Điều kiện sinh thái Cây Đương quy trồng trong sản xuất hiện nay được nhập từ Nhật Bản vào Việt Nam năm 1990.. Bộ lá quanh cổ rễ phát triển tối đa, sự sinh trưởng sinh dưỡng càng mạnh thì
Trang 1LIÊN HIỆP CÁC HỘI KHOA HỌC
VÀ KĨ THUẬT VIỆT NAM
VIỆN KINH TẾ SINH THÁI
ỦY BAN NHÂN DÂN THÀNH PHỐ HÀ NỘI
SỞ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ
DỰ ÁN
“Đánh giá tiềm năng và tổ chức áp dụng mô hình trồng cây dược liệu
trên địa bàn huyện Sóc Sơn”
BÁO CÁO CHUYÊN ĐỀ
Quy trình kĩ thuật trồng cây dược liệu tại địa bàn huyện Sóc
Sơn
Cây Đương Quy Angelica acutiloba Kitagawa
Người viết: KS Tạ Văn Vạn
Trang 2MỤC LỤC
1 Đặc điểm sinh học 4
1.1 Cây đương quy 4
1.2 Đặc điểm thực vật 4
1.3 Điều kiện sinh thái 4
2 Đặc điểm sinh trưởng và phát triển 5
2.1 Các giai đoạn sinh trưởng và phát triển 5
2.1.1 Giai đoạn sinh trưởng sinh dưỡng 5
2.1.2 Giai đoạn sinh trưởng sinh sản 5
2.2 Kết quả nghiên cứu sinh trưởng phát triển 5
3 Giá trị làm thuốc 6
3.1 Thành phần hóa học 6
3.2 Bộ phận dùng làm thuốc và công dụng 6
3.2.1 Bộ phận dùng làm thuốc 6
3.2.2 Công dụng 6
4 Kỹ thuật gieo trồng 7
4.1 kỹ thuật gieo giống: 7
4.2 Thời vụ gieo trồng 9
5 Chuẩn bị đất trồng 9
5.1 Đất trồng và kỹ thuật làm đất 9
5.2 phân bón và kỹ thuật bón phân 9
Trang 35.3 Mật độ và khoảng cách trồng 10
6 Chăm sóc và bảo vệ 11
6.1 Chăm sóc và quản lý đồng ruộng 11
6.2 Phòng trừ sâu bệnh 12
6.3 Chế độ luân canh hoặc xen canh 12
7 Thu hoạch, chế biến và bảo quản 12
7.1.Thu hoạch 12
7.2 chế biến 13
7.3 Bảo quản, vận chuyển 14
8 Một số bài thuốc thường sử dụng 14
Trang 41 Đặc điểm sinh học
1.1 Cây đương quy
Tên khoa học: Angelica acutiloba Kitagawa
Họ hoa tán: Apiaceae
Tên vị thuốc: Đương quy
1.2 Đặc điểm thực vật
Đương Quy là cây thân thảo, chiều cao từ 75-100cm khi ra hoa Lá có cuống dài, có bẹ lá phía gốc, cuống lá màu tím nhạt, lá xẻ lông chim ba lần, mép
lá có răng cưa, không có lông Hoa tự hình tán kép, cánh hoa màu trắng Hoa của bông trung tâm nở trước, sau đó đến các hoa ở cành cấp 1, cấp 2, cấp 3 Thứ
tự các hoa ở các cấp cành nở cách nhau từ 4-6 ngày
Quả bế đôi, thuôn dài từ 5mm, hẹp dần về phía gốc, Tâm bì có gân, có
4-5 ống dẫn ở phần lưng, bốn chiếc ở phần bụng Rễ cọc, có rễ phụ, toàn thân có mùi thơm đặc biệt
Mùa hoa tháng 3-4, mùa quả tháng 6-7
1.3 Điều kiện sinh thái
Cây Đương quy trồng trong sản xuất hiện nay được nhập từ Nhật Bản vào Việt Nam năm 1990 Cho đến nay chưa tìm thấy Đương quy mọc tự nhiên trong
hệ thống thực vật Việt Nam Ở Nhật Bản , Đương quy mọc hoang ở các vùng Mt.Ibuki và vùng ven sông Hida
Đương quy được trồng và sử dụng nhiều ở Trung Quốc với loài Angelica
siensis, ở Nhật Bản trồng và sử dụng loài Angelica acutiloba.
