Một số biện pháp rèn luyện kỹ năng thực hành qua dạy học lịch sử thế giới hiện đại từ năm 1917 đến năm 1945 cho học sinh lớp 11, trường trung học phổ thông chuy[170308]

GS Phan Ngọc Liên, PGS.TS Trịnh Đình Tùng, PGS.TS Nguyễn Thị Côi với giáo trình Phương pháp dạy học lịch sử tập 1, Nxb Đại học Sư phạm, 2010 khẳng định: chức năng giáo dưỡng nhận thức

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

-

NGUYỄN THỊ XUÂN HƯƠNG

MỘT SỐ BIỆN PHÁP RÈN LUYỆN KỸ NĂNG THỰC HÀNH QUA DẠY HỌC LỊCH SỬ THẾ GIỚI HIỆN ĐẠI TỪ NĂM 1917 ĐẾN NĂM 1945 CHO HỌC SINH LỚP 11, TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ

THÔNG CHUYÊN TRẦN PHÚ - HẢI PHÒNG

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT Viết tắt Đọc là

Thế giới Trung học cơ sở Trung học phổ thông

Xã hội chủ nghĩa

DANH MỤC CÁC BẢNG

Trang Bảng 1.1 Bảng tổng hợp số lượng học sinh trường THPT Chuyên Trần

Phú - Hải Phòng trong 5 năm (2006 - 2011) 32 Bảng 2.1 Bảng niên biểu những sự kiện tiêu biểu diễn ra ở nước Nga

(Liên Xô) từ năm 1917 đến năm 1945 55 Bảng 2.2 Niên biểu tình hình các nước tư bản trong cuộc khủng hoảng

kinh tế 1929 – 1933 57 Bảng 2.3 Bảng so sánh sự khác nhau giữa CM Tháng mười Nga (CM

vô sản), CM DCTS kiểu cũ, CM DCTS kiểu mới 59 Bảng 2.4 Bảng thống kê sản lượng một số sản phẩm công nghiệp của

Liên Xô (1929 - 1938) 68 Bảng 2.5 Tổng hợp kết quả kiểm tra của hai lớp: lớp thực nghiệm (11

Toán) và lớp đối chứng (11 Tin) 89

DANH MỤC CÁC HÌNH

Trang Hình 2.1 Sự thay đổi bản đồ chính trị châu Âu theo hệ thống Vécxai –

Oasinhtơn 63

Hình 2.2 Sơ đồ các giải pháp thoát khỏi khủng hoảng kinh tế 1929 - 1933 của các nước tư bản 66

Hình 2.3 Sơ đồ các lực lượng của phong tràoMặt trận Dân chủ Đông Dương (1936 - 1939) 67

Hình 2.4 Đồ thị thể hiện sự gia tăng sản lượng một số sản phẩm công nghiệp của Liên Xô (1929 - 1938) 69

Hình 2.5 Đồ thị thu nhập quốc dân của Mĩ (1929 - 1941) 69

Hình 2.6 Biểu đồ sản lượng công nghiệp của Liên Xô năm 1937 71

Hình 2.7 Biểu đồ về tỉ lệ thất nghiệp ở Mĩ (1920 - 1946) 73

MỤC LỤC

Trang

Lời cảm ơn i

Danh mục viết tắt ii

Danh mục các bảng iii

Danh mục các hình iv

Mục lục v

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: RÈN LUYỆN KỸ NĂNG THỰC HÀNH CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG - CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 14

1.1 Cơ sở lý luận 14

1.1.1 Xuất phát điểm 14

1.1.2 Quan niệm về kỹ năng thực hành 19

1.1.3 Các kỹ năng thực hành trong bộ môn lịch sử 27

1.1.4 Vai trò và ý nghĩa của việc rèn luyện kỹ năng thực hành trong dạy học lịch sử ở nhà trường phổ thông 29

1.2 Cơ sở thực tiễn 31

1.2.1 Đặc điểm học sinh trường THPT Chuyên Trần Phú, Hải Phòng 31

1.2.2 Thực trạng của việc rèn luyện kỹ năng thực hành trong bộ môn lịch sử ở trường THPT Chuyên Trần Phú, Hải Phòng 33

1.2.3 Một số kết luận rút ra từ thực tế 38

Chương 2: MỘT SỐ BIỆN PHÁP RÈN LUYỆN KỸ NĂNG THỰC HÀNH CHO HỌC SINH LỚP 11 TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG CHUYÊN TRẦN PHÚ - HẢI PHÒNG QUA DẠY HỌC LỊCH SỬ THẾ GIỚI TỪ NĂM 1917 ĐẾN NĂM 1945 (CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN) 40

2.1 Những yêu cầu sư phạm khi xác định các biện pháp rèn luyện kỹ năng thực hành cho học sinh trong dạy học lịch sử 40

2.1.1 Xác định rõ mục tiêu thực hành 40

2.1.2 Lựa chọn kiến thức cơ bản 41

2.1.3 Lựa chọn phương pháp phù hợp 43

2.1.4 Kiểm tra, đánh giá kết quả thực hành của học sinh 44

2.2 Nội dung và những yêu cầu cơ bản của phần lịch sử thế giới hiện

đại từ năm 1917 đến năm 1945 45

2.2.1 Về mặt kiến thức 45

2.2.2 Về chuẩn kỹ năng 47

2.2.3 Yêu cầu về giáo dục thái độ, tình cảm, tư tưởng 49

2.3 Một số biện pháp rèn luyện kỹ năng thực hành cho học sinh lớp 11 THPT Chuyên Trần Phú (Hải Phòng) khi dạy học Lịch sử thế giới hiện đại từ 1917 đến 1945 30

2.3.1 Xây dựng và hướng dẫn học sinh làm bài tập lịch sử 50

2.3.2 Vận dụng những kiến thức đã học vào thực tế cuộc sống 76

2.4 Giáo án thực nghiệm 84

2.4.1 Mục đích của việc thực nghiệm 84

2.4.2 Đối tượng và địa bàn thực nghiệm 85

2.4.3 Nội dung và phương pháp thực nghiệm 85

2.4.4 Kết quả thực nghiệm 86

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 91

TÀI LIỆU THAM KHẢO 95

PHỤ LỤC 98

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Nâng cao chất lượng dạy học nói chung, dạy học lịch sử nói riêng là vấn đề đang được nhiều người quan tâm Nghiên cứu thực tiễn dạy học, các nhà giáo dục trong và ngoài nước đã đưa ra nhiều biện pháp khác nhau Điểm thống nhất giữa họ, chi phối mọi hình thức tổ chức dạy học là phải làm thế nào để tích cực hoá hoạt động nhận thức của học sinh Việc phát triển năng lực tư duy và khả năng hành động cho học sinh đang trở thành một yêu cầu quan trọng đối với việc giáo dục thế hệ trẻ Cùng với các bộ môn khác trong nhà trường phổ thông, thực hành trong bộ môn Lịch sử có tác dụng rất tốt góp

phần vào việc thực hiện nhiệm vụ trên

Bộ môn Lịch sử cung cấp cho học sinh những kiến thức cơ sở của khoa học lịch sử, nên đòi hỏi học sinh không chỉ nhớ mà còn phải hiểu và vận dụng kiến thức đã học vào cuộc sống Học sinh không chỉ „„biết‟‟ mà phải „„hiểu‟‟ lịch sử để rút ra bài học kinh nghiệm cho hoạt động thực tiễn Trên đại thể, quá trình nhận thức và thực hành của học sinh trong học tập lịch sử diễn ra theo một trình tự, tuân thủ các nguyên tắc của con đường biện chứng của việc nhận thức mà V.I.Lênin đã nêu - từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng

và từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn Thực hành trong học tập lịch sử cần hiểu theo nghĩa rộng, bao gồm việc thực hành bộ môn trong nội khoá, ngoại

khoá, việc tham gia các công tác, công ích xã hội

Sự phát triển kỹ năng thực hành trong dạy học lịch sử theo phương châm „„học đi đôi với hành‟‟ Nguyên lý „„học đi đôi với hành‟‟ xuất phát từ bản chất, nguồn gốc của khoa học, mà những cơ sở khoa học này được giảng dạy qua các bộ môn Khoa học ra đời trong quá trình hoạt động thực tiễn của con người, bao giờ cũng gắn liền với hoạt động sản xuất và hoạt động xã hội của con người Nó là sự tổng kết những kinh nghiệm trong lao động sản xuất

và đấu tranh xã hội, đạt tới trình độ khái quát hoá và trừu tượng hoá Việc học

đi đôi với hành trong nhà trường không chỉ giúp cho việc thu nhận kiến thức

sâu sắc mà còn làm cho học sinh biết vận dụng vào thực tiễn, góp phần vào lợi ích xã hội Đảng Cộng sản Việt Nam, qua Nghị quyết các Đại hội đại biểu toàn quốc, Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương, cũng như trong chỉ đạo công tác giáo dục, bao giờ cũng xác định nhiệm vụ của giáo dục là giáo dục thế hệ trẻ phát triển toàn diện

Luật Giáo dục (2005) quy định: „„Mục tiêu của giáo dục là đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức tri thức, sức khoẻ, thẩm mĩ

và nghề nghiệp, trung thành với lí tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, hình thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực của công nhân, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc‟‟ Vì vậy,

„„Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm, rèn luyễn

kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm tin, hứng thú học tập cho học sinh‟‟ [4, tr.10] Như vậy, khái niệm „„phát triển‟‟ năng lực trong giáo dục nói chung, trong dạy học lịch sử nói riêng được hiểu một cách đầy đủ về nhiều mặt, chứ không chỉ phải là trí lực

Thực tế cho thấy, công tác giáo dục lịch sử ở nhà trường hiện nay hầu hết vẫn nghiêng về dạy năng lực tư duy cho học sinh, thiếu thời gian dành cho học sinh phát triển các kỹ năng thực hành bộ môn lịch sử Một số ít người đến nay vẫn còn cho rằng học lịch sử không cần có bài tập thực hành, vì đó không phải là môn học thực nghiệm như các môn khoa học tự nhiên, cũng không cần rèn luyện câu văn, bài viết như môn Văn - Tiếng Việt, mà chỉ cần học thuộc lòng, ghi nhớ các sự kiện Đó là quan niệm sai lầm về phương pháp luận nói chung, về phương pháp dạy học nói riêng Những nhận thức này cũng ảnh hưởng không nhỏ đến việc thực hiện mục tiêu đào tạo nói chung, mục tiêu môn học nói riêng

