Chính vì vậy giáo viên trước hết phải là người nắm rõ các hệ thống thí nghiệm ở trường THCS, các phương pháp tiến hành để sử dụng thành cơng, hiệu quả thí nghiệm trong dạy học Hĩa học TH
Trang 1I/ ĐẶT VẤN ĐỀ:
Thí nghiệm hóa học giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong quá trình dạy học có thể nói thí nghiệm hóa học ở trường phổ thông cơ sở để học tập Hóa học và rèn luyện kỹ năng thực hành Ngoài ra nó còn giúp phần quan trọng tạo hứng thú học tập cho học sinh Vì vậy, xu hướng chung của việc đổi mới chương trình và cải tiến phương pháp dạy – học bộ môn hóa học ở trong nước và trên thế giới là tăng tỉ lệ giờ cho các thí nghiệm và nâng cao chất nượng cho các bài thí nghiệm
Thực hiện chủ trương của Bộ GD – ĐT, các trường thực hiện giảng dạy và học tập theo chương trình, sách giáo khoa và phương pháp dạy học mới Từ hệ thống thiết bị dạy học nói chung và thí nghiệm hoá học rói riêng cũng có nhiều đổi mới Chính vì vậy giáo viên trước hết phải là người nắm rõ các
hệ thống thí nghiệm ở trường THCS, các phương pháp tiến hành để sử dụng thành cơng, hiệu quả thí nghiệm trong dạy học Hĩa học THCS Đó chính là
lý do mà tôi chọn đề tài này
II/ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ:
Sử dụng thí nghiệm hóa học trong dạy học hóa học THCS trước tiên giáo viên phải nắm được vai trò của thí nghiệm hóa học Đối với bộ môn Hóa học, thí nghiệm giữ vai trò đặc biệt quan trọng như 1 bộ phận không thể tách rời của quá trình dạy học, thí nghiệm giữ vai trò quan trọng trong nhận thức, phát triển giáo dục của quá trình dạy học Thông qua thí nghiệm, học sinh nắm kiến thức và cách hứng thú, vững chắc và sâu sắc hơn thí nghiệm
Trang 2hóa học được sử dụng với tư cách là nguồn gốc, là xuất xứ của kiến thức để dẫn đến lý thuyết, hoặc với tư cách kiểm tra giả thuyết thí nghiệm hóa học còn có tác dụng phát triển tư duy, giáo dục thế giới quan duy vật biện chứng và củng cố niềm tin khoa học của học sinh, giúp hình thành những đức tính tốt của người lao động mới Thận trọng, ngăn nắp, trật tự, gọn gàng Nhờ thí nghiệm giúp học sinh giải thích được bản chất của quá trình xảy ra và trong tự nhiên, trong sản xuất và trong đời sống
Trong dạy học hóa học ở trường phổ thông người ta phân loại các thí nghiệm như sau: thí nghiệm biểu diễn của giáo viên và thí nghiệm của học sinh
Thí nghiệm biểu diễn làm cơ sở để cụ thể hóa những khái niệm về chất và phản ứng hóa học Nếu trong thí nghiệm biểu diễn giáo viên là người thực hiện các thao tác, điều khiển các quá trình biến đổi của chất, học sinh chỉ theo dõi quan sát những quá trình đó chính bản thân mình thực hiện Đó là sự khác nhau chủ yếu giữa những loại thí nghiệm
* Sử dụng thí nghiệm hóa học theo hướng tích cực theo các mức độ khác nhau
Sử dụng thí nghiệm được coi là tich cực khi thí nghiệm là nguồn kiến thức để học sinh khai thác tìm kiến thức mới dưới nhiều hình thức khác nhau:
- Mức 1: ( Tích cực nhất): học sinh chỉ quan sát thí nghiệm do giáo viên thực hiện để chứng minh cho một tính chất, một hiện tượng mà học sinh đã được biết qua sách giáo khoa hoặc giáo viên thông báo
Trang 3- Mức 2: ( Ít tích cực): nhóm học sinh thực hiện thí nghiệm nhưng chỉ để chứng minh cho một tính chất, một hiện tượng đã biết
- Mức 3: ( Tích cực): Học sinh nghiên cứu thí nghiệm do giáo viên biểu diễn
+ Học sinh nắm được mục đích của thí nghiệm
+ Quan sát, mô tả hiện tượng
+Giải thích hiện tượng
+ Rút ra Kết luận (tính chất của chất, một quy luật) một kết luận về khả năng phản ứng
