SKKN Thí nghiệm thực hành hoá học ở trường THCS_2

- Thí nghiệm còn giúp học sinh làm sáng tỏ mối liên hệ phát sinhgiữa các sự vật, giải thích được bản chất của các quá trình xảy ra trong tựnhiên, trong sản xuất và đời sống xã hội.. - Th

PHẦN I : ĐẶT VẤN ĐỀ

I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI:

Trong những thập kỷ vừa qua, Việt Nam đã và đang thực hiện côngcuộc CNH- HĐH đất nước Để giành được những thắng lợi trong chiến lượcnày chúng ta cần phải có đội ngũ cán bộ quản lý, cán bộ kỹ thuật và đội ngũcông nhân viên có trình độ sử dụng tốt các phương tiện kỹ thuật đáp ứngnhững đòi hỏi cao của con người Chính vì vậy Đảng và Nhà nước đã giaocho ngành giáo dục phải "Giáo dục toàn diện cho học sinh " để sau này trởthành con người phát triển toàn diện, những chủ nhân của đất nước Chúng

ta đã sử dụng tốt phương pháp lấy học sinh làm trung tâm trong mọi mônhọc Thầy giáo đóng vai trò là người hướng dẫn, chỉ đạo

Riêng môn Hoá lần đầu tiên ở trong trường THCS học sinh được làmquen với môn hoá học Vì vậy, tạo điều kiện cho học sinh làm quen với bộmôn hoá học chính là đồ dùng, dụng cụ thí nghiệm, hoá chất hoá học và tìmhiểu các thao tác kỹ thuật mang tính cấp thiết Bởi sử dụng đồ dùng trựcquan sẽ mang tính sinh động giúp học sinh dể hiểu lắm bài nhanh hơn và lâuhơn

Thí nghiệm hoá học giữ một vai trò đặc biệt quan trọng trong quá trìnhdạy học Vì vậy, trong chương trình hoá học ở trường THCS hiện nay đãtăng số giờ thực hành thí nghiệm

Hiện nay, ở trường THCS việc trang bị đồ dùng, hoá chất còn hạn chế

Do vậy, việc tổ chức thực hiện các thí nghiệm hoá học ở trường THCS theoyêu cầu của chương trình và phương pháp dạy học bộ môn cũng còn gặpnhiều khó khăn do nhiều nguyên nhân khác nhau

Chính vì những lí do trên và với kinh nghiệm giảng dạy của bản thân

qua nhiều năm, tôi đã chọn đề tài : “Thí nghiệm thực hành hoá học ở trường THCS"

Với đề tài này hi vọng trong quá trình giảng dạy môn hoá học sẽ giúphọc sinh hiểu bài sâu sắc hơn, góp phần nâng cao chất lượng dạy học để bắtkịp với sự phát triển của khoa học kỹ thuật và đáp ứng được yêu cầu mới củakhoa học giáo dục hiện đại

II MỤC ĐÍCH CỦA ĐỀ TÀI:

- Đề tài được nghiên cứu nhằm tìm ra vai trò và tác dụng của thí nghiệm hoáhọc, góp phần thúc đẩy sự ham muốn, tự tìm hiểu nghiên cứu nhằm lĩnh hộikiến thức của học sinh

- Làm cho học sinh có hứng thú, yêu thích môn hoá học hơn, có thành tíchcao trong học tập

III KẾT QUẢ CẦN ĐẠT ĐƯỢC:

- Nghiên cứu để phân loại hệ thống thí nghiệm hoá học ở trường THCS Đề

ra phương pháp tiến hành thí nghiệm hoá học ở trường THCS

- Áp dụng trong quá trình giảng dạy hoá học lớp 8, 9

IV ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI VÀ KẾ HOẠCH NGHIÊN CỨU:

- Đề tài này được dùng cho giáo viên - học sinh ở trường TH & THCS VănPhong, cán bộ chuyên trách thiết bị đồ dùng dạy học

- Trực tiếp áp dụng đề tài trong việc bồi dưỡng học sinh giỏi thực hành mônhoá học

- Làm các cuộc khảo sát trước và sau khi sử dụng đề tài này, trao đổi ý kiếnhọc hỏi kinh nghiệm của một số đồng nghiệp

PHẦN II : NỘI DUNG

I CƠ SỞ LÍ LUẬN:

- Ở trường THCS, thí nghiệm hoá học giúp học sinh làm quen vớinhững tính chất, mối liên hệ và quan hệ có quy luật giữa các đối tượngnghiên cứu, giúp học sinh có cơ sở để nắm vững các quy luật, các khái niệmkhoa học và biết cách khai thác chúng

- Thí nghiệm còn giúp học sinh làm sáng tỏ mối liên hệ phát sinhgiữa các sự vật, giải thích được bản chất của các quá trình xảy ra trong tựnhiên, trong sản xuất và đời sống xã hội

- Nhờ thí nghiệm hoá học mà con người đã thiết lập được các quátrình mà trong thực tế tự nhiên không có được hoàn toàn và kết quả là đã tạo

ra những chất mới

- Thí nghiệm hoá học còn giúp học sinh có khả năng vận dụngnhững quá trình nghiên cứu trong nhà trường, trong phòng thí nghiệm vàophạm vi rộng rãi trong các lĩnh vực hoạt động của con người.

+ Đối với bộ môn Hoá học, thí nghiệm đóng một vai trò đặc biệtquan trọng như một bộ môn không thể thiếu, không thể tách dời trong quátrình dạy và học Thí nghiệm giữ vai trò quan trọng trong nhận thức, pháttriển giáo dục của quá trình dạy - học Người ta coi thí nghiệm hoá học là cơ

sở để rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo trong thực hành, thông qua thí nghiệm hoáhọc, học sinh nắm kiến thức một cách hứng thú, vững chắc và sâu sắc hơn.Thí nghiệm Hoá học còn được sử dụng với tư cách là nguồn gốc, là xuất xứcủa kiến thức để dẫn đến nắm kiến thức hoặc để kiểm tra kiến thức lý thuyết

+ Thí nghiệm hoá học còn có tác dụng phát triển tư duy, giáo dụcthế giới quan duy vật biện chứng và củng cố niềm tin khoa học của học sinh,giúp các em hình thành những đức tính tốt của con người mới: Thận trọng,ngăn nắp, trật tự, gọn gàng Vì vậy, khuynh hướng chung của việc thay đổi

bộ môn là tăng thí nghiệm, thực hành để nâng cao chất lượng của các giờhọc cũng như chất lượng của học sinh

II THỰC TRẠNG VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU:

1 Khái quát phạm vi:

- Nghiên cứu và phân loại hệ thống thí nghiệm hoá học ở trường THCS

- Đề ra phương pháp tiến hành thí nghiệm hoá học ở trường THCS

- Áp dụng trong quá trình giảng dạy hoá học lớp 8, 9 và trong việc bồidưỡng học sinh giỏi môn Thực hành hoá học

2 Thực trạng của đề tài nghiên cứu:

Đề tài được nghiên cứu nhằm tìm ra vai trò và tác dụng của thí nghiệmhoá học, góp phần thúc đẩy sự ham muốn, tự tìm hiểu nghiên cứu nhằm lĩnhhội kiến thức của mỗi học sinh

Đề tài này được dùng cho giáo viên - học sinh ở trường THCS, cán bộchuyên trách thiết bị đồ dùng dạy học

3 Nguyên nhân của thực trang:

Hiện nay, ở trường THCS việc trang bị đồ dùng, hoá chất … còn hạnchế Do vậy, việc tổ chức thực hiện các thí nghiệm hóa học theo yêu cầu củachương trình và phương pháp dạy học bộ môn còn gặp nhiều khó khăn

Để nâng cao chất lượng dạy - học khi sử dụng thí nghiệm thực hành Tôi đã

tự biên soạn và làm một số thí nghiệm để phục vụ dạy - học đạt được một số

kết quả tương đối khả quan thông qua việc sử dụng "Thí nghiệm thực hành hoá học ở trường THCS"

III CÁC GIẢI PHÁP TIẾN HÀNH:

1 Cơ sở đề xuất các giải pháp:

Dựa vào thực trạng và nguyên nhân của thực trạng tôi đưa ra các giải

pháp nhằm nghiên cứu và tìm ra vai trò, tác dụng của thí nghiệm hoá họclàm góp phần thúc đẩy sự ham muốn, tự tìm hiểu nghiên cứu, lĩnh hội kiếnthức của học sinh

2 Các giải pháp chủ yếu:

A PHÂN LOẠI HỆ THỐNG THÍ NGHIỆM HOÁ HỌC Ở TR ƯỜNG THCS.

Trong dạy học hoá học ở trường THCS, người ta phân loại các thínghiệm hoá học như sau:

+ Thí nghiệm biểu diễn của giáo viên

+ Thí nghiệm thực hành của học sinh

-Thí nghiệm nghiên cứu bài mới

-Thí nghiệm thực hành

+Thí nghiệm ngoại khoá

1 Thí nghiệm biểu diễn làm cơ sở để cụ thể hoá những khái niệm về chất và phản ứng hoá học

Thí nghiệm biểu diễn, giáo viên là người thao tác, điều khiển cácquá trình biến đổi chất nên thí nghiệm biểu diễn làm cơ sở để cụ thể hoákhái niệm về chất phản ứng hoá học

Thí nghiệm biểu diễn dùng để minh hoạ các kiến thức của bài học

do giáo viên trình bày, có thể là nguồn kiến thức mà học sinh tiếp thu đượcdưới sự hướng dẫn của giáo viên trong quá trình quan sát thí nghiệm Vì vậythí nghiệm biểu diễn có thể tiến hành bằng hai phương pháp chính:

a, Phương pháp minh hoạ

b, Phương pháp nghiên cứu

Trong hai phương pháp trên phương pháp nghiên cứu có giá trị lớnhơn và có tác dụng kích thích, thúc đẩy học sinh làm việc tích cực hơn vàđặc biệt tạo điều kiện phát triển khả năng nhận thức của học sinh (Học sinhchủ động làm thí nghiệm để theo dõi, quan sát những quá trình biến đổi củachất do chính bản thân mình làm)

2 Thí nghiệm của học sinh

Tuỳ theo mục đích của việc sử dụng thí nghiệm trong quá trình họctập (để nghiên cứi tài liệu mới, để củng cố, hoàn thiện và kiểm tra kiến thức,rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo …) mà thí nghiệm của học sinh chia ra làm các dạngkhác nhau:

a Thí nghiệm của học sinh để nghiên cứu tài liệu mới được tiếnhành theo từng cá nhân hoặc theo nhóm được phân chia trước

b Thí nghiệm thực hành: Nhiệm vụ cơ bản của thí nghiệm này làcủng cố những kiến thức mà học sinh đã lĩnh hội được trong các giờ học

trước đó, rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo và kỹ thuật tiến hành thí nghiệm Thínghiệm này có thể tiến hành theo lớp hoặc phân nhóm trước

3 Thí nghiệm ngoại khoá:

Đó là những thí nghiệm hoá học vui dùng trong buổi sinh hoạtngoại khoá, hoạt động ngoài giờ lên lớp, những thí nghiệm ở ngoài trườngnhư: Thí nghiệm thực hành và quan sát ở nhà Do giáo viên hướng dẫn thaotác, cách làm Còn học sinh tìm tòi dụng cụ, hoá chất để tự làm Thí nghiệmnày có tác dụng kích thích hứng thú học tập, nâng cao vai trò giáo dục kỹthuật tổng hợp, gắn liền kiến thức với đời sống thực tế

B PHƯ ƠNG PHÁP TIẾN HÀNH THÍ NGHIỆM HOÁ HỌC Ở TRƯ ỜNG THCS

1 Thí nghiệm biểu diễn:

Khi tiến hành thí nghiệm biểu diễn ta cần chú ý tới những nội dung sau:

a Đảm bảo an toàn thí nghiệm

An toàn thí nghiệm là yêu cầu trước hết của mọi thí nghiệm Đểđảm bảo an toàn, trước hết người biểu diễn thí nghiệm phải xác định ý thứctrách nhiệm cao về sức khoẻ, tính mạng của học sinh Mặt khác người biểudiễn phải nắm chắc kỹ thuật và phương pháp tiến hành thí nghiệm

Ví dụ: + Trước khi đốt cháy hiđrô, Axêtilen đều phải thử độ tinh khiết của

chúng

+ Khi làm việc với chất độc hại phải có biện pháp bảo hiểm Không

dùng quá liều lượng hoá chất dễ cháy, dễ nổ

+ Khi làm việc với chất độc hại dễ bay hơi phải làm trong tủ kín hoặc

ở nơi thoáng (xuôi chiều gió) để tránh gây ra tai nạn khi gió tạt về phía học sinh

b Đảm bảo kết quả và tính khoa học của thí nghiệm:

Kết quả tốt đẹp của thí nghiệm có tác động trực tiếp đến chất lượngdạy - học và củng cố niềm tin của học sinh vào khoa học Muốn đảm bảokết quả thí nghiệm, trước hết giáo viên phải nắm vững kỹ thuật tiến hành thínghiệm, phải thử thí nghiệm nhiều lần trước khi đến lớp Các dụng cụ thínghiệm phải chuẩn bị chu đáo, đầy đủ, đồng bộ Nếu chẳng may thí nghiệmkhông thành công, thì giáo viên cần bình tĩnh kiểm tra lại các bước tiến hành

để tìm nguyên nhân và giải thích cho học sinh

c Đảm bảo tính trực quan:

Những bài dạy có đồ dùng trực quan ta phải tận dụng hết đồ dùng,bởi đồ dùng trực quan là một trong những yêu cầu cơ bản của thí nghiệmbiểu diễn Để đảm bảo tính trực quan, khi chuẩn bị thí nghiệm giáo viên cầnlựa chọn các dụng cụ và hoá chất thích hợp Dụng cụ thí nghiệm cần đủ lớn

để học sinh ngồi dưới lớp có thể quan sát thấy được, đồng thời phải có mầusắc hài hoà Bàn biểu diễn phải có độ cao cần thiết, dụng cụ thí nghiệm phảiđược bố trí sao cho học sinh có thể nhìn rõ Đối với thí nghiệm có thể thayđổi mầu sắc, có chất kết tủa hoặc có chất khí sinh ra thì phải có giấy mầu đặt

ở sau đồ dùng thí nghiệm Để đạt được kết quả tương đối khả quan ta cầnchú ý một số nội dung sau đây :

- Số lượng thí nghiệm trong một bài phải lựa chọn sao cho phù hợp.Chọn thí nghiệm phục vụ nội dung trọng tâm bài học và phù hợp với thời giantrên lớp

- Trong thí nghiệm nên sử dụng những hoá chất mà học sinh đãquen biết Nếu là bài đã nghiên cứu chất mới thì phải là mới đối với họcsinh

Chọn các dụng cụ đơn giản, đảm bảo tính khoa học, tính sư phạm,tính mỹ thuật… Chọn các phương án thí nghiệm đơn giản, tiết kiệm hoáchất, dễ thành công và đặc biệt là an toàn cho học sinh

- Trong thực hành, nếu có điều kiện trước khi làm thí nghiệm giáoviên nên giúp học sinh tìm hiểu cấu tạo, công dụng và cách sử dụng cácdụng cụ.

- Hướng dẫn học sinh chú ý vào sự quan sát những hiện tượng có tínhbản chất của thí nghiệm có liên quan đến nội dung bài học bằng các biện phápnhằm thu hút sự chú ý của học sinh vào việc quan sát, giải thích các hiện tượngxảy ra

2 Thí nghiệm của học sinh:

a Thí nghiệm để nghiên cứu tài liệu mới.

+ Lý luận dạy học cho rằng phương pháp dạy - học này có khảnăng phát triển một cách tốt nhất năng lực trí tuệ của học sinh, kích thíchhứng thú học tập của học sinh, vì nó rèn luyện cho học sinh nhận thức vàphân tích những dấu hiệu, hiện tượng cụ thể bằng kinh nghiệm riêng củamình và thu hút mọi khả năng của học sinh và nhận thức đối tượng Như vậykhi học sinh được giao tận tay những dụng cụ, hoá chất và được thực hiệnlấy thí nghiệm thì việc làm quen với các dụng cụ, hoá chất sẽ đầy đủ hơn: ởđây học sinh được tự điều khiển các quá trình biến đổi các chất nên sẽ phốihợp hoạt động trí óc với hoạt động chân tay trong quá trình nhận thức củamình

+ Việc tổ chức cho học sinh làm thí nghiệm này có thể áp dụng theo 2cách:

- Toàn lớp làm chung một thí nghiệm

- Mỗi nhóm làm một thí nghiệm khác nhau

Khi tiến hành làm thí nghiệm theo nhóm, giáo viên cần tổ chức đểhọc sinh trong nhóm lần lượt làm thí nghiệm

+ Thí nghiệm của học sinh có thể làm theo 2 phương pháp:

- Phương pháp minh hoạ

- Phương pháp nghiên cứu

Khi tiến hành thí nghiệm, giáo viên hướng dẫn học sinh quan sátcác hiện tượng xảy ra trong dụng cụ, đặc biệt là màu sắc, chất kết tủa, chấtbay hơi…

Ví dụ: Khi làm thí nghiệm khử CuO bằng nhiệt độ, thì học sinh phải biết

quan sát màu sắc của CuO chuyển từ màu đen biến thành mày đỏ nâu của

Cu và hơi nước đọng lại ở ống nghiệm trong cốc nước lạnh

b Thí nghiệm thực hành:

Đây là thí nghiệm do học sinh tự làm lấy khi hoàn thiện kiến thức,nhằm minh hoạ, ôn tập, củng cố kiến thức đã học và rèn luyện kỹ năng, kỹxảo gọi là thí nghiệm thực hành

Để đạt được sự thành công của thí nghiệm thực hành, thì học sinhphải hiểu được mục đích của thí nghiệm, học sinh cần phải làm những gì,quan sát và giải thích được những gì qua thí nghiệm? Từ đó rút ra những kếtluận đúng đắn Dưới sự hướng dẫn của giáo viên, học sinh cần ôn lại nhữngkiến thức trong sách giáo khoa hoặc trong tài liệu hướng dẫn làm thínghiệm

+ Với thí nghiệm thực hành giáo viên cần xác định nội dung vàthực hiện giờ thực hành cho phù hợp với đặc điểm, nội dung, thời gian chophép và cơ sở vật chất, thiết bị phục vụ dạy - học có liên quan Các thínghiệm lựa chọn phải đơn giản ở mức độ tối đa, nhưng đồng thời phải rõ,trong đó sử dụng các dụng cụ thí nghiệm đơn giản, rẻ tiền mà vẫn đảm bảoyêu cầu khoa học sư phạm

+ Với bài thí nghiệm thực hành giáo viên thường thực hiện theo cáctrình tự sau đây:

- Giáo viên kiểm tra sự chuẩn bị của học sinh, hướng dẫn ngắn gọncách tiến hành thí nghiệm, cách quan sát và ghi chép để làm tường trình.Cần lưu ý quy tắc an toàn trong phòng thí nghiệm

- Khi tiến hành thí nghiệm, giáo viên theo dõi việc làm của cácnhóm học sinh, uốn nắn những sai sót khi học sinh mắc phải (Chú ý: Tránhlàm thay học sinh) Trong mỗi nhóm cần phân rõ nhiệm vụ cụ thể cho từngthành viên để tránh hiện tượng em làm nhiều, em làm ít hoặc không đượclàm.

Cuối giờ thực hành, mỗi học sinh phải hoàn thành bản tường trìnhthí nghiệm theo mẫu sau:

STT Tên TN Cách tiến hành

TN

Hiện tượng quan sát

được Giải thích kết quả TN

1

2

- Sau cùng giáo viên hướng dẫn học sinh rửa sạch các dụng cụ thínghiệm, sắp xếp ngăn nắp các hoá chất và dụng cụ vào nơi đã quy định

c Thí nghiệm ngoại khoá:

Thí nghiệm hoá học ngoại khoá bao gồm các thí nghiệm ngoài giờlên lớp, có thể thực hiện ở trường hoặc ở nhà

* Thí nghiệm ngoài giờ lên lớp được thực hiện bao gồm:

+ Các thí nghiệm hoá học vui, giúp học sinh hứng thú áp dụng kiếnthức đã học vào thực tiễn sinh động của buổi sinh hoạt, các chuyên đề hoáhọc

Ví dụ: ở trường phổ thông có những thí nghiệm như: "Trứng chui

vào lọ" hoặc "sự cháy không cần diêm" của tờ giấy tẩm dung dịch P trắngtrong cacbon sunfua

+ Các thí nghiệm đòi hỏi thời gian nhất định mà trong giờ học các

em học sinh không có thời gian thực hiện như: Làm dấm ăn, chế tạo chấtthơm

+ Thí nghiệm thu hồi các sản phẩm phụ của thí nghiệm trên lớp, đểtận dụng nguồn hoá chất