Việc rèn luyện và phát triển kỹ năng thực hành trong bộ môn lịch sử là rất cần thiết Sự kiện lịch sử phản ánh động cơ hành động, hành vi cụ thể, kết

quả cũng như hậu quả của hoạt động con người Từ những sự kiện ấy, giáo viên vừa khôi phục cho học sinh hình ảnh quá khứ, vừa giúp các em rút ra những kết luận, đánh giá, bài học kinh nghiệm cho cuộc sống ngày nay Công việc này có ý nghĩa không nhỏ đối với việc giáo dục hành động, trước hết là giáo dục động cơ hành động Sức mạnh của tri thức lịch sử được thể hiện ở chỗ khuyến khích, thúc đẩy, định hướng hành động cho học sinh, làm cho hành động ấy hợp quy luật, có hiệu quả, có phương pháp khoa học Học tập lịch sử không chỉ rèn luyện năng lực nhận thức mà còn phát triển năng lực hành động độc lập, chủ động, rèn luyện phương pháp hành động

Thực hành lịch sử (thông qua việc: hướng dẫn các em cách sử dụng, vẽ bản đồ, biểu đồ, sơ đồ, đồ thị; làm bài tập lịch sử; làm việc với sách giáo khoa; tham gia vào các hoạt động công ích xã hội…) là một biện pháp đặc biệt quan trọng để phát triển năng lực tư duy nói chung và năng lực tư duy lịch sử nói riêng Ở đó, học sinh luôn luôn theo dõi, quan sát, tưởng tượng, phân tích, đối chiếu, so sánh, tổng hợp, khái quát hoá, xác lập các mối quan

hệ lịch sử Tư duy các em thường xuyên hoạt động và phát triển Ngoài ra, nó còn có tác dụng rèn luyện tích cực, chủ động, sáng tạo trong cả suy nghĩ và hành động của chủ thể nhằm đưa lại kết quả tốt nhất sau một quá trình lao động trí tuệ

Tính đa dạng của hoạt động thực hành khắc phục tình trạng buồn tẻ, mệt mỏi khi giờ học trên lớp cứ lặp đi lặp lại theo một trình tự duy nhất, sẽ tạo ra hứng thú hăng say học tập bộ môn đối với học sinh Khi thực hành, bản thân học sinh phải trực tiếp tiến hành các thao tác hành động cụ thể, các kỹ năng, kỹ xảo bộ môn ngày càng được phát triển

Trong quá trình giáo dục, học sinh không những cần biết lịch sử thế giới, lịch sử dân tộc mà còn phải biết yêu mến và tự hào về truyền thống lịch sử xây dựng và bảo vệ đất nước của tổ tiên ngay trên mảnh đất mình đang sinh sống và học tập Thực hành lịch sử đặc biệt có ý nghĩa khi các em được học tập, rèn luyện, trải nghiệm trong môi trường cuộc sống sinh hoạt hàng ngày

Là một giỏo viờn giảng dạy bộ mụn lịch sử, bản thõn tụi thấy rẳng việc rốn luyện kỹ năng thực hành trong bộ mụn này là rất cần thiết Thực hành lịch

sử là một biện phỏp đặc biệt quan trọng để phỏt triển năng lực tư duy núi chung và năng lực tư duy lịch sử núi riờng Ngoài ra, nú cũn cú tỏc dụng rốn luyện tớch cực, chủ động, sỏng tạo trong cả suy nghĩ và hành động của chủ thể nhằm đưa lại kết quả tốt nhất sau một quỏ trỡnh lao động trớ tuệ

Xuất phỏt từ thực tiễn dạy học ở trường phổ thụng và vai trũ của thực hành đối với quỏ trỡnh nhận thức của học sinh, tụi quyết định nghiên cứu đề

tài: Một số biện phỏp rốn luyện kỹ năng thực hành qua dạy học lịch sử thế giới hiện đại từ năm 1917 đến năm 1945 cho học sinh lớp 11 trường THPT Chuyờn Trần Phỳ - Hải Phũng (chương trỡnh chuẩn)

2 Lịch sử vấn đề

Mỗi chế độ xó hội bao giờ cũng cú tư tưởng giỏo dục chớnh thống phục

vụ cho sự phỏt triển kinh tế, văn húa, xó hội, bảo vệ quyền lợi cho một số ớt hoặc số đụng cỏc thành viờn trong xó hội Tuy nhiờn, dự ở chế độ xó hội nào thỡ mục tiờu cuối cựng của giỏo dục là nhằm phỏt triển toàn diện nhõn cỏch của người được giỏo dục theo chuẩn mực của xó hội đú quy định Mục tiờu của giỏo dục Việt Nam là hoàn thành chức năng cơ bản trong việc nõng cao dõn trớ, phỏt triển nhõn lực, bồi dưỡng nhõn tài để xõy dựng xó hội ngày càng phỏt triển, văn minh, tiến bộ Để đạt được mục tiờu đú, người học (học sinh) khụng chỉ là khỏch thể mà cuối cựng phải là chủ thể của quỏ trỡnh nhận thức

và quỏ trỡnh tự giỏo dục, tự hoàn thiện nhõn cỏch Việc hỡnh thành và phỏt triển giỏo dục trong trường đi từ kinh nghiệm thực tiễn của giỏo dục dõn gian đến xỏc lập những nguyờn tắc khoa học, được xõy dựng trờn cơ sở những quan điểm triết học, phương phỏp luận nhất định Việc tiến hành hoạt động giỏo dục trong thực tế lại đũi hỏi nghệ thuật trỡnh bày, quản lớ lớp học, phỏt huy tớnh tớch cực của học sinh Núi đến việc phỏt huy tớnh tớch cực của học sinh trong học tập lịch sử, cỏc tỏc giả đó bàn đến cụng tỏc thực hành ở cỏc mức độ khỏc nhau

Trong lịch sử từ cổ đại đến hiện đại, những nhà giáo dục tiêu biểu của thế giới luôn thể hiện tư tưởng này trong quan điểm giáo dục của mình Có

thể nhắc đến Khổng Tử (551 - 479 trước Công nguyên) - một triết gia, một

nhà giáo dục lỗi lạc của Trung Hoa cổ đại muốn rằng qua giáo dục để tạo ra lớp người “Trị quốc” cũng phải học gắn với hành Ông khẳng định: “Đọc thuộc ba trăm thước kinh thư giỏi, giao cho việc hành chính không làm được, giao cho việc đi sứ không có khả năng đối đáp, học kiểu như vậy chẳng có ích

gì” [1, tr 27] Còn “ông tổ của nền sư phạm cận đại” - J.A.Coomenxki (1592 - 1670)

- người có nhiều đóng góp lớn lao cho nền giáo dục trên thế giới đã đặc biệt quan tâm đến việc kết hợp học tập ở trên lớp và hoạt động ngoài giờ nhằm giải phóng hình thức “giam hãm trong bốn bức tường” của hệ thống nhà trường Giáo hội thời Trung cổ Ông nhấn mạnh: “học tập không phải là lĩnh hội kiến thức trong sách vở mà còn lĩnh hội kiến thức từ bầu trời, mặt đất, từ cây sồi, cây dẻ” [9, tr 93]

Tiếp nối các tư tưởng giáo dục thời cổ đại, các nhà giáo dục học hiện đại cũng rất coi trọng vấn đề lý luận gắn liền với thực tiễn, và làm rõ hơn vấn

đề thực hành trong học tập H.V.Savin: Giáo dục học, tập I, Nxb Giáo dục

1978 nhấn mạnh mục đích của công tác thực hành là để đảm bảo việc củng cố

và cụ thể hóa các tri thức lí luận mà học sinh đã thu được Quan sát học sinh thực hành, ông cũng nhận thấy trong quá trình thực hiện công việc, nhất là những công việc mang tính tổng hợp dễ làm nảy sinh ở học sinh những nhu cầu áp dụng độc lập các tri thức Nhờ đó mà khả năng sáng tạo phát triển Theo Savin, việc mở rộng khối lượng các công việc thực hành trong học tập

đã thúc đẩy lý luận dạy học tìm kiếm các điều kiện để nâng cao hiệu quả của chính các biện pháp này

T.A.Ilina: Giáo dục học, tập II, Nxb Giáo dục 1973, xem công tác thực

hành của học sinh như một phương pháp dạy học Ví dụ phương pháp học tập

ở phòng thí nghiệm, thực nghiệm, phương pháp luyện tập, ôn tập…

Hà Thế Ngữ, Đặng Vũ Hoạt: Giáo dục học tập I, Nxb Giáo dục 1987,

nhấn mạnh trong dạy học nhất định phải gắn tri thức học sinh đã học với thực tiễn bằng những hoạt động cụ thể, có như vậy mới đảm bảo nguyên tắc thống nhất giữa lý luận với thực tiễn, một trong những nguyên tắc cơ bản của lý luận dạy học Qua hoạt động thực tiễn, những tri thức, kỹ năng, kỹ xảo học sinh nắm được sẽ hòa nhập vào hệ thống tri thức kỹ năng, kỹ xảo đã có và trở thành những phần hữu cơ trong hệ thống đó Hệ thống này phải được củng cố thường xuyên thì chúng mới tồn tại một cách vững chắc được

N.G.Đari: Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào, Đặng Bích Hà và

Nguyễn Cao Luỹ dịch, Nxb Giáo dục Hà Nội, 1973, khẳng định: Học là để giáo dục, nên không thể dừng lại ở mức độ học thuộc lòng Theo ông, trong giờ học lịch sử cần phải kích thích các hoạt động độc lập của học sinh bằng cách ra các bài học nhận thức Đây là một cơ hội tốt để học sinh vận dụng kiến thức đã học vào thực tiễn Như vậy, N.G.Đari đã đề cập đến một biện pháp thực hành - làm bài tập lịch sử của học sinh Nhưng ông chưa đi sâu vào vấn đề này mà chỉ dừng lại ở việc nhắc tới vị trí quan trọng của bài tập nhận thức đối với việc phát huy tư duy độc lập của học sinh

Nguyễn Thị Côi - Trịnh Đình Tùng - Lại Đức Thụ - Trần Đức

Minh: Rèn luyện kỹ năng nghiệp vụ sư phạm môn Lịch sử, Trường Đại học

Sư phạm Hà Nội, 1/1995 Trên cơ sở nghiên cứu nghiêm túc với những quan điểm nhận thức khoa học mới, đúng đắn kết hợp những kinh nghiệm tích luỹ lâu năm các tác giả đã nhận thức rõ tầm quan trọng của việc rèn luyện các kỹ năng thực hành đối với dạy học lịch sử Sách đã nêu ra các nội dung cơ bản của việc rèn luyện nghiệp vụ sư phạm môn lịch sử, bao gồm các kỹ năng thực hành ví như kỹ năng chế tạo và sử dụng các loại đồ dùng trực quan; Kỹ năng ghi chép các loại hồ sơ, tài liệu; Kỹ năng tập hợp, tổ chức các hoạt động ngoại khoá và công tác công ích xã hội… Tuy nhiên đây là một cuốn sách rèn luyện

kỹ năng, nghiệp vụ sư phạm cho các đối tượng là sinh viên các trường cao đẳng sư phạm, đại học sư phạm thuộc chuyên ngành lịch sử, chứ không phải

là đối tượng học sinh phổ thông Cho nên các tác giả cũng không đưa ra các biện pháp cụ thể để rèn luyện kỹ năng, nâng cao năng lực thực hành nhằm phát triển năng lực nhận thức cho học sinh

