên hệ giữa các sự kiện lịch sử Nội dung của kĩ năng này là HS phải biết phân tích câu hỏi để xác định yêu cầu của câu hỏi, biết vận dụng kiến thức trong SGK để giải quyết

các vấn đề nêu ra trong câu hỏi và trình bày câu trả lời dưới dạng một vấn

đề lịch sử

- Kĩ năng làm bài tập lịch sử trong sách giáo khoa

Kiến thức trong sách giáo khoa có liên quan chặt chẽ với bài tập lịch

sử Bài tập lịch sử có tính hệ thống, thể hiện mối liên hệ lôgic giữa các sự kiện trong khóa trình lịch sử Đồng thời nội dung bài tập cũng đa dạng, toàn diện đòi hỏi HS phải hiểu biết các lĩnh vực của đời sống xã hội trong chương trình lịch sử Bài tập lịch sử phù hợp với trình độ nhận thức, phát huy trí thông minh, sáng tạo có tác dụng giáo dục tư tưởng, phẩm chất, đạo đức của HS Nghiên cứu giải bài tập lịch sử đòi hỏi HS phải tri giác, phân tích tài liệu Thông qua việc làm bài tập lịch sử, học sinh không chỉ nắm vững được các kiến thức cơ bản của bài, mà còn bồi dưỡng các kĩ năng học tập cơ bản như: phân tích, so sánh, đối chiểu, tổng hợp, Có kĩ năng làm bài tập lịch sử trong sách giáo khoa giúp HS tự phấn đấu, phát triển tính tích cực, chủ động, sáng tạo trong quá trình học tập

 Kĩ năng vừa nghe giảng, ghi chép vừa theo dõi sách giáo khoa

Để tiếp thu nội dung bài học có hiệu quả, học sinh phải có sự kết hợp các kĩ năng nghe giảng, ghi chép, và theo dõi SGK Giáo viên hướng dẫn HS theo dõi bài giảng, so sánh với SGK, dùng thước gạch chân, đánh dấu những sự kiện quan trọng, cơ bản trong SGK, ghi chép vào vở những phần GV bổ sung và nâng cao Các kĩ năng này cần có sự kết hợp nhuần nhuyễn với nhau Để làm được điều này đòi hỏi các em phải có sự tập trung trong tiết học, theo dõi SGK để biết tiến trình bài học, nghe giảng để nắm được nội dung bài học, ghi chép để ghi nhớ, lưu giữ lại bài học và mở rộng kiến thức bản thân

 Kĩ năng đối chiếu sách giáo khoa với vở ghi

Vở ghi ở trên lớp và SGK là nguồn kiến thức chủ yếu để HS tự học

ở nhà Học sinh sau khi đọc lại toàn bộ bài viết trong SGK rồi đọc vở ghi

là việc làm cần thiết để nắm nội dung bài học, hiểu được những sự kiện,