Phân tích và bình giá chi tiết nghệ thuật đặc sắc trong tác phẩm Đàn ghi ta của Lorca (Thanh Thảo) để bồi dưỡng cảm xúc thẩm mĩ cho học cho học sinh trung học p

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC PHẠM THỊ HOÀN PHÂN TÍCH VÀ BÌNH GIÁ NHỮNG CHI TIẾT NGHỆ THUẬT ĐẶC SẮC TRONG TÁC PHẨM “ĐÀN GHI TA CỦA LORCA” THANH THẢO ĐỂ BỒI DƯỠNG CẢM

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

PHẠM THỊ HOÀN

PHÂN TÍCH VÀ BÌNH GIÁ NHỮNG CHI TIẾT NGHỆ THUẬT ĐẶC SẮC TRONG TÁC PHẨM “ĐÀN GHI TA CỦA LORCA” (THANH THẢO) ĐỂ BỒI DƯỠNG CẢM XÚC THẨM MĨ

CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM NGƯ VĂN

HÀ NÔI -2010

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

PHẠM THỊ HOÀN

PHÂN TÍCH VÀ BÌNH GIÁ NHỮNG CHI TIẾT NGHỆ THUẬT ĐẶC SẮC TRONG TÁC PHẨM “ĐÀN GHI TA CỦA LORCA” (THANH THẢO) ĐỂ BỒI DƯỠNG CẢM XÚC THẨM MĨ

CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM NGƯ VĂN Chuyên ngành: LÍ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

(BỘ MÔN VĂN HỌC)

Mã số: 60 14 10

Người hướng dẫn khoa học: GS TS Nguyễn Thanh Hùng

HÀ NÔI -2010

LỜI CẢM ƠN

Em xin chân thành cám ơn sự nhiệt tình, lòng tâm huyết của các thầy

cô giáo đang công tác và giảng dạy trong khoa Sau đại học của trường Đại Học Giáo Dục, Đại Học Quốc Gia Hà Nội Các thầy cô đã tạo điều kiện tốt nhất cho chúng em được học tập, được nghiên cứu để mở mang kiến thức, nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ

Em xin chân thành cảm ơn thầy GS.TS Nguyễn Thanh Hùng Thầy đã

hướng dẫn, giúp đỡ nhiệt tình và tạo điều kiện thuận lợi nhất cho em trong quá trình nghiên cứu đề tài để em được học hỏi, được hiểu biết và hoàn thành luận văn tốt nghiệp

Em xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất đến các thầy, cô

DANH MỤC TỪ NGỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN

1 THPT: Trung học phổ thông

2 GV: Giáo viên

3 HS: Học sinh

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU

1.Lí do chọn đề tài……….………… ….1

2.Lịch sử vấn đề……….………… 2

3.Mục đích nghiên cứu……….……… … 9

4.Nhiệm vụ nghiên cứu……….……… ….9

5.Phương pháp nghiên cứu……… ………… 10

6.Cấu trúc luận văn……… …… 10

Chương 1 NHỮNG TIỀN ĐỀ LÍ LUẬN ĐỂ GIẢI QUYẾT ĐỀ TÀI… 12

1.1 Khái niệm chung về chi tiết nghệ thuật trong tác phẩm văn chương… 12

1.1.1 Chi tiết nghệ thuật đặc sắc một biểu hiện của sự sáng tạo trong hình thức nghệ thuật riêng biệt của tác phẩm……….15

1.1.2 Sự khác nhau giữa chi tiết nghệ thuật đặc sắc với điểm sáng thẩm mĩ trong tác phẩm văn chương……… ………17

1 2 Khái niệm chung về cảm xúc thẩm mĩ……….20

1.2.1.Cảm xúc và cảm xúc thẩm mĩ……… 20

1.2.2.Cảm xúc thẩm mĩ trong tác phẩm văn chương……… …26

1.3 Năng lực cảm xúc thẩm mĩ của học sinh THPT……… 29

1.3.1.Năng lực cảm xúc thẩm mĩ của học sinh THPT về cái đẹp nói chung ……… 29

1.3.2.Năng lực cảm xúc thẩm mĩ của học sinh THPT về nghệ thuật và trong tác phẩm văn chương……….……….32

Chương 2.GIÁ TRỊ NỘI DUNG TƯ TƯỞNG VÀ HÌNH THỨC NGHỆ THUẬT CỦA BÀI THƠ ĐÀN GHI TA CỦA LORCA (THANH THẢO)………36

2.1 Giá trị nội dung tư tưởng của bài thơ……… ….36

2.1.1.Phong cách nghệ thuật của Thanh Thảo biểu hiện qua bài thơ… ……36

2.1.2.Chủ đề tư tưởng của bài thơ……….…… ……41

2.2 Giá trị hình thức nghệ thuật của bài thơ………42

2.2.1 Tìm hiểu hệ thống chi tiết nghệ thuật trong bài thơ………… ………43

2.2.2 Những chi tiết nghệ thuật đặc sắc có giá trị phản ánh cái đẹp trong cuộc sống và nghệ thuật của bài thơ……… …… ……… 52

2.3 Biện pháp phân tích, bình giá những chi tiết nghệ thuật đặc sắc của bài thơ Đàn ghi ta của Lor-ca để bồi dưỡng cảm xúc thẩm mĩ cho học sinh THPT trong quá trình dạy học……… 54

2.3.1.Thực trạng dạy học bài thơ Đàn ghi ta của Lor-ca dưới góc nhìn phân tích và bình giá những chi tiết nghệ thuật đặc sắc để bồi dưỡng cảm xúc thẩm mĩ cho học sinh THPT……… 54

2.3.2.Biện pháp bồi dưỡng cảm xúc thẩm mĩ cho học sinh THPT trong quá trình phân tích và bình giá những chi tiết nghệ thuật đặc sắc của bài thơ Đàn ghi ta của Lor-ca……… … 63

Chương 3.THỂ NGHIỆM KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU QUA THIÊT KẾ DẠY HỌC BÀI THƠ ĐÀN GHI TA CỦA LORCA (THANH THẢO)

……… 71

3.1.Mục đích thể nghiệm……… 71

3.2.Thiết kế thể nghiệm dạy học bài thơ “ Đàn ghi ta của Lorca”……… 72

3.2.1 Giải thích thiết kế……….… .89

3.2.2 Hướng dẫn thực hiện thiết kế……….………90

3.3 Thể nghiệm thiết kế……….… … 93

3.4.Đánh giá hiệu quả của thiết kế……… ………….……… 94

3.5 Những bài học kinh nghiệm……….… …… 95

KẾT LUẬN……… …… 94

THƯ MỤC THAM KHẢO……… ……… ………… 96 PHỤ LỤC

Việc giảng dạy môn Văn trong nhà trường hiện nay còn nhiều vấn đề cần suy ngẫm Một trong số đó là hiện tượng khá phổ biến học sinh vô hồn, vô cảm, lạnh lùng trong giờ học văn vì nhiều lí do khách quan và chủ quan Biểu hiện có những giờ học tác phẩm trữ tình buồn học sinh lại cười sảng khoái… Học sinh không buồn vui, suy tư lắng đọng, trăn trở, không đồng cảm với nhân vật trữ tình, với tâm tư tác giả Nói chung nhiều học sinh không hề rung động, không có cảm xúc khi học văn Vì thế học sinh học xong rồi nhanh chóng quên đi những gì vừa học

Cảm xúc thẩm mỹ của học sinh Trung học phổ thông (THPT) có vai trò rất quan trọng Nó đem đến những rung động thẩm mỹ tạo hứng thú cho học sinh say sưa khám phá, tìm hiểu tác phẩm Nó có vai trò quan trọng đối với hoạt động nhận thức của con người nói chung của học sinh nói riêng Nhưng trong giờ học tác phẩm văn học hiện nay rất nhiều giáo viên không chú trọng điều này Họ hoặc bỏ qua việc bồi dưỡng cảm xúc thẩm mĩ cho học sinh trong giờ học, hoặc chỉ thực hiện nó một cách qua loa Điều này thể hiện rõ ngay trong các khâu thiết kế giáo án cho giờ dạy Trong cấu trúc bài soạn phần

Mục tiêu cần đạt, giáo viên thường chú ý : “ Giúp học sinh: về tri thức…cần nắm chắc…,về kĩ năng cần hình thành …Nhìn chung mục đích chính hầu hết

giáo viên hướng tới cho giờ dạy nằm trong những từ ngữ: giúp học sinh hiểu, giúp học sinh thấy được, biết cách, hình thành được…Giáo viên chủ yếu

hướng tới là giúp cho các em có kiến thức, biết khai thác tác phẩm theo đặc trưng thể loại Điều này có thể thấy trong nhiều giáo án thiết kế Như vậy có nghĩa việc bồi dưỡng cảm xúc thẩm mĩ cho học sinh bị coi nhẹ ở ngay phần mục tiêu của bài học

Bồi dưỡng,xây dựng cảm xúc thẩm mĩ cho học sinh trong giờ dạy tác phẩm văn học là một nhiệm vụ rất quan trọng Bởi thiếu chúng giờ văn không thể hấp dẫn, lôi cuốn P.M.Iacôpxơn khẳng định rằng: “Kích thích để cái đẹp trong văn học nghệ thuật được phát triển và sinh sôi nảy nở trong tâm hồn học sinh ở mỗi thời đại, để đi đến sự nổ vỡ im lặng trong tâm hồn các em theo

xu hướng của một nền giáo dục là mục đích của dạy học văn” Không hình

thành cho học sinh cảm xúc thẩm mĩ có nghĩa việc giảng dạy tác phẩm chưa được thực hiện theo đúng đặc trưng, bản chất của môn văn học nghệ thuật Không bồi dưỡng cảm xúc thẩm mĩ cho học sinh, không thể nâng cao năng lực thẩm mĩ, tình cảm thẩm mĩ, bồi đắp vẻ đẹp tâm hồn, nhân cách cho học sinh Vì thế khó có thể có được sự toàn diện, triệt để trong giáo dục học sinh

Vì những lí do như trên nên tôi hướng tới việc tìm hiểu một khía cạnh

nhỏ trong rất nhiều cách khám phá, cảm nhận, giảng dạy tác phẩm : phân tích

và bình giá những chi tiết nghệ thuật đặc sắc trong tác phẩm Đàn nghi ta của Lorca( Thanh Thảo) để bồi dưỡng cảm xúc thẩm mĩ cho học sinh THPT, với

mong muốn có những đóng góp cho việc học tập, giảng dạy tác phẩm được thành công hơn

2 Lịch sử vấn đề

Vì đây là tác phẩm mới được đưa vào chương trình, nên việc nghiên cứu những vấn đề liên quan đến tác phẩm đến nay chưa nhiều Nhìn chung các tác giả chủ yếu nghiên cứu cách giảng dạy bài thơ, hay cách cảm nhận, bình giảng bài thơ:

Trong bài “Đàn ghi ta của Lor-ca và nỗ lực đổi mới thơ của Thanh Thảo”-Thẩm bình tác phẩm Ngữ văn 12-Nxb Giáo dục/2008, tác giả Nguyễn

Văn Bính nhận xét: Đây là bài thơ giàu nhạc tính và nhạc tính được tạo nên bởi thể thơ, cấu trúc trùng điệp, âm hưởng tiếng đàn…Bên cạnh đó đặc sắc của bài thơ còn là sự sáng tạo hình ảnh, những hình ảnh tượng trưng gợi nhiều suy tưởng

Trên tạp chí Văn học và tuổi trẻ -số 6/2009, tác giả Lê Thị Tú Anh đã khai thác “Lời đè từ trong Đàn ghi ta của Lor-ca” trên góc độ tình yêu quê hương xứ sở và lời đề từ là khát vọng cách tân nghệ thuật, cũng như sự hi sinh chân chính của người nghệ sĩ hết mình vì nghệ thuật-F.G.Lorca Bài viết ca ngợi nhân cách cao đẹp của Lor-ca như hiện thân của khát vọng tự do và cách tân nghệ thuật