GS Phan Ngọc Liên, PGS.TS Trịnh Đình Tùng, PGS.TS Nguyễn

Thị Côi với giáo trình Phương pháp dạy học lịch sử tập 1, Nxb Đại học Sư

phạm, 2010 khẳng định: chức năng giáo dưỡng (nhận thức) của bộ môn lịch

sử được thực hiện trên cơ sở rèn luyện kỹ năng, nhằm hình thành ở các em năng lực tư duy và hành động Tại chương VI, sau khi nêu khái quát một vài quan niệm về “hành” trong học tập lịch sử, các tác giả xác định một số biện pháp chủ yếu để phát triển năng lực hành động của học sinh như: Sử dụng các phương tiện và phương thức dạy học để cụ thể hoá sự kiện lịch sử; Làm các loại đồ dung trực quan và sử dụng các phương tiện trực quan trong dạy học lịch sử; Các hoạt động ngoại khoá trong trường; Công tác công ích xã hội; Liên hệ, so sánh, đối chiếu tài liệu lịch sử đang học với hiện tại Một số khía

cạnh của thực hành lịch sử còn được nhắc tới trong giáo trình Phương pháp dạy học lịch sử tập 2, nxb Đại học Sư phạm, 2010, ở chương XIII - Đánh giá,

kiểm tra kết quả học tập lịch sử, chương XIV và XV - Hoạt động ngoại khoá trong dạy học lịch sử

Cũng như cuốn Rèn luyện kỹ năng nghiệp vụ sư phạm môn Lịch sử, giáo trình Phương pháp dạy học lịch sử tập trung vào hướng dẫn giáo viên,

sinh viên sư phạm cách tổ chức các hoạt động nhận thức cho học sinh, chưa đi sâu nghiên cứu những vấn đề chủ yếu của kỹ năng thực hành như: khái niệm, nội dung, phương thức thực hiện, và tác dụng của nó trong việc phát triển nhận thức của học sinh

Quan điểm về thực hành trong bộ môn lịch sử cũng được thể hiện trong các bài viết được đăng trên các tạp chí chuyên ngành giáo dục

PGS.TS Trịnh Đình Tùng - Kiều Thế Hƣng: “Xây dựng và sử dụng

bản đồ trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông”, đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Giáo dục số 6/1994 Trên cơ sở vận dụng những lý luận về xây dựng và

sử dụng bản đồ lịch sử, bài viết đã hướng dẫn một cách cụ thể các bước tiến hành và xây dựng một bản đồ sách giáo khoa treo tường nhằm phát huy khả năng của thầy - trò để bổ sung và làm phong phú hệ thống đồ dùng trực quan

ở trường phổ thông

PGS.TS Nguyễn Thị Côi - Phạm Thị Kim Anh: “Hướng dẫn học

sinh làm bài tập lịch sử”, Nghiên cứu Giáo dục số 6/1994

Trần Quốc Tuấn: “Bài tập lịch sử trong việc tích cực hoá hoạt động

nhận thức của học sinh”, Nghiên cứu Giáo dục số 2/1998

Trong hai bài viết trên các tác giả đã đưa ra quan niệm của mình về bài tập cũng như vai trò của nó với việc học tập của học sinh và đi vào tìm hiểu một số loại bài tập cơ bản được sử dụng trong nhà trường phổ thông

GS.TS Phan Ngọc Liên - T.S Vũ Ngọc Anh: “Thực hiện chuẩn kiến

thức, kĩ năng, thái độ trong dạy học lịch sử qua bài Đảng Cộng sản Việt Nam

ra đời” đăng trên tạp chí Giáo dục số 184/2008 cũng khẳng định: học sinh

không chỉ tiếp nhận một cách thụ động, thuộc lòng sự kiện do giáo viên cung cấp mà còn tự mình sưu tầm, chọn lựa sự kiện, tạo biểu tượng, hình thành khái niệm, đặt và giải quyết vấn đề, làm bài tập, tự đánh giá, liên hệ thực tế, vận dụng kiến thức vào việc tiếp nhận kiến thức mới, ứng dụng vào cuộc sống Có

kỹ năng học tập như vậy, học sinh mới nhớ lâu, hiểu sâu, làm bài tốt

Trần Đức Minh - Đặng Công Lộng: “Thực hành trong môn lịch sử”,

tạp chí nghiên cứu Giáo dục số 6/1994, trình bày một cách vắn tắt sự cần thiết

phải thực hành trong môn lịch sử, nêu tên những công việc cụ thể khi phải thực hành lịch sử

Ngoài ra, vấn đề thực hành lịch sử còn được đề cập trong một số khóa luận tốt nghiệp và luận văn sau đại học của khoa Lịch sử trường Đại học Sư phạm Hà Nội, khoa lịch sử trường Đại học Giáo dục (Hà Nội)… Song chưa

có một luận văn nào đề cập tới việc rèn luyện kỹ năng thực hành cho học sinh THPT qua dạy học lịch sử thế giới từ năm 1917 đến năm 1945

Các tài liệu, bài viết, tác phẩm nêu trên của các tác giả, các nhà nghiên cứu đã giúp chúng tôi hiểu sâu những vấn đề lý luận về việc phát triển kỹ năng thực hành để nâng cao hiệu quả bài học, thu hút sự chú ý, tạo hứng thú học tập bộ môn cho học sinh

Hoạt động thực hành rất phong phú, sinh động có tác dụng giáo dục thế

hệ trẻ theo đúng yêu cầu, mục tiêu giáo dục, gắn cuộc sống với thực tại, biến kiến thức trong sách thành các giá trị thực tế về tri thức văn hoá, bồi dưỡng lòng tự tôn, tự hào dân tộc, biết ơn cha ông và những truyền thống vẻ vang của dân tộc, giáo dục học sinh biết bảo vệ, phát huy các giá trị lịch sử - văn hoá nên được nhiều người chú ý Song thực tế thì chưa được phổ biến và thực hiện thường xuyên

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích

Rèn luyện kỹ năng thực hành cho học sinh phổ thông qua dạy học lịch sử

lớp 11 từ năm 1917 đến năm 1945 nhằm giúp các em học nhớ bài và hiểu bài

Trên cơ sở nghiên cứu những vấn đề có tính chất lý luận và thực tiễn về vấn đề thực hành trong môn lịch sử, để thấy được ý nghĩa của nó đối với việc học tập bộ môn, đề tài đi sâu nghiên cứu và đề xuất một số biện pháp kết hợp các dạng tổ chức hoạt động học tập khi dạy học lịch sử trong giờ lên lớp và ngoại khóa nhằm góp phần đổi mới phương pháp dạy học, nâng cao hiệu quả học lịch sử ở trường phổ thông

3.2 Nhiệm vụ

Để đạt mục tiêu trên, đề tài cần thực hiện các nhiệm vụ :

- Nghiên cứu các tài liệu về tâm lý học, giáo dục học, giáo dục lịch sử viết về vấn đề phát triển các kỹ năng nhận thức, thực hành của học sinh Qua

đó, tìm hiểu cơ sở lý luận về việc rèn luyện kỹ năng thực hành và việc kết hợp các hoạt động thực hành nhằm phát huy tính tích cực học tập của học sinh trong dạy học lịch sử

- Nghiên cứu, khai thác nội dung sách giáo khoa Lịch sử 11 (2007), Nxb Giáo dục, phần lịch sử thế giới hiện đại từ năm 1917 đến năm 1945, xác định những nội dung có thể áp dụng các biện pháp thực hành, từ đó đề xuất một số biện pháp rèn luyện kỹ năng thực hành cho học sinh khi dạy học phần lịch sử này

- Điều tra, quan sát thực tế dạy học lịch sử ở trường THPT Chuyên Trần Phú, Hải Phòng Soạn bài và tiến hành thực nghiệm sư phạm tại trường trung học phổ thông Chuyên Trần Phú - Hải Phòng để kiểm tra tính khả thi của các ý kiến đề xuất

4 Đối tƣợng nghiên cứu

Là một số biện pháp rèn luyện kỹ năng thực hành cho học sinh lớp 11 trường THPT Chuyên Trần Phú, Hải Phòng qua dạy học lịch sử thế giới hiện

đại từ năm 1917 đến năm 1945 (chương trình chuẩn)

5 Giới hạn, phạm vi nghiên cứu của đề tài

- Chủ thể của các hoạt động thực hành là học sinh lớp 11 trường THPT Chuyên Trần Phú (Hải Phòng), đây là nơi tôi đang thực hiện công tác giảng dạy, trường có những điều kiện thuận lợi cho việc nghiên cứu đề tài

- Về kiến thức: đề tài chỉ đi sâu tìm hiểu lý luận về kỹ năng thực hành lịch sử và đề xuất một số biện pháp rèn luyện kỹ năng thực hành cho học sinh giới hạn trong phần Lịch sử thế giới lớp 11 (chương trình chuẩn), từ năm

1917 đến năm 1945

- Về phương thức tiến hành: bước đầu đưa ra một số biện pháp có thể thực hiện, ví dụ như làm các bài tập về nhà, vẽ bản đồ, biểu đồ, viết bài theo chủ đề định sẵn của giáo viên, sưu tầm tài liệu tập dượt nghiên cứu, động viên học sinh tham gia vào một số công tác công ích xã hội… Luận văn tập trung vào những vấn đề có tính chất lý luận của các biện pháp đưa ra và lấy một số

ví dụ cụ thể khi dạy Lịch sử thế giới lớp 11 (chương trình chuẩn), từ năm

1917 đến năm 1945 làm minh chứng

6 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

6.1 Cơ sở phương pháp luận

Cơ sở phương pháp luận của đề tài dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm, đường lối của Đảng và nhà nước Việt Nam về công tác giáo dục - đào tạo thế hệ trẻ qua bộ môn lịch sử

Ngoài ra, đề tài còn dựa vào quan điểm lý luận dạy học, lý luận tâm lý học, lý luận giáo dục học, phương pháp dạy học bộ môn vào dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng

6.2 Phương pháp nghiên cứu

- Đề tài sử dụng tổng hợp các phương pháp phân tích với tổng hợp, kết hợp chặt chẽ giữa lô gíc với lịch sử, lý luận và thực tiễn, khái quát hóa - cụ thể hóa, so sánh, phân tích , cùng với việc quan sát, điều tra, thực nghiệm để rút ra những kết luận khoa học, đề xuất những giải pháp có tính khả thi

- Điều tra thực tế dạy học lịch sử ở trường THPT Chuyên Trần Phú - Hải Phòng, quan niệm của giáo viên và học sinh về vấn đề thực hành bộ môn,

