SKKN_dạy học bằng phương pháp tích cực theo hướng đổi mới ở bộ môn Địa lí THCS

Trong quá trình đổi mới phương pháp dạy học PPDH ở trường THCS thì định hướng đổi mới PPDH đã được thống nhất theo tư tưởng: Tính cực hoá hoạt động của học sinh, dưới sự hướng dẫn, tổ ch

PHẦN THỨ NHẤT

I Lý do chọn đề tài.

Trong quá trình đổi mới phương pháp dạy học (PPDH) ở trường THCS thì định hướng đổi mới PPDH đã được thống nhất theo tư tưởng: Tính cực hoá hoạt động của học sinh, dưới sự hướng dẫn, tổ chức thực hiện của giáo viên Học sinh

tự giác, chủ động tìm tòi, phát hiện kiến thức và có ý thức vận dụng sáng tạo những kiến thức, kỹ năng thu nhận được vào thực tế

Tuy nhiên, qua ba năm thực hiện thay sách ở các khối 6,7,8 thì không ít giáo viên đã giảng dạy chưa thật đúng theo định hướng đổi mới phương pháp dạy học quay về PPDH cũ: Giáo viên làm việc là chính, học sinh thụ động nắm tri thức Việc thực hiện phương pháp dạy học mới chỉ mang tính hình thức Vì vậy, gây ảnh hưởng rất lớn tới chất lượng học tập của học sinh, không phát huy được tính sáng tạo của các em

Vì lý do trên, tôi đã chọn đề tài này, trải qua thực nghiệm dạy môn Địa lý ở

cả ba năm thay sách các khối lớp 6,7,8 và 9

II Mục đích nghiên cứu.

- Giúp cho các bạn đồng nghiệp và học sinh hiểu rõ hơn cơ sở lý luận và PPDH theo hướng tích cực hoá

- Giúp cho học sinh có thêm phương pháp học môn Địa lý có kết quả, đó là

tự học, tự nghiên cứu, học đi đôi với hành

- Giúp cho học sinh có phương pháp học tập, nghiên cứu để học các môn khoa học khác

- Tạo hứng thú học tập cho học sinh, khắc phục lối “học chay, dạy chay” trước kia

- Giúp cho giáo viên có cách nhìn đúng đắn về việc đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực hoá hoạt động của thầy và trò

III Đối tượng và thời gian nghiên cứu

1 Đối tượng nghiên cứu:

Phương pháp dạy học tích cực.

- Khách thể : Học sinh khối lớp 9A, 9B, 9C, 9D trường THCS Bắc Lệnh-Thành phố Lào Cai

2 Phạm vi nghiên cứu:

Chương trình Địa lý khối lớp 9 mới

3 Thời gian nghiên cứu:

Từ tháng 9/2002 đến tháng 11/2005

IV Nhiệm vụ nghiên cứu

Trong gần bốn năm trực tiếp dạy môn Địa lý khối lớp 6,7, 8 và 9 mới tôi đã dần từng bước hướng dẫn học sinh học, tìm hiểu bài theo hướng tích cực hoá các hoạt động nhận thức của học sinh

Tìm ra cách tổ chức từng hoạt động nhận thức qua các kiểu bài Địa lý – Bài nghiên cứu lý thuyết mới, bài thực hành, bài ôn tập, bài kiểm tra

V Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp tổng kết kinh nghiệm

- Phương pháp điều tra, nói chuyện, phỏng vấn

- Phương pháp dự giờ, thăm lớp

- Qua thực nghiệm

- Qua nghiên cứu tài liệu

PHẦN THỨ HAI

Nội dung cơ bản của phương pháp dạy học tích cực

Chương I

CƠ SỞ LÍ LUẬN

Dạy học theo hướng phát huy tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh thực chất là cách tổ chức hoạt động của giáo viên trong việc chỉ đạo tổ chức các hoạt động nhận thức, nhằm giúp học sinh chủ động đạt được các mục tiêu của việc dạy

và học

Để đạt được các mục tiêu trên, đòi hỏi giáo viên phải chú trọng nhiều trong công tác soạn, giảng, trên cơ sở giáo viên nắm vững các PPDH đặc trưng của bộ môn Địa lý: quan sát, tìm tòi, phân tích, so sánh Phối hợp đồng bộ các PPDH, đồng thời nắm vững các mục tiêu đổi mới PPDH: Dạy theo hướng tích cực, nêu vấn đề, lấy học sinh làm trung tâm Tổ chức các hoạt động nhận thức của học sinh dưới hình thức : hoạt động cá nhân, hợp tác nhóm nhỏ, lớn nhằm phát huy cao