Trong chuyên đề dạy học ngữ văn 12 TS Lê Hường đã nghiên cứu khá chi tiết về tác phẩm từ những hiểu biết về tác giả, đến việc chú thích các hình ảnh, cách giảng dạy tác phẩm, hướng dẫn học sinh học bài

Tác giả Nguyễn Khắc Đàm, Nguyễn Lê Huân trong Thiết kế dạy Ngữ Văn THPT-Nxb Giáo dục/ 2008 nghiên cứu một cách giảng dạy bài thơ

“Một tìm tòi thú vị của Thanh Thảo” in trong tập “Thơ-điệu hồn và cấu trúc” NXb Giáo Dục/2006 cũng là một phát hiện độc đáo của nhà nghiên cứu

văn học Chu Văn Sơn Tác giả khám phá: Thanh Thảo vay mượn không ít vốn liếng âm nhạc để đầu tư cho thơ mình Tác giả nghiên cứu chất nhạc trong bài

thơ, thế giới thi liệu trong bài thơ Đàn ghi ta của Lor-ca gần gũi với những

thi ảnh trong thế giới nghệ thuật của Lorca, mạch triển khai trong thi phẩm là hợp lưu của hai dòng tự sự và nhạc

Trong sách Hướng dẫn thực hiện chương trình Sách giáo khoa lớp 12 môn Ngữ Văn- Nxb Giáo dục/2008, PGS_TS Lê Nguyên Cẩn có bài viết về tác phẩm giúp cho giáo viên có những hiểu biết về quan niệm mĩ học của chủ nghĩa tượng trưng và siêu thực để có thể cảm nhận bài thơ Đồng thời tác giả

của bài viết cũng nêu nên cách cảm thụ về bài thơ giúp cho giáo viên có thêm một kênh tiếp nhận

Một số luận văn Thạc sĩ Khoa học giáo dục thuộc khoa Ngữ Văn Trường ĐHSP Hà Nội có liên quan đến bài thơ: “Trường ca của những nhà thơ trẻ thời chống Mĩ”( Hoàng Kim Ngọc/1997); “Trường ca của Thanh Thảo” (Trần Thị Thu Hường/2002); “Tìm hiểu quan niệm nghệ thuật của Thanh Thảo(Đặng Thị Hương Lí/2006…

-Những nghiên cứu trên của các tác giả đã có những đóng góp nhất định cho việc tìm hiểu, giảng dạy của giáo viên, học sinh Việc phân tích, bình giảng những chi tiết nghệ thuật đặc sắc trong tác phẩm để bồi dưỡng cảm xúc thẩm mĩ cho học sinh THPT hiện tại là vấn đề còn bỏ ngỏ Thực chất đây chỉ

là một vấn đề nhỏ nhưng việc nghiên cứu thành công đề tài sẽ là đóng góp

nhất định cho việc học tập và giảng dạy có hiệu quả tác phẩm Đàn ghi ta của Lorca nói riêng và những tác phẩm văn học nói chung nhằm bồi dưỡng cảm

xúc thẩm mĩ cho học sinh và hướng tới sự toàn diện, triệt để trong giáo dục nhân cách các em vì một ngày mai tươi đẹp của đất nước, với những thế hệ thanh niên trưởng thành không chỉ có một tư duy phát triển, một vốn hiểu biết phong phú mà còn có một nhân cách cao đẹp

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Phát hiện được hệ thống chi tiết nghệ thuật có giá trị trong bài thơ qua

đó xác định và lựa chọn những chi tiết nghệ thuật đặc sắc- biểu hiện sự sáng tạo độc đáo trong tác phẩm

Lựa chọn cách phân tích, bình giá những chi tiết nghệ thuật đặc sắc ấy trong quá trình dạy học kết hợp với phương pháp khác

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu tổng hợp, khái quát hoá lí luận

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm (điều tra, phỏng vấn, phương pháp chuyên gia…)

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung chính của luận văn được trình bày trong 3 chương

Chương 1 Những tiền đề lí luận để giải quyết đề tài

Chương 2 Giá trị nội dung tư tưởng và hình thức nghệ thuật của bài thơ Đàn ghi ta của Lor-ca (Thanh Thảo)

Chương 3 Thể nghiệm kết quả nghiên cứu qua thiết kế dạy học bài thơ

Đàn ghi ta của Lor-ca (Thanh Thảo)

CHƯƠNG 1 NHỮNG TIỀN ĐỀ LÍ LUẬN ĐỂ GIẢI QUYẾT ĐỀ TÀI

1.1 Khái niệm chung về chi tiết nghệ thuật trong tác phẩm văn chương

Tác phẩm văn học là sản phẩm tinh thần của nhà văn, kết tinh năng lực sáng tạo, khám phá đời sống và những cảm xúc nghệ thuật của nhà văn Tác phẩm văn học chính là sự nhận thức của nhà văn về cái đẹp và phản ánh đời sống thông qua các hình tượng nghệ thuật Hình tượng nghệ thuật sẽ thể hiện được quan điểm, tư tưởng, tài năng, nhân cách của nhà văn Hình tượng nghệ thuật được dệt nên bằng các chi tiết nghệ thuật lớn nhỏ

Như vậy có thể nói chi tiết nghệ thuật chính là những yếu tố, thành tố góp phần xây dựng nên các hình tượng nghệ thuật Trong triết học chi tiết

được gọi là: “Bộ phận để làm nên cái toàn thể” Trong tác phẩm văn học

cái toàn thể chính là hình tượng nghệ thuật được thống nhất trọn vẹn về nội dung và hình thức Hình tượng nghệ thuật được tạo nên bởi các chi tiết nghệ thuật Cụ thể đó chính là những hình ảnh, câu, những nhãn tự, thần cú ,chúng nằm trong mối quan hệ đan xen tạo nên sự phong phú, sinh động cho nội dung tác phẩm

Chi tiết nghệ thuật là những bộ phận nhỏ, tự nó không có ý nghĩa độc lập, nhưng lại biểu hiện được ý nghĩa của các chỉnh thể mà chúng thuộc vào Chính vì vậy Hêghen đã ví các chi tiết như là những con mắt giúp ta nhìn thấy

suốt đối tượng Ông nói : “Nghệ thuật biến hình tượng với tất cả các điểm bề ngoài nhìn thấy được của nó thành con mắt, tạo thành kho chứa tâm hồn”

[34, tr82] Chi tiết nghệ thuật tạo thành những điểm nhìn vào đối tượng, thể hiện cái nhìn và quan niệm của nhà văn về đối tượng Trước đây, nói đến chi tiết người ta thường chỉ hiểu là chi tiết của đối tượng trong ý nghĩa khách thể khách quan mà ít hiểu chi tiết chính là điểm nhìn thể hiện quan niệm nghệ thuật về đối tượng, thể hiện tâm hồn của tác giả cảm nhận về đối tượng ấy Thi pháp học hiện đại khám phá tính quan niệm thể hiện qua hệ thống các chi

tiết nghệ thuật của thế giới nghệ thuật Thế giới chi tiết nghệ thuật sẽ cho thấy cách cảm nhận của tác giả trừu tượng hay cụ thể, phạm vi bao quát những lớp hiện tượng nào của thế giới, và phạm vi ấy cho thấy một lớp ý nghĩa nào đó được tác giả đặc biệt qua tâm Chi tiết nghệ thuật biểu hiện phẩm chất thẩm mĩ của thế giới nghệ thuật và cũng biểu hiện niềm rung cảm của tác giả [41, tr 83]

Một tác phẩm văn học có giá trị phải là những tác phẩm được nhìn nhận sự thành công trong tính toàn thể thống nhất ở nội dung tư tưởng và hình thức nghệ thuật Một trong những yếu tố thuộc hình thức nghệ thuật góp phần tạo nên giá trị của tác phẩm chính là chi tiết nghệ thuật Chi tiết nghệ thuật trong tác phẩm văn chương được nhà văn lựa chọn theo quy tắc nhất định Nhà văn thường dụng công cho tác phẩm của mình có được nội dung tưởng mới lạ, lớn lao, nhưng họ cũng hết sức cẩn trọng trong việc lựa chọn các chi

tiết nghệ thuật Tsecnưxepki đã viết: “Chỉ có những tác phẩm mà hình thức hoàn toàn thích ứng với tư tưởng và thể hiện tư tưởng chân chính mới thực sự

là nghệ thuật”[19, tr.425] Để giải quyết vấn đề thích ứng giữa hình thức và

nội dung, phải xét xem các bộ phận và chi tiết của tác phẩm có thực sự góp phần thể hiện rõ tư tưởng cơ bản của tác phẩm hay không Bất luận một chi tiết đặc sắc nào dầu cho có khúc triết và ưu mĩ tới đâu, nhưng nếu như nó không phục vụ cho sự phản ánh một cách hoàn toàn nhất tư tưởng cơ bản của tác phẩm thì nó sẽ làm tổn hại đến nghệ thuật tính của tác phẩm” Việc xây dựng nhân vật, hoàn cảnh, môi trường, phong cảnh trong nghệ thuật đều tuân theo nguyên tắc lựa chọn đó Nhà văn sẽ miêu tả các đối tượng ấy bằng những đường nét, màu sắc, âm thanh, hình dáng, thuộc tính mà họ cho là quan trọng nhất, ý nghĩa nhất và bỏ qua những gì họ cho là không quan trọng, nhằm phục vụ cho ý tưởng nghệ thuật và góp phần xây dựng thành công hình tượng nghệ thuật Một tác phẩm hay thường đọng lại trong tâm trí người đọc là những ấn tượng khó phai về hình tượng nghệ thuật mới lạ, về những hình ảnh khó quên, những chi tiết nghệ thuật độc đáo Nhưng để cảm nhận hết được vẻ

đẹp phong phú của chi tiết nghệ thuật cần tìm hiểu chúng trong tính toàn vẹn thống nhất của tác phẩm nghệ thuật

Chi tiết nghệ thuật có thể là hình ảnh thơ, có khi là cách ngắt nhịp câu thơ hoặc có khi chỉ là một từ Có những chi tiết về màu sắc, âm thanh, đồ vật,

đường nét, Chi tiết có thể là những hình ảnh như: cỏ xanh, bến xuân, mưa xuân, nước, trời, mưa bụi, con đò gối đầu ngủ trên bãi cát trong bài “Bến đò

xuân đầu trại” và “ Cuối xuân tức sự” của Nguyễn Trãi Có những chi tiết tạo

hình chỉ ra sự việc, thể hiện tình cảnh, miêu tả rõ sự vật như: Một mẹ ba con, đứa bé ôm trong lòng Hay chi tiết tâm lí “Mấy con vẫn cười đùa, biết đâu lòng mẹ xót” trong “Những điều trông thấy” của Nguyễn Du Chi tiết màu sắc

rất đáng chú ý trong số các chi tiết nghệ thuật trong Truyện Kiều Tỷ lệ một số màu trên tổng số màu được nhắc đến ước tính như sau: Vàng kim: 30,25; Hồng(đào, thắm): 30.25:Xanh:10,8: vàng:6,60: Bạc:7,6 [41, tr 84-91].Thông qua bảng màu ta thấy trong sáng tác nghệ thuật của mình nhà văn chủ yếu sử dụng những sắc màu sang trọng, tươi sáng, yêu đời Con số thống kê không cho biết màu sắc cụ thể của cảnh vật, nhưng cho biết cách cảm thụ chung của tác giả Phải chăng trong tác phẩm với đầy nỗi đau khổ bất hạnh của kiếp người tình cảm yêu đời vẫn tràn trề tươi sáng Chi tiết nghệ thuật có thể là những chi tiết về âm thanh Âm thanh trong tác phẩm văn học cũng cần được nghiên cứu và lắng nghe tinh tế Bởi cùng với màu sắc âm thanh cũng là những tín hiệu của thế giới Âm thanh có sức vang động mạnh Tiếng đàn của người kĩ nữ trong Tì Bà Hành cũng như tiếng đàn của Kiều đều là tiếng đàn bạc mệnh, tiếng đàn ai oán, đau khổ, thê thiết, tiếng đàn bi ai, buồn bã Chi

tiết nghệ thuật có thể là một câu nói của nhân vật: “Tình vợ chồng không thể lãng quên, nghĩa mẹ cha không thể dứt bỏ Ta nay trở về thăm cha, nếu như hai nước thất hoà, Bắc Nam cách biệt, ta lại tìm nàng lấy gì làm dấu?”.Trong

tác phẩm An Dương Vương và Mị Châu-Trọng Thuỷ Chi tiết nghệ thuật có thể là một tình tiết trong tác phẩm ví như chi tiết Tấm trả thù Cám trong truyện cổ tích Tấm Cám Chi tiết có khi là lời miêu tả cho một hình ảnh nghệ

thuật: “Dòng nước mắt rỉ vào kẽ miệng làm cho nghẹn ngào” ở nhân vật Quản

ngục trước lời khuyên chí tình của Huấn Cao trong “Chữ người tử tù” Hay

con mắt “Hình như ươn ướt” của Chí Phèo trước hành động chăm sóc đầy tình yêu thương của Thị Nở trong tác phẩm Chí Phèo của nhà văn Nam Cao Hay những chi tiết miêu tả ánh sáng và bóng tối trong Hai Đứa Trẻ của Thạch Lam…

