Sử dụng đồ dùng trong dạy học Địa lý lớp 7- minh họa bằng một bài giảng

Đây là môn khoa học có khảnăng làm cơ sở bước đầu cho việc hình thành thế giới quan khoa học, giáo dục tưtưởng tình cảm đúng đắn, đồng thời tạo cho học sinh bước đầu có thể vận dụngnhững

PHÒNG GIÁO DỤC THÀNH PHỐ RẠCH GIÁ

TRƯỜNG THCS LÊ QUÝ ĐÔN

Sáng kiến kinh nghiệm

A ĐẶT VẤN ĐỀ

1./ Đặc trưng của bộ môn Địa Lý :

Hiện nay, chương trình đổi mới sách giáo khoa nói chung, sách giáo khoaĐịa Lý nói riêng rất cần thiết trong nhiệm vụ đào tạo thế hệ trẻ Việt Nam – nhữngngười lao động phục vụ đắc lực cho sự nghiệp công nghiệp hóa , hiện đại hóa đấtnước trong hai thập kỷ đầu của thế kỷ XXI, với đặc trưng riêng của mình, môn Địa

Lý trong nhà trường THCS, giúp học sinh có được những kiến thức phổ thông cơbản, cần thiết về Trái Đất – môi trường sống của con người và những hoạt độngcủa loài người trên bình diệân quốc tế và dân tộc Đây là môn khoa học có khảnăng làm cơ sở bước đầu cho việc hình thành thế giới quan khoa học, giáo dục tưtưởng tình cảm đúng đắn, đồng thời tạo cho học sinh bước đầu có thể vận dụngnhững kiến thức địa lý để ứng xử phù hợp với môi trường tự nhiên, xã hội xungquanh, phù hợp với yêu cầu của đất nước và xu thế của thời đại

Vì vậy, trong dạy học Địa Lý, người giáo viên trong thiết kế bài dạy ngoàiviệc sử dụng các phương pháp dạy học cho phù hợp cộng với cách thức truyền thụtri thức hợp lý cho học sinh thì theo tôi trong đó rất cần phải biết cách chọn lọc và

sử dụng các phương tiện dạy học (thiết bị dạy học) một cách tối ưu để học sinh dựatrên cơ sở làm việc với các thiết bị này có thể lĩnh hội kiến thức, rèn luyện kỹ năng

và đặc biệt đó cũng là một trong những yếu tố làm tăng hứng thú học tập, khắc sâukiến thức cho các em và làm cho giờ học trở nên sinh động, sôi nổi hơn

Trước vấn đề trên tôi đã mạnh dạn chọn đề tài "Sử dụng đồ dùng trong dạy học Địa lý lớp 7- minh họa bằng một bài giảng " để đưa ra những ý tưởng và

việc làm cụ thể mà tôi đã áp dụng trong qúa trình giảng dạy Đây chỉ là ý kiến củariêng tôi được trình bày trong phạm vi giới hạn bài viết nhỏ này Rất mong được sựđóng góp ý kiến của các đồng nghiệp và các cấp lãnh đạo chuyên môn

2./ Đặc điểm tình hình :

a

a Thuận lợi:

Việc giảng dạy địa lý ở trường tôi có những thuận lợi nhất định:

-Đội ngũ giáo viên trẻ, khỏe, tâm huyết với nghề

-Được sự giúp đỡ của các cấp lãnh đạo nên chúng tôi thường được tham giacác buổi tập huấn thay sách, trao đổi, thực hiện chuyên đề, hội giảng… Để nângcao trình độ chuyên môn

- Cùng với sự phát triển của công nghệ thông tin, đã hỗ trợ tôi rất nhiềutrong công việc soạn giảng, đặc biệt trong khâu tìm kiếm hình ảnh, thông tin.b

-Một số học sinh diện khu phố nên ý thức học tập chưa tốt, đặc biệt trongkhâu sử dụng đồ dùng, các dụng cụ trực quan cịn nhiều hạn chế

Trên đây là những khĩ khăn rất thực tế đáng trăn trở vì vậy Ban giám hiệunhà trường, người giáo viên đứng lớp phải làm như thế nào cho học sinh cĩ hứngthú để học tập Riêng bản thân tơi – với bộ mơn Địa Lý của mình, tơi đã cố gắngtìm tịi đưa ra những phương pháp giảng dạy phù hợp với từng lớp, từng khối vàđặc biệt là rất quan tâm đến vấn đề chọn lọc và sử dụng các phương tiện dạy họctrong mỗi bài dạy của mình để tạo hứng thú, niềm hăng say học tập cho học sinh.Với đề tài này tơi xin trình bày trong phạm vi Địa Lý lớp 7 -khối lớp tơi đang trựctiếp giảng dạy trong năm học (2007-2008)