Trang 52 Đặc điểm sinh trưởng và phát triển
2.1 Các giai đoạn sinh trưởng và phát triển
2.1.1 Giai đoạn sinh trưởng sinh dưỡng
Giai đoạn sinh trưởng sinh dưỡng của Đương quy kéo dài từ khi cây mọc mầm, phát triển thành cây, tăng lên về số lượng và thành phàn tế bào Bộ lá quanh cổ rễ phát triển tối đa, sự sinh trưởng sinh dưỡng càng mạnh thì sự tích lũy chất khô vào củ càng nhiều, vì vậy việc kéo dài thời gian sinh trưởng sinh dưỡng có ý nghĩa lớn trong việc tăng năng suất dược liệu cây Đương quy
2.1.2 Giai đoạn sinh trưởng sinh sản
Giai đoạn sinh trưởng sinh sản là quá trình tiếp theo của sinh trưởng sinh dưỡng, biểu hiện từ khi cây ra ngồng, lúc này bộ lá quanh cổ rễ ngừng phát triển, mà hình thành những lá nhỏ trên thân Rễ củ không tăng lên về khối lượng
mà lại tiêu hao dinh dưỡng để nuôi hoa, quả, làm cho rễ củ bị hóa xơ và rỗng, không sử dụng làm dược liệu được Khi kết thúc giai đoạn sinh trưởng sinh sản, cây Đương quy kết thúc một vòng đời Quá trình sinh trưởng sinh sản thường xảy ra 3-4 tháng cuối trong đời sống của cây
2.2 Kết quả nghiên cứu sinh trưởng phát triển
Năm 1990, Đương quy Nhật Bản được nhập vào Việt Nam và đã được Viện Dược liệu trồng thử ở Trạm cây thuốc SaPa Lào Cai Kết quả sau ba năm trồng thử nghiệm 1991-1993 cho thấy kết quả sinh trưởng ở miền núi cao miền Bắc Việt Nam như sau:
- Thời gian nảy mầm của hạt từ khi gieo đến khi mọc là dưới 20 ngày
- Tỷ lệ nảy mầm của hạt từ 75-85%
- Thời gian trồng đến thu dược liệu trong khoảng 500 ngày
- Thời gian gieo trồng đến khi thu giống là khoảng 550 ngày
- Năng suất củ đạt được khoảng 25 tạ/ha
- Năng suất hạt giống thu được xấp xỉ 300 kg/ha
Trang 6- Khối lượng 1000 hạt khoảng 4,2-4,5 g
Thử nghiệm cũng cho thấy tỷ lệ cây ra hoa năm thứ nhất thấp (6,5%) Củ
to, năng suất dược liệu khá ổn định
Qua kết quả nghiên cứu sản xuất hạt giống Đương quy ở SaPa, hạt giống đã được đưa về trồng thử ở đồng bằng sông Hồng để sản xuất dược liệu Đương Quy, bước đầu đạt được những kết quả đáng khích lệ
3 Giá trị làm thuốc
3.1 Thành phần hóa học
Thành phần hóa học chinh bao gồm: tinh dầu 0,2%, tỷ trọng ở 150C là 0,.955, có màu vàng sẫm, có chứa 40% axit tự do
Tinh dầu Đương quy gồm: ligustilid, n-butyliden phtalid, o-valerphenon carboxylic acid, safrol, p-cymen…
Ngoài ra còn có vitamin B12 0,25-0,4%, axit folic, polysacharid
3.2 Bộ phận dùng làm thuốc và công dụng
3.2.1 Bộ phận dùng làm thuốc
Rễ Đương quy
3.2.2 Công dụng
Theo y học cổ truyền
Đương quy có vị ngọt hơi đắng, hơi cay, mùi thơm, tính ấm, có tác dụng bổ huyết, hoạt huyết, điều kinh, thông kinh, dưỡng gân, tiêu sưng, nhuận tràng Trong đông y, Đương quy là đầu vị trong điều trị bện phụ nữ Đồng thời cũng được chỉ định trong các đơn thuốc bổ và trị bệnh thiếu máu, đau đầu, cơ thể suy yếu, suy tim, mệt mỏi, đau lưng, đau ngực bụng, viêm khớp, chân tay đau nhức, lạnh, tê bại, tê liệt, đại tiện táo bón, mụn nhọt lở ngứa, tổn thương ứ huyết, kinh nguyệt không đều, đau kinh, bế kinh, Ngày uống từ 7-10g, dùng dạng thuốc sắc hoặc ngâm rượu thuốc
Trang 7Theo tài liệu nước ngoài, Đương quy dùng điều trị kinh nguyệt không đều, huyết ứ, đau kinh, bế kinh, sa tử cung, đau phong thấp, mụn nhọt, táo bón, hói đầu, điều trị cao huyết áp và hỗ trợ điều trị ung thư, làm thuốc giảm đau, chống
co giật, làm ra mồ hôi, kích thích ăn ngon cơm Phụ nữ mang thai uống trước khi sinh cho dễ đẻ
Theo y học hiện đại
Dương quy có tác dụng kiểu oestrogen yếu trên các chức năng nội tiết của sinh vật cái Những tác dụng này không ổn định
Gây tăng trương lực và biên độ co bóp tử cung cô lập và tại chỗ của súc vật thí nghiệm
Rễ đương quy có trác dụng tăng lực rõ rệt trong thí nghiệm chuột bơi gắng sức Có tác dụng tăng sức để kháng của cơ thể với súc vật thí nghiệm được gây độc với amonichlorid
Có tác dụng chống viêm ở cả hai cấp độ cấp và mãn tính trên thực nghiệp Tác dụng chống viêm giống như các thuốc chống viêm phi steroid (chống viêm theo ức chế miễn dịch)
Theo tài liệu nước ngoài, rễ Đương quy có hai thành phần với hai tác dụng kích thich và ức chế tử cung, hình thành phần kích thích tử cung là phần tan trong nước và cồn, thành phần ức chế tử cung là tinh dầu
Cao nước đương quy có tác dụng ức chế sự ngưng kết tiểu cầu chuột cống trong ống nghiệm cũng như trên in vitro
Độc tính cấp của đương quy rất thấp
4 Kỹ thuật gieo trồng
4.1 kỹ thuật gieo giống:
Hiện nay đương quy trồng trong sản xuất có thể sử dụng 2 phương pháp :
- gieo thẳng hạt ra ruộng sản xuất
Trang 8- gieo hạt trong bầu hoặc vườm ươm để có cây con, sau đó đem cây con ra trồng ở ruộng sản xuất
Dù sử dụng phương pháp nào thì trước khi gieo cũng phải tiến hành chọn lọc, phơi lại hạt giống và thử sức nảy mầm Thường tỷ lệ này mầm ít nhất cũng được 65 – 70% mới đem gieo Tùy theo tỷ lệ nảy mầm cao hay thấp mà có lượng hạt giống gieo thích hợp: gieo thẳng thường khoảng 4 – 4.5 kg/ha, gieo vào bầu khoảng 2 – 2.5kg/ha
Theo kết quả nghiên cứu của Nguyễn bá hoạt (2001), các phương pháp gieo trên đây cho năng suất Đương quy khác nhau:
- gieo hạt trong bầu năng suất đạt được 3.71 tấn/ ha
- gieo trên vườm ươm năng suất đạt được 3.20 tấn/ha
- gieo thẳng trên ruộng sản xuất năng suất đạt được 2.92 tấn/ha
Phương pháp gieo hạt trong bầu:
Thời gian tiến hành từ 25/9 đến 5/10 Mỗi bầu gieo 4- 5 hạt Sau khi gieo xong phải phủ rơm rạ (hoặc xếp vào giàn có mái che) để tránh mưa Tưới nước
ẩm hàng ngày, chú ý không để cho mặt bầu bị váng Sau khi gieo khoảng 15 ngày hạt bắt đầu nảy mầm, dỡ bỏ rơm rạ, vẫn tiếp tục tưới cho bầu đủ ẩm khi cây được 2 lá tỉa bớt các cây xấu; khi cây 3 lá tỉa định cây, mỗi bầu để 2 cây Khi cây có 3- 4 lá có thể mang cây ra ruộng trồng không để cây con quá lâu trong bầu Trong giai đoạn cây con ở trong bầu nếu thấy cây cằn cỗi cần tưới thúc bằng nước pha loãng 7 – 10% để cây con sinh trưởng tốt Đây là phương pháp tốt để chủ động có đủ cây con trồng, không sợ nhỡ thời vụ
Phương pháp gieo hạt trên vườm ươm
Đất vườm ươm chọn nơi bằng phẳng, ít sỏi đá, thuận tiện tưới tiêu nước đất được làm nhỏ, lên luống cao 30cm, rộng 90cm
Bón lót cho 1ha với lượng 12 tấn phân chuồng hoại mục + 250 kg supe lân + 100 kg sunfat kali
Trang 9Rắc đều các loại phân lên mặt luống, gieo xong phủ rơm rạ kín mặt luống
và thường xuyên tưới nước để đất đủ ẩm
Sau khi hạt mọc mầm (khoảng 15 ngày) dỡ bỏ rơm rạ cần tiến hành làm cỏ
và tỉa bớt cây xấu khi cây có 6- 7 lá tỉa định cây để khoảng cách cây 7-10 cm Sau mỗi lần làm cỏ, tỉa cây có thể tưới thúc phân chuồng loãng Khi cây được
8-9 lá, chọn cây khỏe mạnh, không sâu bệnh, đánh trồng ra ruộng sản xuất
4.2 Thời vụ gieo trồng
- Ở vùng núi cao : thời vụ gieo trồng thích hợp là vào tháng 9- 10, thu hoạch dược liệu vào tháng 11 – 12 năm sau
- Ở vùng đồng bằng: thời vụ gieo trồng thích hợp là vào đầu tháng 10, thu hoạch dược liệu vào cuối tháng 6 đầu tháng 7 năm sau
Trường hợp nếu gieo hạt vào bầu hoặc vườm ươm, để có cây con trồng thì phải căn cứ vào thời vụ trồng cây ra ruộng sản xuất để tính thời gian gieo hạt vào bầu hoặc vườm ươm cho chính xác để có cây con trồng đúng thời vụ (xem phần kỹ thuật nhân giống)
5 Chuẩn bị đất trồng
5.1 Đất trồng và kỹ thuật làm đất.
Đất cần được cày sâu bừa kỹ, nhặt sạch cỏ dại, cày chia luống khoảng 1,4m, lên luống sơ bộ, rải đều lượng phân chuồng, tro bếp, phân lân cần bón trên mặt luống, tiếp tục lên luống lấp kín phân bón lót, chiều cao của luống cần đạt được 30 – 35cm, mặt luống rộng 90 – 95cm (có thể đến 1m) Đất trồng đương quy cần chọn đất tốt, cát pha (hoặc thịt nhẹ) tơi xốp, nhiều mùn, tưới tiêu nước thuận tiện, pH đất 5,5 – 6,0;
5.2 phân bón và kỹ thuật bón phân
a) lượng phân bón cho 1ha:
phân chuồng 25 tấn, phân đạm ure 543kg, phân lân supe 625kg, phân kali sunfat 250kg, tro bếp 2000 – 2500kg/ha
Trang 10b) kỹ thuật bón:
bón lót: toàn bộ phân chuồng hoai mục + phân lân+ tro bếp
bón thúc: phân đạm và kali bón vào 5 lần:
- lần 1: khi cây có 5 lá bón 50kg đạm ure/ha
- lần 2: khi cây có 7 lá bón 80 kg đạm ure/ ha
- lần 3: khi cây có 9 lá bón 110kg đạm ure/ha
- lần 4: khi cây có 11 lá bón 140kg đạm ure + 125 kg kali sunfat/ha
- lần 5: khi cây có 13 lá bón nốt số đạm và kali còn lại (163 kg ure + 125 kg kali sunfat/ha)
5.3 Mật độ và khoảng cách trồng
a) Mật độ khoảng cách trồng:
tùy theo điều kiện đất đai, vùng trồng và khả năng thâm canh để có thể chọn mật độ gieo trồng thích hợp,
ở miền núi cũng như đồng bằng muốn đạt được năng suất trên 3 tấn/ha dược liệu đương quy có thể chọn một trong các mật độ khoảng cách gieo trồng sau đây:
Mật độ 33 vạn cây/ha với khoảng cách 20x15cm – 1 cây
Mật độ 25 vạn cây /ha với khoảng cách 20x20 cm – 1 cây
Mật độ 20 vạn cây /ha với khoảng cách 20x25cm – 1 cây
Mật độ 40 vạn cây/ha với khoảng cách 10 x 25 cm – 1 cây
b) kỹ thuật gieo trồng :
gieo hạt trong bầu:
- làm bầu cây con: chọn đất tơi xốp trộn đều với phân chuồng hoai mục (khoảng 30% lượng phân chuồng hoai mục) Nhồi đất trong túi polietylen có lỗ thủng ở đáy để thoát nước, kích thước túi 7x10 cm Chú ý không làm đất quá
Trang 11nhỏ (đất bột) trên mặt bầu dễ bị váng cháo, hạt không mọc được đất càng nhiều mùn và phân chuồng mục càng tốt
- về kỹ thuật gieo hạt vào bầu và chăm sóc cây con trong bầu đã được trình bày ở mục kỹ thuật nhân giống
gieo thẳng lên ruộng: sau khi lên luống xong, dùng vồ hoặc gậy đập nhỏ đất mặt luống rạch ngang luống với khoảng cách 20 – 25cm, gieo hạt đều theo hàng đã rạch (hoặc theo hốc) Gieo xong phủ rơm rạ kín mặt luống, dùng thùng vòi hoa sen để tưới ẩm thường xuyên Sau khi gieo khoảng 13 – 17 ngày hạt bắt đầu mọc mầm, khi hạt mọc rộ cần bỏ rơm rạ phủ mặt luống
6 Chăm sóc và bảo vệ
6.1 Chăm sóc và quản lý đồng ruộng
a) Tỉa giặm cây (đối với phương thức gieo thảng trên ruộng)
thường tỉa giặm cây 2 – 3 lần vào lúc cây có 3 lá, 5 lá và 7 lá (tỉa định cây cuối cùng)
b) làm cỏ xới xáo:
thường kết hợp làm cỏ xới xáo các lần bón thúc Tuy nhiên số lần làm cỏ cũng có thể ít hơn nhưng phải đảm bảo ruộng luôm luôm sạch cỏ
c) tưới nước:
cần tưới nước để luôm giữ ẩm cho ruộng, nhất là trong thời kỳ khô hạn Có thể dùng bình odoa tưới nước lên mặt luống Nếu điều kiện thuận lợi có thể sử dụng phương pháp tưới ngấm Bơm nước vào rãnh luống ngập 2/3 luống, để nước ngấm đủ ẩm lên trên mặt luống (qua 1 đêm), sau đó tháo nước khô kiệt Nếu thời gian khô hạn kéo dài, có thể 18 – 20 ngày tưới ngấm 1 lần
Chú ý: vào tháng 5 – 6 thường có mưa lớn, độ ẩm cao, nhiệt độ cao, ruộng cần được làm sạch cỏ và thoát nước tốt để chống bệnh thối củ
Trang 126.2 Phòng trừ sâu bệnh
Đương quy là cây phàm ăn, sinh trưởng mạnh, ít sâu bệnh phá hại Tuy nhiên trong sản xuất thường cũng có một số loại sâu bệnh hại như:
sâu xám thường gây hại trên vườm ươm vào giai đoạn mới trồng, có thể bắt bằng tay hoặc phun thuốc trừ sâu vào buổi tối, hoặc sáng sớm không dùng những loại thuốc có ảnh hưởng đến dược liệu củ Đương quy
Vòa mùa mưa cây thường bị bệnh thối củ do ngập úng, hoặc ẩm độ cao, cần thoát nước triệt để và loại bỏ những cây bi bệnh
Chuột hại ( cây, củ): dùng thuốc đánh bả, bẫy, thuốc sinh học…
rệp hại lá: Dùng bi58 50ec phun với nồng độ 0.2 – 0.3 %
Nhện đỏ (phát sinh vào tháng 5 – 6 ): dùng pegasus phun với nồng độ 0,1% hoặc supracide 0,5% vào mặt dưới lá
6.3 Chế độ luân canh hoặc xen canh
Cây đương quy có thể trồng luân canh với các cây ngũ cốc như ngô, khoai lang, lúa nương, lúa nước hoặc các cây họ đậu như lạc, đậu tương Ở vùng đồng bằng sông hồng, thường trồng xem đương quy với cây hành, cây xà lách
Công thức luân canh phổ biến thường là:
Đương quy – lúa mùa sớm – đương quy
Đương quy – đậu tương hè thu – đương quy
Đương quy – bỏ hóa – đương quy (đất bãi ven sông)
7 Thu hoạch, chế biến và bảo quản
7.1.Thu hoạch
ở vùng đồng bằng bắc bộ, thu hoạch dược liệu vào cuối tháng sáu hoặc đầu tháng 7 ở vùng núi cao, thu hoạch dược liệu vào tháng 11 hoặc tháng 12 khi thu hoạch, cắt bỏ lá đào củ bằng cuốc hoặc thuồng, tránh làm đút rễ củ
Trang 13Vào cuối tháng 6 đầu tháng 7 không những cho năng suất dược liệu cao mà chất lượng dược liệu cũng rất tốt
7.2 chế biến
Xông diêm sinh cho mềm, rửa thật sạch, xông lại một mồi diêm sinh nữa sau đó đem phơi đến khô, độ ẩm còn khoảng 13 – 14% là được Nếu không có nắng, sấy bằng củi ở nhiệt độ 40 – 500C trong vòng 1 -2 tuần, khi độ ẩm giảm xuống còn 13 – 14% là được
Phương pháp bào chế:
Rễ đương quy đã được trồng 3 năm, đào vào mùa thu, cắt bỏ rễ con, phơi trong bóng râm hoặc sấy lửa nhẹ trong thùng cho đến khô
đương quy phiến: rủa sachjm ủ mềm thái vát hoặc bào mỏng phiến có độ dày 1 – 3 mm phơi sấy nhẹ
đương quy tẩm rượi : rễ đương quy trộn với rượi, ủ mềm, thái phiến, phơi khô (hoặc sau khi tẩm rượi, đem chưng 4 giờ cho đến khi ngoài sẫm, trong vàng, thái phiến)
đương quy sao rượi: tẩm rượi vào đương quy phiến (1 rượi cho 10 đương quy), ủ 30p cho ngấm rượi Sao nhỏ lửa cho đến khi có mầu vàng đậm, mùi thơm đặc trưng Có thể sao đương quy trước, cho tới khi nóng già và đều, phun rượi vào và tiếp tục sao cho tới khi phiến chuyển sang màu vàng đậm, mùi thơm đặc trưng
Đương quy sao hoàng thổ: 3kg bột hoàng thổ hoặc bột phục long can sao nóng, cho tiếp 10kg đương quy phiến vào, sao đến khi phiến có màu vàng đen Đương quy sao hoàng thổ: 3kg bột hoàng thổ hoặc bột phục long can sao nóng, cho tiếp 10kg đương quy phiến vào, sao đến khi phiến có màu vàng đen Đương quy sao sém cạnh: đương quy phiến sao đến khi bề mặt phiến màu đen, trong vàng là được