- Mức 4: ( rất tích cực): Nhóm học sinh trực tiếp thực hiện nghiên cứu thí nghiệm
+ Học sinh nắm được mục đích của thí nghiệm
+ Nhóm học sinh làm thí nghiệm
+ Quan sát, mô tả hiện tượng
+ Rút ra kết luận ( tính chất của chất, một quy luật, về khả năng phản ứng )
* Sau đây tôi xin đưa ra một số ví dụ sử dụng thí nghiệm theo hướng tích cực
Thí nghiệm hóa học có thể được sử dụng khi dạy tính chất hóa học của chất, cái sự kiện hóa học cụ thể và cả khi ôn tập, luyện tập, thực hành thí nghiệm hóa học 8, 9
a) Sử dụng thí nghiệm giáo viên biểu diễn theo hướng nghiên cứu
Trang 4Ví dụ: Lớp 8 giáo viên biểu diễn thí nghiệm để hình thành khái niệm “ phản ứng hóa học”
Giáo viên nêu vấn đề: phản ứng hóa học là gì? Chúng ta hãy nghiên cứu thí nghiệm sau đây ( Yêu cầu học sinh không xem sách giáo khoa)
Hoạt động của giáo
viên
Hoạt động của học sinh Nhận xét
1 Yêu cầu Học sinh
cho biết:
- Tên dụng cụ
- Hóa chất: tên trạng
thái, sắc, màu sắc
của các chất trước
và sau phản ứng
2 Thực hiện thí
nghiệm
- Cho bột lưu huỳnh
vào bột sắt
Yêu cầu Học sinh
quan sát hiện tượng
- Cho hỗn hợp trên
đốt trên ngọn lửa
đèn cồn
- Yêu cầu Học sinh
- Đọc tên nhãn ghi
- Quan sát trạng thái, sắc màu
- Kết quả hiện tượng xảy ra Nêu hiện tượng, nhận xét
- Quan sát hiện tượng ( trạng thái, màu sắc)
- Không có hiện tượng gì
- Hỗn hợp cháy tạo thành chất rắn mừu đen Có sự biến đổi chất ban đầu thành chất khác ( Sắt II Sunfua)
Kết luận: Phản ứng hóa
Trang 5quan sát hiện tượng học là quá trình biến đổi
chất này thành chất khác
b) Sử dụng thí nghiệm để hình thành tính chất của loại chất cụ thể:
Ví dụ: Thí nghiệm hình thành “ tính chất hóa học của axit” ( Hóa học 9) Giáo viên đặt câu hỏi: Axit có những tính chất hóa học nào? Làm thế nào để biết được những tích chất hóa học đó?
Trước hết, hãy tìm hiểu: Axit tác dụng với Bazơ không? Các nhóm thực hiện đồng thời thí nghiệm sau và điền vào phiếu học tập
Thí nghiệm
Hiện tượng quan sát chứng tỏ có phản ứng xảy ra
Phương trình hóa học ( dự đoán chất tạo thành và công thức hóa học)
Nhận xét
1 Nhỏ từ từ
dung dịch H2SO4
vào ống nghiệm
đựng Cu(OH)2
2 Nhỏ từ từ
dung dịch HCl
vào ống nghiệm
đựng dung dịch
KOH có nhỏ vài
giọt dung dịch
Chất rắn màu xanh tan dần tạo thành dung dịch màu xanh
Dung dịch KOH và dung dịch phenol phtalein có màu đỏ
Màu đỏ của dung dịch nhạt dần và
H2SO4+ Cu(OH)2
→ Cu SO4+ 2H2O
HCl + KOH→
KCl + H2O
Do tác dụng của HCl tạo thành nên dung dịch
Axit tác dụng với Bazơ không tan tạo thành muối và nước Axit tác dụng với Bazơ tan tạo thành muối và nước
Kết luận:
Axit tác dụng
Trang 6phenol phtalein biền thành dung
dịch biến thành không màu
không còn màu đỏ
với Bazơ tạo thành muối và nước
Giáo viên cần yêu cầu các nhóm làm thí nghiệm, báo cáo kết quả và tính chất hóa học: Axit tác dụng với Bazơ tạo thành muối và nước
c Sử dụng thí nghiệm nghiên cứu có so sánh đối chiếu ( thí nghiệm đối chứng) để rút ra tính chất hóa học của chất
Ví dụ: Nghiên cứu tính chất hóa học của muối ( Hóa học 9)
Giáo viên nêu vấn đề: Muối có tác dụng với Bazơ không chúng ta hãy thực hiện thí nghiệm và điền kết quả vào bảng sau:
Thí nghiệm Hiện tượng Phương trình hóa
1 Nhỏ vài giọt
dung dịch muối
CuSO4 vào ống
nghiệm đựng
dung dịch NaOH
2 Nhỏ vài giọt
Na2CO3 vào ống
Xuất hiện chất không tan màu xanh
- Có chất rắn màu trắng xuất
CuSO4+2NaOH
→ Cu(OH)2+
Na2SùO4
HCl + KOH→
KCl + H2O
Do tác dụng của HCl tạo thành nên dung dịch không còn màu đỏ
Na2CO3+ Ba(OH)2
