SKKN Sử dụng phưng pháp dạy học nêu vấn đề trong giảng dạy lịch sử ở THCS

T óm tắt đề tài Bộ môn lịch sử trong trờng THCS là một môn khoa học chính thống trong hệ thống các môn học góp phần hình thành nhân cách cho học sinh, góp phần đào tạo thế hệ trẻ năng độ

Đề tài Nghiên cứu khoa học :

Sử dụng phơng pháp dạy học nêu vấn đề trong giảng dạy

lịch sử trung học cơ sở Ngời viết: Nguyễn Thị Minh Th

Đơn vị công tác: Trờng trung học cơ sở Thanh L ơng

1 T óm tắt đề tài

Bộ môn lịch sử trong trờng THCS là một môn khoa học chính thống trong hệ thống các môn học góp phần hình thành nhân cách cho học sinh, góp phần đào tạo thế hệ trẻ năng động, sáng tạo, chủ động trong công việc

và trong mọi tình huống, đồng thời bộ môn lịch sử góp phần tạo nên con ngời toàn diện và đặc biệt và thông qua các tiết dạy của bộ môn khoa học lịch sử học trò đợc bồi dỡng lòng yêu quê hơng đất nớc, lòng tự hào truyền thống tổ tiên, tự hoà với các trang sử hào hùng của dân tộc, về các danh nhân, tự hào về sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc của dân tộc ta

Trong dạy học lịch sử có rất nhiều phơng pháp tờng thuật, miêu tả, kể chuyện, đồ dùng trực quan

Trong hàng loạt các phơng pháp nói trên, tôi đề cập đến một phơng pháp mà các thầy hiện nay đang sử dụng khá phổ biến và đợc coi nh là một vấn đề cấp thiết: “Dạy học nêu vấn đề” trong một tiết dạy bộ môn lịch sử

Dạy học nêu vấn đề là một phơng pháp dạy học dựa trên những quy luật của sự lĩnh hội tri thức và cách thức hoạt động một cách sáng tạo, nhờ vậy

nó đảm bảo cho học sinh lĩnh hội vững chắc những cơ sở khoa học, phát triển tính tích cực , tính tự lực và năng lực sáng tạo, hình thành cơ sở và thế giới quan khoa học cho họ

Phơng pháp này có rất nhiều u điểm , học sinh có thể hiểu sâu bài một cách vững vàng, tự lĩnh hội tri thức, tính tự giác lĩnh hội tri thức

Nghiên cứu đợc tiến hành trong 2 nhóm của 2 lớp 7 của trờng Một lớp thực nghiệm và 1 lớp đối chứng Nhóm lớp 7b là nhóm thực nghiệm nhóm lớp 7a là nhóm đối chứng.Nhóm thực nghiệm đợc thực hiện ở phơng pháp thay thế bài 10 trong chơng trinh lịch sử lớp 7

Kết quả cho thấy tác động có ảnh hởng rõ rệt đến hứng thú học tập của các em Nhóm thực nghiệm có hứng thú hơn khi học bộ môn so với nhóm

đối chứng điều này chng tỏ việc sử dụng phơng pháp thích hợp trong bài dạy sẽ năng cao hứng thú cho học sinh

2 Giới thiệu

a Hiện trạng

- Cũng nh các môn học khác, môn học lịch sử cũng phải có nhiệm vụ

và khả năng góp phần vào việc thể hiện mục tiêu đào tạo Bộ môn lịch sử cung cấp cho học sinh những kiến thức cơ sở của khoa học lịch sử, nên đòi hỏi học sinh không chỉ nhớ mà còn phải hiểu và vận dụng kiến thức đã học vào cuộc sống Cho nên việc học lịch sử đòi hỏi phải phát triển t duy, thông minh sáng tạo Đã có quan niệm sai lầm cho rằng học lịch sử chỉ cần học thuộc lòng sách giáo khoa, ghi nhớ các sự kiện, hiện tợng lịch sử

là đợc không cần phải t duy động não, không có bài tập thực hành đây

là một trong những nguyên nhân làm suy giảm môn học

- Ngời giáo viên trong giảng dạy lịch sử đa số chỉ làm nhiệm vụ nói lại nội dung trong sách giáo khoa, lại càng khó khăn hơn trong việc phát triển bài dạy đợc soạn trên cơ sở sách giáo khoa, Nh vậy bài gỉang không thể gây hứng thú cho học sinh học tập, gây nhàm chán trong tâm lý dạy và học của cả giáo viên và học sinh