để nắm được tình hình giảng dạy và chất lượng dạy học bộ môn lịch sử hiện nay và thực tiễn tổ chức các hoạt động thực hành trong giờ học lịch sử

- Soạn giáo án thực nghiệm, vạch ra kế hoạch và các dự kiến cụ thể cho các hoạt động thực hành tại trường trung học phổ thông Chuyên Trần Phú, Hải Phòng

7 Giả thuyết khoa học

Thực hiện tốt các đề xuất được đưa ra trong luận văn góp phần rèn luyện kỹ năng thực hành cho học sinh qua dạy học lịch sử ở bậc THPT, qua

đó nâng cao chất lượng dạy học bộ môn Lịch sử

8 Ý nghĩa của đề tài

Ý nghĩa thực tiễn: Đề tài hoàn thành có giá trị thiết thực cho bản thân

tác giả, cũng như các đồng nghiệp quan tâm, hiểu biết sâu sắc hơn lý luận về

phương pháp giảng dạy bộ môn lịch sử, phương pháp rèn luyện kỹ năng, cách thức tổ chức thực hành cho học sinh… góp phần rèn luyện tinh thần lao động, tính kiên nhẫn cho các em thông qua các hoạt động học tập để nhận thức tốt hơn kiến thức môn học

Thực hiện đề tài cũng là một hình thức trau dồi chuyên môn nghiệp vụ

sư phạm, góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy Kết quả nghiên cứu nhằm nâng cao nhận thức của bản thân tác giả về chuyên môn, nghiệp vụ, làm cơ

sở, tiền đề cho bản thân vận dụng vào quá trình giảng dạy lịch sử ở trường phổ thông

Đề tài giúp học sinh lớp 11 nói riêng và học sinh trung học phổ thông nói chung học tập tốt, hiểu biết và yêu thích lịch sử Đồng thời là một tài liệu tham khảo hữu ích trong công tác giảng dạy lịch sử đối với các đồng nghiệp khác

Ý nghĩa khoa học: kết quả nghiên cứu của luận văn sẽ góp phần cụ thể

hóa lý luận về phương pháp dạy học lịch sử ở trường trung học phổ thông xung quanh vấn đề rèn luyện kỹ năng thực hành của học sinh, qua đó, thực hiện yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học lịch sử hiện nay

Thứ nhất, là sự khái quát cơ bản những vấn đề lý luận về rèn luyện kỹ năng thực hành trong dạy học lịch sử ở trên lớp cũng như trong giờ ngoại khóa

Thứ hai, đề xuất một số biện pháp nhằm rèn luyện kỹ năng thực hành cho học sinh qua dạy học lịch sử thế giới lớp 11 (chương trình chuẩn), từ năm

1917 đến năm 1945 Những biện pháp này có tác dụng giúp học sinh nắm vững, hiểu sâu kiến thức cũng như gây hứng thú học tập cho học sinh Thông qua việc đề xuất những biện pháp sư phạm cụ thể, phù hợp với nội dung, chức năng của bộ môn, về rèn luyện kỹ năng thực hành của học sinh trong học tập lịch sử, gắn liền với chức năng giáo dưỡng, đề tài góp phần khắc phục những quan điểm không đúng và xác lập nhận thức khoa học về vai trò, khả năng, ý nghĩa của môn lịch sử, giúp giáo viên tiến hành giờ dạy hiệu quả hơn, học sinh tích cực, chủ động trong việc tiếp thu lĩnh hội kiến thức

9 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, tài liệu tham khảo, Phụ lục, luận văn gồm hai chương:

Chương 1: Rèn luyện kỹ năng thực hành của học sinh trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông - cơ sở lý luận và thực tiễn

Chương 2: Một số biện pháp rèn luyện kỹ năng thực hành cho học sinh

lớp 11 trường trung học phổ thông Chuyên Trần Phú - Hải Phòng qua dạy học lịch sử thế giới từ năm 1917 đến năm 1945 (Chương trình chuẩn)

CHƯƠNG 1 RÈN LUYỆN KỸ NĂNG THỰC HÀNH CHO HỌC SINH TRONG DẠY

HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

- CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1.1 Cơ sở lý luận

1.1.1 Xuất phát điểm

1.1.1.1 Mục tiêu của bộ môn Lịch sử ở trường THPT

Mục tiêu bộ môn Lịch sử ở trường phổ thông được xây dựng trên cơ sở

lý luận và thực tiễn, thể hiện tập trung ở việc quán triệt mục tiêu chung của giáo dục phổ thông, thông qua chức năng, nhiệm vụ, đặc trưng, nội dung của môn học và tình hình, nhiệm vụ cụ thể của đất nước trong những điều kiện cụ thể

Đảng Cộng sản Việt Nam, qua Nghị quyết các Đại hội đại biểu toàn quốc, Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương, cũng như trong chỉ đạo công tác giáo dục, bao giờ cũng xác định nhiệm vụ của giáo dục là giáo dục thế hệ trẻ phát triển toàn diện

Văn kiện Nghị quyết Hội nghị lần thứ 2 - Ban chấp hành trung ương Đảng khoá VIII nhấn mạnh: “Nhiệm vụ và mục tiêu cơ bản của giáo dục là nhằm xây dựng những con người và thế hệ thiết tha gắn bó với lí tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, có đạo đức trong sáng, có ý chí kiên cường xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, giữ gìn

và phát huy tính tích cực của cá nhân, làm chủ tri thức khoa học và công nghệ hiện đại, có tác phong công nghiệp, có tính tổ chức và kỉ luật, có sức khoẻ, là những người kế thừa xây dựng CNXH vừa “hồng” vừa “chuyên” như lời căn dặn của Bác Hồ” [34, tr 27 - 28]

Luật Giáo dục được Quốc hội nước Cộng hoà Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam khoá X thông qua ngày 25/12/2001 đã nêu: “Mục tiêu của giáo dục là đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, trí thức, sức khoẻ, thẩm mĩ và nghề nghiệp, trung thành với lý tưởng dân tộc và chủ nghĩa

xã hội, hình thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực của công dân, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc” [17, tr 66]

Từ mục tiêu chung của giáo dục, mục tiêu của cấp THPT được xác định như sau: “Giáo dục THPT nhằm giúp học sinh củng cố và phát triển những kết quả của giáo dục trung học cơ sở, hoàn thiện học vấn phổ thông và có những hiểu biết thông thường về kỹ thuật và hướng nghiệp, có điều kiện phát huy năng lực cá nhân để lựa chọn hướng phát triển tiếp tục học đại học, cao đẳng, trung cấp, học nghề hoặc đi vào cuộc sống lao động” Đồng thời cũng khẳng định, tính chất nguyên lý của nền giáo dục nước ta là:

“1 Nền giáo dục Việt Nam là nền giáo dục xã hội chủ nghĩa, có tính nhân dân, khoa học, hiện đại lấy chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng

2 Hoạt động giáo dục phải được thực hiện theo nguyên lý học đi đôi với hành, giáo dục kết hợp với lao động sản xuất, lý luận gắn liền với thực tiễn, giáo dục nhà trường gắn liền với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội” (Điều 3, chương 1) [2, tr 5]

Mục tiêu bộ môn Lịch sử ở trường THPT được xây dựng trên cơ sở mục tiêu giáo dục, mục tiêu cấp học, quan điểm, đường lối của Đảng về sử học và giáo dục, đồng thời còn căn cứ vào nội dung, đặc trưng của hiện thực lịch sử và nhận thức lịch sử; yêu cầu của tình hình và nhiệm vụ cách mạng hiện nay

Về giáo dưỡng: bộ môn Lịch sử ở trường THPT cung cấp cho học sinh

những kiến thức cơ bản của khoa học lịch sử trên cơ sở củng cố, phát triển nội dung kiến thức lịch sử đã học ở Trung học cơ sở, hợp thành nội dung giáo dục lịch sử của bậc THPT, bao gồm: sự kiện lịch sử cơ bản, nhân vật tiêu biểu, thời gian, không gian, các khái niệm, thuật ngữ, những hiểu biết về quan điểm

lí luận sơ giản, những vấn đề về phương pháp nghiên cứu và học tập, phù hợp với yêu cầu và trình độ của học sinh

Về kỹ năng: tiếp tục hoàn thành các kỹ năng cần thiết cho học tập Lịch

sử; rèn luyện năng lực tư duy và thực hành trên cơ sở hoàn chỉnh và nâng cao những năng lực được hình thành ở Trung học cơ sở Cụ thể là bồi dưỡng cho học sinh: tư duy biện chứng trong nhận thức và hành động, biết phân tích, đánh giá, liên hệ… Kỹ năng học tập và thực hành bộ môn bao gồm: sử dụng sách giáo khoa và các tài liệu khác có liên quan, nâng cao năng lực trình bày nói và viết, làm và sử dụng đồ dùng trực quan, ứng dụng thành tựu công nghệ thông tin vào học tập, tổ chức và thực hiện những hoạt động ngoại khoá của môn học Ngoài ra học sinh phải biết vận dụng các kiến thức lịch sử đã học vào cuộc sống hiện nay

Về giáo dục: giáo dục quan điểm, thái độ, tình cảm, tư tưởng, lập

trường, phẩm chất đạo đức, nhân cách thông qua học tập lịch sử là yêu cầu quan trọng cần chú ý thực hiện Tri thức lịch sử không chỉ có tác dụng giáo dục trí tuệ mà cả thái độ tình cảm, tư tưởng, góp phần đào tạo con người Việt Nam toàn diện có: lòng yêu nước XHCN, lòng yêu quê hương; tinh thần đoàn kết quốc tế, tình hữu nghị với các dân tộc; niềm tin vào sự phát triển hợp quy luật của xã hội loài người và dân tộc; có ý thức làm nghĩa vụ công dân, sẵn sàng thực hiện nghĩa vụ quốc tế; những phẩm chất cần thiết trong cuộc sống cộng đồng…

Tóm lại, mục tiêu bộ môn Lịch sử ở trường THPT là cung cấp kiến

thức cơ bản, có hệ thống về lịch sử phát triển hợp quy luật của dân tộc và xã hội loài người, rèn luyện kĩ năng tư duy và thực hành qua học tập bộ môn Trên cơ sở đó, giáo dục thái độ, tình cảm đúng với các sự kiện, nhân vật lịch

sử, bồi dưỡng lòng yêu nước, tự hào dân tộc, lí tưởng độc lập dân tộc và CNXH Thực hiện một cách hoàn chỉnh các nhiệm vụ giáo dưỡng, giáo dục

và phát triển, việc dạy học lịch sử ở THPT góp phần nâng cao sự hiểu biết mà học sinh đã tiếp thu ở bậc THCS, đặc biệt trình độ lý thuyết trong nhận thức lịch sử và năng lực tư duy, thực hành

