2.Tên sáng kiến và lĩnh vực áp dụng: Theo Từ điển thuật ngữ văn học của Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi thì tiếp nhận văn học là “Hoạt động chiếm lĩnh các giá trị tư tưởng, thẩm
Trang 1CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
Độc lập- Tự do- Hạnh phúc
BÁO CÁO TÓM TẮT SÁNG KIẾN, CẢI TIẾN ĐỀ NGHỊ CÔNG NHẬN DANH HIỆU CHIẾN SĨ THI ĐUA CẤP CƠ SỞ NĂM 2015
Kính gởi: Hội đồng Thi đua - Khen thưởng PGD&ĐT Thanh Bình
I SƠ LƯỢC BẢN THÂN
- Họ và tên: Hồ Toàn Thiện Năm sinh: 1981
- Trình độ chuyên môn nghiệp vụ: Đại học Ngữ văn
- Chức năng, nhiệm vụ được phân công: Giáo viên dạy lớp
- Đơn vị công tác: Trường THCS Bình Tấn- huyện Thanh Bình- tỉnh Đồng Tháp
II NỘI DUNG
1.Nêu thực trạng tình hình của tập thể, cá nhân trước khi lập thành tích, cósáng kiến, giải pháp, đề tài nghiên cứu :
Việc dạy và học văn ở bậc trung học phổ thông hiện nay vẫn còn nhữngđiều đáng buồn làm không ít các thầy giáo, cô giáo có tâm huyết với nghềphải suy nghĩ Hiện tượng học sinh ít quan tâm đến môn văn, chất lượng họctập môn văn còn thấp so với các môn học khác là khá phổ biến Điều này thểhiện rất rõ ở kết quả học tập, mà minh chứng rõ nhất đó là điểm thi hàng năm
Sở dĩ còn tồn tại hiện tượng trên có lẽ do nhiều nguyên nhân khác nhau Theotôi, trong đó nguyên nhân quyết định đó là động cơ học tập, tư tưởng tình
Trang 2cảm, sự hứng thú, khả năng cảm thụ của học sinh đối với tác phẩm văn học.Bởi trong nhận thức của mình, học sinh chưa thấy được chức năng to lớn,những điều mà văn học đem lại cho con người mà các khoa học khác khônglàm được Để khắc phục những hiện tượng trên không phải dễ dàng, mà phải
là sự nỗ lực từ nhiều phía, từ nhiều yếu tố Trong đó việc bồi dưỡng tâm hồn,tình cảm cho học sinh là một yêu cầu cấp thiết
2.Tên sáng kiến và lĩnh vực áp dụng:
Theo Từ điển thuật ngữ văn học của Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi thì tiếp nhận văn học là “Hoạt động chiếm lĩnh các giá trị tư tưởng, thẩm mỹ của tác phẩm văn học, bắt đầu từ sự cảm thụ văn bản ngôn từ, hình tượng nghệ thuật, tư tưởng, cảm hứng, quan điểm nghệ thuật, tài nghệ tác giả cho đến tác phẩm sau khi đọc: cách hiểu, ấn tượng trong trí nhớ, ảnh hưởng trong hoạt động sáng tạo…” Còn theo GS TS Phương Lựu thì “Quá trình tiếp nhận văn học được diễn ra từ một cơ chế tâm lý nhất định, thông qua hệ thống tín hiệu thứ hai trong đại não, bạn đọc đã chuyển hóa được những ký hiệu của văn bản tác phẩm, thành những ý tưởng, từ đó thể nghiệm được những tư tưởng tình cảm trong tác phẩm, tác dụng gây xúc động và nâng cao tâm hồn của chính mình”
Như vậy cội nguồn của tiếp nhận văn học là sự tương quan giữa các thuộctính bên trong, sự khái quát của tác phẩm văn học với sự vận động và cáckhuynh hướng phát triển của đời sống xã hội, tương quan với hiện thực, với kinhnghiệm, sự từng trải, không chỉ ở thời đại khi người nghệ sĩ sáng tác mà còn làcủa các thời đại sau Những quan điểm tư tưởng về lý thuyết tiếp nhận trên đãkhẳng định mối quan hệ giữa nhà văn, tác phẩm và bạn đọc, hay nói cách khác,
đó là vai trò của sáng tác và tiếp nhận văn học trong đời sống lý luận văn học,trong việc dạy và học môn văn ở nhà trường Dạy và học văn trong nhà trường
Trang 3chính là quá trình tiếp nhận tác phẩm văn học của học sinh có sự hướng dẫn, gợi
ý của giáo viên Mỗi tác phẩm văn học được xem như một “cơ thể động” nó được hình thành những lớp nghĩa khác nhau từ sự cảm nhận và khả năng“đồng sáng tạo” của người đọc Trong bài viết Từ văn bản đến tác phẩm văn học và giá trị thẩm mỹ đăng trên Tạp chí Văn học số 11/1995, PGS Trương Đăng Dung