độ tính tích cực, sáng tạo của học sinh

Chương II KẾT QUẢ ĐIỀU TRA, KHẢO SÁT THỰC TIỄN Qua thăm lớp, dự giờ, khảo sát chất lượng đầu năm của bộ môn Địa lý khối lớp 9 Tôi nhận thấy thực trạng dạy và học Địa lý ở bốn lớp 9 :

1 Học sinh: Còn nhiều em chưa chăm học môn Địa lý, coi đó là môn phụ nên giành ít rất thời gian đầu tư cho môn học

- Chưa có phương pháp học tập đúng, các kỹ năng bản đồ, kỹ năng phân tích các mối quan hệ nhân quả, kỹ năng vẽ biểu đồ rất yếu

- Học sinh chưa gắn với thực hành

- Thụ động nắm kiến thức

2 Giáo viên:

- Còn dạy theo phương pháp cũ nhiều: ít tổ chức các hoạt động nhận thức cho học sinh, chưa đầu tư nhiều vào lĩnh vực soạn, giảng, làm thêm đồ dùng dạy học

- Giáo viên làm việc trên lớp là chủ yếu, học sinh thụ động nắm kiến thức

- Kết quả đầu năm khối 9:

+ Giỏi : 2,0%

+ Khá: 25%

+ Trung bình : 68%

+ Yếu : 5,0%

Chương III PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

I Tổng quan tài liệu

1 Phương pháp dạy học tích cực:

Theo luật giáo dục điều 24.2: Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học, bồi dưỡng phương pháp tự học, tự rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh

Hay nói cách khác là giúp học sinh hướng tới việc học tập chủ động, chống lại thói quen thụ động

2 Những dấu hiệu đặc trưng của PPDH tích cực

- Dạy học thông qua các tổ chức hoạt động của học sinh

- Dạy học chú trọng rèn luyện phương pháp tự học

- Tăng cường học tập cá thể, phối hợp với học tập hợp tác

- Kết hợp đánh giá của thầy với tự đánh giá của trò

3 Các kiểu bài ở Địa lý lớp 9

+ Nghiên cứu lý thuyết mới: Dân cư, dân tộc, các ngành kinh tế, các vùng lãnh thổ

+ Thực hành :

- Vẽ bản đồ

- Đọc bản đồ

+ Ôn tập

+ Kiểm tra đánh giá

Ở mỗi kiểu bài khác nhau đòi hỏi người giáo viên cần có kế hoạch cụ thể để

tổ chức từng hoạt động nhận thức cho học sinh cho phù hợp Vận dụng phối hợp các phương pháp truyền thống với hình thức hoạt động mới nhằm tạo điều kiện cho học sinh tự lực làm việc với sách giáo khoa, phương tiện học tập để tự mình tìm ra kiến thức mới

II Phương pháp cụ thể

1 Yêu cầu đối với giáo viên:

Phải xác định được mục tiêu của PPDH tích cực là thầy giữ vai trò chủ đạo tổ chức các hoạt động nhận thức, trò chủ động tiếp thu kiến thức từ phương diện học tập dưới sự hướng dẫn của giáo viên

- Có phương pháp cụ thể cho từng kiểu bài lên lớp

- Tích cực làm thêm các đồ dùng hỗ trợ cho việc dạy và học đạt kết quả tốt nhất: lược đồ, biểu đồ, tranh, ảnh, bảng phụ

- Qua việc nêu vấn đề nhận thức, tạo động cơ, hứng thú cho học sinh, giáo viên biến ý đồ dạy học của mình thành nhiệm vụ học tập tự nguyện, tự giác của học trò, chuyển giao cho trò những tình huống để trò hoạt động và thích nghi

- Điều khiển quá trình học tập của học sinh trên cơ sở thực hiện một hệ thống mệnh lệnh, chỉ dẫn, gợi mở đánh giá(khen – chê kịp thời)

Xác nhận các kiến thức riêng lẻ của học sinh thành tri thức khoa học – xã hội, hướng dẫn vận dụng và ghi nhớ

2 Yêu cầu đối với học sinh:

- Xác định được nhiệm vụ của mình là chủ động hoạt động nhận thức dưới

sự điều khiển của giáo viên

- Nêu ra những câu hỏi, những vấn đề nảy sinh trong qua trình hoạt động nhận thức

- Hoạt động cá nhân hay hợp tác nhóm nhỏ để tự mình tìm ra tri thức

- Từng bước nâng cao các kỹ năng học tập bộ môn: đọc bản đồ, lược đồ, phân tích biểu đồ, bảng số liệu, tìm và giải thích được các mối quan hệ nhân - quả

- Học bài và làm bài tập dựa vào các kênh hình, kênh chủ sách giáo khoa

- Chuẩn bị bài trước khi đến lớp để chủ động quá trình nhận thức của mình

3 Phương pháp dạy một số kiểu bài trong chương trình Địa lý lớp 9:

a Bài lý thuyết mới.