Các mục tiêu trên góp phần vào thực hiện mục đích đào tạo những thế

hệ trẻ có đủ năng lực làm chủ đất nước, phù hợp với yêu cầu của sự phát triển kinh tế - xã hội của khu vực và toàn cầu trong thế kỉ XXI, theo quan điểm hiện đại của UNESCO: “học để biết, học để làm, học để chung sống và học để khẳng định mình”

Việc nhận thức mục tiêu giáo dục nói chung, mục tiêu bộ môn nói riêng, không chỉ dừng lại ở mặt lý luận - tuy việc này rất cần thiết, mà phải quán triệt trong mọi hoạt động của giáo dục bộ môn, trước hết là nội dung và phương pháp dạy học

Với việc rèn luyện kỹ năng thực hành trong học tập nói chung và trong

bộ môn lịch sử nói riêng sẽ giúp các em nắm vững những kiến thức lịch sử cơ bản, phát triển những kỹ năng cần thiết trong cuộc sống như kỹ năng giao tiếp, thảo luận, độc lập làm việc, có ý thức tập thể…

1.1.1.2 Yêu cầu về đổi mới phương pháp dạy học

Dạy học lịch sử là một bộ phận trong quá trình giáo dục ở trường phổ thông Vì vậy, việc xây dựng hệ thống phương pháp dạy học lịch sử phải quán triệt, thực hiện mục tiêu giáo dục, nội dung môn học, đồng thời phát huy được tính tích cực của học sinh trong quá trình dạy học Phát triển kỹ năng thực hành cho học sinh cũng là thực hiện phương châm đổi mới của giáo dục ngày nay

Vấn đề đổi mới giáo dục nói chung, đổi mới phương pháp dạy học nói riêng là yêu cầu cấp thiết trong cải cách giáo dục, nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển của đất nước Định hướng đổi mới PPDH đã được xác định trong Nghị quyết Trung ương 4 khóa VII (1 - 1993), Nghị quyết Trung ương 2 khóa VIII (12 - 1996), được thể chế hóa trong Luật Giáo dục (2005), được cụ thể hóa trong các chỉ thị của Bộ Giáo dục và Đào tạo, đặc biệt chỉ thị số 14 (4 - 1999)

Luật Giáo dục, điều 28.2, đã ghi “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm

việc theo nhóm, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh” [4, tr 10]

Đổi mới PPDH cần có một cuộc cách mạng về tư duy: thay đổi kiểu tư duy đơn tuyến - tư duy coi phương pháp là hệ thống các nguyên tắc, điều chỉnh hoạt động nhận thức và hoạt động cải tạp thực tiễn; chuyển kiến thức của thầy sang trò theo một chiều Tư duy đa tuyến là tư duy đặt phương pháp vào hệ thống hoạt động gồm nhiều thành tố, là tư duy theo hệ hình thái tương tác, bao quát tổng thể mỗi sự vật, từ đó nắm được bản chất cụ thể và sâu xa của sự vật

Có thể nói cốt lõi của đổi mới dạy và học là hướng tới hoạt động học tập chủ động, chống lại thói quen học tập thụ động

Định hướng chung về đổi mới PPDH là phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo, tự học, kĩ năng vận dụng vào thực tiễn, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, tạo được hứng thú học tập cho học sinh, tận dụng được công nghệ mới nhất; khắc phục lối dạy truyền thống truyền thụ một chiều các kiến thức có sẵn; làm cho học là một quá trình kiến tạo; học sinh tìm tòi, khám phá, phát hiện, luyện tập, khai thác và xử lý thông tin… tự hình thành hiểu biết, năng lực và phẩm chất

Tổ chức hoạt động nhận thức cho học sinh, dạy học sinh cách tìm ra chân lý Chú trọng hình thành các năng lực tự học, dạy phương pháp và kĩ thuật lao động khoa học, dạy cách học Học để đáp ứng những yêu cầu của cuộc sống hiện tại và tương lai

Việc đổi mới PPDH ở trường phổ thông thực hiện theo các yêu cầu sau:

- Dạy học tiến hành thông qua việc tổ chức các hoạt động học tập của học sinh

- Dạy học kết hợp giữa học tập cá thể với học tập hợp tác; giữa hình thức học cá nhân với hình thức học theo nhóm, theo lớp

- Dạy học thể hiện mối quan hệ tích cực giữa giáo viên và học sinh, giữa học sinh với học sinh

- Dạy học chú trọng đến việc rèn luyện các kỹ năng, năng lực, tăng cường thực hành và gắn nội dung bài học với thực tiễn cuộc sống

- Dạy học chú trọng đến việc rèn luyện phương pháp tư duy, năng lực

tự học, tự nghiên cứu, tạo niềm vui, hứng thú, nhu cầu hành động và thái độ

tự tin trong học tập cho học sinh

- Dạy học chú trọng đến việc sử dụng có hiệu quả phương tiện, thiết bị dạy học được trang bị hoặc do các giáo viên tự làm, đặc biệt lưu ý đến những ứng dụng của công nghệ thông tin

- Dạy học chú trọng đến việc đa dạng nội dung, các hình thức, cách thức đánh giá và tăng cường hiệu quả việc đánh giá

Nhƣ vậy, rèn luyện kỹ năng thực hành cho học sinh cũng là một trong

những nội dung quan trọng của việc đổi mới PPDH, đặc biệt là dạy và học bộ môn Lịch sử trong nhà trường phổ thông Yêu cầu học sinh thực hành là thực hiện tích cực hóa, hoạt động hóa, đa dạng hóa các hoạt động học tập của học sinh, rèn luyện óc độc lập suy nghĩ, tinh thần tự chủ, sáng tạo, tính năng động, phương pháp hoạt động tích cực có hiệu quả cho học sinh ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường “Trong việc đổi mới, cải tiến phương pháp dạy học, việc phát huy tính tích cực của học sinh có ý nghĩa quan trọng Bởi vì, xét cho cùng công việc giáo dục phải được tiến hành trên cơ sở tự nhận thức hành động Giáo dục phải được thực hiện thông qua hành động và bằng hành động của bản thân (tư duy và thực tiễn)” [20, tr 6] Cho nên, bồi dưỡng và phát triển năng lực học tập, nhất là bồi dưỡng phương pháp tự học trong đó có phương pháp thực hành là nhiệm vụ không thể thiếu được trong suốt quá trình dạy học

1.1.2 Quan niệm về kỹ năng thực hành

practice tương đương với “hành nghề” trong tiếng Việt, ý muốn nhấn mạnh

kỹ năng, kỹ xảo của chủ thể trong những hành động nhất định

Từ điển tiếng Việt định nghĩa: thực hành “nói một cách khái quát là làm để vận dụng lý thuyết vào thực tế” [27]

Mặc dù, cách định nghĩa câu từ có khác nhau, nhưng hầu hết các quan niệm đều cho “thực hành” là một động từ mà ở đó có hai điểm chính cần chú ý:

Một là, thực hành gắn liền với những hành động, hoạt động của con

người được biểu hiện bằng những thao tác cụ thể, tác động lên đối tượng lao động nào đó nhằm biến đổi chúng theo những mục đích đã định Hoạt động ở đây được hiểu ở nghĩa rộng hơn so với hành động, trong hoạt động gồm có nhiều hành động

Hai là, thực hành là một biểu hiện của việc vận dụng lý thuyết vào thực

tiễn Đây không phải là một hoạt động mang tính thuần túy của cơ bắp mà nó đòi hỏi phải có sự tham gia của những hoạt động trí tuệ Hoạt động trong thực hành mang tính mục đích rõ rệt Kiểm nghiệm và nắm vững lý thuyết hơn là mục đích chủ yếu

Dạy học là một khâu khép kín bao gồm hai hoạt động dạy của giáo viên

và học của học sinh Mặc dù được hai chủ thể tiến hành, song hai hoạt động này cùng có chung một mục đích là làm sao cho quá trình lĩnh hội kiến thức của học sinh thu được kết quả tốt nhất Hoạt động của học sinh cũng giống như các loại hoạt động khác của con người ở tính mục đích và phương pháp tiến hành cụ thể Nhưng do đặc thù của quá trình dạy học, mà hoạt động học tập của học sinh có những độc đáo riêng biệt

Trước hết, hoạt động học tập của học sinh bao gồm cả những hoạt động mang tính thực hành diễn ra dưới sự tổ chức, hướng dẫn của giáo viên nhằm thực hiện các nhiệm vụ giáo dục Nắm vai trò tổ chức, hướng dẫn hoạt động học của học sinh, giáo viên được trang bị những kiến thức cơ bản nhất về mặt chuyên môn, nghiệp vụ sư phạm Bằng những hiểu biết của mình về đặc điểm tâm - sinh lý học sinh, căn cứ vào mục đích, nhiệm vụ của từng khóa trình,

từng chương, từng bài mà giáo viên lựa chọn hình thức tác động thích hợp, kích thích sự ham muốn, lòng hăng say học tập Điều đó nói lên tính định hướng, tính sư phạm trong các hoạt động nhận thức của học sinh Học sinh giữ vai trò, vừa là chủ thể vừa là đối tượng của nhận thức, phải phát huy tối

đa khả năng suy nghĩ độc lập, sáng tạo, lựa chọn những phương pháp học tập tối ưu nhất để chiếm lĩnh kiến thức

Quá trình dạy học có một nhiệm vụ đặc trưng, cơ bản là cung cấp cho học sinh một hệ thống kiến thức khoa học toàn diện về tự nhiên, xã hội, tư duy, về kỹ thuật và nghệ thuật… cùng với nó là hệ thống kỹ năng thực hành

và phương pháp tư duy sáng tạo Về thực chất, đây là việc bồi dưỡng học vấn cho học sinh, làm cho họ trở thành những người lao động, người công dân có kiến thức và phương pháp tư duy sáng tạo Như vậy, dạy học làm cho người học nắm vững một hệ thống kiến thức về thế giới và cuộc sống loài người, vừa hiểu sâu, hiểu rộng, vừa biết vận dụng chúng vào hoạt động thực tiễn để hình thành kỹ năng hoạt động trí tuệ và thực hành, tạo nên văn hóa cuộc sống,

đó là cơ sở học vấn của con người

Lý luận và thực tiễn dạy học ở trường phổ thông cho thấy có nhiều hình thức tổ chức dạy học Các hình thức này thể hiện dưới nhiều dạng khác nhau, chủ yếu dựa theo mối quan hệ giữa việc dạy học có tính chất tập thể hay cá nhân, mức độ hoạt động độc lập của học sinh Nghiên cứu các hình thức tổ chức dạy học, các nhà giáo dục học đều thống nhất có ba dạng tổ chức là hoạt động toàn lớp, hoạt động nhóm và dạng hoạt động cá nhân