B NỘI DUNG:

1./ Cơ sở lý luận:

Phương tiện dạy học là một nhân tố trong quá trình dạy học, nĩ cùng vớinhững nhân tố khác : mục đích, nhiệm vụ, nội dung dạy học, hoạt động của giáoviên học sinh tạo thành một thể hồn chỉnh và cĩ quan hệ biện chứng thúc đẩyquá trình dạy học đạt đến mục đích nhất định Vì vậy, việc vận dụng và tiến hànhcác phương pháp dạy học khơng thể tách rời việc sử dụng các phương tiện dạyhọc

Phương tiện dạy học là mợt tập hợp những đối tượng vật chất được giáoviên sử dụng với tư cách là những phương tiện điều khiển hoạt động nhận thức củahọc sinh và đối với học sinh, phương tiện cịn là một nguồn tri thức phong phú đểlĩnh hội tri thức, rèn luyện kỹ năng

Thơng qua việc sử dụng các phương tiện dạy học, giáo viên cịn giúp họcsinh đào sâu những tri thức đã lĩnh hội được và kích thích hứng thú nhận thức,năng lực quan sát, năng lực phân tích, tổng hợp để rút ra được những kết luận cầnthiết cĩ độ tin cậy

Bên cạnh đĩ cũng giúp cho giáo viên cĩ thêm những điều kiện thuận lợi đểtrình bày bài giảng một cách tinh giản, đầy đủ, sâu sắc … Điều khiển hoạt động

nhận thức của học sinh cũng như kiểm tra, đánh giá kết quả học tập được thuận lợihơn, có hiệu quả hơn.

Trong việc đổi mới phương pháp dạy học – phương tiện dạy học là đốitượng để học sinh chủ động, tự lực (đến mức tối đa) khai thức tri thức địa lí dưới

sự hướng dẫn của giáo viên Qua sử dụng các phương tiện dạy học, học sinh cóđiều kiện phát triển năng lực tư duy

Đặc biệt, khi sử dụng các phương tiện dạy học, học sinh sẽ luyện được kỹnăng, kỹ xảo địa lý và hình thành ở các em những phẩm chất : kiên trì , tự giác,tích cực, óc thẩm mỹ … Đây là những đức tính cần cho các em khi bước vào cuộcsống

Như vậy , có thể nói rằng các phương tiện Địa Lý nếu được sử dụng đúngđắn sẽ góp phần tích cực vào việc nâng cao giờ giảng và hoàn thiện thái độ học tậpcủa học sinh

2./ Cơ sở thực tiễn:

Trên thực tế nhiều giáo viên Địa Lý đã tích cực nghiên cứu và sử dụng cóhiệu quả các phương tiện kết hợp với đồ dùng dạy học tự tạo Nhưng cũng cónhiều giáo viên còn coi nhẹ việc sử dụng phương tiện dạy học và phương pháptrực quan trong giờ lên lớp Trong nhiều giờ dạy Địa Lý hầu như không có các bản

đồ cần thiết… Một số khác chỉ vẽ sơ đồ trên bảng, rất mất thời gian và điều quantrọng hơn là không đảm bảo tính khoa học Có giáo viên sử dụng các phương tiệnnhư : bản đồ, biểu đồ , bảng số liệu, tranh ảnh … chỉ dừng ở chức năng trực quanchứ chưa khai thác được nội dung

Việc hướng dẫn học sinh rèn luyện kỹ năng dựa vào các phương tiện trựcquan hầu như ít được chú ý… Việc sử dụng sách giáo khoa và các tài liệu thống

kê chưa đúng mục đích, các phương tiện kỹ thuật ( băng video, máy vi tính , phimđèn chiếu…) hầu như không có…

Chính vì vậy dẫn đến tình trạng không thích học môn Địa Lý và chất lượnggiảng dạy – học tập có phần giảm sút

Trong việc dạy học bộ môn Địa Lý 7, để sử dụng phương tiện dạy học cóhiệu quả , bản thân tôi xin đưa ra một số biện pháp thực hịên trong quá trình dạyhọc ở trừơng THCS Lê Quý Đôn.