đã khẳng định: “Một tác phẩm văn học được gọi là tác phẩm văn học với điều kiện nó có giá trị văn học Nhưng giá trị văn học (nếu có) chỉ hình thành trong quá trình đọc và sau khi đọc”
Như chúng ta đã biết “Văn học là nhân học” Vì thế trong giờ học văn,ngoài việc cung cấp những kiến thức liên quan đến sự đa dạng, phong phú củađời sống, sự tinh tế của nghệ thuật ngôn từ, văn học còn bồi dưỡng tình cảm,khơi dậy những rung động mãnh liệt trong tâm hồn người đọc Theo tôi, giờ họcvăn có hiệu quả là giờ học phải thực sự thu hút các em tích cực tham gia vàohoạt động chiếm lĩnh tác phẩm Bằng vốn sống, khả năng tư duy của mình dưới
sự định hướng của thầy giáo, cô giáo, học sinh có thể khám phá những tầng ýnghĩa khác nhau của tác phẩm Đằng sau mỗi bài học, học sinh tiếp nhận đượcmột dung lượng kiến thức nhất định và cần thiết, sau đó rút ra những bài học,kinh nghiệm sống cho bản thân mình
Tuy nhiên trong thực tế dạy học hiện nay, có rất nhiều học sinh không thực
sự say mê với môn Văn.Vì sao lại như vậy, để trả lời cho câu hỏi này, tôi đã chọn đề tài: “Bồi dưỡng niềm say mê môn Ngữ văn cho học sinh thông qua câu lạc bộ văn học và câu lạc bộ bạn yêu sách”
Hơn nữa, chất lượng dạy học Văn của huyện Thanh Bình nói chung của đơn
vị trường THCS Bình Tấn nói riêng, thời gian gần đây có biểu hiện thụt lùi, điều
đó được thể hiện qua kết quả của một số kì thi quan trọng như kì thi chọn học
Trang 4sinh giỏi cấp tỉnh, cuộc thi Văn hay chữ tốt, thi viết thư quốc tế UPU, thi tuyển sinh vào lớp 10 đều đạt kết quả không cao.
Với đề tài này, tôi hy vọng sẽ làm thay đổi nhận thức của xã hội, giáo viên vànhất là học sinh đối với môn Văn Và có thể áp dụng rộng rãi cho giáo viên giảng dạy môn Văn trong toàn huyện
3.Mô tả nội dung, bản chất của sáng kiến
Nhằm không ngừng nâng cao chất lượng dạy và học môn văn, trước hết cần phải bồi dưỡng, cung cấp cho học sinh những kiến thức liên quan đến môn học cũng như những kiến thức xã hội khác
Với tư cách là một chủ thể tiếp nhận, đứng trước một tác phẩm văn học,mỗi học sinh luôn được đặt ở một tầm đón nhận nhất định Tầm đón nhận đó lạiđược hình thành từ nhiều yếu tố khác nhau như: vốn sống bản thân, môi trườngvăn hóa, trình độ học vấn, giới tính, sở thích… từ đó hình thành nên ở học sinh
từ thế giới quan đến nhân sinh quan, từ khuynh hướng tình cảm đến hứng thúthẩm mỹ Và sẽ có ảnh hưởng tích cực đến hoạt động cảm thụ của học sinh tronggiờ học văn Với lứa tuổi trung học cơ sở, học sinh đã hình thành và dần dầnhoàn thiện tính cách, những vốn sống từ thực tế sẽ là hành trang giúp các em đốichiếu, soi rọi vào tác phẩm để rút ra những ý nghĩ, cảm nhận cho riêng mình Động cơ tiếp nhận là một trong những yếu tố tác động rất lớn đến hiệu quảhọc tập môn văn của học sinh bậc trung học phổ thông Như chúng ta đã biết,không giống các hình thái ý thức xã hội khác, cái mà văn học mang đến chongười đọc là hết sức trừu tượng, vô hình nhưng lại sâu sắc Từ những câu chữ,những hình tượng nghệ thuật văn học đã khơi dậy cho người đọc những cảm xúc
thẩm mỹ sâu lắng Khi đọc câu ca dao: “Chiều chiều ra đứng ngõ sau, trông về quê mẹ ruột đau chín chiều” chắc hẳn sẽ gợi cho chúng ta một nỗi nhớ bâng
Trang 5khuâng, da diết về quê hương, về gia đình Đó là tâm trạng của một cô gái đi lấychồng xa hay cũng là tâm trạng chung của những đứa con xa xứ.