Dạng cá nhân - Một dạng hoạt động, trong đó mỗi học sinh phải độc lập hoàn thành các nhiệm vụ học tập theo trình độ, khả năng riêng không có

sự tác động, giúp đỡ của bạn bè

Dạng nhóm - Hình thức dạy học gồm một số học sinh tập hợp lại thành nhóm nhỏ Các học sinh trong nhóm cùng giải quyết những nhiệm vụ thống nhất theo yêu cầu của giáo viên, của nhiệm vụ dạy học đặt ra

Dạng toàn lớp - Hệ thống dạy học cùng một lúc một nhóm học sinh (khoảng vài chục em) do một giáo viên đảm nhận Nhóm học sinh này có cấu tạo không đổi, gồm những học sinh cùng một lứa tuổi và mỗi em đều phải hoàn thành những nhiệm vụ nhận thức chung Những nhiệm vụ này được thực hiện lần lượt thông qua các bài học, vì thế hệ thống dạy học này còn được gọi

là hệ thống lớp - bài

Cả ba dạng hay ba hệ thống dạy học trên đều có những ưu, nhược điểm khác nhau, bộc lộ trong quá trình dạy học Để hạn chế tối đa những nhược điểm do chúng gây ra cần phải kết hợp linh hoạt, nhuần nhuyễn chúng với nhau, tạo ra một hệ thống dạy học mới hoàn chỉnh Khi kết hợp, những ưu thế của chúng cũng sẽ được phát huy

Ở dạng cá nhân, tính độc lập chiếm ưu thế, khi học sinh phải tự mình giải quyết, tháo gỡ các khó khăn mà không nhận được sự giúp dỡ của bạn bè Qua đó, học sinh được rèn luyện tính kiên nhẫn, tính tự lập

Ở dạng nhóm, những hoạt động học tập của học sinh thể hiện tính liên kết chặt chẽ giữa các hành động cụ thể của từng học sinh nhằm thực hiện một nhiệm vụ nhất định Dạng nhóm và dạng cá nhân rất phù hợp cho các hoạt động ngoại khóa, cũng như các hoạt động khác ngoài nội khóa Trong nhóm, các học sinh được trao đổi, đàm thoại với nhau Các em có thể giúp đỡ, hỗ trợ nhau để hoàn thành những công việc được giao Đây thực sự là cơ hội tốt để mỗi em bộc lộ ý kiến, khả năng của mình trước bạn, những em khác nghe, đánh giá, nhận xét và tự điều chỉnh

Ngày nay, hệ thống lớp - bài chiếm vị trí chủ đạo Nó đáp ứng được những yêu cầu tốt nhất của giáo dục học, và tâm lý học đặt ra Những yêu cầu này xuất hiện từ quy luật của quá trình lĩnh hội tài liệu học tập, như lĩnh hội tài liệu mới diễn ra theo từng phần nhỏ có kế hoạch, nhất quán, có luân phiên các hình thức hoạt động trí óc và tay chân khác Hệ thống lớp - bài tạo cơ hội thuận lợi cho việc dạy học một cách đồng bộ, đỡ tốn kém, bởi trong cùng một thời gian có thể đào tạo được một đội ngũ nhân lực đông đảo phù hợp với yêu

cầu xã hội đặt ra Hơn nữa hệ thống này còn tạo ra sự ganh đua giữa các học sinh trong cùng một lớp Chính sự ganh đua này là cơ sở tạo ra động cơ học tập đúng đắn, kích thích hoạt động nhận thức của từng học sinh, vì nó phù hợp với các yếu tố tâm lý để hình thành các hành động, hoạt động học tập

Tính đa dạng của các hình thức tổ chức dạy học đã chi phối đến tính phong phú của các hành động, hoạt động học tập Đặc trưng này rất có tác dụng trong việc gây hứng thú học tập, làm cho bài học trở nên hấp dẫn hơn, sinh động hơn

Trong cuộc sống, lao động là hình thức tồn tại của xã hội loài người Trong dạy học, hoạt động nhận thức là con đường duy nhất để nắm bắt tri thức Hoạt động này được duy trì bằng hàng loạt các hành động khác nhau, là biểu hiện của phương pháp dạy học - một trong bốn nhân tố cơ bản cấu thành nên quá trình dạy học: thầy - trò - nội dung - phương pháp Nếu thiếu nó thì quá trình dạy học không thực hiện được Những người làm công tác giáo dục rất quan tâm đến việc hình thành, rèn luyện các hành động, hoạt động học tập cho học sinh

Theo đó, thì thực hành tồn tại song song với quá trình dạy học như một nhiệm vụ, một biện pháp để củng cố kiến thức, để nâng cao nhận thức, đồng thời cũng là biện pháp gắn lý thuyết vào thực tiễn để khẳng định chân lý của

lý thuyết, tạo niềm tin, hứng thú học tập cho học sinh

1.1.2.2 Quan niệm về kỹ năng

Kỹ năng là một khái niệm rất phức tạp và được các nhà nghiên cứu xem xét, bàn luận khá nhiều Các tài liệu tâm lý học và giáo dục học có những

ý kiến khác nhau

Theo A.G.Kovaliop: Kỹ năng là phương thức thực hiện hành động phù hợp với mục đích và điều kiện của hành động

A.V.Petrovxki: Kỹ năng là sự vận dụng những tri thức, kỹ xảo đã có

để lựa chọn thực hiện những phương thức hành động tương ứng với mục đích đề ra

Bùi Văn Huệ: Kỹ năng là khả năng vận dụng tri thức, khái niệm, định nghĩa, định luật vào thực tiễn

Lưu Xuân Mới: Kỹ năng là sự biểu hiện kết quả hành động trên cơ sở kiến thức đã có Kỹ năng là tri thức trong hành động

Từ điển tiếng Việt: Kỹ năng là khả năng vận dụng những kiến thức thu được vào thực tế

Như vậy, tuy có nhiều định nghĩa khác nhau về kỹ năng, nhưng tựu chung lại có hai luồng ý kiến Có ý kiến cho rằng cần xem xét kỹ năng ở góc độ kỹ thuật của thao tác hay hành động, hoạt động Có ý kiến khác lại quan niệm kỹ năng được tìm hiểu ở góc độ năng lực của con người Theo quan niệm này, kỹ năng vừa có tính ổn định, vừa có tính mềm dẻo, linh hoạt, sáng tạo

Từ các quan điểm khác nhau trên, chúng ta thấy có những điểm chung nhất

về “kỹ năng” Người có kỹ năng về một hành động nào đó là người phải có:

- Tri thức, kinh nghiệm về hành động, tức là nắm được nội dung, mục đích, cách thức thực hiện hành động, các điều kiện thực hành hành động

- Thực hiện hành động đúng với yêu cầu của nó với thời hạn tương ứng

- Đạt được hiệu quả của hành động như mục đích đã đặt ra

- Có thể hành động đạt kết quả với những hành động tương tự trong những điều kiện khác

Như vậy, có thể hiểu kỹ năng là sự thực hiện có kết quả một hành động nào đó bằng cách vận dụng những tri thức, những kinh nghiệm đã có để tiến hành phù hợp với những điều kiện cho phép, vì vậy, kỹ năng không chỉ là mặt

kỹ thuật của hành động mà còn biểu hiện năng lực của chủ thể

Kỹ năng đòi hỏi con người phải có tri thức về hành động và các kinh nghiệm cần thiết Song bản thân tri thức và kinh nghiệm không phải là kỹ năng Muốn có kỹ năng, con người phải vận dụng vốn tri thức và kinh nghiệm thu nhận được vào hành động và đạt được kết quả cao Hành động có kết quả khi nào hành động phù hợp với điều kiện cụ thể cho phép Khi đã rèn luyện được kỹ năng, có thể vận dụng và vận dụng có kết quả những hiểu biết, kinh

nghiệm thì dù trong điều kiện nào, con người cũng có thể đạt được mục đích, hoàn thành nhiệm vụ đề ra

Từ đây, chúng ta nhận thấy rằng những tri thức, kinh nghiệm về hành động không chỉ bao gồm việc nắm mục đích, yêu cầu của hành động mà cả cách thức, phương thức, kỹ năng hành động Bất cứ hành động nào cũng có những yêu cầu, những cách thức tiến hành, và bản thân những yêu cầu, cách thức tiến hành cũng nằm ngay trong hành động đó Người có kỹ năng phải lĩnh hội được những cách thức đó mới có thể hành động có kết quả Như vậy, tri thức, kinh nghiệm là những điều kiện để hình thành kỹ năng, thiếu các điều kiện này, kỹ năng không thể hình thành được Song, có tri thức, kinh nghiệm

mà chưa vận dụng được cũng không gọi là có kỹ năng Bởi vì, chỉ như thế con người mới nắm lý thuyết chứ chưa thực hành được Chỉ khi nào chúng ta thực hiện hành động có kết quả thì mới gọi là người có kỹ năng Muốn hành động

có kết quả phải tính đến các điều kiện của hành động Hành động phù hợp với các điều kiện cho phép sẽ đạt kết quả và ngược lại

Rõ ràng, kỹ năng được hình thành trong hoạt động Quá trình hình thành kỹ năng được chia thành hai bước:

- Một là, phải nắm vững các tri thức về hành động

- Hai là, phải thực hiện được hành động theo các tri thức đó

Để thực hiện hành động có kết quả, tránh phương pháp “thử và sai” cần

có sự tập dượt, quan sát mẫu và làm thử theo mẫu

Hành động càng phức tạp thì sự tập dượt càng phải nhiều Muốn kỹ năng ổn định và mềm dẻo có thể vận dụng vào các điều kiện khác thì sự tập dượt càng phải phong phú, đa dạng

Học tập là một hoạt động phức tạp Vì vậy, để đạt được kết quả trong hoạt động này cần thiết phải rèn luyện kỹ năng học tập Kỹ năng học tập được coi là một trong những điều kiện quan trọng để nâng cao chất lượng học tập của học sinh Kỹ năng học tập là sự thực hiện có kết quả các hành động học tập như hành động phân tích, mô hình hóa, khái quát hóa các đối tượng nhận

thức… bằng cách vận dụng những tri thức, kinh nghiệm về hành động này để tiến hành phù hợp với những điều kiện cho phép Vì vậy, kỹ năng học tập không chỉ là mặt kỹ thuật của hành động, của các thao tác mà còn biểu hiện năng lực thực tiễn, năng lực học tập của chủ thể Bên cạnh các hành động học tập, kỹ năng học tập còn bao gồm các kỹ năng tổ chức hoạt động của chủ thể như kỹ năng lập kế hoạch, kỹ năng sử dụng thời gian, kỹ năng nghiên cứu, kỹ năng làm việc nhóm, kỹ năng đọc, viết, ghi chép…