3./ Biện pháp thực hiện chung :

Các phương tiện dạy học Địa lí chủ yếu ở lớp 7 gồm các bản đồ, lược đồ,biểu đồ,

sơ đồ, tranh ảnh, các sự vật, hiện tượng liên quan đến bài giảng- chủ yếu là địa lýcác châu luc trên thế giới Vì vậy, theo tôi:

a.Khi sử dụng các phương tiện, giáo viên cần tập trung vào việc sử dụng các

đồ dùng dạy học như một nguồn kiến thức và hạn chế dùng các phương tiện dạyhọc thông thường là chỉ để minh họa

Ví dụ: khi dạy bài Ôâ nhiễm môi trường ở đới ôn hòa trong phần 1: Ôâ nhiễmkhông khí Giáo viên nên cho học sinh quan sát một số bức tranh sau đây:

Đô thị giờ cao điểm Giải quyết hậu qủa chất phóng xạ

Giáo viên nêu câu hỏi: Hãy nêu những nguyên nhân gây ô nhiễm không khí ởđới ôn hòa?

->Học sinh sẽ không khó để trả lời:

+ Do khí thải công nghiệp

Ví dụ:Trước khi vào bài 52: Thiên nhiên Châu Âu(tiếp theo), ở phần kiểm trabài cũ, giáo viên yêu cầu học sinh phải xác định vị trí địa lí và địa hình châu Âubằng bản đồ treo tường tự nhiên châu âu

Như vậy với sự tiếp thu bài học ở tiết trước, học sinh sẽ dựa vào các kí hiệu,màu sắc để lên bảng xác

Bắc, Nam, Tây, Đông

+ Tiếp giáp với

Ví dụ: Khi dạy bài 21: Môi

trường đới lạnh, ở phần 1- đặc

điểm môi trường, giáo viên cho

học sinh quan sát biểu đồ nhiệt độ

và lượng mưa ở Hon-man

(Canada)

† Dựa vào biểu đồ khí hậu

Hon-man em hãy nêu diễn biến

nhiệt độ và lượng mưa trong năm ở đới lạnh? Từ đó rút ra kết luận đặc điểm khíhậu ở môi trường đới lạnh?

d.Trong thực tế giảng dạy, tôi nhận thấy không phải bất kì một tiết học nàokhi cần thì phòng thiết bị của nhà trường cũng có đầy đủ các đồ dùng dạy học đápứng cho bài Vì vậy theo tôi, là một người giáo viên thì đứng trước trường hợp đóchúng ta nên tự làm đồ dùng dạy học phục vụ công tác giảng dạy cho mình, cho tổ (

Sử Địa)

Ngoài ra, trong dạy học Địa Lý , đối với người giáo viên việc tự tạo một bản

đồ câm có ý nghĩa lớn trong việc củng cố kiến thức cho học sinh, làm cho các emkhông bị uể oải, mệt mỏi sau

tiết học để tiếp tục cho tiết học

kế tiếp Đồng thời làm cho tiết

học trở nên sinh động, tăng

Sau đó yêu cầu học sinh

dựa vào nội dung bài vừa học

lên bảng dán vào bản đồ trống

các ngành công nghiệp truyền

thống và công nghiệp hiện đại ở

Bắc Mĩ những kí hiệu của các

ngành công nghiệp mà giáo viên đã chuẩn bị sẵn cho học sinh Với phương phápnày, có thể huy động nhiều học sinh làm việc, tăng hứng thú học tập, đặc biệt đốivới những học sinh yếu

e Để có thể sử dụng các tranh Địa Lý có kết quả, người giáo viên cần chú ýlựa chọn các bức tranh phù hợp với mục đích và nội dung bài giảng

Việc lựa chọn, sưu tầm các tranh ảnh thì giáo viên có thể huy động lựclượng học sinh tham gia, hướng dẫn các em cùng làm việc.