- Đa số học sinh coi học lịch sử là môn phụ dễ học Vì vậy mà các em ít chú ý nghe giảng, các em ghi chép một cách máy móc những gì giáo viên ghi trên bảng và chỉ học thuộc những gì đã đợc ghi trong vở, không biết kết hợp với sách giáo khoa, lại càng không biết làm nảy sinh những vấn đề lịch sử cần đợc giải quyết Các em lời suy nghĩ, không biết phân tích vấn

đề bàn bạc, thảo luận và tìm hiểu

- Nhằm thực hiện đổi mới phơng pháp dạy học ,phát huy tính tích cực- chủ

động học tập của học sinh ,những năm gần đây các trờng phổ thông đã chú ý đến đổi mới soạn giảng ở giáo viên và tổ chức học tập ở học sinh, trong đó coi trọng vị trí vai trò của ngời học , vừa là đối tợng vừa là chủ thể Thông qua quá trình học tập, dới sự chỉ đạo của giáo viên học sinh phải tích cực chủ động cải biến chính mình

Xuất phát từ nhận thức trên Tôi thấy dạy lịch sử ở trờng phổ thông hiện nay cần có những phơng pháp thích hợp đề học sinh hiểu đợc đầy đủ các hiện tợng đã diễn ra trong một hệ thống lôgic của thời gian và không gian nhất định Từ đó học trò mới có thể rút ra cho mình quan niệm sống cho hiện tại và tơng lai

Cũng nh các môn học khác, trớc khi soạn và giảng một tiết lịch sử ngời thầy giáo phải định hớng rõ mục tiêu của bài học, những việc làm trong tiết học là gì ? Kết quả học tập cần đạt đợc trong từng phần của bài giảng và kết quả cần đạt của cả bài học đó là gì ? Trên cơ sở đó ngời thầy giáo cần định ra phơng pháp dạy học thích hợp cho từng phần và cả bài học sao cho phù hợp với đối tợng mình cần truyền đạt

Vì vậy để tạo tiết dạy môn lịch sử đợc hấp dẫn sinh động, thu hút

đ-ợc sự chú ý của học trò thì ngời thầy phải sử dụng linh hoạt nhuần nhuyễn phơng pháp giảng dạy Thầy phải có lời nói sinh động giàu hình ảnh thông qua các phơng pháp cổ truyền nh: Tờng thuật, miêu tả, kể chuyện, đồ dùng trực quan Qua đó ng… ời thầy phải thể hiện sự am hiểu lịch sử, nghệ thuật trình bày, vốn sống, vốn kinh nghiệm chuyên môn

Khi giảng bài ngời thầy cần tạo ra tình huống dạy học có vấn đề trong toàn bộ tiết học và từng đơn vị học tập Tình huống có vấn đề trong dạy học lịch sử đợc xuất phát từ 3 cơ sở chủ yếu

a Các tình huống quyết định hoặc tình huống lựa chọn của quá trình lịch sử

b Các mâu thuẫn trong kết quả nghiên cứu của các nhà nghiên cứu lịch sử

c Mâu thuẫn của kiến thức cũ (của học sinh) với t liệu lịch sử mới mà họ vừa tiếp cận