Trong tác phẩm văn học không phải chi tiết nào cũng là chi tiết nghệ thuật Chi tiết nghệ thuật phải là những chi tiết được lựa chọn kĩ lưỡng, được trau chuốt nhằm phục vụ cho ý tưởng nghệ thuật của nhà văn Chi tiết nghệ thuật phải chứa đựng nội dung nghệ thuật sâu sắc, từ đó có thể tìm thấy mạch thẩm mĩ bên trong Mỗi chi tiết nghệ thuật là nơi gặp gỡ của nhiều mối liên

hệ, nhiều mạch thẩm mỹ Hệ thống chi tiết nghệ thuật trong tác phẩm tự sự phong phú đa dạng, bề bộn hơn loại trữ tình và kịch Chi tiết nghệ thuật trong tác phẩm trữ tình thường cô đọng, súc tích

Như vậy chi tiết nghệ thuật trong tác phẩm văn chương là những bộ phận nhỏ, những thành tố, những yếu tố nghệ thuật góp phần xây dựng nên hình tượng nghệ thuật Chi tiết nghệ thuật có vai trò quan trọng trong việc thể hiện tư tưởng nghệ thuật của nhà văn Vì thế sự hiện diện của chúng trong phẩm văn học đều tuân theo quy tắc lựa chọn nhất định

1.1.1 Chi tiết nghệ thuật đặc sắc một biểu hiện của sự sáng tạo trong hình thức nghệ thuật riêng biệt của tác phẩm

Nếu coi chi tiết nghệ thuật là thành tố không thể thiếu để xây dựng hình tượng nghệ thuật và sự lựa chọn chi tiết nghệ thuật cần tuân theo quy tắc nhất định nhằm đảm bảo được tính nghệ thuật của tác phẩm thì chi tiết nghệ thuật đặc sắc trong tác phẩm văn học phải là những chi tiết nghệ thuật độc đáo nhất, mới lạ nhất có khả năng làm nên sự thành công và ấn tượng cho hình tượng nghệ thuật Chi tiết nghệ thuật đặc sắc là những chi tiết được nhà văn dụng công nhiều nhất Chúng là những chi tiết mà ở đó các ý nghĩa độc đáo, tài năng nghệ thuật của tác giả được bộc lộ Chúng là những chi tiết tập trung

cao nhất chất lượng thẩm mĩ hiện trên văn bản, mách bảo, mời gọi mọi người thưởng thức tìm hiểu, khám phá

Một tác phẩm văn học có thể có nhiều chi tiết nghệ thuật nhưng không nhiều chi tiết nghệ thuật đặc sắc Trong tác phẩm Chí Phèo của nhà văn Nam Cao có rất nhiều chi tiết nghệ thuật Trong số những chi tiết nghệ thuật đồ sộ

ấy của tác phẩm những chi tiết được coi là đặc sắc chỉ có thể là: Cái lò gạch

cũ xuất hiện trong cuộc đời Chí Phèo và xuất hiện trong đầu của Thị Nở sau khi Chí Phèo chết, chi tiết bát cháo hành, tiếng chửi của Chí Phèo, hình ảnh ánh trăng trong tác phẩm, chi tiết Chí Phèo đòi lương thiện: “Tao muốn làm người lương thiện!” … Những chi tiết nghệ thuật đặc sắc sẽ quy tụ quanh nó

những chi tiết nghệ thuật khác của tác phẩm Chi tiết nghệ thuật đặc sắc là những chi tiết chứa đựng nhiều ý nghĩa Chúng làm nên sự độc đáo, mới lạ

cho tác phẩm Chi tiết bát cháo hành trong tác phẩm Chí Phèo của nhà văn

Nam Cao là một chi tiết nghệ thuật đặc sắc Bát cháo hành giản dị, quen thuộc với người dân lao động Chúng vốn không có gì xa lạ, nhưng trong tác phẩm Chí Phèo nó thực sự ấn tượng, độc đáo bởi chi tiết ấy đã chứa đựng tư tưởng, tình cảm nhân văn cao đẹp Chi tiết nhỏ nhưng giá trị thật lớn biết bao,

nó đánh thức nhân tính còn ẩn khuất trong hình hài của con quỷ dữ làng Vũ Đại Nó cho thấy tình người còn lung linh toả sáng trong xã hội đầy tăm tối

xấu xa Đó còn là niềm tin và hi vọng Hay chi tiết chiếc lá nhỏ nhoi trên

tường trong truyện của Ô.Henry đã làm nên giá trị vĩnh cửu của thiên truyện

ngắn Chiếc lá cuối cùng, chi tiết bàn tay Tnú trong Rừng xà nu của Nguyễn

Trung Thành…Đó là những chi tiết nghệ thuật đặc sắc

Chi tiết nghệ thuật đặc sắc vì thế phải là những chi tiết giàu sức gợi sâu

xa, nó sẽ làm nên cái thần thái riêng của tác phẩm, làm cho tác phẩm được nồng sự sống, có sức lay động lòng người, vượt qua thời gian mà có giá trị vĩnh viễn Người đọc có thể dễ dàng nhận biết những chi tiết nghệ thuật đặc sắc vì có khi chúng xuất hiện với tần xuất lớn trong tác phẩm, chúng được lặp

đi lặp lại nên dễ tác động tới sự chú ý của người đọc ví dụ như tiếng chửi của

Chí Phèo, bàn tay Tnú …hay có khi đó là những chi tiết tạo ấn tượng sâu sắc bởi sự mới lạ nên thu hút sự chú ý và suy nghĩ của người đọc như hình ảnh Ngọc trai- giếng nước trong An Dương Vương và Mị Châu-Trọng Thuỷ

Nhưng có những chi tiết nghệ thuật đặc sắc người đọc không phải dễ dàng có thể nhận biết được, ta chỉ có thể phát hiện được chúng khi tìm hiểu, suy nghĩ thấu đáo

Chi tiết nghệ thuật đặc sắc có vai trò rất quan trọng trong sáng tạo nghệ thuật Chúng là những biểu hiện rõ nét nhất về khả năng sáng tạo của nhà văn,

về tư tưởng, tâm hồn nhân cách của nhà văn Với người đọc chúng sẽ là những điểm nhấn, tạo những ấn tượng sâu sắc khó phai trong tâm trí họ Trong giờ dạy học tác phẩm văn chương việc xác định được những chi tiêt nghệ thuật đặc sắc sẽ giúp cho quá trình cảm thụ, lĩnh hội tác phẩm văn học đi đúng hướng, đúng trọng tâm Như vậy chi tiết nghệ thuật đặc sắc quan trọng với một tác phẩm và cần thiết được chú ý, tìm hiểu trong một giờ dạy học tác phẩm văn chương

1.1.2 Sự khác nhau giữa chi tiết nghệ thuật đặc sắc và điểm sáng thẩm mĩ

Chi tiết nghệ thuật đặc sắc trong tác phẩm văn học tồn tại dưới nhiều hình thức có thể là hình ảnh, âm thanh, sắc màu, câu văn, câu thơ Chúng được dụng công, được trau chuốt, vì thế chúng tạo nên những vẻ đẹp của tác phẩm góp phần xây dựng vẻ đẹp cho hình tượng nghệ thuật Chúng là biểu hiện của sự sáng tạo trong hình thức nghệ thuật riêng biệt của tác phẩm Chúng hội tụ nhiều ý nghĩa của tác phẩm Chúng là đầu mối của những mạch thẩm mĩ trong tác phẩm Sẽ có nhiều người nghĩ rằng chi tiết nghệ thuật đặc sắc chính là điểm sáng thẩm mĩ, nhưng có người lại nghĩ hai khái niệm này hoàn toàn khác nhau.Thực chất chúng có những nét tương đồng và khác biệt Chúng ta có thể nói điểm sáng thẩm mĩ trong tác phẩm văn học chính là chi

tiết nghệ thuật đặc sắc nhưng không thể nói Chi tiết nghệ thuật đặc sắc là Điểm sáng thẩm mĩ Điểm sáng thẩm mĩ chính là chi tiết nghệ thuật nhưng là

chi tiết nghệ thuật đặc sắc nhất, độc đáo nhất, ấn tượng nhất trong số những

chi tiết nghệ thuật đặc sắc Điểm sáng thẩm mĩ là những chi tiết hội tụ cái hay, cái đẹp ở cả phương diện nội dung và hình thức nghệ thuật Trong khi đó chi tiết nghệ thuật đặc sắc có thể chỉ đặc sắc ở phương diện nội dung hoặc đặc sắc ở phương diện hình thức nghệ thuật Điểm sáng thẩm mĩ còn có khả năng tập trung biểu hiện nội dung tư tưởng của toàn tác phẩm Điểm sáng thẩm mĩ

là một vẻ đẹp, một ánh sáng rực rỡ, nổi bật nhất trong tác phẩm Nếu trong tác phẩm chi tiết nghệ thuật được dụng công, được trau chuốt thì điểm sáng thẩm

mĩ là những yếu tố nghệ thuật được trau chuốt nhiều nhất, được dụng công nhiều nhất Chúng trở thành biểu tượng của tinh hoa ngôn ngữ Và chúng được gọi bằng những cái tên như thần tự, nhãn tự, nhãn cú Chúng chính là linh hồn, thần thái của tác phẩm Điểm sáng thẩm mĩ làm nên cái thần của tác phẩm Nó thường hội tụ những yếu tố: sự súc tích, cô đọng, sự nổi bật, ấn tượng Điểm sáng thẩm mĩ là nơi thể hiện rõ nét nhất ý đồ nghệ thuật của nhà văn, nơi tập trung nhất tư tưởng nghệ thuật của tác phẩm Điểm sáng thẩm mĩ

là nơi mà trí tuệ và cảm xúc của tác giả thăng hoa Nó là yếu tố làm nên rõ nhất chất thơ cho tác phẩm, đem lại những ấn tượng sâu sắc nhất trong tâm trí người đọc Điểm sáng thẩm mĩ đem đến những ấn tượng sâu sắc khó phai cho người đọc về vẻ đẹp của văn chương, nó là cơ sở để cho học sinh rèn luyện khả năng thẩm định những điểm sáng thẩm mĩ trong văn bản văn học, nó tạo điều kiện cho giáo viên và học sinh phát huy phẩm chất nghệ sĩ của mình trong qua trình cảm nhận Nó đem đến những cảm xúc thẩm mĩ cho người

tiếp nhận tác phẩm Chẳng hạn bài thơ Chiều tối của Hồ Chí Minh có nhiều

chi tiết nghệ thuật, nhưng điểm sáng thẩm mỹ đặc biệt của tác phẩm chính là

chữ Hồng làm toát lên vẻ đẹp của bài thơ, sáng rõ tư tưởng, cảm xúc của tác

giả và soi sáng các chi tiết nghệ thuật còn lại của tác phẩm như không gian chiều tối, cô gái xóm núi, hình tượng thơ vận động khoẻ khoắn, từ buồn đến vui, từ ánh chiều âm u đến ánh lửa rực hồng, ấm áp, nó gắn kết yếu tố cổ điển