Sau mỗi giờ học văn, học sinh phải được hưởng thụ và bồi đắp những tìnhcảm thẩm mỹ Thông qua mỗi tác phẩm văn học, học sinh cảm nhận được vẻ đẹptâm hồn nhà văn, vẻ đẹp của con người, hướng đến cái đẹp hoàn thiện, biếtngưỡng mộ trước những chân lý thời đại, biết tôn trọng cái đúng, cái tốt, cáithiện, cái mới, mạnh dạn lên án cái sai, cái xấu, cái ác và cái cũ lạc hậu làm kìmhãm sự phát triển của xã hội Hình thành ở học sinh ý thức công dân, biết gắnmình vào vận mệnh đất nước, của dân tộc và số phận của con người Đến với tácphẩm văn học là đến với cái đẹp của cuộc sống, của con người Mỗi chúng takhông khỏi xúc động và suy nghĩ khi đọc những vần thơ của Chế Lan Viên:
“Khi ta ở, chỉ là nơi đất ở,
Khi ta đi, đất đã hoá tâm hồn”.
Ở một khía cạnh khác, văn học sẽ cung cấp cho học sinh những kiến thức
cơ bản về đời sống, giúp cho học sinh mở mang kiến thức Thông qua mỗi giờhọc văn giúp cho học sinh hiểu biết thêm những quy luật của lịch sử, bản chấtcủa xã hội, những trạng thái của đời sống cùng tri thức về nhiều lĩnh vực khác.Thông qua tác phẩm văn học học sinh còn hiểu thêm về phong tục, tập quán, nềnvăn hóa của các quốc gia, dân tộc trong các thời kỳ khác nhau
Một động cơ nữa giúp cho học sinh đến với văn học và có hứng thú trong giờhọc văn đó là muốn được bồi dưỡng thêm về tư tưởng, đạo đức, lý tưởng…Trướcngưỡng cửa cuộc đời, đa số học sinh vẫn băn khoăn muốn tìm cho mình một lẽsống, một thái độ nhân sinh, để mà kiên định suốt cả cuộc đời Cũng có lúc gặpnhững biến cố trong đời sống gia đình, xã hội, có những dằn xé nội tâm như muốntìm sự giãi bày, một lối thoát…lúc đó tác phẩm văn học trở thành người bạn thân
Trang 6thiết, ở đó sẽ đưa ra lời giải đáp quý giá bắt nguồn từ triết lý nhân sinh làm xoa dịu
đi những tâm tư trĩu nặng trong lòng
Ngoài tầm đón và động cơ tiếp nhận, để tác phẩm văn học thực sự đến vớihọc sinh, giờ học văn có hiệu quả còn là yếu tố tâm thế nữa Hàng ngày, hànggiờ con người luôn ở trong những tâm trạng khác nhau, lúc vui, lúc buồn, khihào hứng, khi lo âu… Do đó tâm thế tiếp nhận rất phức tạp
Đối với dạy và học văn thì trạng thái hân hoan là quan trọng nhất Một giờhọc mà học sinh tiếp nhận một cách chủ động thì chắc chắn sẽ mang lại hiệu quảcao Tất nhiên phải có sự chuẩn bị từ nhiều phía Về phía giáo viên phải chuẩn bịnội dung bài giảng, phương pháp lên lớp, những tình huống có vấn đề; về phíahọc sinh phải có bước chuẩn bị bài trước khi đến lớp, phải đọc trước và hiểuđược nội dung cơ bản của tác phẩm
Qua thực tế giảng dạy bộ môn Văn học ở trường THCS chúng tôi nhận thấy có một thực trạng là phần lớn học sinh không thích học môn văn Nguyênnhân có nhiều, song trước hết có lẽ vì học văn và dạy văn là một công việc khó.Người dạy cũng như người học trước hết phải có niềm say mê, yêu thích vănchương, có tâm hồn nhạy cảm, giàu cảm xúc, thêm vào đó là một vốn tri thứcphong phú, vốn tiếng Việt dồi dào
Đó là những yêu cầu khắt khe, mang tính đặc thù của bộ môn văn học Mặtkhác, xu hướng nghề nghiệp hiện nay khá rộng mở đối với các ngành khoa học