Trong quá trình dạy địa lí lớp 7, theo tôi người giáo viên nên triệt để khaithác những tranh ảnh minh hoạ trong sách giáo khoa, bởi vì đây là những phươngtịên minh họa đã được lựa chọn để thể hiện các sự vật hiện tượng cụ thể, điển hìnhnhất Tuy nhiên không phải kênh hình nào trong sách giáo khoa cũng đều hợp lí cả,

vì thế giáo viên phải biết chọn lọc và có sự thay đổi khi cần thiết

Ví dụ: Ở bài 47- châu Nam Cực-châu lục lạnh nhất thế giới, hình 47.1SGK:Lược đồ tự nhiên châu Nam Cực hầu như không phù hợp với bản đồ treo tường,học sinh rất khó quan sát, nên tôi đã yêu cầu học sinh không quan sát hình sáchgiáo khoa nữa mà sử dụng Tập bản đồ thế giới và các châu lục- một phương tiện

mà theo tôi không thể thiếu trong học tập Địa lí nói chung và đặc biệt quan trọngtrong Địa lí lớp 7

Và như thế với bản đồ địa lí tự nhiên châu nam cực trong Tập bản đồ thếgiới ( trang 34, 35) và các hình ảnh sinh động khác sẽ giúp học sinh dễ dáng quansát và phát hiện các đối tương địa lí: vị trí, địa hình, khí hậu, sinh vật… ở châuNam cực

Để học sinh có thể làm việc thuận tiện với Tập bản đồ thế giới nói chung,giáo viên nên hướng dẫn học sinh tìm hiểu về cấu trúc của tập bản đồ: đọc" lời nóiđầu" để hiểu về sách, cách sử dụng, xem bảng chú giải ở các trang đầu, tập tra cứucác địa danh xếp theo vần A,B,C ở cuối tập bản đồ và thực hiện các nhiệm vụ cụthể tùy theo yêu cầu của từng bài

f Trong địa lí lớp 7 ta thường bắt gặp các bảng số liệu thống kê, giáo viên

sử dụng các số liệu thống kê làm cơ sở đẻ rút ra các nhận xét địa lí khái quát, hoặc

có thể dùng để cụ thể hóa, hoặc minh họa, làm rõ các kiến thức địa lí Bằng việcphân tích các số liệu, bảng số liệu, học sinh có thể tự mình thu nhận được các kiếnthức cần thiết, hoặc nhờ vào việc xem xét các mối liên quan của số liệu tương ứng,học sinh sẽ nắm rõ và chắc hơn các tri thức cần thiết

Ví dụ: Trong bài 49- Dân cư và kinh tế châu Đại Dương, ở mục 2: kinh giáo viên yêu cầu học sinh dựa vào bảng số liệu thống kê dưới đây, nêu nhận xét

tế-về trình độ phát triển kinh tế và cơ cấu thu nhập quốc dân của một số quốc gia ởchâu Đại Dương?

Nước

Các tiêu chí Ô-xtrây-li-a Niu Di-len Va-nu-a-tu

Pa-puaNiu Ghi-ne

1 Thu nhập bình quân

đầu người (USD)

2 Cơ cấu thu nhập quốc

13026,7

92566

1146,2

199,271,8

677,5

2741,531,5

Học sinh dựa vào các tiêu chí để nhận xét:

- Trình độ phát triển kinh tế giữa các nước không đều, có nước phát triểnmạnh ( Oxtraylia, Niu Dilen), các nước khác – quốc đảo có nền kinh tế chậm pháttriển ( Vanuatu, Papua Niu ghine )

- Cơ cấu thu nhập quốc dân cũng có sự chênh lệch: góp phần nhiều nhất vàothu nhập quốc dân là ngành dịch vụ, tiếp theo là ngành công nghiệp và cuối cùng lànông nghiệp

g Đối với học sinh, cần phải đọc nội dung trong sách giáo khoa, soạn vànghiên cứu trước hệ thống các câu hỏi theo hướng dẫn của giáo viên Đồng thời,các nhóm học sinh có thể sưu tầm, tự làm các đồ dùng học tập đơn giản theo yêucầu và hướng dẫn của giáo viên nhằm phục vụ cho việc học tập của mình

h Tất nhiên để sử dụng các phương tiện dạy học Địa Lý đạt hiệu quả cao,trong mỗi tiết học người giáo viên cần hết sức lưu ý chuẩn bị chu đáo ở khâu soạngiáo án

Những việc làm này đối với tôi- một giáo viên mới vào nghề thì việc chuẩn

bị giáo án và các phương tiện dạy học kèm theo phải thật kĩ càng, chu đáo

Đồng thời khi sử dụng phương tiện dạy học địa lý giáo viên nên lưu ý : -Tùy theo điều kiện trang thiết bị của trường mà xác định các phương tiệndạy học cần sử dụng sao cho hợp lý và tối ưu.