và hiện đại “Với một chữ hồng, Bác đã làm sáng rực lên toàn bộ bài thơ, đã làm mất đi sự mệt mỏi, sự uể oải, sự vội vã, sự nặng nề, đã làm sáng rực lên

khuôn mặt của cô em sau khi say xong ngô tối Chữ “hồng” trong nghệ thuật thơ Đường người ta gọi là “con mắt thơ” hoặc là nhãn tự, nó sáng bừng lên,

nó cân lại, chỉ một chữ thôi, với hai mươi bảy chữ khác dầu nặng đến mấy đi chăng nữa…”(Hoàng Trung Thông) Chữ “hồng” cho thấy tinh thần lạc quan

yêu đời của một tâm hồn luôn hướng về sự sống, ánh sáng và tương lai

Điểm sáng thẩm mĩ còn khác chi tiết nghệ thuật đặc sắc ở chỗ chi tiết nghệ thuật đặc sắc luôn xuất hiện ở trong một tác phẩm văn chương chân chính Nhưng không phải tác phẩm nào cũng có điểm sáng thẩm mĩ Nếu chi

tiết nghệ thuật đặc sắc có thể là một câu, ví dụ: “Tao muốn làm người lương thiện!”(Chí Phèo-Nam Cao), hay một tình tiết miêu tả: “Con mắt hình như ướt của Chí Phèo”, hay một hình ảnh nghệ thuật thì điểm sáng thẩm mĩ

thường là những yếu tố nghệ thuật được cấu tạo ngắn gọn, súc tích Ví như

chữ “độc” trong bài thơ Nguyệt Dạ của Đỗ Phủ “Khuê trung chỉ độc

khan”(Trong phòng khuê chỉ có một người đứng nhìn) Thơ Đường vẫn hay

dùng chữ “độc”, một chữ có khả năng làm nổi bật mối quan hệ khác biệt hoặc đối lập giữa các sự vật Song dùng thành công nhất phải nói là Đỗ Phủ Chữ

“độc” trong bài vừa có tác dụng làm nổi bật hình ảnh cô độc của vợ Đỗ Phủ,

vừa làm nổi bật lòng nhớ thương, sự ái ngại của nhà thơ [28, tr 216] Điểm

sáng thẩm mĩ thường chỉ xuất hiện trong sáng tác thơ Có điểm sáng thẩm mĩ trong câu thơ, trong bài thơ Điểm sáng thẩm mĩ thường là chìa khoá của bài thơ, nó mang âm hưởng riêng, sắc thái riêng Ví như câu thơ sau trong Truyện

Kiều của Nguyễn Du: “Lạ cho mặt sắt cũng ngây vì tình” Điểm sáng thẩm

mỹ trong câu nằm ở chữ “ngây” Trong trường ca Việt Bắc của Tố Hữu chữ

“mình, ta” xuyên suốt tác phẩm và trở thành điểm sáng thẩm mỹ Chúng giàu giá trị biểu tượng, chúng chất chứa những ân tình của người ra đi- Cán bộ cách mạng và người ở lại-Đồng bào Việt Bắc Chữ “Từ ấy” có sức nặng trong bài thơ “Từ ấy”, chỉ sự phân chia hai thời kì trong cuộc đời tác giả, cách cảm nghĩ của Tố Hữu từ ấy trở đi là một quãng đời khác “Từ ấy” hân hoan niềm vui sướng, “Từ ấy”có một con đường thênh thang rộng mở, đầy ý nghĩa Chi

tiết nghệ thuật đặc sắc có ở các thể loại tự sự, trữ tình và kịch nhưng điểm sáng thẩm mỹ thường chỉ có trong thơ Trong thơ trữ tình sự vận động của cảm xúc và suy nghĩ bao giờ cũng được triển khai xoay quanh một điểm sáng thẩm mĩ từ đấy soi rọi cho toàn bài, và cũng từ đấy tiếp nhận và quy tụ mọi cảm xúc và suy tưởng Phát hiện và phân tích điểm sáng trong bài thơ là thích hợp với đặc điểm của chủng loại trữ tình vì thực chất trong mỗi sáng tác trữ tình đều có một trọng điểm về tư tưởng và cảm xúc từ đấy quy định mọi sự vận động của thơ Nắm được tâm điểm của bài thơ, người đọc có thể hiểu rõ cấu tạo của bài thơ có vững chắc, cân đối và phát triển hợp lí không Điểm sáng thẩm mĩ có thể là chi tiết nghệ thuật đặc sắc nhưng chi tiết nghệ thuật đặc sắc không đồng nhất là điểm sáng thẩm mĩ Như vậy điểm sáng thẩm mĩ

và chi tiết nghệ thuật đặc sắc khác nhau ở phạm vi xuất hiện trong các thể loại, khác nhau ở mức độ súc tích, cô đọng, ngoài ra giữa chúng còn có sự khác nhau ở mức độ biểu hiện chủ đề tư tưởng và cảm xúc thẩm mĩ của nhà văn Ở điểm sáng thẩm mĩ khả năng này cao hơn ở chi tiết nghệ thuật đặc sắc

1.2 Khái niệm chung về cảm xúc thẩm mĩ

1.2.1 Cảm xúc và cảm xúc thẩm mĩ

1.2.1.1 Cảm xúc

Cảm xúc là những cảm nhận đầu tiên bằng trực giác và cảm giác của chủ thể được nảy sinh trong quá trình tác động giữa thế giới tự nhiên và đời sống đến cơ thể sống (Con người, nhiều loài động vật) Ví dụ màu xanh của trời có thể gây cho ta một cảm xúc nhè nhẹ, lâng lâng dễ chịu, hay một người

bị ngã xe giữa đường khiến ta sợ hãi, xót thương…Cảm xúc có ở con người và

có cả ở nhiều loài động vật mà hệ thần kinh khá phát triển Chúng ta thấy được điều đó từ sự quan sát những loài động vật sống quanh ta: Con mèo tỏ ra vui vẻ khi được người chủ vuốt ve, con chó vui mừng rối rít khi người chủ về nhà…Biểu hiện sinh động trong cảm xúc của loài vật được Trần Đăng Khoa

miêu tả trong bài thơ: Sao Không Về Vàng Ơi!

“Tao đi học về nhà

Là mày chạy xồ ra Đầu tiên mày rối rít Cái đuôi mừng ngoáy tít…”

Với con người, E.IZARD khẳng định biểu hiện cảm xúc của con người phong phú, xoay quanh 10 cảm xúc nền tảng: Hứng thú, hồi hộp, vui sướng, ngạc nhiên, đau khổ, căm giận, ghê tởm, khinh bỉ, khiếp sợ, xấu hổ Nguyên nhân của sự hình thành cảm xúc chính là do sự tác động của môi trường, của khách thể vào đối tượng cảm nhận, gây ra phản ứng tâm lí bên trong Cảm xúc thường được nảy sinh không có chủ định, nó thường xảy ra nhanh, thường xuất hiện đơn giản trước tác động của thế giới tự nhiên và cuộc sống con người Nó được hình thành ngay cả khi con người không phải hiểu rõ, không phải đánh giá, suy xét các phản ứng và thuộc tính của đối tượng tác động Cảm xúc thường là những phản ứng tâm lí mang tính thuần tuý bản năng ví dụ: Đứa trẻ sợ hãi khi có tiếng động mạnh, hay sợ hãi khi có ai đó dọa nạt, hay vui mừng khi ai đó âu yếm, nâng niu… Cảm xúc của con người với tư cách là một hiện tương tâm lí đã tham gia rất nhiều vào qua hệ sinh học, quan

hệ vật lí, quan hệ thực dụng Khi ta ăn ngon ta tắm mát ta xúc cảm Trong quan hệ đạo đức người ta cũng xúc động trước một tấm gương tốt và căm ghét

kẻ xấu xa Trong quan hệ thực dụng cũng vậy nếu người ta thỏa mãn nhu cầu

ăn, mặc, ở thì niềm sung sướng sẽ dâng tràn…

Cảm xúc có vai trò rất quan trọng Theo thuyết “Ba não” thì cảm xúc của con người có vai trò tác động tới ý thức sáng suốt của con người hoặc kích thích phản ứng tiêu cực, bản năng của con người Cảm xúc là cơ sở của tình cảm Tình cảm được hình thành do quá trình tổng hợp hóa, động hình hóa, khái quát hóa những cảm xúc cùng loại Ví như khi ta gặp một người lạ

ta thấy cảm giác thân quen dường như đã gặp ở đâu đó, lời nói của họ khiến ta

ấm lòng, cách cư xử của học trước tình huống của cuộc sống khiến ta thấy cảm phục…những cảm xúc đó trong ta hội tụ lại đem đến tình cảm yêu mến

người ta mới gặp Tình cảm được xây dựng từ những cảm xúc nhưng khi đã được hình thành thì tình cảm lại được thể hiện qua các cảm xúc đa dạng và chi

phối các cảm xúc C.Mác nói : “ Con người khẳng định mình không chỉ trong

tư duy, mà còn trong thế giới vật chất bằng tất cả các xúc cảm” Cảm xúc chi

phối những phản ứng của con người, chi phối cách tư duy của con người với khách thể tác động Cảm xúc có vai trò quan trọng

Cảm xúc làm cho sự biểu hiện của chủ thể trước khách thể trở nên sinh động hơn, ý nghĩa hơn Cảm xúc là chất keo gắn kết giữa chủ thể cảm xúc với mọi sự vật hiện tượng trong thế giới Có thể nói không có sự tham gia của cảm xúc với tư cách là một yếu tố tâm lí thì không thể có một quan hệ thẩm

mĩ nào Trong cuộc sống con người cảm xúc có chức năng kích thích và bằng cách đó quy định sinh lực và tính tích cực xã hội của chủ thể Nếu cá nhân hoàn toàn thờ ơ về mặt cảm xúc thì không có một chút phản ứng tình cảm sung sướng hay đau khổ…con người sẽ trở nên thờ ơ, lạnh lùng, vô cảm trước thế giới Đó sẽ là biểu hiện cho sự phát triển bất bình thường về tâm sinh lí

của chủ thể “Không có cảm xúc thì không và không bao giờ con người có khát vọng đi tìm chân lí”- Lênin

1.2.1.2 Cảm xúc thẩm mĩ

Cảm xúc thẩm mĩ là trạng thái rung cảm của con người, là những cảm xúc tích cực của con người trước các ấn tượng thẩm mĩ nhận được khi con người tri giác các khách thể thẩm mĩ trong cuộc sống và trong nghệ thuật Cảm xúc thẩm mĩ xuất hiện như thế nào? Sự xuất hiện cảm xúc thẩm mĩ là kết quả của sự gặp gỡ, thống nhất giữa hai mặt khách quan và chủ quan Khách thể thẩm mĩ (những cái đẹp, cái cao cả, cái bi, cái hài) trực tiếp tác động vào chủ thể thông qua các giác quan đã được xã hội hoá cao độ như tai và mắt, tạo

ra sự tiếp nhận bằng phản ứng tình cảm tương ứng ở chủ thể, được thể hiện bằng thành các rung cảm, xúc động thẩm mĩ [19, tr.43] Các khách thể thẩm

mỹ có khả năng trực tiếp gợi ra những khoái cảm thẩm mĩ trong sáng, tươi vui, những tình cảm nồng nhiệt, tốt đẹp, niềm tin yêu vào con người vào cuộc

sống, kích thích tiềm năng sáng tạo và khát vọng vươn tới những lí tưởng thẩm mỹ-xã hội chân chính