Kết quả của hành động là thước đo cho sự phát triển của năng lực, biểu hiện ở khối lượng kiến thức thu nhận, khả năng hình thành các kỹ năng, kỹ xảo của chủ thể Quá trình nắm vững kỹ năng của học sinh thường được bắt đầu bằng việc chính học sinh phải tự thực hiện tất cả các công việc dưới sự hướng dẫn, kiểm tra của giáo viên Các thao tác của hành động được tiến hành

từ sự bắt chước đến làm quen dần Nắm vững kỹ năng là cơ sở để hình thành

kỹ xảo Kỹ xảo là hành động đã được nâng lên tới mức hoàn hảo, mà con người không cần phải suy nghĩ tiến hành hành động như thế nào Càng lặp đi lặp lại các kỹ năng và củng cố các mối quan hệ đã được hình thành thì các yếu tố của hành động càng được mở rộng Quá trình hình thành kỹ năng, kỹ xảo cho phép hoạt động tiến dần tới sự tự động hóa, làm cho một số thao tác riêng lẻ bị mất đi, rút ngắn thời gian nhưng công việc vẫn được tiến hành nhanh, đạt kết quả cao

Từ nghiên cứu của nhiều tác giả, chúng ta có thể quan niệm “kỹ năng thực hành” là khả năng thực hiện có kết quả một số thao tác hay một loạt các thao tác phức tạp của một hành động nghề nghiệp bằng cách lựa chọn và vận dụng những tri thức, những cách thức, những quy trình đúng đắn Trong kỹ năng thực hành thường chú ý hai loại là: kỹ năng thực hành trí tuệ và kỹ năng thực hành chân tay

Tóm lại, phát triển kỹ năng thực hành cho học sinh là sự tác động có

chủ định của giáo dục căn cứ vào các yếu tố như mục đích, nhiệm vụ của dạy học, môi trường, điều kiện tâm lý học sinh cho phép để phát triển khả năng

hành động, hoạt động học tập của các em, tạo cơ hội cho các em đưa kiến thức đã học vào mài dũa, nhào lặn trong thực tiễn để nắm vững tri thức, và hình thành kỹ năng, kỹ xảo bộ môn, góp phần phát triển trí tuệ, giáo dục học sinh Cũng cần nhấn mạnh thêm rằng, thực hành và phát triển kỹ năng thực hành chỉ có kết quả khi có sự phối hợp chặt chẽ giữa giáo viên với học sinh, giữa nội dung với phương pháp nhằm phục vụ một mục đích đã định, khi kiến thức học sinh đã đạt đến một mức độ nhất định

1.1.3 Các kỹ năng thực hành trong bộ môn lịch sử

Chuẩn kỹ năng học tập ở trường phổ thông là công việc được rèn luyện thường xuyên từ tiểu học, THCS và THPT Tùy theo trình độ của học sinh mỗi cấp mà rèn luyện cho các em năng lực tự học, biết đặt vấn đề, giải quyết vấn đề và vận dụng kiến thức đã học để tiếp thu kiến thức mới vào hoạt động thực tiễn Đối với bộ môn Lịch sử, kỹ năng học tập vừa đảm bảo nội dung và yêu cầu chung của việc chuẩn kỹ năng vừa thể hiện những yêu cầu, đặc trưng của môn học, như kỹ năng tạo biểu tượng, hình thành khái niệm lịch sử, phân tích sự kiện, rút ra nhận định, kết luận…

Lịch sử là một khoa học, gắn liền với cuộc đấu tranh xã hội và phục vụ tốt các nhiệm vụ chính trị Từ chức năng của bộ môn, học tập kinh nghiệm truyền thống của ông cha, đứng vững trên quan điểm chủ nghĩa Mác - Lênin,

và tư tưởng Hồ Chí Minh, chúng ta đã xác định đúng đắn: “Học lịch sử không phải chỉ biết quá khứ, mà trên cơ sở hiểu quá khứ hiểu sâu sắc hiện tại, đấu tranh cho hiện tại và đoán sự phát triển hợp quy luật của tương lai Vì vậy trong môn lịch sử cần kết hợp học với hành” [17]

Trong học tập bộ môn lịch sử, học sinh không chỉ tiếp nhận một cách thụ động, thuộc lòng sự kiện do giáo viên cung cấp mà còn tự mình sưu tầm, chọn lựa sự kiện, tạo biểu tượng, hình thành khái niệm, đặt và giải quyết vấn

đề, làm bài tập, tự đánh giá, liên hệ thực tế, vận dụng kiến thức vào việc tiếp nhận kiến thức mới vào cuộc sống Có kỹ năng học tập như vậy, học sinh mới nhớ lâu, hiểu sâu, làm bài tốt

Hình thành cho học sinh kỹ năng môn học là một trong những nhiệm

vụ cơ bản của việc dạy học bộ môn lịch sử ở trường phổ thông Kết quả học tập, tác dụng giáo dục của hệ thống kiến thức lịch sử đối với học sinh, xét đến cùng, tùy thuộc vào trình độ hiểu biết và vận dụng kỹ năng của học sinh

Kỹ năng trong môn lịch sử là năng lực thực hiện có kết quả các hành động học tập, các thao tác tư duy trong quá trình lĩnh hội và vận dụng kiến thức lịch sử trên cơ sở các quan điểm duy vật lịch sử Chỉ có thông qua các hoạt động học tập tích cực, học sinh mới thu nhận được hệ thống kiến thức chính xác, khoa học về các sự kiện và quá trình lịch sử, nhận thức được tính quy luật của sự phát triển lịch sử và chuyển từ nhận thức thành niềm tin và thái độ trong cuộc sống

Xuất phát từ tầm quan trọng của tri thức lịch sử đối với cuộc sống, căn

cứ vào lý luận dạy học nói chung, tính chất phức tạp của nhận thức lịch sử nói riêng, thì việc tăng cường cho học sinh thực hành lịch sử thực sự cơ ý nghĩa to lớn đối với nhiệm vụ “trồng người”

Căn cứ vào lý luận dạy học lịch sử thì vấn đề thực hành trong môn lịch

sử bao gồm:

Thứ nhất, thực hành bộ môn - tất cả những công việc cần thiết học sinh

phải làm để hiểu và vận dụng kiến thức đã học vào tiếp thu kiến thức mới, tạo cho học sinh có biểu tượng lịch sử chân xác, giàu hình ảnh Đó là những phương thức, biện pháp cụ thể hóa tri thức lịch sử, như vẽ bản đồ, biết “đọc”

và sử dụng bản đồ, xây dựng các loại phương tiện trực quan quy ước khác ngoài bản đồ như biểu đồ, sơ đồ, đồ thị, làm các mô hình, sa bàn, đồ phục chế đơn giản nhưng chính xác, khoa học, và làm các loại bài tập (bài tập nhận thức, bài tập thực hành) như: tập viết và trình bày các bài tường thuật, miêu tả

về một sự kiện lịch sử, đọc tài liệu, giải thích, phân tích nội dung một hiện tượng, minh họa bằng tranh vẽ nội dung một sự kiện, chân dung một nhân vật lịch sử…

Thứ hai, sử dụng những kiến thức đã học vào thực tiễn cuộc sống, biểu

hiện ở việc: vận dụng những hiểu biết về lịch sử quá khứ để hiểu và giải thích hiện tại; tập dượt các công việc nghiên cứu lịch sử, tham gia sưu tầm tài liệu để biên soạn và học tập lịch sử địa phương; tham gia vào những hoạt động mang tính công ích xã hội như xây dựng phòng, nhà truyền thống địa phương, thông tin tuyên truyền lịch sử, hành quân theo bước chân người anh hùng, đi tìm địa chỉ đỏ, gìn giữ, bảo vệ tu sửa các di tích lịch sử, chăm sóc nghĩa trang liệt sĩ…

Có thể nói, thực hành trong môn lịch sử mang tính đặc trưng bộ môn rõ rệt Các hoạt động, hành động khi học lịch sử đều được bắt đầu trong trí tưởng tượng nhằm tái diễn lại bức tranh lịch sử như nó vốn có Đây cũng chính là ưu thế của bộ môn đối với việc phát triển khả năng tư duy sáng tạo cho học sinh Bên cạnh đó, thông qua các hoạt động xã hội, thực hành bộ môn, thế hệ trẻ được bồi dưỡng kỹ năng, rèn luyện những phẩm chất tốt đẹp, những hành động yêu nước, giúp các em phát triển hoàn thiện cả về trí tuệ lẫn nhân cách

1.1.4 Vai trò và ý nghĩa của việc rèn luyện kỹ năng thực hành trong dạy học lịch sử ở nhà trường phổ thông

Xin nhắc lại, đã từng tồn tại khá dai dẳng một quan niệm sai lầm cho rằng, trong học tập nói chung, học lịch sử nói riêng, phải học thuộc kiến thức được cung cấp, ghi nhớ máy móc kiến thức Đối với môn lịch sử, không ít người cho rằng, không cần phát triển tư duy, không đòi hỏi sự thông minh, không có bài tập thực hành mà chỉ học thuộc, nhớ…Quan niệm sai lầm này

đã xóa bỏ tác dụng của phương pháp học tập, làm suy giảm năng lực tư duy, tính tích cực của học sinh và hậu quả không tránh khỏi là hạ thấp chất lượng dạy học bộ môn

Cố thủ tướng Phạm Văn Đồng chỉ rõ: “Đối với các em bậc trung học, điều cốt yếu và cũng là điều quan trọng có tầm cỡ rộng lớn và sâu xa là tránh tham lam, nhồi nhét, tránh lối học vẹt, chỉ cần học thuộc lòng điều thầy dạy, đến lúc trả bài thì trả lại cho thầy” [11]

Trái ngược hẳn với phương pháp nêu trên là phương pháp dạy người học suy nghĩ, tìm tòi, hiểu rộng hơn điều thầy nói, mở rộng tư duy và năng lực sáng tạo của người học Phương pháp dạy học theo kiểu cũ không thể giúp học sinh tiếp nhận được kiến thức, nên chuẩn kiến thức phải gắn với chuẩn kỹ năng

Rèn luyện kỹ năng thực hành trong học tập lịch sử là một hình thức đa dạng hóa các hoạt động nhận thức trong các điều kiện sư phạm khác nhau, gợi lên hứng thú hăng say học tập ở học sinh Các hoạt động này có tác dụng làm nổi bật, mở rộng, đào sâu những kiến thức cơ bản đã học trong giờ nội khóa, nâng tầm hiểu biết của học sinh lên mức độ cao hơn Nó cũng khắc phục được tình trạng lạc hậu về kiến thức trong sách giáo khoa so với thực tế, nhưng vẫn đảm bảo nguyên tắc tuân thủ sách giáo khoa - tài liệu có tính pháp lệnh được dung chủ yếu trong nhà trường

