Khảo sát các thành ngữ có từ “nói’ trong tiếng Việt_Khóa luận tốt nghiệp khoa GDTH.

Việc tìm hiểu cấu tạo và giá trị ngữ nghĩa của các thành ngữ có từ “nói” góp phần làm phong phú thêm, giàu thêm lời ăn tiếng nói sinh động trong hoạt động giao tiếp, trong việc tìm hiểu

phần mở đầu

1 Lý do chọn đề tài.

Ngôn ngữ là hệ thống tín hiệu thứ hai của con ngời Trong đó thành ngữ là một bộ phận quan trọng trong vốn từ của một ngôn ngữ, mang đặc trng dân tộc rõ nét và giàu sức biểu cảm, biểu hiện

Qua khảo sát và su tập chúng tôi thấy tiếng Việt có một khối lượng thành ngữ rất lớn,phong phú và đa dạng cả về mặt cấu tạo cũng nh nội dung Cùng phát triển với tiếng nói dân tộc thành ngữ dần dần đợc hình thành, đợc nhân dân sử dụng nh một công cụ giao tiếp chung Phát triển thành ngữ là một trong những cách tốt để bổ sung cho vốn từ Xét về mặt tu từ, thành ngữ đã góp phần làm giàu, làm đẹp cho tiếng Việt về nhiều phương diện, có nội dung ngữ nghĩa sâu rộng

Thành ngữ hết sức giản dị, dễ hiểu mỗi câu mang một hoàn cảnh cụ thể nhng lại có thể ứng dụng vào nhiều hoàn cảnh khác nhau tuỳ theo đối tợng Những ngời thuộc thế hệ trước ít học lại thuộc nhiều và sử dụng mau lẹ thành ngữ hơn những ngời trẻ tuổi có học Nó chứng tỏ thành ngữ rất gần gũi với tầm thức dân gian Vì vậy tiếp cận thành ngữ muốn chạm đợc đến bản chất phải là cách tiếp cận liên ngành: Ngôn ngữ học, văn học, tâm lý học, dân tộc học Bởi…thành ngữ phản ánh quan niệm, cách t duy, cách ứng xử của một dân tộc về các quy luật, hiện tợng của tự nhiên và xã hội

Con ngời thể hiện nhận thức của mình qua cách ứng xử, nói năng Vì thế kho tàng thành ngữ , tục ngữ của dân tộc nào cũng có những thành ngữ liên quan đến nói năng Các thành ngữ có từ “nói” chiếm một số lợng lớn trong hệ thống thành ngữ Việc tìm hiểu cấu tạo và giá trị ngữ nghĩa của các thành ngữ có

từ “nói” góp phần làm phong phú thêm, giàu thêm lời ăn tiếng nói sinh động trong hoạt động giao tiếp, trong việc tìm hiểu bản sắc văn hoá dân tộc Khi nghiên cứu đề tài này chúng tôi không tham vọng lớn chỉ hy vọng nó sẽ là cơ sở cho bản thân hiểu biết sâu sắc về thành ngữ Đồng thời chúng tôi muốn kết quả

đó vận dụng vào trong chuyên môn để đạt đợc hiệu quả cao hơn trong những giờ lên lớp Chính vì vậy việc đi sâu nghiên cứu đề tài này là một việc làm có giá trị thực tiễn của một giáo viên dạy cấp Tiểu học trong tơng lai.

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề.