Nếu không có sự tác động, kích thích của các ấn tượng thẩm mĩ từ các khách thể (trong tự nhiên, trong đời sống con người, trong nghệ thuật) thì không có sự nảy sinh cảm xúc thẩm mĩ ở chủ thể Nhưng nếu chủ thể tiếp nhận không có năng lực cảm thụ, tiếp nhận các kích thích đó (bao gồm năng lực của các giác quan thẩm mĩ và toàn bộ những lực lượng tinh thần như vốn văn hoá chung, văn hoá thẩm mĩ, vốn kinh nghiệm sống, trình độ học vấn) thì cũng chẳng thể có cảm xúc thẩm mĩ

Cảm xúc thẩm mĩ khác cảm xúc thông thường bởi nó là cảm xúc tinh thần, là nỗi xúc động, là niềm vui tinh thần, nó luôn gắn bó với tình cảm đạo đức và nhận thức của con người Sự hiện diện của nó là kết quả của một hoạt động có mục đích hết sức vô tư-hoạt động thẩm mĩ, là hoạt động không nhằm theo đuổi một mục đích thực dụng vật chất trực tiếp nào, nó không bị bản năng nào đè nén, dẫn dắt Nó là kết quả của một quá trình hoạt động tích cực

và thống nhất của tất cả các yếu tố thuộc ý thức thẩm mĩ, của cả con tim lẫn khối óc, cả cảm xúc, tình cảm lẫn trí tuệ Trong mỗi cảm xúc thẩm mĩ đều có

sự chi phối trực tiếp của các bộ phận hợp thành khác của ý thức thẩm mĩ như thị hiểu thẩm mĩ, quan điểm thẩm mĩ, lí tưởng thẩm mĩ Chính vì thế cảm xúc thẩm mỹ dễ đem đến sự đồng cảm, sự cảm hoá trong mối quan hệ giữa con người với con người

Cảm xúc thì có thể có ở nhiều thực thể sống mà hệ thần kinh phát triển nhưng cảm xúc thẩm mĩ chỉ có ở con người Chỉ có con người mới có khả năng cảm nhận hết xao động tinh tế của cái đẹp trong tự nhiên và trong xã hội loài người: Một bông hoa đẹp, một buổi sáng trong trẻo tinh khôi Cảm xúc thẩm mĩ chính là cảm xúc nhân văn mà nền tảng là sự rung động về cái đẹp Cảm giác sinh học của con người đã tồn tại hơn 3 triệu năm nhưng cảm xúc thẩm mĩ chỉ mới hình thanh khoảng 30 ngàn năm Như vậy có nghĩa cảm xúc thẩm mĩ là loại cảm xúc quý phái của con người Nó đòi hỏi một quá trình rèn

luyện lâu dài mới có được Tương tác giữa con người với nhau làm nảy sinh các cảm xúc thẩm mỹ mang tính xã hội, tức là đạo đức Việc hoàn thiện những mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên làm nảy sinh các cảm xúc thẩm mỹ nghệ thuật Như thế, cảm xúc thẩm mỹ thực ra bao trùm cả đạo đức lẫn nghệ thuật

Biểu hiện của cảm xúc thẩm mĩ rất phong phú bởi khách thể thẩm mĩ

vô cùng đa dạng Có thể là sự thích thú hân hoan trước cái đẹp; là nỗi xót thương, đồng cảm trước cái bi; là niềm cảm phục, tôn kính, chiêm ngưỡng trước cái cao cả, cái anh hùng

Trong các giác quan của con người chỉ có hai giác quan trở thành giác quan thẩm mĩ cao cấp Nghệ thuật đi qua hai của ngõ của tâm hồn- hai giác quan phong phú nhất : Thị giác và thích giác Hai giác quan này có vai trò quan trọng trong việc tạo ra cảm xúc thẩm mĩ ở con người Khách thể tác động trực tiếp vào hai giác quan này, tạo ra cảm xúc thẩm mĩ ở chủ thể tiếp nhận

Cảm xúc thẩm mĩ là khâu đầu tiên có vai trò rất quan trọng đối với mọi

hoạt động thẩm mĩ Tsecnƣxepxki đã nói về vấn đề này như sau: “Gây được

một cảm xúc vui thú trong sáng, một cảm xúc say sưa hình như vô tư, được mệnh danh là cảm xúc đặc biệt của sự thưởng thức nghệ thuật, thì trong điều kiện đó, sự hiểu biết nghệ thuật và sự sáng tạo nghệ thuật mới có thể trở thành một hoạt động thẩm mĩ được Giá trị thẩm mĩ của đối tượng được đánh giá qua mức độ cảm xúc mà nó gây được ở chủ thể thẩm mĩ Không có cảm xúc, quan hệ con người và thế giới chỉ là quan hệ nhận thức lạnh lùng khô cứng Cảm xúc thẩm mĩ được nảy sinh trên cơ sở tính tập trung, tính cường độ

và tính thẩm mĩ luôn gắn với sự rung động bên trong của con người, đem lại

sự thích thú thưởng ngoạn cho con người.”[14, tr.124-125] Những rung động

thẩm mĩ, cảm xúc thẩm mĩ có ý nghĩa rất quan trọng trong sáng tạo, cảm thụ

và thưởng thức nghệ thuật Đối với hoạt động sáng tạo nghệ thuật, Cảm xúc thẩm mĩ đóng vai trò là một động lực trực tiếp khơi nguồn cho ý đồ sáng tạo

của nhà văn Sự ra đời của tác phẩm nghệ thuật dù lớn hay nhỏ, dù thiên về phản ánh hay biểu hiện, là nghệ thuật không gian hay nghệ thuật thời gian đều bắt nguồn từ những rung động, cảm xúc của nghệ sĩ trước các khách thể thẩm

mĩ của đời sống Cảm xúc thẩm mĩ không chỉ đóng vai trò là động lực khơi nguồn cho sự sáng tạo nó còn tham gia vào cấu trúc của hình tượng nghệ thuật, là một yếu tố mang đặc trưng bản chất của nghệ thuật, tạo nên sức hấp dẫn, lôi cuốn mạnh mẽ cho hình tượng nghệ thuật Cảm xúc thẩm mĩ được coi

là “Đặc điểm quan trọng nhất của của tài năng nghệ thuật” Bởi bên cạnh một

lí trí phát triển, người nghệ sĩ cũng cần hơn ai hết một tâm hồn giàu cảm xúc

Trong cảm thụ và thưởng thức nghệ thuật, cảm xúc thẩm mĩ là điều kiện không thể thiếu, bởi nó giúp cho chủ thể có được niềm thích thú, say sưa khám phá những cái hay, cái đẹp của tác phẩm, nhưng giá trị thẩm mĩ đích thực của tác phẩm

Cảm xúc thẩm mĩ có ảnh hưởng tích cực và mạnh mẽ đến quá trình hình thành và phát triển con người hoàn thiện, hài hoà cả thể chất lẫn nhân cách Một mặt những khoái cảm, cảm xúc thẩm mĩ mà con người thu nhận được trong các hoạt động thẩm mĩ có tác dụng điều hoà, làm cân bằng các trạng thái tâm sinh lí của con người Mặt khác các rung động cảm xúc thẩm

mĩ luôn là cơ sở, làm nền tảng cho các hành vi đạo đức, bởi “Suy cho tới cùng chúng cũng gắn bó với khát vọng đem lại lợi ích cho nhân loại , với đấu tranh cho sự tiến bộ của cuộc sống”(Nguyên lí mĩ học Mac-Lênin) Sự tác động của cảm xúc thẩm mĩ đến quá trình hoàn thiện nhân cách con người được thể hiện chủ yếu thông qua chức năng thanh lọc về mặt tình cảm của nó Bielinxki đã

diễn đạt rất hay về chức năng nói trên của cảm xúc thẩm mĩ Ông viết: “Cảm xúc về cái kiều diễm là điều kiện làm nên phẩm giá con người, phải có nó mới

có được trí tuệ, phải có nó nhà bác học mới cất mình lên tới những tư tưởng tầm cỡ thế giới, mới hiểu được bản chất và các hiên tượng trong tính thống nhất của chúng; phải có nó người cộng sản mới có thể hiến dâng cho tổ quốc

cả những hoài vọng cá nhân lẫn những lợi ích riêng tư của mình; phải có nó

người ta mới có thể không quỵ ngã dưới sức đè nặng trĩu của cuộc đời và làm nên chiến công Thiếu nó, thiếu đi cái cảm xúc ấy, sẽ không có thiên tài, không có tài năng, không có trí thông minh, mà chỉ còn lại cái thứ đầu óc tỉnh táo một cáh ti tiện cần thiết cho sinh hoạt thường ngày trong nhà, cho những tính toán nhỏ nhen của bệnh ích kỉ” [19, tr.48].Tấm lòng yêu thương trân

trọng con người đến cháy bỏng tâm can đã giúp cho Nguyễn Du sáng tạo Truyện Kiều bất hủ Cả một đời vì nước vì dân, cả một đời hi sinh, quên mình cho tất cả Bác Hồ đã làm lên những chiến công vĩ đại cho lịch sử dân tộc và thế giới Sự vĩ đại ấy của Người có cái gốc sâu sa từ nỗi đau thương tột cùng trước nhân dân lầm than, cơ cực, từ nỗi căm phẫn trước bọn xâm lăng Nhà thơ Hoàng Cầm khi đang làm công tác văn nghệ ở chiến khu Việt Bắc, nghe tin quân thù tàn phá quê hương, sau một đêm thức trắng, một kiệt tác của thơ

ca kháng chiến đã ra đời Đó là bài thơ Bên Kia Sông Đuống…

Cảm xúc thẩm mĩ giúp người ta phân biệt được các đối tượng đẹp và xấu, tạo cho ta khả năng thưởng thức những sắc thái và sự hoà hợp của chúng Cảm xúc thẩm mĩ vô cùng quan trọng, đó là bước đầu tiên của tình cảm con người là cơ sở cho việc phát triển thị hiếu thẩm mĩ, ý thức thẩm mĩ và tình cảm thẩm mỹ của con người Trong cuộc sống cảm xúc thẩm mĩ giúp cho quan hệ giữa người với thế giới trở nên tốt đẹp hơn

Như vậy cảm xúc thẩm mĩ chính là những rung cảm của con người trước cái đẹp Nó có vai trò rất quan trọng với sự phát triển cuả mỗi cá nhân,

và sự phát triển của xã hội văn minh, hiện đại

1.2.2 Cảm xúc thẩm mĩ trong tác phẩm văn chương

Cảm xúc thẩm mĩ là cảm xúc mang tính nhân văn, là dạng xúc cảm cao cấp chỉ có ở con người Chúng là những rung cảm của con người trước cái đẹp Tác phẩm văn chương là sản phẩm tinh thần của con người Chúng là sản phẩm nghệ thuật độc đáo bằng ngôn từ, chúng kết tinh tư tưởng, tình cảm, cách nhìn nhận khám phá đời sống của nhà văn Vì thế trong tác phẩm văn chương cảm xúc thẩm mĩ được thể hiện tập trung nhất,cô đọng, sâu sắc và

mãnh liệt nhất Và vì thế cảm xúc thẩm mĩ trong tác phẩm văn chương có khả năng tác động mạnh đến cảm xúc thẩm mĩ của người tiếp nhận