Dung dịch muối tác dụng với Bazơ tạo thành muối và Bazơ không tan
Dung dịch muối tác dụng với dung dịch Bazơ tạo Bazơ mới và muối mới không tan
Trang 7nghiệm đựng
Ba(OH)2
3 Nhỏ từ từ dung
dịch NaCl vào
ống nghiệm đựng
dung dịch NaOH
hiện
Không có hiện tượng gì
+2NaOH
Không có phản ứng hóa học xảy ra
Dung dịch muối NaCl không tác dụng với dung dịch NaOH Vì không có chất rắn xuất hiện Giáo viên yêu cầu các nhóm Học sinh báo cáo kết quả và rút ra kết luận về điều kiện của phản ứng giữa Muối và Bazơ Dung dịch muối tác dụng với dung dịch Bazơ dung dịch Bazơ sinh ra muối mới và Bazơ mới ( Sản phẩm phải có một chất không tan)
d) Sử dụng thí nghiệm để hình thành khái niệm thuốc thử dùng nhận biết dung dịch:
Ví dụ: Sử dụng thí nghiệm để nhận biết dung dịch H2SO4 và muối Sunfat Giáo viên nêu vấn đề: có 2 lọ đựng hai dung dịch H2SO4 và Na2SO4 hãy làm thí nghiệm để nhận biết mỗi lọ đựng chất nào? Có thể dùng một trong các chất sau: NaCl, BaCl2, đinh sắt
Học sinh có thể làm thí nghiệm có kết quả như sau:
Thí nghiệm Hiện tượng Phương trình hóa
1 Nhỏ từ từ dung
dịch BaCl2 vào
hai ống nghiệm
Có chất rắn màu trắng xuất hiện
H2SO4 + BaCl2→BaSO4
+2HCl
BaCl2 là thuốc thử nhận biết gốc Sunfat
Trang 8đựng hai dung
dịch H2SO4 và
Na2SO4
2 Nhỏ từ từ dung
dịch NaCl vào
ống nghiệm đựng
2 dung dịch
H2SO4
3 Cho đinh sắt
vào mỗi ống
nghiệm (1) đựng
dung dịch H2SO4
và (2) đựng dung
dịch Na2SO4
Không có hiện tượng gì
(1) có khí không màu thoát ra
(2) Không có hiện tượng gì
Na2SO4+BaCl2→ BaSO4+2NaCl Không có phản ứng hóa học xảy ra
Fe + H2SO4→ FeSO4 +H2( Khí không màu)
(SO4) NaCl không phải là thuốc thử để nhận biết gốc Sunfat
Fe là thuốc thử để nhận biết hai
H2SO4 và
Na2SO4
Các nhóm học sinh trình bày kết qủa và rút ra kết luận
III/ KẾT LUẬN:
So với những năm trước đây khi chưa thay sách giáo khoa với số tiết th còn ít hơn, hơn nữa cơ sở vật chất trường tôi còn dạy còn hạn chế, học sinh ít khi được làm quen với thí nghiệm, đó cũng chính là một trong những nguyên nhân chất lượng Học sinh còn hạn chế Từ khi vận dụng chương trình mới, tăng cường các thí nghiệm đặc biệt là các thí nghiệm thực hành cùng với việc sử dụng thí nghiệm hóa học dạy học tích cực, thí nghiệm đã phát huy vai trò quan trọng, học sinh có hứng thú hơn trong học tập và các tiết dạy của
Trang 9tôi càng sinh động hơn Và điều cần thiết nhất khi đối với sử dụng thí nghiệm hóa học giáo viên phải hết sức bảo đảm an toàn thí nghiệm, kết quả thí nghiệm, tính trực quan của thí nghiệm, thí nghiệm phải đáp ứng được nhu cầu cơ bản của chương trình mới và góp phần phát huy trí lực của học sinh
Tăng cường các thí nghiệm mang tính trực quan, gắn nội dung thí nghiệm với thực tiễn cuộc sống, sản xuất
Sử dụng các dụng cụ thí nghiệm đơn giản, giá thành hạ tiết kiệm hóa chất
Lựa chọn thí nghiệm dễ thực hiện, tiết kiệm thời gian trên lớp
Để có được điều này tôi nghĩ rằng các giáo viên dạy học hóa học đều có thể phát huy được tác dụng của thí nghiệm hóa học và một điều không phải chú ý: Via trò thí nghiệm, các loại thí nghiệm, sử dụng thí nghiệm thế nào là tích cực, biết vận dụng thí nghiệm trong từng tiết dạy và tùy thuộc vào điều kiện cơ sở vật chất của trường
Mặc dù đã có nhiều có gắng song những kinh nghiệm trong sử dụng thí nghiệm hóa học trong dạy học tôi vừa nêu trên sẽ còn rất nhiều hạn chế Rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến của các quý ban ngành và đồng nghiệp
Sông Đốc, ngày 09 tháng 9 năm 2006
Người thực hiện
Trang 10
Đánh giá của lãnh đạo trường