Chiếm đa số phần kiến thức trong chương trình

- Địa lý dân cư: 4 bài.

- Địa lý kinh tế : 29 bài

+ Với giáo viên: - Xác định rõ mục tiêu bài học

- Xác định phương tiện dạy học

- Lên kế hoạch cụ thể cho từng phần

- Triệt để sử dụng kênh hình, kênh chữ ở sách giáo khoa, ở các phương tiên: Bản đồ, lược đồ, tranh ảnh

- Huy động tất cả học sinh đều được làm việc theo kế hoạch đặt ra, tăng cường hoạt động cá nhân, hợp tác nhóm nhỏ

- Có hệ thống câu hỏi để dẫn dắt học sinh hoạt động nhận thức, tự mình tìm ra kiến thức

- Vận dụng phối hợp các phương pháp truyền thống: trực quan, vấn đáp, phân tích, so sánh tổ chức dưới hình thức hoạt động mới: - Hướng dẫn học sinh quan sát lược đồ, biểu đồ rồi đặt ra hệ thống câu hỏi yêu cầu học sinh tự mình tìm ra tri thức

Ví dụ: Tiết 23- bài 21

Vùng đồng bằng sông hồng (2 tiết)

(1) Công nghiệp:

+ Giáo viên treo lược đồ kinh tế vùng đồng bằng Sông Hồng

+ Học sinh quan sát H.21(76) + lược đồ kinh tế vùng đồng bằng Sông Hồng

? Dựa vào lược đồ em có nhận xét gì về cơ cấu công nghiệp, sự phát triển công nghiệp của vùng đồng bằng Sông Hồng

? Tại sao vùng đồng bằng Sông Hồng có ngành công nghiệp phát triển như vậy?

- Hạn chế tối đa việc giáo viên diễn giảng, phân tích, cho học sinh ghi

và ghi

- Ngoài những phương tiện dạy học tối thiểu: bản đồ, lược đồ Giáo viên cần làm thêm các bảng phụ để trống, giáo viên hướng dẫn học sinh tự tìm ra kiến thức từ các phương tiện Địa lý, rồi tự ghi nhận xét của mình vào bảng phụ Với

cách học này giúp các em hệ thống được kiến thức, vừa rèn luyện kỹ năng đọc bản

đồ, lược đồ, rèn kỹ năng phân tích, so sánh, kỹ năng ghi bảng, tự trình bày một vấn

đề Địa lý

Ví dụ: Bài 1:

Cộng đồng các dân tộc Việt nam

Hoạt động 2: Phân bố các dân tộc

a Dân tộc Việt

b Các dân tộc ít người

- Học sinh quan sát bản đồ phân bố dân cư dân tộc Việt Nam

? Em có nhận xét gì về sự phân bố các dân tộcViệt Nam?

- Phân bố chủ yếu ở miền núi và trung du

- Học sinh nghiên cứu mục 2(5) cho biết:

1) Các dân tộc ít người ở Việt Nam phân bố theo những đặc điểm gì?

2) Ở mỗi khu vực bao gồm những dân tộc nào cùng chung sống?

- Học sinh hoạt động nhóm 4 -> thời gian 3 phút

 Học sinh thảo luận nhóm -> giáo viên kẻ bảng phụ để trống

 Các nhóm cử 2 đại diện báo cáo -> xác định trên bản đồ sự phân bố dân tộc (một em), một em khác ghi nội dung vào bảng phụ

- Các nhóm khác nhận xét, bổ sung

- Nhóm 1: Báo cáo câu 1: - Các dân tộc Việt Nam phân bố theo

khu vực và theo độ cao

- Nhóm 2: Khu vực trung du miền núi Bắc Bộ gồm những dân tộc cùng sống?