Từ đó nêu ra nhiệm vụ mà học sinh cần làm qua vài câu hỏi định hớng Những câu hỏi này cần đợc nêu thật rõ cho mọi ngời hiểu Ngời thầy phải tạo ra hình ảnh cụ thể, sinh động những sự kiện đã diễn ra trọng quá khứ Thầy giáo hoặc học sinh trình bày sự vật hoặc sự việc đã diễn ra trong lịch

sử, tờng thuật, miêu tả, kể chuyện kết hợp với phơng tiện trực quan,đặc biệt chú ý các phuơng tiện nghe - nhìn Học sinh đợc làm việc với các sự kiện có trong (SGK) hoặc các t liệu bổ sung qua các phiếu học tập Ngời thầy tổ chức cho học sinh làm việc, tự giải quyết các vấn đề học tập đã nêu

ra Những suy nghĩ của học sinh cần phải có căn cứ sử liệu, theo phơng t duy đúng các suy luận phải có lí và phải đợc chứng minh chặt chẽ Học

sinh cần đợc trình bày (nói hoặc viết) trong sự trao đổi, tranh luận tự do, dân chủ, hiểu biết lẫn nhau với thầy giáo và các bạn trong nhóm, trong lớp ý kiến của học sinh cần đợc lắng nghe với thái độ khuyến khích, trân trọng và đợc đánh giá (khẳng định hoặc phủ định) bằng những ý kiến có cơ sở khoa học vững chắc Thầy giáo tổ chức cho học sinh đánh giá ý kiến của các cá nhân hoặc nhóm Thầy giáo khẳng sịnh những điều cần lĩnh hội qua tiết học, sắp xếp những điều đó vao hệ thống tri thức đã có của học sinh về thời đại lịch sử

b Giải pháp thay thế

Trong quá trình giảng dạy môn lịch sử trong nhà trờng Tôi nhận thấy rõ nhiều trờng hợp do không xác định rõ mục đích của bài học Vì vậy dẫn

đến ngời thầy sử dụng các phơng pháp không phù hợp, cho nên không tạo

ra hứng thú trong học tập của trò, không tạo ra đợc sự xúc động, sự rung cảm của học trò trớc các hiện tợng lịch sử và các sự kiện lịch sử Do đó tác dụng giáo dục của bộ môn lịch sử còn nhiều hạn chế

Dạy học nêu vấn đề là một phơng pháp dạy học dựa trên những quy luật của sự lĩnh hội tri thức và cách thức hoạt động một cách sáng tạo, nhờ vậy

nó đảm bảo cho học sinh lĩnh hội vững chắc những cơ sở khoa học, , phát triển tính tích cực , tính tự lực và năng lực sáng tạo, hìng thành cơ sở và thế giới quan khoa học cho họ

Phơng pháp này có rất nhiều u điểm , học sinh có thể hiểu sâu bài một cách vững vàng, tự lĩnh hội tri thức, tính tự giác lĩnh hội tri thức

Tuy nhiên phơng pháp này còn nhiều hạn chế nh: đòi hỏi nhiều thời gian,

và nếu giáo viên mà nêu tình huống quá cao sẽ không động viên đợc học sinh tham gia một cách tích cực vào quá trình nhận thức tri thức mới

c Vấn đề nghiên cứu.

Việc sử dụng phơng pháp dạy học nêu vấn đề có năng cao hứng thú cho học sinh học môn lịch sử không?

d Giả thiết nghiên cứu

Sử dụng phơng pháp dạy học nêu vấn đề có năng cao hứng thú cho học sinh học môn lịch sử trờng THCS Thanh Lơng

III Phơng pháp

1 Khách thể nghiêm cứu

Tôi lựa chọn hai nhóm của học sinh 2 lớp 7a và 7b trờng THCS Thanh lơng vì có nhiều diều kiện thuận lợi cho việc nghiên cứu khoa học ứng dụng s phạm

Giáo viên : cả 2 lớp cùng một giáo viên phụ trách giảng dạy bộ môn lịch sử

Nhóm học sinh lớp 7a là lớp đối chứng

Nhóm học lớp 7b là lớp thực nghiệm

- Học sinh 2 lớp tham gia nghiêm cứu có nhiều điểm tơng đồng nhau

về tỉ số, tỉ lệ nam ,nữ , kết quả học tập bộ môn lịch sử năm học trớc (2010- 2011) Cụ thể nh sau:

Bảng 1: Giới tính và chất lợng môn lịch sủ của học sinh hai lớp 7a

và 7b Trờng thcs thanh Lơng.

