Đặc điểm thực vật, hóa học công dụng của cây Cúc hoa

LIÊN HIỆP CÁC HỘI KHOA HỌCVÀ KĨ THUẬT VIỆT NAM VIỆN KINH TẾ SINH THÁI ỦY BAN NHÂN DÂN THÀNH PHỐ HÀ NỘI SỞ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ DỰ ÁN “Đánh giá tiềm năng và tổ chức áp dụng mô hình trồng

LIÊN HIỆP CÁC HỘI KHOA HỌC

VÀ KĨ THUẬT VIỆT NAM

VIỆN KINH TẾ SINH THÁI

ỦY BAN NHÂN DÂN THÀNH PHỐ HÀ NỘI

SỞ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ

DỰ ÁN

“Đánh giá tiềm năng và tổ chức áp dụng mô hình trồng cây dược liệu

trên địa bàn huyện Sóc Sơn”

BÁO CÁO CHUYÊN ĐỀ

Quy trình kĩ thuật trồng cây dược liệu tại địa bàn huyện Sóc

Sơn

Cây Cúc hoa

Người viết: KS Tạ Văn Vạn

MỤC LỤC

I ĐẶC ĐIỂM THỰC VẬT 3

II ĐIỀU KIỆN SINH THÁI VÀ PHÂN BỐ 3

III.GIÁ TRỊ LÀM THUỐC 3

1 Thành phần hóa học 3

2 Bộ phận dùng làm thuốc và công dụng 3

a) Bộ phận dùng làm thuốc: 3

b) Công dụng: 3

IV KỸ THUẬT TRỒNG 5

1 Chọn vùng trồng 5

2 Giống va thời vụ trồng 5

a) Giống: 5

b) Nhân giống vô tính bằng phương pháp tách chồi và giâm cành 5

3 Thời vụ trồng 6

4 Đất trồng và kỹ thuật làm đất lên luống 7

5 Phân bón và kỹ thuật bón phân 8

a ) Lượng phân bón : 8

b) Cách bón: 8

6 Mật độ, khoảng cách trồng 9

7 Kỹ thuật trồng 9

8 Chăm sóc và quản lý đồng ruộng 9

9 Phòng trừ sâu bệnh 10

10 Chế độ luân canh hoặc xen canh 11

V THU HOẠCH, CHẾ BIẾN VÀ BẢO QUẢN 11

1 Thu hoạch 11

2 Chế biến 12

3 Bảo quản, Vận chuyển 12

I ĐẶC ĐIỂM THỰC VẬT

Cúc hoa dạng thân thảo sống hàng năm, thân đứng cao 60 – 100cm, phân cành nhiều Lá đơn mọc so le, xẻ thùy sâu, mép có răng cưa, không cuống Cụm hoa hình đầu ở nách lá và đầu cành, đường kính 1 – 1,5cm, cuống dài tới 2 – 3

cm, lá bắc xếp 3 – 4 hàng Hoa tự có các hoa vòng ngoài cánh hoa phát triển hình lưỡi xếp 2 vòng có mầu vàng sặc sỡ, các hoa vòng trong cánh hoa hình ống, mầu vàng Quả bế có màu lông phát tán nhờ gió

Mùa hoa quả từ tháng 10 đến tháng 5 năm sau

II ĐIỀU KIỆN SINH THÁI VÀ PHÂN BỐ

Cây Cúc hoa có nguồn gốc Đông Á đưa vào Việt Nam trồng tự lâu Cây ưa sáng, ưa ẩm, không chịu được khô hạn Sinh trưởng phát triển tốt trong điều kiện nhiệt độ từ 20 – 25oC Vụ xuân hè ở đồng bằng Bắc Bộ cây sinh trưởng mạnh, vào đông xuân cây phát triển hoa quả Vùng trồng Cúc hoa chủ yếu là Hưng Yên, Hải Dương

III.GIÁ TRỊ LÀM THUỐC

1 Thành phần hóa học

Hoa chứa carotenoid gồm: chrysanthemaxanthin, C40H56O3, có cấu trúc tương tự flavoxanthin