Trong nền văn hoá dân gian Việt Nam nói chung,mà đặc biệt là nền văn học dân gian nói riêng, chúng ta không thể không đề cập tới kho tàng thành ngữ của dân tộc Sự phong phú, đa dạng về số lợng mà quan trọng hơn là sự phong phú, sinh động về khả năng sử dụng đã khiến thành ngữ trở thành vốn sống, vốn kinh nghiệm quý báu trong cách ứng xử của nhân dân ta, gắn liền với lời ăn tiếng nói của quần chúng qua bao thế hệ Để tìm hiểu, phát hiện sự phong phú và tinh tế của kho tàng văn hoá dân gian đồ sộ này rất nhiều nhà nghiên cứu

đã dày công su tầm và cho ra đời nhiều công trình mang tính khoa học với mục

đích là thống kê, giải nghĩa và nêu một số ứng dụng tiêu biểu của các thành ngữ, tục ngữ `

Trên cơ sở thống kê rất cụ thể của các công trình nghiên cứu đi trớc,

chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài: “ Khảo sỏt cỏc thành ngữ cú từ “núi’

trong tiếng Việt” Đây là một đề tài khoa học khá mới mẻ và có nhiều điểm

khác so với các công trình nghiên cứu trớc đó Sở dĩ người thực hiện đề tài này khẳng định điều đó bởi qua sự tìm hiểu, thống kê chúng tôi thấy vấn đề này đã

đợc các tác giả đi trớc mới nghiên cứu ở những hớng sau:

- Hớng thứ nhất: Tập hợp và giải thích các thành ngữ tiếng Việt Đây là công trình nghiên cứu của các tác giả làm từ điển Thuộc về nhóm này có các công trình sau:

+ “ Từ điển thành ngữ và tục ngữ Việt Nam” – Tác giả Vũ Dung, Vũ Thuý Anh, Vũ Quang Hào – Nhà xuất bản Văn hoá thông tin

+ “ Từ điển giải thích thành ngữ tiếng Việt” – Viện ngôn ngữ học, trung tâm Khoa học xã hội và Nhân văn Quốc Gia – Nhà xuất bản Giáo dục

+ “ Từ điển thành ngữ và tục ngữ Việt Nam “ – Giáo s Nguyễn Lân- Nhà xuất

+ “ Phơng diện ngữ dụng học trong thành ngữ có thành tố chỉ địa danh” của Thạc

sĩ Huỳnh Công Minh Hùng (ĐHSP Thành Phố Hồ Chí Minh)

+ “Một số nhận xét về thành ngữ có từ chỉ bộ phận cơ thể con ngời trong tiếng Nhật” của Đỗ Hoàng Ngân – Khoa Ngôn ngữ và Văn hoá các nớc phơng Đông,

Đại học Ngoại Ngữ, Đại học Quốc Gia Hà Nội

Rõ ràng là cha có công trình nào nghiên cứu một cách cụ thể những ờng hợp các thành ngữ có từ “nói” Trong đề tài,chúng tôi xem xét kiểu cấu tạo

tr-và đặc trng ngữ nghĩa của các thành ngữ có từ “nói” Chúng tôi thực hiện đề tài này với mong muốn là tìm ra tính chất mới mẻ và sinh động của thành ngữ trong kho tàng văn hoá dân gian cực kỳ phong phú và vô tận của dân tộc

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu.

3.1 Mục đích

Tìm hiểu đặc điểm cấu tạo và giá trị ngữ nghĩa của các thành ngữ có

từ “nói” trong tiếng Việt

3.2 Nhiệm vụ

Để đạt đợc mục đích đề ra, đề tài phải thực hiện các nhiệm vụ sau:

-Tìm hiểu vấn đề thành ngữ nói chung

-Khảo sát các thành ngữ có từ “nói” về kiểu cấu tạo và đặc trng ngữ nghĩa.-Bớc đầu phân tích hiệu quả sử dụng của các thành ngữ có từ “nói”

-Một số ý kiến về dạy thành ngữ ở Tiểu học

4 Đối tợng và phạm vi nghiên cứu.