-Xem xét kiểm tra và sử dụng thử trước khi lên lớp để nắm được quy trìnhhoạt động và cách thức sử dụng Hiện nay các thiết bị kĩ thuật hiện đại được sửdụng phổ biến trong dạy học địa lí ở trường THCS gồm có: phim video giáo khoa,máy chiếu Overhead, các CD-ROM, máy vi tính, internet, các phần mềm…

-Xác định một cách hợp lý thời điểm sử dụng phương tiện trong tiết học.Sau đây là một giáo án minh họa cụ thể:

Tiết 21 Bài 19: MÔI TRƯỜNG HOANG MẠC

- Xác định nơi phân bố các hoang mạc trên thế giới.

- Đọc và so sánh 2 biểu đồ nhiệt độ và lượng mưa.

- Đọc và phân tích ảnh địa lí.

II Chuẩn bị

1 Giáo viên: - Các tranh ảnh , biểu đồ khí hậu ở hoang mạc.

- Lược đồ phân bố hoang mạc trên thế giới.

- Phim tư liệu về tiểu hoang mạc ở Việt Nam

2 Học sinh:- Ôn lại các kiến thức , kĩ năng đã học

III Tiến trình trên lớp:

1 ổn định tổ chức lớp

- Quan sát và điều chỉnh lớp cho hợp lí tạo không khí làm việc.

2 Kiểm tra bài cũ

Chọn nối các cảnh quan với các kiểu môi trường cho phù hợp :

Các kiểu môi trường Làm

2 - b Nhiệt độ khá thấp ,biên độ lớn, lượng

mưa khá ít mưa theo mùa

3 Dạy bài mới:

Giới thiệu bài: ở các tiết trước các em đã đựơc học về các môi trường khí hậu ,có 1 môi trường khí hậu được coi là khắc nghiệt nhất đó là môi trường hoang mạc Vậy môi trường này có đặc điểm như thế nào? chúng ta hãy vào bài học hôm nay:

bản

- GV treo lược đồ phân bố hoang mạc

trên thế giới (hình 19.1 SGK) và yêu cầu

1 Đặcđiểm củamôi

trường

? Chỉ và nêu vị trí của mơi trường hoang

mạc trên lược đồ?

Giáo viên chuẩn xác…

? Dựa vào kiến thức đã học giải thích vì

sao hoang mạc lại hình thành ở những nơi

đĩ?

Giáo viên tiểu kết…

? Nhận xét diện tích hoang mạc trên trái

đất?

-GV yêu cầu HS quan sát h19.2 và

19.3 SGK- biểu đồ nhiệt độ và lượng mưa

của hoang mạc Xahara và Gơbi

- HS lên bảng xác định:

Nằm ở dọc 2 chí tuyếnvà sâu trong lục địa, nơicó dòng biển lạnh chảyven bờ

+ Dọc 2 bên đường chítuyến: ở đây có 2 dải khíáp cao nên hơi nước khóngưng tụ  ít mưa

+ Sâu trong lục địa: xabiển- nhận được ít hơinước do gió đem đến 

ít mưa

+ Dòng biển lạnh venbờ: có nhiệt độ thấp,nước khó bốc hơi  ítmưa

- Chiếm diện tích lớn

-Vị trí:

+ Dọc 2bên chítuyến

+Sâutrong lụcđịa

+Venbiển- cĩdịng biểnlạnh

Hoangmạcchiếm 1/3diện tíchđất nổiTrái Đất

-GV yêu cầu HS lên bảng xác định vị

trí 2 địa điểm này trên bản đồ

-GV tổ chức cho HS hoạt động nhĩm :

hai nhĩm phân tích 1 biểu đồ để rút ra đặc

điểm khí hậu của mơi trường hoang mạc

nhiệt đới và ơn đới

-GV phát phiếu câu hỏi cho các nhĩm

Mùa hè (T7)

Biên độ nhiệt năm

Nhận xét Biên độ nhiệt năm: cao.Mùa hè: rất nĩng

Mùa đơng: ấm áp

-Xác định+ Xahara: hoang mạc ởđới nóng (Châu Phi)

+ Gô-bi: hoang mạc đớiôn hòa (Châu Á)

-HS chia làm 4 nhómthảo luận

- Nhóm 1,2 phân tíchbiểu đồ hình 19.2: