Nghiên cứu tình hình sản xuất và nhu càu dược liệu ở Việt Nam

Nhiều cây thuốc trước những năm 90 đã di thực thành công và đã trồng đáp ứng đủ cho nhu cầu sử dụng trong nước thì nay đã phải nhập lại như: Đương qui, Bạch truật, Xuyên khung, Ngưu tất,

MỤC LỤC

1 ĐẶT VẤN ĐỀ 3

2 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 5

3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 6

3.1 Thị trường dược liệu, thuốc từ dược liệu trong nước 6

3.2 Nhu cầu sử dụng dược liệu - thuốc y học cổ truyền 8

3.2.1 Trong nước: 8

3.2.2 Tại Hà Nội: 9

4 KẾT LUẬN 12

TÀI LIỆU THAM KHẢO 14

LIÊN HIỆP CÁC HỘI KH VÀ KT VN

VIỆN KINH TẾ SINH THÁI

UBND TP HÀ NỘI

SỞ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ HN

DỰ ÁN

“ĐANH GIÁ TIỀM NĂNG VÀ TỔ CHỨC ÁP DỤNG MÔ HÌNH TRỒNG CÂY DƯỢC LIỆU TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN SÓC SƠN”

BÁO CÁO CHUYÊN ĐỀ

NGHIÊN CỨU, PHÂN TÍCH VÀ ĐÁNH GIÁ TỔNG QUAN VỀ CÁC LOÀI CÂY DƯỢC LIỆU ĐÃ ĐƯỢC TRỒNG THÀNH CÔNG TẠI HÀ NỘI VÀ KHU

VỰC ĐỒNG BẰNG MIỀN BẮC

TS DS Nguyễn Thị Minh Tâm Bệnh viện Y học cổ truyên Trung ương

HÀ NỘI - 2012

1 ĐẶT VẤN ĐỀ

Theo thống kê, ở nước ta hiện có 3.948 loài cây được dùng làm thuốc với khoảng trên dưới 300 loài thường xuyên được khai thác sử dụng cho thị trường trong và ngoài nước Nhu cầu về thị trường dược liệu ở nước ta hiện nay khoảng 50.000- 60.000 tấn dược liệu mỗi năm, trong đó khoảng 2/3 được khai thác tự nhiên và trồng trọt Có khoảng 20.000- 30.000 tấn dược liệu cho nhu cầu thuốc y học cổ truyền, bao gồm cả số lượng nhập khẩu qua nhiều con đường Mặc dù VN là một nước có tiềm năng lớn về nguồn nguyên liệu làm thuốc nhưng theo điều tra của Viện dược liệu[1], nhiều loài cây thuốc có giá trị chữa bệnh và kinh tế cao trước đây có trữ lượng lớn cho khai thác thì nay đã bị giảm sút và trở nên hiếm như: Hà thủ ô đỏ, Vàng đắng, Hoàng liên, Ngũ gia bì gai, Ba kích, Cốt toái bổ, Đảng sâm, Hoàng tinh… Đã có 123 loài thuộc

53 họ được đưa vào Danh lục đỏ, Sách Đỏ VN và Danh mục thuộc Nghị định 48 CP/2002 của Chính phủ Trong đó có tới 55 loài được phân hạng theo IUCN ở mức bị đe dọa tuyệt chủng

Nhiều cây thuốc trước những năm 90 đã di thực thành công và đã trồng đáp ứng đủ cho nhu cầu sử dụng trong nước thì nay đã phải nhập lại như: Đương qui, Bạch truật, Xuyên khung, Ngưu tất, Huyền sâm… Đây là những vị thuốc chiếm một tỷ trọng rất lớn trong điều trị bằng y học cổ truyền Chỉ tính riêng mức sử dung môt vị dược liệu của một bệnh viện y học cổ truyền cũng phải tới 4-5 tấn mỗi năm

Mặc dù hiện nay, thuốc tân dược được phát triển mạnh ở hầu khắp các nước trên TG nhưng đại bộ phận dân cư các nước đang phát triển vẫn

ưa sử dụng thuốc cổ truyền, đặc biệt trong chăm sóc sức khỏe ban đầu (CSSKBĐ) Cùng với sự phát triển không ngừng của những tiến bộ khoa học, người ta càng nhận biết nhiều hơn những giá trị của thảo dược trong

Theo đánh giá của WHO, có khoảng 70-80% dân số các vùng nông thôn các nước đang phát triển (Ethiopia 90%, India 70%, Tanzania 60%, Uganda 60% …) dựa chủ yếu vào sử dụng thuốc cổ truyền cho nhu cầu chăm sóc sức khỏe