Chrysanthemin (asterin, kuromamin) là một glucosid gồm cyanidin và glucosa dạng chlorid

Trong hoa còn có: Các sắc tố vàng có luteolin dưới dạng glucosid; các hydrocarbon; các axit amin, adenin, cholin…; vitamin A và tinh dầu

Trong tinh dầu thấy có D – camphor

2 Bộ phận dùng làm thuốc và công dụng

a) Bộ phận dùng làm thuốc:

Bộ phận dùng làm thuốc là hoa (Flos Chrysanthemii).

b) Công dụng:

Theo y học cổ truyền

Cúc hoa vàng có vị hơi ngọt, hơi đắng, tính mát, có tác dụng thanh nhiệt, giải cảm, tán phong thấp, giảng hỏa, giải độc, làm sáng mắt

Cúc hoa vàng được dùng chữa các chứng cảm lạnh, sốt, hoa mắt, chóng mặt, nhức đầu, đau mắt đỏ, chảy nhiều nước mắt, mờ mắt, huyết áp cao, đinh độc, mụn nhọt sưng đau Uống lâu thấy lợi khí huyết, làm trẻ lâu Có thể dùng riêng hoặc phối hợp với các vị thuốc khác, có thể ngâm rượi, chề ướp và dùng ngoài để chữa mụn nhọt

Theo một số tài liệu nước ngoài, ở Ấn Độ, Cúc hoa được coi có tác dụng làm dễ tiêu, nhuận tràng Ở Trung Quốc, Cúc hoa được dùng để chữa đau dây thần kinh, nhức đầu, chóng mặt, cao huyết áp, hoặc dùng ngoài để chữa viêm

mủ da và một số bệnh ngoài da khác Ở Nhật Bản, Cúc hoa được dùng chữa các bệnh về mắt

Theo y học hiện đại

Tác dụng dược lý, lâm sàng:

Tác dụng hạ huyết áp trên thực nghiệm và lâm sàng Tác dụng này có thể theo cơ chế phản xạ vận mạch có nguồn gốc trung tâm và tác dụng ức chế adrenalin

Tác dụng chống viêm thực nghiệm trên chuột cống trắng

Hoạt tính kháng khuẩn trên các vi khuẩn gram (+) như : Streplococcus haemolyticus, Staphylocoocus aureus, Shigella shigae, S.flexineri, Bacillus, E coli… Của tinh dầu Cúc hoa trắng, Cúc hoa vàng

Trên lâm sàng, phối hợp Cúc hoa với một số vị thuốc khác có tác dụng hạ sốt với bệnh nhân bị cảm phong nhiệt

Một số bài thuốc có Cúc hoa và cách sử dụng:

Chữa ho, sốt, cảm mạo sử dụng bài Tang cúc ẩm, gồm : Cúc hoa vàng 6g,

lá Dâu 6g, Liên kiểu 4g, Bạc hà 4g, Cát cánh 4g, Cam thảo 4g, nước 600ml Sắc còn 200ml, chia 3 lần, uống trong ngày

Chữa cao huyết áp ở bệnh nhân xơ vữa động mạch, chóng mặt, ù tai…; Cúc hoa trắng 10g, sinh địa 25g, phục linh 12,5g, mẫu đơn bì 10g, sơn thù du 12,5g, sơn dược 15,5g, vỏ trai 25g, lá dâu 10g, nước 800ml, sắc còn 300ml, chia uống trong ngày

Chữa viên não B Nhật Bản: Cúc hoa trắng 10g, Liên kiều 10g, Cam thảo 6g, Hoàng cầm 6g, Bạc hà 1,5g, Dành dành 5g, Cát cánh 4,5g, Thạch cao 31kg, Kim ngâm hoa 10g, Thanh cao 6g, nước 300ml, Sắc trong 20p, uống một lần

IV KỸ THUẬT TRỒNG

1 Chọn vùng trồng

Hiện nay ở miền Bắc Việt Nam, Cúc hoa được trồng chủ yếu ở một số tỉnh thuộc vùng đồng bằng Bắc Bộ ( Hải Dương, Hưng Yên…) trên đất phù sa cổ không được bồi hàng năm

2 Giống va thời vụ trồng

a) Giống:

Cây Cúc hoa được trồng để làm dược liệu hiện nay có 2 giống: Giống Cúc hoa vàng và giống Cúc hoa trắng

Phương pháp nhân giống hiện nay chủ yếu bằng cách tách chồi và giâm cành

b) Nhân giống vô tính bằng phương pháp tách chồi và giâm cành.

Trước khi thu hoạch Cúc hoa, quan sát trên ruộng sản xuất chọn các cây sinh trưởng khỏe, nhiều cành, nhiều hoa, hoa to, sạch sâu bệnh, chọn đánh dấu

để làm giống cho vụ sau

Sau khi thu hoạch xong Cúc hoa, từ những cây giống đã lựa chọn, cắt bỏ cây mẹ, để lại gốc, chăm bón sau thời gian cây sẽ mọc chồi Tưới nước giữ ẩm, làm cỏ, chăm sóc bón phân thúc khi cây con bằng kali clorua (2kg/1 sào Bắc Bộ) hoặc tro bếp (20kg/1 sào Bắc Bộ) để giúp chồi phát triển tốt Khi cây cao 10 – 15 cm (1,5 – 2 tháng tuổi) là đủ tiêu chuẩn đánh cây đi trồng Một thực nghiệm về thời gian cắt cây cho thấy: Cắt cây ngay sau khi thu hoạch hoa Cúc tỷ

lệ nảy chồi đạt tới 93%, số chồi trên 1 cụm cây đạt 43 chồi Cắt cây muộn sau thu hoạch hoa 1 tháng không những tỷ lệ nảy chồi thấp (64%) mà số chồi trên 1 cụm cây cũng chỉ đạt 21 chồi Về vị trí cắt, kết quả cũng cho thấy: Cắt sát gốc là tốt nhất, tỷ lệ nảy chồi đạt 96% và số chồi trên cụm cũng cao 45 chồi

Ngoài ra, cũng có thể sử dụng cây mẹ để dùng làm hom thân giâm cành nhân giống Sau khi thu hoạch xong Cúc hoa, từ những cây giống đã lựa chọn cắt thành từng đoạn để giâm cành làm giống Trên thân cây mẹ có thể sử dụng

cả 3 đoạn thân (ngọn, giữa và gốc) để giâm Tuy nhiên, kết quả thực nghiệm cho thấy: Sử dụng đoạn thân làm cành giâm là tốt nhất, tỷ lệ ra rễ đạt 100%, khối lượng khô trung bình của bộ rễ đạt 20,3mg trong lúc đó phần giữa và gốc thân tỷ

lệ ra rễ chỉ đạt 75 – 80 %, khối lượng khô trung bình của bộ rễ đạt 17 – 19g

Để nhân nhanh lượng cây giống Cúc hoa phục vụ sản xuất, hiện nay ở một số phòng thí nghiệm người ta cũng đang sử dụng phương pháp nuôi cấy in vitro cho cây giống sạch sâu bệnh và sinh trưởng khỏe Tuy nhiên,do giá thành cây giống cao nên trong sản xuất cần kết hợp sử dụng phương pháp này để phục tráng giống, lưu giữ và nhân giống Cúc hoa cho sản xuất

3 Thời vụ trồng

Thời vụ trồng Cúc hoa vàng tốt nhất từ 15/6 – 30/6 dương lịch, cho thu hoạch vào tháng 11, 12 của năm Không trồng muộn sang tháng 7, năng suất phẩm chất kém do gặp mưa khi trồng và vào lúc thu hoạch

Viện Dược liệu đã tiến hành nghiên cứu thời vụ trồng Cúc hoa trong 2 năm (2002 – 2003) cho kết quả như sau:

Chỉ tiêu

Thời

Vụ

trồng

Tỷ lệ sống (%)

Thời gian hồi xanh (ngày)

Tổng thời gian sinh trường (ngày)

Chiều cao cây khi thu hoạch (cm)

Độ rộng tán trong thời kỳ

ổn định (cm)

Năng suất thực thu (tấn/ ha)

(số liệu trung bình 2 năm)

Kết quả thí nghiệm trên cho thấy, thời vụ trồng cây Cúc hoa ở vùng đồng bằng Bắc Bộ tốt nhất là từ 15/6 đến 30/6 Trồng muộn (sang tháng 7) sẽ làm giảm năng suất, nhưng nếu trồng sớm hơn sẽ ảnh hưởng đến cây trồng trước trong hệ thống luân canh hai vụ ở vùng đồng bằng Bắc Bộ

4 Đất trồng và kỹ thuật làm đất lên luống

- Chọn đất màu, tơi xốp, nhiều dinh dưỡng chủ động tưới tiêu Các loại đất

phù sa ven sông, đất pha cát, thịt nhẹ độ pH ≈ 7 để trồng Cúc hoa vàng Đất phải

xa khu công nghiệp, bệnh viện, nghĩa trang, xa nguồn nước thải và chất thải, xa đường quốc lộ ít nhất 100m Có lịch sử sạch ít nhất 2 năm trước đó, không có gia súc, gia cầm thâm nhập

- Làm đất: Cày bừa cho phẳng mặt ruộng Lên luống rộng 2m, cao 15 – 20

cm so với mặt ruộng, rãnh rộng 40 cm (dùng cào răng gom đất 2 bên mép luống vào giữa, tạo độ dốc vừa phải cho dễ thoát nước)

Một nghiên cứu về độ rộng luống khi trồng Cúc hoa trong 2 năm (2002 – 2003) cho kết quả:

Chỉ tiêu

Công

Thức

Đường kính hoa (cm)

Khối lượng 1000 hoa (g)

Số hoa/

dm2 (hoa)

Tỷ lệ hoa tươi / hoa khô

Năng suất lý thuyết (tấn/ha)

Năng suất thực thu (tấn/ ha)

Luống rộng 1,7m 1,55 290,8 44,5 6,2 16,6 8,95 Luống rộng 2,0m 1,68 341,0 40,0 5,8 13,7 10,90 Luống rộng 2,3m 1,73 361,2 36,6 5,6 13,1 8,95 Như vậy trồng Cúc hoa với luống rộng 2,0 m cho năng suất cao nhất Điều này phù hợp với sản xuất của vùng trồng Cúc hoa có kinh nghiệm

5 Phân bón và kỹ thuật bón phân

Tuyệt đối không được dùng phân tươi và tưới nước phân tươi

a ) Lượng phân bón :

Loại phân Tổng lượng phân bón Bón lót Bón thúc

(%) (%) Kg/ha Kg / sào Bắc Bộ 50

Phân chuồng hoai mục 30.000 1.100 50 50

Để nâng cao hiệu quả của phân bón, cần ủ phân chuồng với phân lân trước khi trồng 1 – 2 tháng

Có thể dùng dạng phân bón tổng hợp NPK hoặc dùng các dạng N, P, K riêng rẽ đều được

Trong điều kiện không có phân kali có thể dùng tro bếp thay thế Cứ 10

kg tro bếp có thể thay thế được 1 kg kali clorua

b) Cách bón:

Bón lót: Bón sau khi rạch hàng : 50% phân chuồng + 50% phân vi sinh + toàn bộ phân lân

Bón thúc:

- Lấn 1 : Sau trồng 20 ngày, bón 15% đạm + 25% kali

- Lần 2: Khi cây cao 30cm, bón 25% đạm + 15% kali

- Lần 3, 4: Tính từ đầu tháng 9, cứ sau 15 đến 20 ngày bón một lần, mỗi lần 30% đạm + 30% kali + 25% phân chuồng + 25% phân hữu cơ vi sinh, vào thời gian sau bấm ngọn đè cành của Cúc hoa vàng

6 Mật độ, khoảng cách trồng

Cúc hoa được trồng theo hốc, mỗi hốc trồng một khóm, mỗi khóm có 15 cây, khoảng cách hốc 30 x 30 cm

Năm 2003, Viện Dược liệu đã tiến hành nghiên cứu thí nghiệm ành hưởng của khoảng cách trồng kết hợp với bón phân đến năng suất Cúc hoa

Kết quả thu được như sau (xem bảng):

Trong cả 3 khoảng cách trồng : 20 x 20 cm, 30 x 30 cm, và 40 x 40 cm việc

sử dụng phân NPK tổng hợp bón cho Cúc hoa đều cho năng suất cao hơn so với việc sử dụng NPK bón riêng lẻ và phân chuồng

Trong điều kiện đó, khoảng cách trồng Cúc hoa 30 x 30 cm đã có tác dung tốt thúc đẩy sự sinh trưởng phát triển của cây và đạt năng suất cao nhất

7 Kỹ thuật trồng

- Đánh cây giống: Dùng cuốc đánh cây giống thành từng mô nhỏ Tách tỉa

bỏ cây xấu bé, rồi bó gọn thành từng bó bằng gốc (bỏ bớt phẩn rễ giả)

- Bỏ hốc trên hàng giữa luống trồng, hốc nọ cách hốc kia 30 cm Bón phân lót vào hốc trước khi trồng Mỗi hốc trồng 15 cây/ 1 khóm Chú ý: Trời nắng đất khô cần tưới nước vào rãnh trước khi trồng Chọn ngày râm mát hoặc trồng vào buổi chiều (lúc 4 – 5h chiều) Khóm Cúc đặt đứng cụm tròn hay rải đều, vun đất

2 bên lấp vào gốc cao so với mặt đất 15cm Dận chặt quanh khóm Cúc

Trồng xong, vun đất 2 bên rãnh luống tạo thành luống thoải, dễ thoát nước Sau khi trồng, cần tưới nước đủ ẩm để chóng bén rễ hồi xanh

8 Chăm sóc và quản lý đồng ruộng

Chăm sóc được chia làm 3 giai đoạn

Thời kỳ sau trồng 45 ngày: Đảm bảo đủ ẩm, nếu 10 ngày không có mưa cần tưới Nguồn nước tưới sạch, không ô nhiễm

Thời kỳ sau trồng 70 – 75 ngày khi cây cao 30 cm (cuối tháng 8): Bấm ngọn đè cành lần thứ nhất (chú ý để chừa ngọn 10 – 15 cm trên mặt đất), rải các nhánh cúc đều 4 phía tạo thành khóm tròn Sau khi bấm ngọn đè cành xong, cần tưới ẩm và bón phân thúc để cây phân nhánh nhanh, đều

Thời kỳ sau trồng 85 – 90 ngày: Khi có gió heo may, Cúc phát triển mạnh, đảm bảo mặt luống đủ ẩm Thời gian này cứ sau 15 – 20 ngày phải bấm ngọn đè cành, rắc thêm đất vào gốc cây Kết hợp bón phân chuồng, phân hữu cơ vi sinh

và bón thúc đạm và kali

Chú ý: Khi đè cành cần rải đều các nhánh Cúc trên mặt luống, tạo mặt

luống có độ dốc thoải dần xuống rãnh

Đầu tháng 11 Cúc hoa bắt đầu phân nhánh 3 chạc, phân hóa mầm hoa và xuất hiện nụ Cây chuyển từ giai đoạn sinh trưởng, sinh dưỡng sang giai đoạn ra hoa, cần chú ý chăm sóc tăng cường đất, phân cho cây Hót thêm đất ở 2 bên rãnh để cây Cúc hoa vàng có thêm dinh dưỡng và cành không sát mặt rãnh, nếu không cây có thể bị đỗ gây ra hiện tượng giao cành díu ngọn

9 Phòng trừ sâu bệnh

Cúc hoa vàng thường có một số sâu bệnh hại như : Sâu xám, sâu xanh, rệp, bọ trĩ, dế, các bệnh nấm phấn trắng, thán thư…

Biện pháp phòng trừ : Thực hiện các biện pháp phong trừ tổng hợp nếu mật độ sâu bệnh hại cao phải theo sự hướng dẫn của cán bộ kỹ thuật Có thể dùng một số loại thuốc sau:

- Sherpa 25 EC nồng độ 0,1 đến 0,15 %: Tập kỳ phun theo hướng dẫn trên bao bì

- Score 250 EC nồng độ 0,1%

Chú ý: Tuyệt đối không được dùng các loại thuốc cấm, các loại thuốc

không có trong danh mục được phép sử dụng ở Việt Nam và các loại thuốc hạn chế sử dụng như Monitor, Vofatox, Filitoxin, Các loại thuốc không có nhãn mác, không rõ nguồn gốc xuất xứ hoặc không do cơ sở sản xuất có tư cách pháp nhân sản xuất

10 Chế độ luân canh hoặc xen canh

Cây luân canh tốt nhất của cây Cúc hoa là cây họ đậu, lúa nước hoặc cây dược liệu ngắn ngày như Hoắc hương, Ngưu tất…

Trong sản xuất hiện nay có thể trồng các công thức luân canh sau đây:

- Lúa + Cúc hoa

- Đậu tương + Cúc hoa

- Ngưu tất + Cúc hoa

- Hoắc hương + Cúc hoa

- Cúc hoa giống + Cúc hoa

- Bỏ hóa + Cúc hoa

V THU HOẠCH, CHẾ BIẾN VÀ BẢO QUẢN

1 Thu hoạch

Khi hoa Cúc nở từ ngoài vào đến hoa trong cùng, toàn hoa chuyển mầu vàng thì thu hái kịp thời không để sây sát, giập nát Hoa nở đến đâu thu ngay đến đấy, tranh thủ thu hoạch vào ngày nắng ráo Sau khi thu hoạch có thể xông khói lưu huỳnh với tỷ lệ ≤ 0,5% để Cúc có mầu sắc đẹp, không ẩm mốc và dễ bảo quản

Thực hiện đầy đủ theo quy trình này, năng suất Cúc hoa vàng có thể đạt được 1,77 tấn khô đến 2 tấn/ha dược liệu khô với phẩm chất an toàn và nếu bán với giá Cúc hoa vàng chất lượng cao, an toàn là 50.000 đ/kg sẽ có giá trị thu nhập từ 88,5 triệu đến 100 triệu đồng/ha/1 vụ Cúc hoa vàng

Chỉ tiêu chất lượng sản phẩm:

- Hàm lượng NO3 ≤ 3g/kg dược liệu khô

- Không có dư lượng thuốc hóa học bảo vệ thực vật

- Hàm lượng kim loại nặng và độc tố dưới mức cho phép

- Hạn chế tối đa các vi sinh vật và ký sinh vật gây hại cho người và gia súc

- Phải đảm bảo chỉ tiêu chất lượng dược liệu sạch Cúc hoa, vàng theo tiêu chuẩn cơ sở của Viện Dược liệu ban hành

2 Chế biến

Phương pháp bào chế:

Hoa Cúc sấy diêm sinh: Hoa sau khi thu hái (không giập nát), đem sấy diêm sinh 3 giờ Sau đó cho vào bao tải, buộc kín đầu bao, ép 12 giờ ( thường 1 đêm) cho chảy hết nhựa màu đen, phơi 2 – 3 nắng cho khô

Hoa Cúc sao vàng: Sao trên lửa nhỏ cho tới khi hoa có màu hơi vàng hoặc vàng đậm, mùi thơm

Cúc hoa thán: Sao ở nhiệt độ 1200C cho tới khi hoa bị cháy sém Tiếp tục sao nhỏ lửa, đảo đều cho tới khi hoa có màu đen hơi cháy Phun nước lã ( để phong trừ hỏa độc)

3 Bảo quản, Vận chuyển

Sau khi thu hoạch, dược liệu Cúc hoa cần cho vào các sọt lớn và vận chuyển nhẹ nhàng về khu vực chế biến tập trung, tránh giập nát, ủng nước Dược liệu cần phải xử lý chế biến ngay để giữ phẩm chất được tốt Để lâu ( sau 12h) dược liệu Cúc hoa dễ bị thối, màu sắc xấu và chất lượng kém