Số họch sinh 2 lớp Chất lợng môn lịch sử năm học

tr-ớc (2010- 2011)

- Về ý thức học tạp: Hai lớp các em đèu tích cực chủ động trong lĩnh hội tri thứ mới

- Về thành tích học tập các môn khác, hai lớp tơng đơng nhau về điểm

số, về thi đua của các môn học

2 Thiết kế.

Chọn 2 lớp nguyên vẹn 7a và 7b để nghiêm cứu trong đó 7ê là lớp đối chứng , 7b là lớp thực nghiệm Tôi dùng bài kiểm tra trớc tác động và sau tác đọng Kết quả cho thấy điểm trung bình của hai nhóm có sự khác nhau Do đó tôi dùng phép kiểm chứng T- Tét để kiểm tra sự

chênh lệch giữa điểm số trung bình của hai nhóm trớc khi tác động

Kết quả:

Bảng 2: Kiểm chứng để tác động các nhóm tơng đơng

Đối chứng Thực nghiệm

Giá trị của T-test: p = 0,536

P= 0,536 > 0,05 từ đó kết luận sự chênh lệch điểm số trung bình của hai nhóm thực nghiệm và đối chứng là không có ý nghĩa, hai nhóm này

đợc coi là tơng đơng

Sử dụng thiết kế 2 : kiểm tra trớc tác động và sau tác động đối với các nhóm tơng đơng ( mô tả ở bảng 3)

Bảng 3 : Thiết kế nghiêm cứu

Nhóm kiểm tra trớc tác

động tác động kiểm tra sau tác động Thực

nghiệm 01 Bài dạy có sử dụng kết hợp các phơng pháp và phơng

pháp nêu vấn đề

03

Đối

chứng 02 bài dạy không sử dụng phơng pháp nêu vấn đề 04

ở thiết kế này tôi sử dụng phép kiểm chứng T- test độc lập

3 Quy trình nghiêm cứu

* Chuẩn bị bài gỉang của giáo viên.

- Dạy ở lớp đối chứng : Thiết kế bài giảng bình thờng không phối hợp

nhiều phơng pháp và sử dụng phơng pháp nêu vấn đề

-Lớp thực nghiệm : thiết kế bài giảng tôi có sử dụng triệt để các phơng

pháp thích hợp và sử dụng phơng pháp nêu vấn đề

* Tiến hành thực nghiệm

Thời gian tiến hành thực nghiệm vấn tuân thu kế hoach dạy học ở nhà tr-ờng và theo thời khoá biểu để đảm bảo tính khách quan ,cụ thể:

Bảng 4: Thời gian thực nghiệm

Thứ , ngày môn tiết theo PPCT tên bài dạy

thứ 6

14/10/2011 sử 7a tiết 3 14 Nhà lý đẩy mạnh công cuộc xây dựng đất nớc

sử 7b tiết 4 14 Nhà lý đẩy mạnh công cuộc xây dựng đất nớc

4.Đo lờng

Bài kiểm tra trớc và sau tác động cùng một nội dung và do cùng một giáo viên thực hiện nghiên cứu thiết kế Bài gồm 10 câu hỏi trắc nghiệm

Đề : Khoanh tròn vào chữ cái đứng trớc em chọn:

1 Em có thích học môn lịch sử không?

a rất thích b Không thích lắm c không thích

2 Em thấy môn lịch sử dẻ hay khó so với môn học khác?

a Dễ hơn b Bình thờng c Khó hơn

3 Học lịch sử em có hiểu không?

a.Hiểu b.Hiểu ít c Không hiểu

4 Em có chuẩn bị bài cũ trớc khi đến lớp không?

a thờng xuyên b Thỉnh thoảng c Khong bao giờ

5 Em có tự mình làm các câu hỏi bài tập không?

A, Thờng xuyên b Thỉnh thoảng c Không bao giờ

6.Môn lịch sử có cần thiết với cuộc sống không?

a Rất cần b Bình thờng c không cần

7 Em thấy mình học có tốt môn sử không?

a rất tốt b ình thờng c không

8 Em có thờng xuyên tìm hiểu về môn này không?

a thờng xuyên b thỉnh thioảng c không bao giờ

9 Em có thấy môn lịch sử hay không?

A, rất hay b Bình thờng c Không hay

10 Điều gì ở môn lịch sử khiến em hứng thú?

a Nhiều sự kiện lịch sử thú vị

b Hiểu về quá khứ dân tộc

c bài học dễ nhớ

Bảng 5 : so sánh điểm trung bình bài kiểm tra sau tác động

Đối chứng Thực nghiệm

Chênh lệch giá trị trung bình

Nh trên đã chứng minh rằng hai nhóm tác đọng là tơng đơng nhau Sau tác

động kiểm chứng chênh lệch trung bình T-test cho kết quả P = 0.02 cho thấy sự chênh lệch giữa điểm trung bình nhóm thực nghiệm và nhóm

đối chứng rất có ý nghĩa, tức là chênh lệch điểm trung bình nhóm đối

chứng là không ngẫu nhiên mà do kết quả của tác động

Chênh lệch giá trị trung bình SMD = (6,47 – 5,6) : 0,728 = 1,2

Theo tiêu trí bảng Cohen, chênh lệch giá trị trung bình chuẩn SMD = 1,2 Cho thấy mức độ của dạy học có sử dụng phơng pháp nêu vấn đề đến kết quả của nhóm thực nghiệm là rất lớn

* Giả thiết của đề tài “ Sử dụng phơng pháp nêu vấn đêg trong dạy học lịch sử “ sẽ năng cao hứng thú học tập môn lịch sử của học sinh đã đợc kiểm chứng

Nhóm thực nghiệm

Trớc tác động Sau tác động

Nhóm đối chứng Nhóm thực nghiệm

Biểu đồ so sánh điểm trung bình trớc tác động và sau tác động của nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng.

Kết quả của bài kiểm tra sau tác động có điểm trung bình chung là 6,47 , kết quả bài kiểm tra tơng ứng của nhóm đối chứng có điểm trung bình là 5,6

Độ chênh lệch điểm số giữa hai nhóm là 0,87 Điều đó cho thấy điểm trung bình của hai lớp đối chứng và thực nghiệm đã có sự khác biệt rõ rệt, lớp đợc tác động có điểm trung bình cao hơn nhóm đối chứng

Chênh lệch giá trị trung bình của hai bài kiểm tra là SMD = 1,2

Điều này có nghĩa mức độ ảnh hởng của tác động là rất lớn.

Phép kiểm chứng T- test điểm trung bình bài kiểm tra sau tác động của hai lớp là p = 0,02

Kết luận này khẳng địng sự chênh lệch điểm trung bình của hai nhóm không phải là ngẫu nhiên mà là do tác động nghiêng về nhóm thực

nghiệm

* Hạn chế

Bài nghiên cứu này là một giải pháp hiệu quả trong việc năng cao hứng thú học tập môn lịch sử của học sinh nhng đẻ sử dụng có hiệu quả ngời giáo viên phái có sự hiểu biết sâu về phơng pháp và vận dụng mọt cách linh hoạt vào bài giảng, tránh mất nhiều thời giạn trong việc truyền thụ tri thức mới

IV Kết luận và kiến nghị.