Với dân số chiếm tới hơn 1/6 nhân loại, thị phần thuốc có nguồn gốc tự nhiên của Trung Quốc cũng vào khoảng 30-50% Doanh thu từ sản xuất thuốc Đông dược đạt 1,8 tỷ USD mỗi năm Ngay tại một số quốc gia phát triển, nhu cầu chăm sóc sức khỏe bằng thảo dược cũng tăng lên nhiều trong hơn thập niên trở lại đây Nhật Bản có tổng giá trị thuốc từ thảo dược trong năm 2000 là 2,4 tỷ USD Mỹ thu khoảng 1,5 tỷ USD lợi nhuận mỗi năm từ thảo dược Các nước phát triển khác như Canada, Đức, Pháp, Úc, Bỉ…cũng ngay càng tăng xu thế sử dụng thuốc

có nguồn gốc tự nhiên như là các liệu pháp bổ trợ (Canada là 70%, Úc là

48 %, Pháp 49%, Mỹ 42%, Bỉ 31%) Theo đánh giá của WHO tổng giá trị dược liệu và thuốc từ dược liệu sử dụng hiện nay vào khoảng 80 tỷ USD mỗi năm Các nước phát triển đồng thời cũng là những nước có những tập đoàn dược phẩm hàng đầu thế giới Họ đang tìm cách khai thác triệt để những thế mạnh của tiềm năng dược liệu phương Đông để tạo nên những sản phẩm đặc biệt có giá trị trong việc bảo vệ và nâng cao sức khoe

Việt Nam với dân số trên 88 triệu người như hiện nay, theo thống

kê, tổng giá trị tiền thuốc sử dụng trong năm 2011 là 2,4 tỷ USD, trong

đó thuốc sản xuất trong nước đạt 1,15 tỷ USD Và VN cũng đang đươc nhìn nhận như là một thị trường dược phẩm có sức hấp dẫn lớn đối với các doanh nghiệp dược phẩm cả trong và ngoài nước

Thế giới biết đến VN là một quốc gia giàu tiềm năng dược liệu Làm sao để phát huy thế mạnh của dược liệu để đưa nền công nghiệp dược VN trở thanh nền kinh tế mũi nhọn trong sự nghiệp phát triển kinh

tế đất nước và bảo vệ sức khoe nhân dân đã trở thành mục tiêu có tính

chiến lược của quốc gia Ngày 15/8/2002, đã có Quyết định của Thủ tướng Chính phủ về chiến lược phat triển ngành dược giai đoạn đên năm

2010 trong đó đã đặc biệt nhấn mạnh đến thế mạnh của nguồn tài nguyên cây thuốc Việt Nam Trong đề án “Phát triển công nghiệp dược và xây dựng mô hình hệ thống cung ứng thuốc của Việt Nam giai đoạn

2007-2015 và tầm nhìn đên năm 2020” đã khăng định: Xây dựng cơ sở chiết xuất hoạt chất tinh khiết từ dược liệu để đáp ứng 20% nhu cầu cho sản xuất thuốc vào năm 2015 và 30% vào năm 2020 Chủ động nguồn thuốc

SX trong nước và phat triển bền vững nguồn tài nguyên cây thuốc VN chính là mục tiêu cũng như điều kiện tiên quyết trong chiến lược phát triển ngành dược VN Khảo sát thị trường dược liệu, thuốc từ dược liệu của cả nước nói chung và Hà Nội nói riêng để nắm rõ nhu cầu sử dụng dược liệu, góp phần định hướng cơ cấu cây trông dược liệu của Việt Nam là hết sức cần thiết và là mục tiêu cần được đưa ra

Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

- Thị trường dược liệu trong nước

- Nhu cầu sử dụng dược liệu của các bệnh viện y học cổ truyền

2 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Trong chuyên đề này nhóm nghiên cứu chúng tôi sử dụng 2 phương pháp chính đó là tham khảo các tài liệu nghiên cứu về thị trường dược liệu, các đề tài khoa học đã được công bố về nhu cầu, thị trường Hà Nội nói riêng và ở cả nước nói chung

Điều tra nhu cầu sử dụng thuốc y học cổ truyền trong mạng lưới

y tế Thông qua các báo cáo nhu cầu sử dược liệu trong các đơn vị nghành Y học cổ truyền chúng tôi tổng hợp và đưa ra các thống kê về nhu cầu sử dụng dược liệu của các đơn vị Y học cổ truyền

3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN

3.1 Thị trường dược liệu, thuốc từ dược liệu trong nước

Theo điều tra của viện Dược liệu, hiện Việt nam có khoảng 136 loài cây thuốc đang được trồng khá tập trung tại một số vùng sinh thái trên cả nước( chủ yếu ở 18 vùng trồng có tính truyền thống) , cung cấp khoảng 15.500 tấn dược liệu cho thị trường