Cái đẹp trong tác phẩm văn chương trước hết là sự phản ánh cái đẹp trong đời sống Nhưng trong tác phẩm văn học cũng như trong các tác phẩm nghệ thuật cái đẹp được thể hiện tập trung hơn Tác phẩm văn học chính là nơi hội tụ của cái đẹp, là đỉnh cao của quan hệ thẩm mĩ của con người với thế giới Cái đẹp trong tác phẩm văn chương là cái đẹp trong đời sống được kết tinh trong tác phẩm như: Vẻ đẹp của khu vườn thôn Vĩ tươi mới, tinh khôi trong nắng mới trong bài thơ Đây Thôn Vĩ Dạ của Hàn Mạc Tử; hay vẻ đẹp hoa ghen thua thắm liễu hờn kém xanh của nàng Kiều, hay vẻ đẹp của một trái tim người phụ nữ bao dung nhân hậu và luôn khát khao tình yêu, hạnh phúc trong bài Sóng của Xuân Quỳnh; hay tấm lòng nhân ái, trân trọng yêu thương giữa người với người như trong tác phẩm Hai Đứa Trẻ của Thạch Lam…Trong tác phẩm có thể nói đến cái bi, cái hài, cái xấu xa nhưng mục đích chính vẫn nhằm ca ngợi cái đẹp, tôn vinh cái đẹp, khẳng định sự bất tử, vĩnh hằng của cái đẹp Hơn thế bằng tài năng và sự tinh tế của mình, nhà văn thường xây dựng, thể hiện cái đẹp trong tác phẩm một cách ấn tượng, độc đáo khiến cho cái đẹp trong tác phẩm văn chương nhiều khi đẹp hơn cả ngoài đời sống và là kết tinh, điển hình cho vẻ đẹp của đời sống Cái đẹp trong văn học nghệ thuật được xây dựng bằng chất liệu ngôn từ lại rất kì lạ là không bao giờ xác định mà luôn luôn phát triển tuỳ theo điều kiện của từng thời đại, khách quan và chủ quan ở mỗi người đọc, mỗi dân tộc vì thế vẻ đẹp trong tác phẩm văn học phong phú, lâu bền Tác phẩm văn chương vì thế trở thành một khách thể thẩm mĩ rất đặc biệt Tác phẩm văn chương chân chính được coi là một khách thể hoàn mĩ có khả năng tác động lớn đến cảm xúc thẩm mĩ ở người tiếp nhận, đem lại những rung cảm đẹp đẽ cho họ

Tác phẩm văn chương là nơi kết tinh, hội tụ cái đẹp trong đời sống, trong thế giới tự nhiên Bên cạnh đó trong quá trình sáng tác nghệ thuật các nhà văn không chỉ sáng tạo, không chỉ thể hiện tài năng, sự nhạy cảm của bản

thân trong tác phẩm mà hơn ai hết họ đem đến cho tác phẩm của mình một tâm hồn giàu cảm xúc, một trực giác nhạy bén [16, tr.94] Bằng những rung động và cảm xúc mãnh liệt trước cuộc sống người nghệ sĩ sáng tạo ra tác phẩm văn chương, xây dựng hình tượng văn học, tạo nên mỗi dòng thơ, trang viết day dứt, xúc động lòng người Điều ấy tạo nên sự lôi cuốn hấp dẫn cho tác phẩm, khiến cho tác phẩm văn chương nhanh chóng có được tiếng nói đồng cảm, đồng tình, đồng điệu với người đọc Nếu nhà văn có tư tưởng mới

lạ, có cách khám phá đời sống tinh tế, sâu sắc nhưng tác phẩm ấy không được viết bằng cảm xúc chân thành mãnh liệt của người nghệ sĩ thì tác phẩm ấy sẽ thật khô khan, nhạt nhẽo khó đến được với đông đảo người tiếp nhận, khó lay động được những cảm xúc sâu sa trong lòng người đọc

Chính vì thế tác phẩm văn chương có thể khơi dậy ở người đọc những

cảm xúc xã hội tích cực, thoả mãn ở người đọc cái nhu cầu nếm trải sự sống

[16, tr 56 ] Chúng có khả năng tác động, khơi gợi cảm xúc thẩm mĩ ở con người Tác phẩm văn chương không chỉ phản ánh cái đẹp trong tự nhiên, trong đời sống theo một quy tắc nhất định mà chúng còn sáng tạo ra cái đẹp mới Bên cạnh việc thoả mãn nhu cầu về cái đẹp, tác phẩm văn học còn là trường học của những năng lực sáng tạo thẩm mĩ, là nơi bồi dưỡng cảm xúc, thị hiếu thẩm mĩ của con người Trong quá trình rèn luyện và sáng tạo nghệ thuật thị giác và thính giác cùng các giác quan thẩm mĩ của con người ngày càng tinh tế nhạy bén Các năng lực quan sát, cảm nhận, khái quát ngày càng phát triển Tác phẩm văn học cũng như nghệ thuật nói chung là nơi nuôi dưỡng cảm xúc thẩm mĩ của con người, nơi giữ gìn và phảt triển chất chất nghệ sĩ vốn có trong tâm hồn, khơi dậy và tiếp sức cho những rung động về cái đẹp, nơi giữ cho tâm hồn con người không trai sạn đi mà luôn mới mẻ, nhạy cảm với cái đẹp Do đó mà cũng không bao giờ nguội lạnh, thờ ơ với số phận con người, luôn căm phẫn, đau đớn, xót xa vì cái xấu cái ác, tha thiết yêu thương hướng về cái tốt cái đep Tác phẩm văn học chân chính trong khi bồi đắp cảm xúc thẩm mĩ của con người thêm phong phú, đồng thời cũng làm cho

nó trở nên lành mạnh và cao đẹp Nó có khả năng cải tạo, nâng cao lí tưởng thẩm mĩ và thị hiếu thẩm mĩ cho con người tác phẩm văn chương có khả năng trực tiếp tiến hành giáo dục thẩm mĩ

Cái đẹp trong tác phẩm văn chương là một khách thể thẩm mĩ hoàn hảo, cảm xúc thẩm mĩ trong tác phẩm văn chương mãnh liệt, sâu sắc vì thế tác phẩm văn chương có thể thoả mãn nhu cầu thẩm mĩ, phát triển cảm xúc thẩm

mĩ, nâng cao năng lực thẩm mĩ, thị hiểu thẩm mĩ cho con người

1.3 Năng lực cảm xúc thẩm mĩ của học sinh THPT

1.3.1 Năng lực cảm xúc thẩm mĩ của học sinh THPT về cái đẹp nói chung

Cái đẹp trong cuộc sống thật phong phú đa dạng: Vẻ đẹp trong thế giới

tự nhiên, vẻ đẹp trong xã hội con người, trong cách ứng xử giữa người với người; có vẻ đẹp do thiên tạo, có vẻ đẹp do nhân tạo vô cùng phong phú từ cổ đến kim Khi nói đến năng lực cảm xúc thẩm mĩ của học sinh THPT về cái đẹp nói chung có nghĩa đã nhấn mạnh đến khả năng phát hiện, cảm nhận cái

đẹp và những nhân tố chi phối tác động đến năng lực cảm xúc thẩm mĩ ở họ

Năng lực cảm xúc thẩm mĩ về cái đẹp nói chung của học sinh cấp THPT nhìn chung đã phát triển mạnh mẽ mặc dù chưa hoàn thiện Các em dễ dàng phát hiện và cảm nhận về những cái đẹp, vẻ đẹp diễn ra xung quanh cuộc sống mà các em được tiếp xúc Vẻ đẹp của thế giới thiên nhiên phong phú, sinh động, vẻ đẹp của con người, vẻ đẹp của những tấm gương đạo đức, nhân cách cao thượng, vẻ đẹp trong cuộc sống với biết bao điều đổi mới hằng ngày diễn ra Trước cái đẹp đa dạng ấy các em dễ phát hiện ra, dễ xúc cảm với chúng Tâm trạng của các em trước vẻ đẹp muôn màu ấy là sự vui thích, sung sướng, phấn khởi ngưỡng mộ, ước vọng Nhìn chung cái đẹp đem đến những cảm xúc tích cực cho các em và những rung cảm thẩm mĩ cho các em Tuy nhiên theo các em đó là những cái đẹp gần gũi và dễ thấy, nó thường tác động trực tiếp: như một bông hoa mới nở, luống cải trổ hoa vàng long lanh vào một buổi sớm mai, ánh mặt trời lúc hoàng hôn trên con đường về nhà thoảng mùi

lúa mới…hay đó là cái đẹp hiện ra trong cử chỉ hành động đẹp của một con người… Nhìn chung các em dễ phát hiện và rung cảm trước cái đẹp, tuy nhiên

đó phải là những cái đẹp quen thuộc với tầm hiểu biết của các em Còn những cái đẹp tinh tế hơn, có tính tiềm ẩn hơn thì số lượng học sinh nhận biết và cảm nhận được không phải nhiều và các em thường cảm nhận về cái đẹp ấy một cách chung chung Ví như học sinh có thể rung động bởi nét nhạc dịu nhẹ, tha

thiết của Sôpanh, hay có em lại yêu mến bức hoạ cánh rừng xào xạc như hiện

ra trước mắt trong Mùa thu vàng của Lêvitan…Nhưng những vẻ đẹp tiềm ẩn

khác của một bức hoạ nổi tiếng hay của một bản nhạc kinh điển âý các em khó

có thể phát hiện ra và khó cảm nhận được Vấn đề phát hiện, cảm nhận và rung động trước cái đẹp của các em phụ thuộc rất nhiều vào vốn hiểu biết, trình độ văn hoá, nhiều năng lực khác của chính bản thân Tuy nhiên có những học sinh trong lứa tuổi này rất nhạy cảm, rất tinh tế trước vẻ đẹp muôn màu, các em không chỉ dễ dàng phát hiện ra cái đẹp trong cuộc sống, trong thiên nhiên, trong nghệ thuật mà các em còn có những rung cảm sâu sắc, những xúc động mạnh mẽ trước cái đẹp và hơn thế các em còn có khả năng đánh giá cái đẹp theo một lập trường nhất định cũng như diễn đạt về cái đẹp ấy bằng vốn ngôn ngữ giàu có và những câu văn đẹp

Khi phát hiện, nhận biết được cái đẹp tâm trạng của các em thường vui sướng, có cảm xúc ngân nga trong tâm hồn, có khi còn là niềm tự hào phấn khởi giúp các em thêm yêu cuộc sống và tin tưởng vào bản thân, thấy cuộc sống thật tươi đẹp, thật ý nghĩa Các em còn cho biết khi phám phá và cảm nhận được đẹp giúp các em thay đổi những suy nghĩ theo hướng tích cực hơn

Vậy năng lực cảm xúc thẩm mĩ của học sinh THPT được phát triển do

sự tác động của những nhân tố nào? Trí tuệ của các em dần phát triển hoàn thiện Học sinh THPT ở giai đoạn tuổi từ 14-18- giai đoạn đầu của tuổi thanh niên Tri giác có mục đích của các em đã đạt tới mức cao Quan sát của các

em trở nên có mục đích, có hệ thống và toàn diện hơn Ghi nhớ có chủ định

giữ vai trò chủ đạo trong hoạt động trí tuệ đồng thời vai trò của ghi nhớ lôgíc trừu tượng, ghi nhớ ý nghĩa ngày một tăng Các em có khả năng tư duy lí luận,

tư duy trừu tượng một cách độc lập sáng tạo Tư duy các em chặt chẽ hơn, có căn cứ, nhất quán hơn đồng thời tính phê phán của tư duy cũng phát triển Khối lượng trí nhớ tăng , phương thức ghi nhớ cũng biến đổi Phương thức vận động của các em được hoàn thiện, tư duy được phát triển, trí tuệ được trưởng thành có điều kiện lĩnh hội được những kĩ năng kĩ xảo khá phức tạp Như vậy với sự phát triển của trí tuệ ở lứa tuổi này sẽ giúp các em có điều kiện học hỏi được nhiều hơn, kiến thức được mở mang hơn, trình độ được nâng cao hơn Điều ấy sẽ góp phần phát triển năng lực cảm xúc thẩm của học sinh

Ở lứa tuổi này là “Lứa tuổi con người tràn ngập bao ước mơ và khát vọng”-M.I.Calinin [35, tr 75] Họ có niềm lạc quan, một sức sống mạnh mẽ vì

họ có niềm tin vào sức của mình do biết rõ tri thức, kĩ năng và cảm thấy những chân trời vô hạn mà cuộc sống đang mở ra trước mắt học Niềm xúc cảm về bản thân thường là tình cảm yêu đời Ở lứa tuổi này niềm xúc động thường không hay bùng nổ những cơn xúc động mạnh như ở tuổi thiếu niên Các em không có sự đánh giá hấp tấp về con người về các phẩm chất tính cách của con người, đồng thời cũng không có những say mê thiếu căn cứ như