Nghiên cứu các thành ngữ có từ “nói” trong tiếng Việt

1 Khái niệm về thành ngữ.

Khi nghiên cứu về thành ngữ đã có rất nhiều tác giả đa ra các quan

điểm khác nhau Sau đây là một số khái niệm về thành ngữ tiêu biểu mà chúng tôi su tầm đợc:

- Thành ngữ : Là những cụm từ cố định dùng để diễn đạt một khái niệm, ví dụ:

Ăn xổi ở thì;Ba vuông bảy tròn;Cơm sung cháo dền;Nằm xơng gối đất…

(Giáo s Nguyễn Lân(2003), Từ điển thành ngữ và tục ngữ Việt Nam, Nhà xuất bản Văn học)

- Thành ngữ : Là một loại tổ hợp từ cố định, bền vững về hình thái cấu trúc hoàn chỉnh, bóng bẩy về ý nghĩa, đợc sử dụng rộng rãi trong giao tiếp thờng ngày, đặc biệt là trong khẩu ngữ

so sánh (Thẳng nh kẻ chỉ )… hay các hoán dụ (áo chiếc quần manh, Một nắng hai sơng ).…

Ngữ cố định lấy những vật thực, việc thực để biểu trng cho những đặc

điểm, tính chất, hoạt động, tình thế phổ biến khái quát Đặc biệt là các ngữ cố…

định biểu thị các tình thế có tính chất biểu trng rất cao

Ví nh, tình thế đợc diễn đạt bằng ngữ “Chuột chạy cùng sào” Đó là tình thế của

những kẻ hèn kém bị dồn vào bớc đờng cùng, không lối thoát mặc dù đã xoay sở hết cách Rõ ràng là nếu dùng phơng tiện cụm từ tự do nh lời giải nghĩa dẫn trên, chúng ta chẳng những không thể nói lên đầy đủ những cái đáng nói của tình thế

mà còn phải nhợc điểm là dài dòng, rờm rà, nhạt nhẽo

Cho nên đa ra một sự kiện có thật “Chuột bị đuổi chạy trên các sào dựng đứng” rồi để ngời nghe, ngời đọc tự suy ra những điều có thể suy ra đợc, đó

là con đờng tốt nhất để đảm bảo đợc đủ ý, hàm súc, ấn tợng sâu sắc Biểu trng là cơ chế tất yếu mà ngữ cố định, mà từ vựng phải sử dụng để ghi nhận, diễn đạt những nội dung phức tạp hơn một khái niệm đơn

Con mèo, con chuột, con chó, con ong, con kiến ngôi chùa, pho t… ợng, ông bụt con voi, con ngựa, con rồng cái khố, tấm áo, manh quần cảnh… … …hai gái lấy một chồng, cảnh ông từ vào đền tất cả là những tài liệu mang đậm…màu sắc quê hơng, xứ sở Việt Nam trong xã hội nông nghiệp xa đợc quan sát một cách tài tình, liên hệ một cách độc đáo, đúng đắn mà tinh tế với những hiện t… -ợng nhân sinh Những tài liệu này của ngữ cố định Việt Nam khiến cho chúng không thể lẫn đợc với bất cứ ngữ cố định nào của các dân tộc khác

-2.3 Tính hình tợng và tính cụ thể

Tính hình tượng của thành ngữ là kết quả tất yếu của tính biểu trưng

Do chỗ tài liệu của các ngữ cố định là sự vật, sự kiện,cảm giác quan sát đợc, cho nên nhắc đến một ngữ cố định trớc hết là tái hiện lại những hình ảnh các sự vật,hiện tợng tài liệu đó Nhờ tính hình tợng mà ngữ cố định thờng gây ra những

ấn tợng mạnh mẽ, đột ngột tác động của chúng đậm đà và sắc.