* kết luận

Dạy học theo Phơng pháp nêu câu hỏi có vấn đề là phương phỏp phự hợp với xu thế hội nhập và hiện đại Trong quỏ trỡnh ỏp dụng dạy học theo nguyờn tắc tớch hợp tụi rỳt ra bài học :

- Việc vận dụng phương phỏp: Mặc dự cũn một số khú khăn nhưng nếu hiểu phương phỏp dạy học như là một hệ thống cỏc thao tỏc và cỏch thực hiện để tiến hành dạy theo một mục đớch nhất định thỡ nú tồn tại cú nghĩa với từng cỏ nhõn cụ thể : Cú nghĩa là khụng cú một phương phỏp chung cho tất cả mọi người Mục đớch và kiến thức cơ bản phải được thống nhất trong một nhúm, nhúm xõy dựng một phương phỏp dạy cho từng cụm bài, kiểu bài chung và riờng Trong đú người giỏo viờn phải kết hợp linh hoạt sỏng tạo cỏc phương phỏp dạy học– nghĩa là khụng lờn coi nhẹ, coi thường hay tự tụn một phương phỏp nào kể cả cỏc phương phỏp dạy truyền thống

- Khụng cú phương phỏp nào là cú hiệu quả 100% Vỡ vậy người giỏo viờn trước hết phải nắm vững phương phỏp dạy học - nắm vững được phơng pháp dạy học và phải nắm được nội dung , hiểu thấu đỏo những điều mỡnh cần dạy thỡ kết quả đạt được sẽ cao

- Vai trũ của người giỏo viờn trong giờ cũng rất cần được cọi trọng : người giỏo viờn dạy cần phải đầu tư vào hệ thống cõu hỏi, kịp thời uốn nắn sửa chữa những biểu hiện đi chệch hướng của học sinh, ngoài ra phải coi trọng dạy học cũng như một nghệ thuật– cú nghĩa là người giỏo viờn phải cựng học sinh nhập thõn vào bài học – tỏi hiện lịch sử, giỳp cỏc em thực sự hứng thỳ say mờ khỏm phỏ

- Đề xuất được một hệ thống cõu hỏi đa dạng , phong phỳ , đặc biệt

là tạo được cỏc tỡnh huống cú vấn đề để học sinh tự giải quyết

- Đỏnh giỏ, kiểm tra học sinh đa dạng, phong phỳ trỏnh nặng nề để học sinh mất hứng thỳ học Ngữ văn Người giỏo viờn phải thực sự gần gũi, thõn thiết với học sinh Trong từng giờ học, hướng dẫn cỏc em cỏch đọc, cỏch nghe , cỏch viết …ở cỏc đối tượng : Yếu – Trung Bỡnh – Khỏ - Giỏi , để cỏc em thực sự nhập cuộc trong mỗi giờ học cú như vậy hiệu quả tăng lờn rừ rệt

Trờn đõy là một số suy nghĩ và việc làm của tụi khi vận dụng phơnh pháp dạy học Tụi thấy bước đầu đó thu được kết quả khả quan So với việc học trước kia , cỏc em thực sư say mờ hứng thỳ với mụn học hơn, cỏc

em khụng cũn ngại hay sợ như trước

* Kiến nghị

Đối với các cáp lãnh đạo : cần quan tâm hơn nữa trong trang bị cơ sở vật chất dạy học Động viên khuyến khích kịp thời

Đối với Giáo viên: không ngừng tự học, tự bồi dỡng để hiểu biết và năng cao chuyên môn

Với kết quả đề tài này tôi mong rằng các đồng nghiệp quan tâm chia sẻ

để tạo hứng thú học tập môn lịch sử cho học sinh

V Tài liệu tham khảo

- Nghiêm cứu khoa học s phạm - Bộ Giáo dục và đào tạo

- Một số vấn đề đổi mới phơng pháp dạy học môn lịch ở trờng THCS

- Tài liệu bồi dỡng thờng xuyên cho giáo viên

- Mạng Internet

Phụ lục của đề tài