ở thời niên thiếu Họ có sức sống dồi dào, có ước mơ nhưng thiếu kinh nghiệm sống Kĩ năng tự chủ đang được phát triển, được biểu lộ ở chỗ các em biết cách thể hiện những tình cảm và tâm trạng của mình So với thiếu niên, thanh niên nắm được những sắc thái rung động một cách tinh tế hơn, sâu sắc hơn, chính xác hơn Họ có thể đọc thấy những tình cảm, họ còn hiểu được cả những cách diễn đạt tình cảm Tất cả khả năng này tạo cơ sở nẩy sinh ở học một sức cảm thụ xúc cảm tuyệt vời Nhiều hiện tượng trong thực tế đã gây ra

ở các em những cảm xúc lớn như những hành động, cử chỉ của con người mà học sinh nhỏ không chú ý thì lại gây học sinh THPT một phản ứng cảm xúc rõ ràng…Do không chỉ thanh niên hiểu rõ hơn ý nghĩa của sự kiện mà còn do

chính bản thân những sự kiện gây xúc động ở họ Nhiều những rung động mà học sinh nhỏ không cảm thụ được còn thanh niên thì cảm thụ được như tình yêu thiên nhiên, tình cảm lãng mạn Năng lực đồng cảm ở các em cũng phát triển, do đó thanh niên có khả năng đồng cảm, sẻ chia bằng cảm xúc chân thành Điều này giúp làm giàu thêm kinh nghiệm xúc cảm của các em Các em còn nảy sinh thái độ quan tâm, và rất nhạy bén với những vấn đề đạo đức [35-,

tr 75-78] Thanh niên vốn rất nhạy cảm và mở rộng tâm hồn đón nhận những

ấn tượng mới trong cuộc sống Như vậy có thể nói học sinh THPT có tâm hồn trong sáng, luôn rộng mở, họ yêu đời, lạc quan Điều đó khiến cho họ có thể

dễ nhận thấy và phát hiện nhiều những vẻ đẹp trong đời sống Tâm hồn tinh

tế, nhạy cảm khiến các em dễ nảy sinh những rung cảm thẩm mĩ trước cái đẹp Học đến THPT ít nhất các em đã trải qua 9 năm học tập trong nhà trường Vốn kiến thức về tự nhiên, xã hội, khoa học, nghệ thuật của các em

đã được trang bị Phương tiện thông tin đại chúng phát triển khiến hiểu biết, tri thức của các em ngày một gia tăng Những năm tháng học tập ở trường các

em được dạy dỗ, được rèn luyện nhiều kĩ năng trong đó có kĩ năng nhận biết

và cảm thụ về cái đẹp thông qua nhiều môn học như Văn học, Giáo dục công dân, Âm nhạc, Hội hoạ Tất cả điều ấy giúp cho năng lực cảm xúc thẩm mĩ của các em phát triển

1.3.2 Năng lực cảm xúc thẩm mĩ của học sinh THPT về nghệ thuật và trong tác phẩm văn chương

Các ngành nghệ thuật do con người sáng tạo ra vô cùng phong phú đa dạng: Có hội hoạ, âm nhạc, điêu khắc, kiến trúc, điện ảnh và cả những tác phẩm văn chương- nghệ thuật ngôn từ Từ xa xưa các sáng tác, những sáng tạo nghệ thuật của con người đã để lại những công trình đồ sộ với nhiều tác phẩm nổi tiếng Những tác phẩm ấy được lựa chọn giới thiệu để giảng dạy trong chương trình học tập của học sinh, được giới thiệu nhiều trên các phương tiện thông tin đại chúng: Vườn treo Babilon, tháp Epphen, Nhà thờ đức bà Bari, Những bản sôlát của Môda, Sôpanh, Những bức hoạ nổi tiếng

của Lêvitan, Picasso, tác phẩm “Những người khốn khổ” của Victo Huygô,

“Tấn trò đời” của Banzắc, “Truyện Kiều” của Nguyễn Du, hay những tác phẩm điện ảnh nổi tiếng của Việt Nam và thế giới…Có thể nói các ngành nghệ thuật và các sáng tác văn chương là địa hạt của cái đẹp Đó là nơi mà cái đẹp thăng hoa toả những ánh sáng rực rỡ nhất, có sức lôi cuốn, lay động lòng người nhất Trước những sáng tác ấy con người thường có tâm trạng say mê, xúc động, có những giọt nước mắt khóc thương, có những giọt nước mắt sung sướng, có tiếng cười sảng khoái, có sự căm phẫn…Có thể nói các tác phẩm nghệ thuật nói chung và các tác phẩm văn chương nói riêng có khả năng tác động mạnh đến cảm xúc thẩm mĩ của con người Còn với học sinh THPT sự tác động ấy ra sao? Mức độ nhận biết và rung động, cảm nhận trước các công trình nghệ thuật ấy như thế nào? Theo sự điều tra phần lớn học sinh trong các lớp học không chuyên các em nói rằng có thể dễ dàng phát hiện ra cái đẹp trong nghệ thuật, các em có thể xúc động trước những kiếp người đau khổ, hay rung cảm trước những sáng tác giàu tính trữ tình, hay nhận thấy kiến trúc của một ngôi nhà đẹp, nghe tiếng nhạc du dương thì ngây ngất, đắm say, các

em ngạc nhiên sung sướng khi được nhìn ngắm một bức tranh có màu sắc hài hoà, đường nét tinh tế…Nhưng nhìn chung các em thường rung động, thường xúc cảm trước những vẻ đẹp ấn tượng, độc đáo tác động trực tiếp vào thị giác

và thính giác Có nhiều học sinh không dễ phát hiện ra cái đẹp trong nghệ thuật Các em có thể cảm nhận thấy nó hay, nó đẹp, và xúc động nhưng không

dễ tự phân tích, chỉ ra cụ thể cái hay, cái đẹp tinh tế tiềm ẩn trong nghệ thuật, đặc biệt trong một tác phẩm văn chương Bên cạnh đó có những em rất nhạy cảm, rất tinh tế và hay xúc động trước những tác động của nghệ thuật hay những tác phẩm văn chương Các em có thể đọc một câu chuyện hay sau đó

kể lại và nói về những cái hay cái đẹp trong tác phẩm khiến cho người nghe vừa khâm phục vừa rung động Biểu hiện về sự nhận biết, rung cảm trước nghệ thuật và các tác phẩm văn chương của các em học sinh THPT rất khác nhau Điều ấy phụ thuộc vào nhiều yếu tố Bởi tâm lí học chỉ ra rằng nếu có

khách thể thẩm mĩ tác động nhưng chủ thể thẩm mĩ không có năng lực cảm thụ, tiếp nhận các kích thích đó như năng lực của các giác quan thẩm mĩ, vốn văn hoá chung, văn hoá thẩm mĩ, vốn kinh nghiệm sống, trình độ học vấn thì cũng không thể có rung cảm, và xúc động thẩm mĩ

Trên thực tế học sinh THPT thực sự có năng lực cảm xúc thẩm mĩ về nghệ thuật và về tác phẩm văn chương Ngay từ khi 10-12 tuổi năng khiếu sáng tạo của các em biểu hiện khá đầy đủ nhất là về văn học, các em có thể hình dung một cách sinh động những bức tranh do nhà văn sáng tạo ra Tư duy, trí tuệ chưa ở mức cao nhưng với nghệ thuật thì có hứng thứ đặc biệt nhất

là các truyện kể dân gian Học sinh khi học lớp 7,8 quan hệ với nghệ thuật dần mang tính thẩm mĩ có ý thức Các em đã ổn định hơn trong cách phân tích đánh giá, có chính kiến rõ hơn với các nhân vật trong văn học Hứng thú với nghệ thuật trở nên sâu sắc và ổn định hơn Đến lứa tuổi học THPT tư duy, trí tuệ các em phát triển, tâm hồn các em trong sáng luôn mở rộng để đón nhận những điều mới lạ của cuộc sống, tâm sinh lí dần ổn định hơn, các em tinh tế nhạy cảm hơn lứa tuổi THCS Cá tính các em bộc lộ khá rõ Các em giàu ước

mơ và sức sáng tạo Các em lạc quan yêu đời, có năng lực đồng cảm và thấu hiểu Các em có một sức cảm thụ xúc cảm tuyệt vời Họ hứng thú với những nỗi rung động, suy nghĩ và ước mơ của con người mà các nhà thơ nhà văn đã trực tiếp biểu đạt qua ngôn ngữ Các em đưa cả sự tác động xã hội vào cách phân tích, đánh giá tính cách nhân vật văn học nghệ thuật Ngay từ nhỏ các

em đã được tiếp xúc với văn học, thông thường là kết hợp với nghệ thuật như lời ru, câu chuyện dân gian của bà của mẹ Các em được nghe hát, xem tranh

có chú thích, nghe ngâm thơ, xem phim ảnh…Tuỳ từng mức độ nhận thức mà các em tự có thể phân biệt một cách tổng quát cái gì tốt, xấu, hay hay không hay, đẹp hay không đẹp một cách tự phát Cảm xúc thẩm mĩ nảy sinh trong tâm hồn các em là những cảm xúc tự nhiên, được hình thành như một năng lực bẩm sinh, hồn nhiên nhưng mạnh mẽ, dai dẳng, lâu bền Đến tuổi 15-18 cảm xúc thẩm mĩ ấy được phát triển lên trình độ cao hơn Ở lứa tuổi này nhu

cầu đọc và tiếp nhận mạnh mẽ, các em chuyển từ cơ chế đọc thụ động ở Trung học cơ sở sang cơ chế đọc chủ động song song với quá trình phân tích tổng hợp diễn ra trong lao động đọc Sức tổng hợp khái quát của các em có khi chưa sâu nhưng đôi khi xuất hiện những cách cảm thụ bất ngờ, sáng tạo Các

em có khả năng tiếp thu nhanh, dễ đồng cảm, dễ điều chỉnh tầm đón nhận nhưng cũng thiếu hụt độ sâu, độ ghi nhớ cần thiết và nhất là thiếu kinh nghiệm

thẩm mĩ –Một dữ liệu cần thiết cho sự sáng tạo [31, tr 18-19]

Lên đến Trung học phổ thông các em đã qua 9 năm học tập ở nhà trường, được trang bị vốn kiến thức nhất định về mĩ thuật, đạo đức, và văn học, nhất là về văn học với kiến thức tiếng việt , làm văn và các văn bản văn học với nhiều thể loại phong phú, cùng những kiến thức về lí luận văn học…Các em được thực hành luyện tập để rèn luyện năng lực cảm thụ tiếp nhận cái đẹp trong nghệ thuật, trong tác phẩm văn chương qua các bài viết đoạn, bài văn nghị luận…Nhưng năm tháng học tập ấy đã tích lũy cho các em vốn hiểu biết cao hơn về cái đẹp đồng thời rèn luyện nâng cao năng lực cảm thụ, rung cảm trước cái đẹp cho các em Các em cũng có năng lực trình bày, diễn đạt trôi chảy mượt mà, giàu cảm xúc về những ấn tượng nghệ thuật mà các em cảm thụ được Có năng lực về cảm xúc thẩm mĩ nhưng nhìn chung các

em đều cho rằng không dễ tìm thấy vẻ đẹp toàn vẹn trong nghệ thuật hay tác phẩm văn chương, không dễ phát hiện và rung cảm với nhưng cái đẹp sâu sắc tinh tế, tiềm ẩn trong các sáng tác nghệ thuật bởi vốn sống, và vốn kiến thức của các em còn hạn chế, đòi hỏi các em phải kiên trì, tỉ mỉ để khám phá

Như vậy có thể nói học sinh THPT có năng lực cảm xúc thẩm mĩ: Năng lực nhận biết, cảm thụ và rung động trước cái đẹp của nghệ thuật nói chung và các tác phẩm văn học nói riêng Năng lực ấy có được bởi sự phát triển dần toàn diện của tâm sinh lí, trí tuệ, tâm hồn, nhân cách cùng vốn kiến thức về tự nhiên, xã hội, con người Nhưng năng lực này của các em còn chưa hoàn thiện Muốn cho năng lực ấy của các em phát triển hoàn thiện các em

cần có ý thức không ngừng học hỏi cái hay, cái đẹp, cái có ích trong cuộc sống để mở rộng vốn hiểu biết của bản thân Bên cạnh đó trong nhà trường

giáo viên cần “ Kích thích để cái đẹp trong văn học, nghệ thuật được phát triển và sinh sôi nảy nở trong tâm hồn học sinh mỗi thời đại, để đi đến : “Sự

nổ vỡ im lặng” trong tâm hồn các em theo xu hướng một nền giáo dục là mục đích của dạy-học Văn…và làm cho những năm tháng tuổi trẻ của các em trở thành những năm tháng phải bổ ích không chỉ về phương diện phát triển trí tuệ mà cả phát triển thế giới cảm xúc và trình độ xúc cảm của các em”-

P.M.IACôpxơn

CHƯƠNG 2 GIÁ TRỊ NỘI DUNG TƯ TƯỞNG VÀ HÌNH THỨC NGHỆ THUẬT CỦA BÀI THƠ ĐÀN GHI TA CỦA LORCA (THANH THẢO) 2.1 Giá trị nội dung tư tưởng của bài thơ

2.1.1 Phong cách nghệ thuật của Thanh Thảo biểu hiện qua bài thơ

2.1.1.1 Giới thiệu về Thanh Thảo và sáng tác của ông

Thanh Thảo tên thật là Hồ Thành Công, sinh năm 1946 ở xã Đức Tân, huyện Mộ Đức, Tỉnh Quảng Ngãi Thanh Thảo tốt nghiệp Đại học Tổng hợp

Hà Nội, sau đó đi bộ đội chiến đấu ở chiến trường miền Nam trong cuộc kháng chiến chống Mĩ Trong giai đoạn này, Thanh thảo đã đóng góp những bài thơ “nhập cuộc”, mang hơi thở nóng bỏng của một chủ nghĩa anh hùng Ông đại diện cho kiểu nhà thơ-chiến sĩ, vừa cầm súng vừa cầm bút Bài thơ

đầu tay của Thanh Thảo là bài Thử nói về hạnh phúc.Từ sau năm 1975,

Thanh thảo không ngừng sáng tác và có nhiều đổi mới Nhà thơ đã hoà nhập với nhịp sống đương đại, dụng công nhiều cho việc đổi mới thơ theo chiều

hướng cách tân hiện đại, bắt đầu từ tác phẩm Khối vuông ru-bích.Thanh thảo

đã xuất bản được nhiều tập thơ, trường ca và có nhiều bài tiểu luận, phê bình, tản văn đăng trên báo, tạp chí trong nước Năm 1979, Thanh Thảo được nhận

giải thưởng của Hội nhà văn Việt Nam (Tập thơ Dấu chân qua trảng cỏ)

Năm 1996, ông nhận giải thưởng của Hội đồng văn học quốc phòng an ninh.Năm 2001, ông được tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật Hiện ông là Phó chủ tịch hội đồng thơ Hội nhà văn Việt Nam và chủ tich Hội văn học nghệ thuật Quảng Ngãi

Những sáng tác tiêu biểu của ông: Trường ca: Những người đi tới biển(1977), Trẻ con ở Sơn Mĩ(1978), Những nghĩa sĩ Cần Giuộc(1980), Bùng

nổ của Mùa xuân(1982), Đêm trên cát(1983),Khối vuông ru-bích(1985), Một trăm mảnh gỗ vuông(1988), Trò chuyện với những nhân vật của mình (2002),

Cỏ vẫn mọc (2002)…

Thơ: Dấu chân qua trảng cỏ (1978), Bạch đàn gởi bạch dương (1987), tàu sắp vào ga (1987), từ một đến trăm (2000), Bến cá chiều thu (2002)…

Tiểu luận phê bình: Ngón thứ sáu của bàn tay (1995), mãi mãi là bí mật (2004)

2.1.1.2 Phong cách nghệ thuật của Thanh Thảo

Điểm nổi bật trong phong cách thơ Thanh Thảo thể hiện ở sự cảm nhận các vấn đề cuộc sống từ chiều sâu bản chất của sự vật hiện tượng, nên khước

từ lối diễn đạt dễ dãi, khuôn sáo trong thơ Thơ ông giàu chất suy tư, triết luận nhưng không gò bó theo trật tự tuyến tính của ngôn ngữ và tư duy hiện thực thông thường mà được thực hiện với nhiều thủ pháp tân kì của chủ nghĩa siêu thực, tượng trưng, trên nền của một cấu trúc thơ linh động, nhằm giải phóng cảm xúc và suy nghĩ của người đọc, mở rộng trường liên tưởng, cảm nhận một cách tự do, phóng túng Mạch suy cảm trữ tình của thơ Thanh Thảo thường hướng tới những vẻ đẹp tinh thần mà ông gọi là “chất người” như lòng nhân

ái, bao dung, sự trung thực can đảm và tinh thần trượng nghĩa, yêu tự do và giàu nghĩa khí như Cao Bá Quát, Nguyễn Đình Chiểu…Thanh Thảo luôn tìm tòi những cách biểu đạt mới, luôn trăn trở tìm cho mình một hướng đi, một nét riêng trên con đường sáng tạo thơ ca Nhà thơ chủ trương giải phóng câu thơ, đổi mới cấu trúc thơ, tăng cường lối thơ tự do, tăng cường tính nhạc cho thơ, tính biểu trưng của ngôn ngữ thơ Muốn cuộc sống được cảm nhận và thể hiện

ở chiều sâu nên luôn khước từ lối diễn đạt dễ dãi, đào sâu vào cái tôi nội cảm, tìm kiếm những cách biểu đạt mới qua hình thức những câu thơ tự do, giải phóng mọi ràng buộc nhằm mở đường cho một cơ chế liên tưởng phóng khoáng, xoá những khuôn sáo bằng những nhịp điệu bất thường, đem đến cho thơ một mĩ cảm hiện đại bằng hệ thống hình ảnh và ngôn từ mới mẻ Nhà thơ

có kiểu tư duy giàu suy tư, mãnh liệt, phóng túng trong xúc cảm và nhuốm màu sắc tượng trưng siêu thực

2.1.1.3 Phong cách nghệ thuật của Thanh Thảo biểu hiện qua bài thơ Đàn ghi ta của Lor-ca

Bài thơ Đàn ghi ta của Lorca in trong tập Khối Vuông ru bich, xuất bản

1985 Bài thơ lấy cảm hứng từ nhân cách cao đẹp cùng số phận oan khuất của Lorca, người nghệ sĩ Tây Ban Nha tài hoa, yêu tự do nhưng đã bị chính quyền độc tài phát xít giết hại năm 37 tuổi (19-8-1936) Bài thơ là một trong những tác phẩm đặc sắc thể hiện phong cách thơ Thanh Thảo Những vần thơ mang màu sắc tượng trưng, siêu thực, cấu tứ phóng túng, mạch cảm xúc tự do, ngôn ngữ mới mẻ đa nghĩa

Một điểm nổi bật của phong cách nghệ thuật Thanh Thảo trong bài thơ

đó là sự sáng tạo hình ảnh Hình ảnh trong bài được tạo ra bằng bút pháp tượng trưng, siêu thực, bằng sự tổng hợp nhiều mô thức văn hoá nhân loại, kết hợp giữa những yếu tố hiện thực với các yếu tố tưởng tượng, huyền ảo hoặc

hoang đường và cả những yếu tố tôn giáo: Đường chỉ tay, lá bùa Mặt khác

bút pháp tượng trưng và kĩ thuật siêu thực chủ yếu dùng bố cục của màu sắc

hình khối và âm thanh, màu sắc: Tiếng ghi ta tròn thiên về hình ảnh, tiếng ghi

ta dòng dòng máu chảy thiên về kết hợp màu sắc với chuyển động …Kĩ thuật

sáng tạo hình ảnh trên đây lại được chắp cánh nhờ cái nhìn siêu thực và tượng trưng trong khi mỗi hình ảnh lại là một gián đoạn, vì vậy người đọc thơ phải huy động tối đa các giác quan và trường liên tưởng để cảm nhận Hệ thống hình ảnh mà tác giả tạo ra là những hình ảnh có khả năng gợi mở một bức tranh cuộc sống muôn màu vẻ mà cũng có sức ám ảnh lạ lùng Với những hình ảnh ẩn dụ, hoán dụ giàu ý nghĩa, vừa quen thuộc vừa mới mẻ, độc đáo,

mang dấu ấn của trường phái siêu thực: tiếng đàn bọt nước, áo choàng đỏ gắt, vầng trăng chếnh choáng, yên ngựa mỏi mòn, đường chỉ tay, dòng sông, lá bùa…Mỗi hình ảnh trong bài thơ là những nét chấm phá có khả năng khơi gợi

liên tưởng nhiều chiêù, tạo những khoảng lặng, khoảng trống dành cho trí tưởng tượng, cảm nhận phong phú của người thưởng thức Bên cạnh đó còn là

những hình ảnh rất siêu thực trong thế giới nghệ thuật của Lorca: Đàn ghi ta,

con ngựa đen, vầng trăng đỏ…vốn là những hình ảnh vẫn miên man với ngòi

bút thơ Thanh Thảo Cái độc đáo của bài thơ chính là ở những thủ pháp hiện đại mà hình ảnh không cầu kì xa lạ

Bài thơ được viết theo thể thơ tự do, đó cũng là sự sáng tạo của nhà thơ

về thể loại Với những câu thơ dài ngắn không đều, số lượng từ trong các dòng thơ co dãn linh hoạt Thể thơ tự do giúp nhà thơ bộc lộ cảm xúc một cách tự nhiên Bài thơ đàn ghi ta của Lorca là một bài thơ ngắn Số từ trong một dòng thơ ít, câu ngắn chỉ có một từ, câu dài nhất tám từ… Nhà thơ đã thoát khỏi những ràng buộc về hình thức để biểu hiện tư tưởng, tình cảm một cách tự do Ngòi bút Thanh Thảo linh hoạt và hiện đại trong cách phân bố những câu thơ dài ngắn không đều, trong cách ngắt nhịp, phối âm, tạo âm hưởng hùng tráng-trữ tình cho những câu thơ ngắn tạo sức ám gợi Bài thơ không lệ thuộc vào vần nhịp Cấu trúc trùng điệp làm cho bài thơ dài thêm ra,

ý nghĩa vượt khỏi khuôn khổ, giới hạn của dòng thơ, khổ thơ Bài thơ không viết hoa đầu dòng, không có dấu câu tạo mạch thơ liên tục, xâu chuỗi với nhau

để nối kết các biểu tượng đầy sức ám ảnh Nghệ thuật kết cấu trong bài thơ cũng là sự cách tân Thanh Thảo đã cấu trúc bài thơ theo mạch liên tưởng tự

do Bài thơ có cấu trúc mở với tiếng “li la li la li la” cuối bài

Không chỉ thế bài thơ còn là sự giao duyên kì thú giữa thơ và nhạc, có

sự hợp lưu giữa cấu trúc thơ và cấu trúc nhạc Nhà thơ đã sáng tạo làm nên một bài thơ giàu nhạc tính thông qua những yếu tố: Vần, nhịp, từ láy, điệp từ, những từ mô phỏng âm thanh các nốt đàn ghi ta, qua sự kết hợp ngẫu hứng từ ngữ Tính nhạc của bài thơ không chỉ phụ thuộc vào cách gieo vần mà chủ yếu

ở cách nhà thơ tổ chức những hình tượng trùng điệp tạo độ luyến láy Ví như hai chuỗi li la li la ở phần đầu và phần kết của tác phẩm không chỉ gợi về hình ảnh một loài hoa tím ngát mà chúng còn như chuỗi nốt đàn buông do người đệm đàn lướt qua hàng dây để kết thúc phần dạo, đánh dấu khoảng ngắt, tạo

ra những dư âm thi vị đầy xao xuyến Nó không chỉ do âm vần hay thanh điệu đem lại mà còn là giai điệu của tâm hồn của trái tim đồng điệu trong lí tưởng