Môn Lịch sử ở trường phổ thông được dạy từ lớp 4 đến lớp 12, góp phần vào việc giáo dục thế hệ trẻ theo mục tiêu chung, đáp ứng nhu cầu nhận thức xã hội và hành động hợp quy luật của học sinh Là thành viên của xã hội, học sinh cần quan tâm đến vận mệnh xã hội, đến những diễn biến tác động tới quá trình sống, học tập, lao động của mình Những hiểu biết về quá khứ sẽ giúp học sinh hiểu hiện tại sâu sắc hơn, hành động đúng đắn và có hiệu quả hơn, bởi lịch sử là sự kế tục của các thế hệ, thế hệ sau kế thừa những di sản vật chất, những giá trị tinh thần của thế hệ trước, trong hoàn cảnh, điều kiện mới Là “thầy dạy của cuộc sống”, “tấm gương soi của muôn đời”, bộ môn Lịch sử định hướng hành động, giáo dục học sinh bằng những kinh nghiệm của quá khứ, cung cấp cho học sinh những bài học về sự thành công, thất bại,

về cái tốt, cái xấu, cái hay, cái dở, về tiến bộ và phản tiến bộ…

Trong giai đoạn hiện nay, càng mở rộng giao lưu, hội nhập quốc tế, càng cần thiết phải giữ vững bản sắc dân tộc, giáo dục tình yêu quê hương, dất nước, ý thức trách nhiệm công dân…Trên cơ sở tri thức lịch sử dân tộc và hiểu biết quốc tế, bộ môn lịch sử có sở trường và ưu thế đặc biệt trong các hoạt động giáo dục này

Học tập lịch sử, học sinh sẽ được rốn luyện cỏc phương phỏp, kỹ năng thực hành để tỡm hiểu và khỏm phỏ lịch sử, như nhận biết cỏc loại tư liệu lịch

sử và giỏ trị của chỳng trong việc phỏt hiện sự thật lịch sử, cỏc thao thỏc hoạt động khi tiếp cận với cỏc loại sử liệu, cỏc nguồn thụng tin từ sử liệu và ngoài

sử liệu để nhận thức lịch sử; cỏc thao tỏc tư duy, như phõn tớch, tổng hợp, khỏi quỏt, đỏnh giỏ…, đồng thời việc giỳp học sinh hiểu biết về lịch sử, rốn luyện cho cỏc em hỡnh thành cỏc phương phỏp tỡm tũi, học tập lịch sử, cú năng lực

tự học, tự tỡm hiểu những vấn đề lịch sử - xó hội, định hướng cho cỏc em trong cuộc sống

Xuất hiện như một nhu cầu tất yếu của việc học tập, thực hành lịch sử

là một cụng việc cực kỳ quan trọng, khụng thể thiếu đối với học sinh trong học tập lịch sử Rốn luyện kỹ năng thực hành lịch sử, núi một cỏch ngắn gọn

là một biện phỏp tớch cực giỳp đỡ học sinh dễ dàng trong những hành động, hoạt động học tập lịch sử, gúp phần giỏo dục đạo đức, nhõn cỏch học sinh, và rốn luyện khả năng sỏng tạo, tớnh năng động, dễ thớch ứng trong điều kiện mới, rất phự hợp với xu thế phỏt triển của lịch sử ngày nay

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Đặc điểm học sinh trường THPT Chuyờn Trần Phỳ, Hải Phũng

Tr-ờng đ-ợc thành lập tháng 5 năm 1986 theo quyết định số

409/QĐ-UB ngày 21 tháng 5 năm 1986 của 409/QĐ-UBND thành phố Hải Phòng với tên gọi là tr-ờng THPT năng khiếu Trần Phú Ngày 10 tháng 8, năm 2007, tại quyết

định số 1462/QĐ-UBND của UBND thành phố Hải Phòng, tr-ờng đ-ợc chuyển thành tr-ờng THPT chuyên Trần Phú Trải qua 25 năm xây dựng và phát triển quy mô tr-ờng hiện nay có 42 lớp với 1.500 học sinh

- Trường cú nhiệm vụ đào tạo học sinh giỏi gồm cỏc lớp chuyờn: Toỏn,

Tin, Vật lý, Sinh học, Hoỏ học, Tiếng Anh, Tiếng Nga, Tiếng Phỏp, Tiếng Trung, Ngữ Văn, Lịch sử, Địa lý, Hệ song ngữ Tiếng Phỏp ;

- Bồi dưỡng và phỏt triển năng khiếu cho học sinh về mụn chuyờn; tổ chức hướng dẫn học sinh chuyờn làm quen với hoạt động nghiờn cứu khoa học phự hợp với trỡnh độ và tõm sinh lý học sinh;

- Tổ chức cỏc hoạt động giỏo dục đạo đức (trong đú coi trọng giỏo dục

kỹ năng sống), thể chất, thẩm mỹ cho học sinh theo mục tiờu giỏo dục toàn diện

Về số lượng HS: Trong 5 năm gần đõy, trường tuyển sinh lớp 10 luụn

đạt chỉ tiờu của Sở GD&ĐT giao Số HS cỏc lớp chuyờn là 35 Lớp Tự nhiờn,

tr-ờng có hạnh kiểm xếp loại tốt, không có học sinh xếp loại hạnh kiểm trung bình và yếu Tỷ lệ học sinh đỗ tốt nghiệp đạt 100%, trong đó có khoảng trên 50% học sinh tốt nghiệp loại giỏi; Tỷ lệ học sinh thi đỗ đại học đạt trên 95%

với nhiều thủ khoa, á khoa

Học sinh trường THPT Chuyờn Trần Phỳ, Hải Phũng, trong học tập lịch sử cú những thuận lợi và khú khăn riờng Là những học sinh được chọn lọc qua kỡ thi tuyển sinh đầu vào do trường THPT Chuyờn Trần Phỳ và Sở Giỏo dục - Đào tạo Hải Phũng tổ chức nờn cỏc em đều là những học sinh cú học lực tốt, ngoan ngoón, lễ phộp, dễ tiếp thu kiến thức mới, cú khả năng thực hiện cỏc bài tập thực hành giỏo viờn giao Tuy nhiờn, cỏc em khi thi vào

trường đã chọn những môn học là thế mạnh của bản thân, và khi học thì học sinh đa phần tập trung vào các môn chuyên, chú tâm đến ban học của mình, quỹ thời gian giành cho các môn không chuyên ít Đa số học sinh quan niệm học để thi Với học sinh học ban xã hội, đặc biệt là các em thi khối C (văn, sử, địa), các em có thái độ tích cực đối với môn sử, nhưng với học sinh học ban

tự nhiên thì lịch sử bị coi là môn phụ, không được chú trọng

1.2.2 Thực trạng của việc rèn luyện kỹ năng thực hành trong bộ môn lịch

sử ở trường THPT Chuyên Trần Phú, Hải Phòng

Nhận thức được lý luận luôn luôn gắn liền và được chứng minh bởi thực tiễn, nên khi nghiên cứu đề tài, chúng tôi đã tiến hành tìm hiểu thực tế quá trình rèn luyện kỹ năng thực hành trong bộ môn lịch sử ở trường THPT Chuyên Trần Phú, Hải Phòng.Chỉ trên cơ sở nắm và hiểu một cách sâu sắc, toàn diện về thực tế vấn đề rèn luyện kỹ năng thực hành lịch sử ở trường THPT Chuyên Trần Phú, Hải Phòng (chủ yếu là các học sinh lớp11), mới có thể đưa ra được những biện pháp sư phạm đúng đắn và phù hợp nhất nhằm giúp các em rèn luyện kỹ năng thực hành lịch sử Chúng tôi đã đưa ra những phiếu điều tra đối với giáo viên và học sinh, để có thể nắm được tình hình một cách khách quan và chân thực nhất

Chúng tôi đưa ra những câu hỏi đối với giáo viên và học sinh Mỗi một câu hỏi, chúng tôi đều đưa ra nhiều đáp án khác nhau để lựa chọn Và dưới đây là kết quả mà chúng tôi nhận được Sau khi thu thập kết quả, chúng tôi phân tích số liệu và đưa về dạng % để dễ phân tích, so sánh, đối chiếu, rút ra kết luận

Đối với giáo viên:

Số lượng giáo viên dạy bộ môn Lịch sử ở trường THPT Chuyên Trần Phú, Hải Phòng là 8 người Chúng tôi chuyển phiếu điều tra đến các thầy cô giáo theo các nội dung sau:

- Nội dung 1: Môn Lịch sử có cần thực hành không?

- Nội dung 2: Giáo viên có thường xuyên cho học sinh thực hành không?

- Nội dung 3: Những kỹ năng thực hành lịch sử nào thầy cô đã rèn luyện cho học sinh?

- Nội dung 4: Tác dụng của thực hành lịch sử?

- Nội dung 5: Những nguyên nhân ảnh hưởng đến việc giáo viên rèn luyện kỹ năng thực hành cho học sinh trong dạy học lịch sử?

(Phần trả lời của các giáo viên đã được tập hợp trong phần Phụ lục, bảng 1.1) Với câu hỏi chúng tôi đưa ra là: “Môn Lịch sử có cần thực hành không?”, chúng tôi nhận được những câu trả lời như sau Tất cả giáo viên dạy lịch sử của trường THPT Chuyên Trần Phú, Hải Phòng (8/8 giáo viên) đều đồng ý rằng trong việc dạy học bộ môn lịch sử cần có hoạt động thực hành Điều này chứng tỏ rằng các thầy cô đều đã nhận thức được tác dụng tốt của thực hành trong dạy học lịch sử ở nhà trường phổ thông

Nhận thức tác động tới hành động thực tiễn, 100% giáo viên đã áp dụng các bài tập thực hành trong dạy học lịch sử cho học sinh Tuy nhiên mức độ

áp dụng có sự phân hóa Với câu hỏi: “Giáo viên có thường xuyên cho học sinh thực hành không?”, số lượng giáo viên thường xuyên áp dụng các bài tập thực hành trong dạy học lịch sử chiếm 12,5%.Trong khi đó số giáo viên thỉnh thoảng cho học sinh thực hành trong giờ dạy lên tới 87,5%

Các biện pháp rèn luyện kỹ năng thực hành trong dạy học lịch sử được giáo viên áp dụng không đồng đều Các biện pháp được áp dụng nhiều nhất là: Sử dụng bản đồ lịch sử (87,5%), Câu hỏi nhận thức (50%) và Lập niên biểu, bảng thống kê (100%) Các kỹ năng được giáo viên áp dụng ở mức độ vừa phải là: Vẽ bản đồ, biểu đồ, đồ thị, sơ đồ lịch sử (25%), Tham quan bảo tàng, di tích lịch sử: 37,5% Thậm chí không có giáo viên nào áp dụng biện pháp Tham gia các hoạt động công ích (0%) trong rèn luyện kỹ năng thực hành lịch sử cho học sinh Tỉ lệ này cho thấy một thực trạng là các biện pháp rèn luyện kỹ năng thực hành trong dạy học lịch sử cho học sinh THPT Chuyên Trần Phú, Hải Phòng đã có song còn chưa đa dạng, chưa phát huy hết được các kỹ năng của học sinh