Do có tính hình tợng nên ngữ cố định là cụ thể Do ý nghĩa của ngữ

cố định thờng vợt ra khỏi ý nghĩa trực tiếp của các sự vật, hiện tợng nên chúng có giá trị phổ biến, khái quát Nh vậy dờng nh trong ngữ cố định có sự trái ngợc giữa tính cụ thể và tính khái quát, phổ biến

Thực ra tính phổ biến, khái quát của ý nghĩa các ngữ vẫn bị chi phối bởi tính cụ thể và tính cụ thể vốn gắn liền với tính hình tợng Tính cụ thể ở đây thể hiện ở tính quy định về phạm vi sử dụng.Thứ nhất, tuy có ý nghĩa phổ biến, khái quát song các ngữ cố định không phải có thể dùng ở bất cứ sự vật, hiện tợng nào miễn là nó có tính chất hay đặc điểm mà ngữ biểu thị

Ví dụ: “ Chuột chạy cùng sào” Ngữ này có thể dùng cho rất nhiều tình thế cá

nhân và xã hội khác: Quân sự, chính trị, kinh tế nh… ng vì nhắc đến chuột, một con vật bị khinh bỉ cho nên ngữ này không phải dùng cho bất cứ hạng ngời nào cũng được, nó chỉ dùng cho những nhân vật chúng ta coi thờng, thù ghét

Thứ hai, mỗi ngữ cố định thường chỉ nêu bật một khía cạnh nào đó của tính chất,

đặc điểm đ… ợc nói tới mà thôi:tính cụ thể của nó thể hiện ở tính bị quy phạm về sắc thái ngữ nghĩa

Ví dụ: Cũng là tính chất lúng túng

“Lúng túng nh gà mắc tóc”nói đến tình trạng lúng túng do sa vào nhiều sự việc

dồn dập mà không tìm đợc cách giải quyết

“Lúng túng nh thợ vụng mất kim” là nói đến sự lúng túng không phải vì gặp nhiều

sự việc rắc rối mà là do chỗ cha có kinh nghiệm, lại mất phơng hớng

“Lúng túng nh ếch vào rạp xiếc” là nói đến sự lúng túng do bị giam hãm trong

những tình thế cực kỳ khó khăn không thi thố đợc tài năng

“Lúng túng nh chó ăn vụng bột” là nói đến sự lúng túng của những ngời phạm sai

lầm muốn che giấu lỗi lầm của mình song tang chứng vẫn sờ sờ ra đấy…

Tính bị quy định về sắc thái làm cho nghĩa của các ngữ cố định hẹp lại, do đó tính cụ thể tăng lên Mà các sắc thái mà ngữ cố định có đợc lại đợc suy

ra từ các tài liệu – tức là các sự vật, các sự việc đợc sử dùng làm biểu trng Cho

nên muốn hiểu đợc thật chắc, đúng đắn tinh tế các ngữ cố định, cần phải hiểu thật thấu đáo chính những tài liệu thực tế đợc đa vào ngữ cố định Thông thờng không quan sát “Con gà mắc tóc”, “Ngời thợ may vụng đang may vội mà lại để rơi mất kim”, “Con chó ăn vụng bột trắng cả mâm bị chủ bắt gặp” thì sẽ không thấy…những cái tài tình trong các ngữ vừa dần.

2.4 Tính biểu thái.

Nói các ngữ cố định không thể dùng cho bất cứ hạng người nào cũng

đợc thì cũng tức là nói đến tính biểu thái của chúng Các ngữ cố định thờng kèm theo thái độ, cảm xúc, sự đánh giá, có thể nói lên hoặc lòng kính trọng, hoặc sự

ái ngại hoặc sự xót thơng, hoặc sự không tán thành, lòng khinh bỉ, thái độ chê bai, sự phủ định của chúng ta đối với ng… ời, vật hay việc đợc nói tới Không chú

ý đến các sắc thái biểu cảm khác nhau thì việc dùng các ngữ cố định có khi sẽ làm hỏng các nội dung “trí tuệ” của câu nói

Hoặc: Nói tràn cung mây – nói giàn cung mây.

Chúng tôi chỉ coi đó là một thành ngữ và đa vào trong ngoặc cỏc biến thể khác

+ Kiểu cụm từ so sánh không có từ so sánh “nh”.

+ Kiểu cụm từ so sánh có từ so sánh “nh”

+ Kiểu thành ngữ lồng chéo

+ Kiểu thành ngữ có kết cấu là hai cụm từ song song

+ Kiểu thành ngữ có kết cấu là hai vế đối lập

+ Kiểu thành ngữ có kết cấu vế sau là kết quả của vế trớc

Các thành ngữ có từ “nói” đứng ở vị trí khác chúng tôi cũng chia làm các loại nhỏ theo tiêu chí trên

Nói chuyện tầm phàoNói cớp lời

Nói đãi bôiNói dè chừngNói gióng mộtNói khoác gặp dịp(thời)Nói luôn mồm

Nói trống khôngNói vu vơ

Nói vuốt đuôi

a2 Kiểu cụm từ so sánh không có từ so sánh “nh”: 18

Gồm:

Nói hay hơn hay nóiNói toạc móng heoNói thẳng ruột ngựaNói đổ xuống sông, xuống biểnNói với đầu gối

Nói bã (vã, xầu,sùi) bọt mépNói chuyện voi đẻ trứngNói con rắn trong lỗ bò raNói gần nói xa chẳng qua nói thậtNói khó cho qua buổi chợ

Nói (khoác) một tấc đến trờiNói lành sành ra giữ

Nói ngang cánh bứaNói ngọt lọt đến xơngNói phét thành thầnNói rát cổ bỏng họngNói trên trời, dới biển

Nói giàn (tràn) cung mây

*B là cụm từ : 12

Nói nh chém gạchNói nh tát nớc bèNói nh rót vào taiNói nh tát nớc vào mặtNói nh vặt miếng thịtNói nh đóng đinh(đanh) vào cộtNói nh văn sách

Nói nh băm bổNói nh đổ mẻ vào mặtNói nh móc họngNói nh sẻ cửa sẻ nhàNói nh xé vải

* B là kết cấu C – V: 18

Nói nh chó cắn maNói nh dao(rựa) chém đá

Nói nh dao chém nớc

Nói nh dao phát thạchNói nh dùi đục chấm mắm cáyNói nh đá chém xuống vựcNói nh nớc đổ đầu vịtNói nh nớc đổ lá khoaiNói nh pháo ran

Nói nh rồng cuốnNói nh dao(rựa) chém (xuống) đấtNói nh dao(rựa) chém(chặt vào) cộtNói nh đấm vào tai

Nói nh mật rót vào taiNói nh đinh(đanh) đóng cộtNói nh thánh phán

Nói nh tép nhảyNói nh vạc mặt

a3.2 A là cụm từ : 2

Nói với ngời say nh vay không trả

Nói phải nh gãi chỗ ngứa

a3.3 A là kết cấu C- V: 11

• B là danh từ : 7

Nói chua nh mẻNói dối nh cuộiNói ngọt nh đờngNói ngọt nh mía lùiNói dấm dẳng nh váy ba bứcNói trật họng nh cối xayNói dẻo nh kẹo(mạch nhaNói dấm dẳng nh váy ba bứcNói trật họng nh cối xay

Nói dẻo nh kẹo(mạch nha)

a3.4 So sánh kép: 1

Nói nh phát, nhát nh cheo

a4 Kiểu thành ngữ lồng chéo: 30

Gồm:

Nói bậy, nói bạ

Nói bóng, nói gió

Nói bóng, nói bẩy

Nói cạnh, nói khoé

Nói chày, nói cối

Nói chua, nói ngoa

Nói dông, nói dài

Nói dơi, nói chuột

Nói dựa, nói dẫm

Nói nặng, nói nhẹ

Nói đất (trời), nói trời(đất)

Nói điêu, nói toa

Nói đông, nói tây

Nói gần(xa), nói xa(gần)

Nói hơu, nói vợn

Nói khan, nói vã

Nói khoác, nói lácNói lấy, nói đểNói lếu, nói láoNói ngả, nói nghiêngNói băm, nói bổNói này, nói nọNói ngon, nói ngọtNói nhảm, nói nhíNói nhăng, nói cuộiNói quanh, nói coNói quấy, nói quá

Nói ra, nói vàoNói thánh, nói tớngNói hành(tỏi), nói tỏi(hành)

a5 Kiểu thành ngữ có kết cấu là hai cụm từ song song: 5

Gồm:

Nói xuôi cũng đợc, nói ngợc cũng đợcNói cha sạch, vạch cha thông

Nói có sách, mách có chứngNói đi cũng phải, nói lại cũng dễ ngheNói đứng, dựng ngợc

a6 Kiểu thành ngữ có kết cấu là hai vế đối lập: 11

Gồm:

Nói nh phát, nhát nh cheoNói gần(xa), nói xa gầnNói ít, suýt ra to

Nói một đằng, làm một nẻoNói ra, nói vào

Núi nặng,núi nhẹNói thì có, làm thì khôngNói trớc mà bớc không dờiNói trớc, quên sau

Nói không, nói cóNói này, nói nọ

a7 Kiểu thành ngữ có kết cấu vế sau là kết quả của vế trớc: 5

Gồm:

Nói thật mất lòngNói với ngời khôn không lạiNói với ngời dại khôn cùngNói dối thò đuôi

Nói ngay hay trái tai

b Thành ngữ có từ “nói” đứng ở vị trí khác

b1 Ngữ động: 3

Gồm:

Ăn nói một gióngThầy bói nói dựaNghe nói bùi tai

b2 Kiểu cụm từ so sánh không có từ so sánh “nh”: 7

Gồm:

Ăn mặn nói ngay hơn ăn chay nói dối

Đi buôn nói ngay không tày đi cày nói dốiLời nói đau hơn roi vọt

Lời nói đi đôi với việc làmLời nói gió bay

Mẹ chồng không ai nói tốt nàng dâuLời nói không cánh mà bay

b3 Kiểu cụm từ so sánh có từ so sánh “nh”: 2

Gồm:

Mồm nói nh sẹo gỗNhời nói nh ném châu gieo vàng

b4 Kiểu thành ngữ lồng chéo: 4

Gồm:

Bạ ăn, bạ nóiBạo ăn, bạo nói

Đi nói dối cha, về nhà nói dối chúLời ăn tiếng nói

b5 Kiểu thành ngữ có kết cấu là hai cụm từ song song: 33

Gồm:

Ăn bớt bát(đọi), nói bớt lời

Ăn chẳng hay, nói chẳng biết

Ăn chẳng(không) nên đọi,nói chẳng(không) nên lời

Ăn lúc đói, nói lúc say

Đi nói dối cha, về nhà nói dối chúHọc ăn, học nói, học gói, học mởHỏi thì nói, gọi thì tha

Lời ăn tiếng nói

Ăn nên đọi, nói nên lờiMiệng nói, chân điMiệng nói, tai ngheMiệng nói, tay làmNgời câm hay nói, thầy bói hay nhìn

Ông nói gà, bà nói vịtMột lời nói, một đọi máuMột lời nói (nhời nói) quan tiền thúng thóc, một lời nói (nhời nói) dùi đục cẳng tay

ở quen thói,nói quen sáo

S nói s phải,vãi nói vãi hay

Thở ra khói,nói ra lửaTha răng nói hớt,trớt môi nói thừa

Ăn có nhai,nói có nghĩQuan nói hiếp,chồng có nghiệp nói thừa

Ăn hơn, nói kém

Ăn ít, nói nhiều

Ăn không, nói có

Ăn no lòng, nói mất lòngBán hàng nói thách, ngời khách trả rẻBàn ra nói vào

Cú nói có, vọ nói không

Kẻ nói đi, ngời nói lại

Kẻ nói đơn, ngời nói képThơng nhau cho nhau ăn cháy, ghét nhau cho nhau cạy nồiCạy răng chẳng nói nửa lời

Thấy nói mà chua, bồ hòn có ngọt thì vua đã dùng

b7 Kiểu thành ngữ có kết cấu vế sau là kết quả của vế trớc: 19

Gồm:

Ăn nói làm sao bào hao làm vậy

Ăn ngay nói thật, mọi tật mọi lành

Ăn chay niệm phật nói lời từ bi

Ăn ốc nói mò, ăn măng nói mọc, ăn cò nói leo

Bán ăn, lấy nóiVô duyên cha nói đã cờiMồm mẹ mẻ nói chẳng sứt Con đã mọc răng, nói năng gì nữa Con lên ba, cả nhà học nói

Không tiền nói chẳng ra khôn Tay không nói chẳng nên điều Làm trai nói phân hai dễ chối Một câu nói ngay, làm chay cả tháng Một điều nói dối, sám hối bẩy ngày Một lời nói, một đọi máu

Một lời nói(nhời nói) quan tiền thúng thóc, một lời nói

(nhời nói) dùi đục cẳng tay.

Nhời nói là gói vàng Nhời nói nên vợ nên chồng Nhời nói quan tiền tấm lụa

2 Nhận xét giá trị ngữ nghĩa của các thành ngữ có từ nói “ ”

Dựa vào kết quả phân loại theo đặc điểm cấu tạo ở trên chúng tôi đã phân đợc 7 loại nhỏ Trong đó xuất hiện nhiều nhất là kiểu cụm từ so sánh có từ

so sánh “nh” với 52 thành ngữ ; thứ hai là kiểu thành ngữ có kết cấu là hai cụm

từ song song với 38 thành ngữ; thứ ba là kiểu thành ngữ lồng chéo với 34 thành ngữ; thứ t là kiểu thành ngữ có kết cấu là hai vế đối lập và kiểu cụm từ so sánh không có từ so sánh “nh” với 25 thành ngữ; thứ năm là kiểu thành ngữ có kết cấu

vế sau là kết quả của vế trớc với 24 thành ngữ; thứ sáu là ngữ động với 23 thành ngữ

Chúng tôi chỉ nhận xét giá trị ngữ nghĩa của các loại có tần số xuất

hiện cao.

2.1 Kiểu cụm từ so sánh có từ so sánh nh“ ”.

Thành ngữ so sánh có từ “nh” là kiểu kết cấu có tần số xuất hiện khá lớn Có thể nói đây là kiểu kết cấu có khả năng thể hiện rõ nhất các biểu hiện, các sắc thái khác nhau của sự vật, hiện tợng Thể hiện rõ nhất nhận thức của các tác giả dân gian về hiện thực nhiều màu vẻ của cuộc sống Phản ánh tình cảm và

t tởng của con ngời Thông qua các hình ảnh so sánh cụ thể, các thành ngữ một mặt vẽ lên hình ảnh trực quan với sự liên tởng thú vị, mặt khác gửi gắm trong đó thái độ chủ quan của ngời nói Không bằng lòng về thái độ của ai đó không chịu nghe lời, tiếng Việt có thành ngữ “Nói nh nớc đổ đầu vịt” Vịt là loài lông vũ, n-

ớc không thấm qua lông Nớc đổ qua lông, qua đầu là trơn tuột Lời nói không

đ-ợc ngời khác lắng nghe cũng trơn tuột nh nớc đổ đầu vịt vậy Cách nói hình ảnh này không những diễn đạt chính xác điều muốn nói mà làm cho ngời nghe cũng

dễ chấp nhận

Các thành ngữ so sánh có từ “nh” mà chúng tôi thống kê đợc đa phần

là các thành ngữ biểu hiện các cách nói khác nhau Nếu nh đặc trng tiêu biểu của thành ngữ nói chung là tính dân tộc, tính hình ảnh thì các thành ngữ so sánh có từ

“nh” thể hiện rõ nét đặc trng ấy Điều này thể hiện qua các sự vật, hiện tợng, hoạt

động đ… ợc lựa chọn làm đối tợng so sánh Đặc biệt là ở kiểu kết cấu A nh B mà

B là danh từ hoặc B là một cụm C-V: Nói nh khớu; Nói nh ru , Nói nh… dao chém đá; Nói nh đanh đóng cột;Nói nh tép nhảy Chỉ cần hệ thống các yếu tố…

so sánh trong thành ngữ, chúng ta đã thấy một bức tranh nho nhỏ rất đặc trng về

đời sống nông thôn Việt Nam Có thể thấy trong bức tranh này những con vật hiền lành, gần gũi với đời sống ngời nông dân: Nói nh tép nhảy(con tép);Nói nh khớu(con khớu);Nói nh vẹt(con vẹt);Nói nh chó cắn ma(con chó).Phải là ngời lao

động mò cua, cất tép, đã từng nhìn tép nhảy lao xao, lách tách trong vó, trong rổ thì mới có hình ảnh so sánh “Nói nh tép nhảy” để nhận xét cách nói liến thắng,

liên hồi, không ngừng nghỉ của ai đó Đối tợng so sánh không chỉ là các vật

dụng, hiện tợng quen thuộc gần gũi mà còn là các sự vật, hiện tợng trong trí tởng tợng của ngời nông dân Đó là các nhân vật sống trong đời sống tinh thần của rất nhiều ngời Việt Nam Tâm linh của họ cho rằng cõi dơng gian là cõi của thế giới loài ngời, cõi âm là của ma quỷ và nơi thiên đờng là cõi của thánh thần Và các nhân vật này, chúng tôi cũng thấy xuất hiện trong các thành ngữ so sánh có từ

“nói” “Nói nh chó cắn ma ; Nói nh” “ thánh phán”.

Một bộ phận các thành ngữ so sánh có từ “nh” mà chúng tôi thống kê theo giới hạn của đề tài mang nghĩa nhận xét phê phán về một số cách nói:

“Chim khôn kêu tiếng rảnh rang

Ngời khôn nói tiếng dịu dàng dễ nghe.”

Với quan niệm phổ biến là thích nghe giọng nói dịu dàng, cách nói nhẹ nhàng, ngời Việt phê phán những cách nói nh xé vải, nh móc họng, nh đấm vào tai, nh vạc mặt, nh băm bổ, nh vặt miếng thịt Các tác giả dân gian đã quan sát hoạt…

động thờng ngày của ngời dân Để rồi từ các hình ảnh thực đó đa vào thành ngữ những hình ảnh quen thuộc, đặc trng của nền nông nghiệp lúa nớc: Nói nh chém gạch; Nói nh tát nớc bè; Nói nh sẻ cửa sẻ nhà…

Hình ảnh trong thành ngữ so sánh có “nh” rất phong phú, đa dạng, có cả những món ăn cổ truyền mang đậm bản sắc dân tộc Và mỗi món ăn ấy lại có một thứ gia vị riêng, đặc trng cho nó Do đó ngời thởng thức cảm nhận đợc hơng

vị đậm đà của món ăn Trong thành ngữ so sánh có từ “nói” có thành ngữ mà nghĩa hình thành trên cơ sở độ chênh hay tính không tơng hợp giữa thức ăn và gia

vị “ Nói nh dùi đục(bầu dục) chấm mắm cáy” Bầu dục là món ăn ngon và hiếm

Chẳng thế mà trong kho tàng thành ngữ, tục ngữ của ta còn câu “ Bầu dục đâu

đến hàng thứ tám”! Vậy mà cái “Không đến hàng thứ tám” ấy lại đem chấm với mắm cáy một thứ mắm xoàng nhất, có thể nói là mạt hạng trong các loại mắm ở vùng biển! Bầu dục nếu ăn đúng cách phải là chấm với chanh, hay nớc gừng Còn mắm cáy chỉ dùng để ăn với rau muống, da cà lời nói không phù hợp thô bạo,…thiếu tế nhị cũng nh sự không tơng hợp giữa thức ăn và gia vị vậy

Đối tợng so sánh không chỉ là món ăn ngon và hiếm nh bầu dục mà