- Nhóm 3: Khu vực cực nam Trung Bộ và Nam bộ

 Giáo viên chuẩn bị kiến thức -> hoàn thiện bảng

Khu vực Các dân tộc ít người

- Trung du miền núi Bắc bộ - Có 30 dân tộc cùng chung sống

- Vùng thấp: Tày, Nùng, Thái, Mường

- 700 -> 1000m : Người Dao

- Núi cao: Người Mông

Trường sơn – Tây Nguyên - Có 20 dân tộc sống thành vùng: Êđê

(Đắc lắc), Gia Rai (Kom Tum), Cơ- Ho (Lâm Đồng)

Cực Nam Trung Bộ và Nam Bộ - Người Chăm, Khơ me, Hoa

• Với học sinh:

- Có đầy đủ sách giáo khoa, sách bài tập bản đồ, dụng cụ học tập cần thiết

- Chủ động trong phương pháp học Địa lý: quan sát kênh hình, kênh chủ, dưới sự hướng dẫn của giáo viên để tìm ra kiến thức Có kỹ năng đọc bản đồ, lược đồ : + Trước khi đọc bản đồ, lược đồ cần nghiên cứu trước phần chú giải

+ Quan sát chung toàn nội dung bản đồ, sau đó mới đi sâu tìm hiểu, đọc nội dung chi tiết do giáo viên yêu cầu

+ Ghi tóm tắt những nhận xét của bản thân hay nhóm

+ Tập hợp và biết trình bày một vấn đề Địa lý dựa vào kênh hình

+ Nêu ra những thắc mắc, những vấn đề liên quan đến bài học mà bản thân chưa hiểu

+ Trao đổi với bạn với thầy để tìm ra tri thức

+ Chấp hành tốt công việc giáo viên phân công

- Học bài cũ và chuẩn bị bài mới theo yêu cầu của giáo viên

- Cùng tham gia làm thêm đồ dùng dạy học để nâng cao chất lượng dạy và học: Làm bảng phụ, vẽ lược đồ, biểu đồ, sưu tầm tranh, ảnh

b Bài thực hành.

Để giờ học đạt kết quả tốt thì ngay sau bài học Trước giáo viên yêu cầu học sinh chuẩn bị đầy đủ dụng cụ học tập cần, ôn lại những phần kiến thức có liên quan đến phần thực hành

- Tuy chương trình Địa lý lớp 9 số bài thực hành : 11 bài Nội dung các bài đều khác nhau song cùng có chung một đặc điểm

- Rèn luyện, củng cố các kỹ năng về cách vẽ biểu đồ, kỹ năng xử lí số liệu, phân tích, nhận xét biểu đồ và củng cố những kiến thức vừa học

- Rèn luyện, củng cố kỹ năng đọc bản đồ, kỹ năng học từ bản đồ, giải thích các mối quan hệ địa lí: Giữa tự nhiên- kinh tế, giữa dân cư, xã hôi- kinh tế

- Rèn luyện, phân tích, so sánh, đánh giá tiềm năng phát triển kinh tế của từng vùng lãnh thổ

Vì vậy, tuỳ từng nội dung bài học khác nhau mà giáo viên có từng phương pháp dạy học cho phù hợp, nhằm phát huy cao nhất tính tích cực, sáng tạo của học sinh

Vào bài mới, giáo viên đưa ra nội dung bài thực hành, các yêu cầu cụ thể, hướng dẫn học sinh làm việc, từng nội dung, có thể hoạt động cá nhân hay theo nhóm

Ví dụ : Với bài 10: Thực hành về biểu đồ

Bài tập 2: Học sinh vẽ biểu đồ theo bảng số liệu bảng 10.2, tại bảng 10.2 các số liệu tuyệt đối đều được tính sẵn ra số liệu tương đối (%) -> Tuy nhiên để học sinh

có thể vẽ được các biểu đồ đường khác theo số liệu tuyệt đối -> Nên giáo viên hướng dẫn học sinh cách xử lý số liệu từ tuyệt đối ra số liệu tương đối (%) -> Cho học sinh hoạt động theo nhóm, mỗi nhóm xử lý một nội dung: 4 nhóm -> các nhóm

cử đại diện báo cáo ghi kết quả vào bảng phụ do giáo viên chuẩn bị sẵn

+ Vẽ: Bằng phương pháp vấn đáp giáo viên hướng dẫn học sinh vẽ được trục tung, trục hoành, chia tỷ lệ % (2 em lập 2 biểu đồ)

- Gọi tiếp 2 em khác lên vẽ lại 2 biểu đồ đường biểu diễn sản lượng trên

- Hai em vẽ đường sản lượng Bò

- Hai em vẽ đường sản lượng Lợn, gia cầm

 Học sinh khác nhận xét, bổ sung

- Học sinh ở dưới lớp tự vẽ vào vở

⇒ Cuối cùng giáo viên đưa ra biểu đồ chuẩn (chuẩn bị trước) để học sinh so sánh

với bài vẽ của mình

Nhận xét: Giáo viên cho học sinh hoạt động nhóm để nhận xét, giải thích -> giáo viên chuẩn kiến thức