tự nhiên, tính thực dụng trong học tập cũng là một nguyên nhân khiến học sinhngày càng thờ ơ với bộ môn Văn học Đặc biệt, hình thức truyền thụ truyềnthống lấy thuyết giảng làm chính đã trở nên đơn điệu, xơ cứng, không phù hợpvới tâm lý con người hiện đại Điều này cũng đã ảnh hưởng không nhỏ đến hứngthú học tập, khả năng sáng tạo của học sinh
Trang 7Và như chúng ta đã biết, để có được niềm say mê văn học thì đó không phải
là ngày một ngày hai mà là cả một quá trình lâu dài và dày công Để bồi dưỡng
niềm say mê văn học cho học sinh, chúng tôi chọn mô hình câu lạc bộ văn học
và câu lạc bộ bạn yêu sách, qua một thời gian hoạt động tuy chưa dài nhưng
cũng có được kết quả đáng khích lệ
Nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy bộ môn Văn học, gần đây, trên cácdiễn đàn nghiên cứu, các hội nghị, hội thảo, người ta đã bàn nhiều đến vấn đề đổimới phương pháp dạy học Mối quan tâm bức xúc đối với những người trực tiếpgiảng dạy văn học ở nhà trường phổ thông là làm thế nào để phát huy tính chủđộng sáng tạo của học sinh, nâng cao hiệu quả giáo dục thẩm mỹ, khơi gợi niềmsay mê hứng thú học tập bộ môn Văn học trong tình hình hiện nay
Giải quyết thực trạng trên đây, theo chúng tôi, cần phải kết hợp đổi mớiphương pháp giảng dạy cả giờ chính khoá lẫn hoạt động ngoại khoá, mà trướchết là phải có một quan niệm đúng về tầm quan trọng, ý nghĩa của những hoạtđộng ngoại khoá Văn học
Theo dõi quá trình đổi mới phương pháp dạy học Văn - tiếng Việt ở nhàtrường phổ thông trong những năm gần đây, chúng tôi nhận thấy nội dung đổimới thường tập trung vào giờ chính khoá, còn hình thức ngoại khóa thì ít đượcchú trọng triển khai Phải chăng hoạt động ngoài giờ của học sinh là không quantrọng, không đóng vai trò trong việc nâng cao chất lượng giảng dạy và học tập
bộ môn? Đã đến lúc cần xác định lại vị trí, vai trò của hoạt động ngoại khoá,phát huy cao độ tính năng động sáng tạo, niềm hứng thú của học sinh
Hoạt động ngoại khoá Văn học theo quan niệm đổi mới phương pháp dạyhọc là một hình thức tự học tích cực, bổ ích và có hiệu quả, nối liền bục giảng
Trang 8với thực tiễn đời sống, mở rộng, kéo dài trường suy tưởng - thẩm định về bàihọc cho học sinh; phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của người học, kiểmtra lại chất lượng dạy học trong giờ chính khoá Hoạt động ngoại khoá Văn học,
vì thế, vừa là hoạt động giáo dục, vừa là hoạt động thẩm mỹ, "góp phần tạo ra lốisống văn hoá và khả năng hưởng thụ văn hoá nghệ thuật cho học sinh Qua hoạtđộng ngoại khoá Văn học, học sinh được phát triển cân đối về trí tuệ, đạo đức,thể dục và mĩ dục" (Phan Trọng luận, Phương pháp dạy văn, Nxb Đại học Quốcgia 1996, Tr 381)
Hoạt động ngoại khoá Văn học càng cần thiết và bổ ích khi được áp dụng
vào quá trình dạy học phần Văn học dân gian ở THCS vì những lí do sau:
Thứ nhất: Ngoại khoá Văn học dân gian góp phần làm sáng tỏ những đặctrưng cơ bản của Văn học dân gian (tính tập thể, tính truyền miệng, tính dị bản,gắn với sinh hoạt xã hội ) - điều mà giáo viên và học sinh rất khó thực hiệntrong giờ chính khoá do hạn chế về điều kiện và thời gian giảng dạy
Ví dụ: Để làm rõ đặc điểm gắn với sinh hoạt xã hội của Văn học dân gian, người dạy phải lý giải về hoàn cảnh nảy sinh và môi trường diễn xướng của nó;Làm sáng tỏ tính dị bản thì cần phải so sánh nhiều văn bản khác nhau Nhữngthao tác này khó có thể thực hiện được trong giờ chính khoá