Ví dụ 2: Bài 19:

Đọc bản đồ phân tích và đánh giá ảnh hưởng của tài nguyên khoáng sản đối với sự phát triển công nghiệp ở trung du và miền núi bắc bộ

Ngay từ đầu giáo viên phải xác định được mục tiêu của từng hoạt động các nội dung trong bài đã được đề cập từ những bài trước đó

- Hoạt động 1: Xác định trên hình 17.1 vị trí các mỏ khoáng sản

Nếu không xác định kỹ thì giáo viên sẽ bị dạy sai phương pháp là chỉ cho học sinh xác định vị trí các mỏ khoáng sản trên bản đồ

Thực ra bên cạnh việc yêu cầu học sinh đọc được các điểm mỏ trên bản đồ thì học sinh phải biết ghi tóm tắt nơi phân bố từng loại khoáng sản -> tìm ra ý nghĩa kinh tế của chúng

Khoáng sản Phân bố Cơ sở để phát triển ngành công

nghiệp

- Than Quảng Ninh, Thái Nguyên - Khai thác

- Sắt Thái Nguyên, Yên Bái - Luyện kim đen

- Man gan

Hoạt động 3: c) Trên hình 18.1 Hãy xác định:

- Vị trí vùng mỏ Quảng Ninh

- Nhà máy nhiệt điện Uông Bí

- Cảng xuất khẩu than Quảng Ninh

Đây mới là phần giáo viên yêu cầu học sinh nhờ các ký hiệu trên bản đồ: Đường danh giới giữa các tỉnh, các điểm: Nhà máy, cảng

Bằng hệ thống câu hỏi nêu vấn đề, gợi mở, giáo viên hướng dẫn học sinh phương pháp tự học, tự hoàn thiện nội dung bài thực hành

Học sinh phấn khởi, tự tin vào bản thân, thi đua nhau học tập

c Dạng bài ôn tập.

Đây là dạng bài khó, nhằm hệ thống, củng cố lại toàn bộ phần kiến thức đã học qua từng chương

Củng cố các kỹ năng bản đồ, vẽ biểu đồ, giải thích các mối quan hệ Địa lý Bồi dưỡng khả năng hệ thống hoá các phần kiến thức đã học Với dạng bài này phù hợp nhất là hướng dẫn học sinh lập sơ đồ ôn tập

Ví dụ: tiết 17

CÁC DÂN TỘC

VIỆT NAM

SỐ DÂN- SỰ TĂNG DÂN SỐ PHÂN BỐ DÂN CƯ

LAO ĐễNG- VIỆC

LÀM

NễNG

NGHIỆP

LÂM NGHIỆP THUỶ SẢN

CễNG NGHIỆP DỊCH VỤ GTVT- BCVT

THƯƠNG MẠI

DU LỊCH

d Dạng bài kiểm tra đánh giá.

- Thực hiện theo hớng dẫn đổi mới phơng pháp kiểm tra đánh giá - Nên bài kiểm tra 45’ gồm các lợng kiến thức sau:

- Bài tập trắc nghiệm 30%

- Bài tập tự luận 70%

Trong bài tập tự luận nhất thiết phải đa bài tập có sử dụng kênh hình:

Ví dụ: Lợc đồ các nhà máy điện Việt Nam -> Xác định tên một số nhà máy nhiệt

điện và thuỷ điện ở Việt Nam

- Với phần kiểm tra đầu giờ: một chơng nhất thiết phải kiểm tra đầu giờ, mà giáo viên có thể kiểm tra cho điểm giữa, cuối giờ học Nh vậy sẽ khích lệ học sinh học tập sôi nổi, tích cực, tạo hứng thú học tập bộ môn Địa lí cho học sinh

III Kết quả dạy thực nghiệm

Qua ba năm và gần một kỳ học thực dạy Địa lớ theo chương trỡnh thay sỏch,

ỏp dụng dạy Địa lớ theo phương phỏp dạy tớch cực hoỏ cỏc hoạt động của học sinh,

so với kết qủa đầu năm học ở 4 lớp 9, tụi thu được chất lượng như sau:

Giỏi : 8%

Khỏ : 60%

Trung bỡnh: 29%

Yếu 3%

(Qua kiểm tra 15’, bài thực hành, kiểm tra 45’)

PHẦN THỨ BA

Phần II : ĐỊA LÍ KINH TẾ

SỰ PHÁT TRIỂN KINH TẾ VIỆT NAM CÁC NGÀNH KINH TẾ VIỆT NAM