Thứ hai: Ngoại khoá văn học dân gian cho phép chúng ta khai thác tácphẩm Văn học dân gian ở nhiều góc độ, thoả mãn nhu cầu làm "sống lại" tácphẩm Văn học dân gian trong môi trường diễn xướng, thông qua các hình thứctrình diễn bằng lời - nhạc - vũ, làm sáng lên những vẻ đẹp độc đáo của Văn học dân gian
Trang 9Thứ ba: Ngoại khoá Văn học dân gian cho phép người dạy khắc phụcđược những bất cập trong chương trình giữa thời gian cho phép và khối lượngkiến thức cần phải truyền đạt; có thể mở rộng và đào sâu những nội dung quantrọng, bổ sung những vấn đề chưa được đặt ra trong chương trình chính khoá
Thứ tư: Ngoại khoá Văn học dân gian còn tăng cường tính thời sự, tính xãhội cho nội dung bài học Qua hoạt động ngoại khoá Văn học dân gian, học sinh
có thể hiểu sâu hơn về những giá trị văn hoá dân gian của quê hương, đất nước
Thế nhưng, lâu nay trong nhà trường phổ thông, hoạt động ngoại khoáVăn học được hiểu là hoạt động ngoài giờ học, là một hoạt động phụ, nằm ngoàiquản lý chuyên môn Việc tổ chức ngoại khoá Văn học tuỳ thuộc vào quỹ thờigian vốn rất hẹp hòi, vào năng lực và nhiệt tình của người dạy và nhu cầu, hứngthú của người học Nó được coi là một hoạt động giải trí, tổ chức theo hình thứcmột chương trình văn nghệ (ca - múa - nhạc), thiếu nhất quán về chủ đề, sơ sài,phiến diện về mặt nội dung Sở dĩ có tình trạng như vậy vì chương trình nội khoálâu nay chỉ chú trọng cung cấp kiến thức về mặt số lượng, coi nhẹ việc rèn luyện
kĩ năng, tách rời lý thuyết với thực hành Mọi yêu cầu mục đích của môn học coinhư đã được giải quyết triệt để khi bài giảng trên lớp chấm dứt Theo chúng tôi,quan niệm về hoạt động ngoại khoá văn học như trên là chưa thoả đáng, chưaquan tâm đúng mức đến lợi ích của hoạt động này trong quá trình giảng dạy vàhọc tập bộ môn
nghĩa thực tiễn vừa có ý nghĩa khoa học Tuy nhiên, để tổ chức tốt hoạt động nàycần phải có sự chuẩn bị kỹ lưỡng về khâu tổ chức và nghiên cứu kĩ về chươngtrình Căn cứ vào tình hình thực tế ở nhà trường phổ thông và nhu cầu học tập
Trang 10của bộ môn, chúng tôi xin đề xuất một số hình thức tổ chức hoạt động ngoạikhoá Văn học dân gian cho đối tượng là học sinh THCS như sau:
3.1 Ngoại khoá về truyện cổ dân gian
a.Phần chuẩn bị:
- Sau khi học sinh đã được học bài khái quát về Văn học dân gian, tổ chuyênmôn phân công giáo viên ra và hướng dẫn học sinh viết một số đề tài tìm hiểu vềgiá trị nội dung, nghệ thuật của truyện cổ dân gian
- Giáo viên chọn những bài viết tốt của học sinh để trình bày trong câu lạc bộ ,sau đó đưa ra để góp ý, thống nhất chung
- Hướng dẫn học sinh đọc thêm những truyện cổ dân gian ngoài chương trình đểchọn và dựng hoạt cảnh chuyển thể từ truyện cổ dân gian (Ví dụ: truyện về cácthầy đồ, thầy bói, thi nói khoác )
- Phân công trang trí, chuẩn bị loa máy, trang phục cho phù hợp với yêu cầu củacâu lạc bộ Văn học dân gian
- Định thời gian tổ chức CLB, gửi giấy mời
b Phần thực hiện chương trình: (Trong thời gian 90 phút)
+Lời khai mạc: (5 phút)
- Giới thiệu chương trình CLB
- Mục đích, ý nghĩa, quá trình chuẩn bị cho CLB
+ Báo cáo của học sinh: ( 15 phút)