Hiện, nước ta có 180 doanh nghiệp sản xuất thuốc, trong đó khoảng 100 doanh nghiệp sản xuât chủ yếu thuốc tân dược và 80 doanh nghiệp sản xuất đông dược Nếu cộng cả các cơ sở sản xuất thuốc từ dược liệu thì tổng số sẽ là 322, trong đó có 12 doanh nghiệp đạt tiêu chuẩn thực hành sản xuất thuốc tốt (GMP-WHO) Có thể thấy một sức hút vô cùng lớn của thị trường thuốc từ dược liệu đối với các nhà đầu tư

So với hơn 10 năm trước, khi cả nước chỉ co 100 doanh nghiệp sản xuất thuốc với vài xí nghiệp sản xuất đông dược (miền Bắc là XNDPTW 3 và miền Nam là XNDPTW 26) sẽ thấy nhu cầu sử dụng đông dươc đã tăng nhiều lần cả về số lượng và chất lượng

Cả nước hiện nay có 62 bệnh viện y học cổ tryền (59 bệnh viện công lập và 3 bệnh viện tư nhân) Gần 90% số bệnh viện Tây y có khoa hoặc bộ phận điều trị bằng y học cổ truyền Hiện số giường điều trị bằng

y học cổ truyền chiếm khoảng 7,7 % tổng số giường bệnh của cả nước

Số người đến với y học cổ truyền ngày càng đông Nếu như năm 2008 có 6.253 giường thì năm 2011 con số đã là 8.995 giường Theo con số thống

kê của Vụ y học cổ truyền (Bộ Y tế), tổng số lượt người đến khám chữa bệnh bằng y học cổ truyền trong năm 2008 là 1.475.860, năm 2009 là 2.166.255, năm 2010 là 2.271.124 và tới năm 2011đã tăng là 2.426.013

Số người được điều trị bằng thuốc y học cổ truyền tăng dần sau mỗi năm

đã kéo theo sự tăng lên của nhu cầu về thuốc Trong cả nước có 79% số

xã có hoạt động khám chữa bệnh bằng y học cổ truyền Hiện có 6.575 cơ

sở hành nghề y học cổ truyền

Thị trường dược liệu trong nước khá phong phú và đầy biến động Mặc dù nhu cầu khám và điều trị bằng y học cổ truyền ngày càng tăng,

nhưng nguồn nguyên liệu dược liệu chủ yếu lại không chủ động được Bằng nhiều con đường (kể cả trôi nổi, không chính ngạch), ta vẫn phải phụ thuộc tới 70% vào nước ngoài Theo con số chưa đầy đủ của Cục quản lý dược Việt Nam: năm 2010 tổng khôi lượng dược liệu đã nhập là 16.790,38 tấn tương đương 15.143,39 triệu USD Năm 2011 là 18.772,48 tấn tương đương 16.445,87 triệu USD

Các cơ sở kinh doanh dươc liệu tập trung chủ yếu ở những thành phố lớn như Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh và đây chính là 2 thị trường dược liệu lớn nhất của cả nước Tại Hà Nội nhiều cơ sở kinh doanh là các hộ cá thể tập trung nhiều ở phố Lãn Ông Ngoại thành Hà Nội, xã Ninh hiệp (thuộc huyện Gia Lâm) cũng là địa bàn được biết tới là nơi có những hoạt động kinh doanh thuốc y học cổ truyền khá sôi động Tp Hồ Chí Minh, các cơ sở kinh doanh tập trung chính ở quận 5 và 6 Những vùng cửa khẩu giáp ranh và có giao thông thuận lợi với Trung Quốc như Lạng Sơn cũng là thị trường dược liệu lớn

Các hoạt động cung ứng dược liệu được tiến hành thông qua các công ty Miền Bắc là Công ty Mediplantex, Công ty CP XNK TM Dương Thư, Công ty cổ phần DL Hà Nội, Công ty CP Dược Sơn Lâm, Công ty CP DL Trường Xuân, Công ty CPDP Hà Tây…

Miền Nam, việc cung ứng dược liệu phần lớn thông qua các cửa hàng: cửa hàng dược liệu Hà Ký, Hòa Phú ,Vĩnh Sanh, Luân Đức…và một số công ty như Dũ Hưng, Dược Phát, Đại Lộc …

Một số công ty kinh doanh dược liệu đã tìm cách tạo nguồn dược liệu , kết hợp vơi các địa phương để phát triển nuôi trồng dược liệu

3.2 Nhu cầu sử dụng dược liệu - thuốc y học cổ truyền

3.2.1 Trong nước:

Nhu cầu dược liệu trong nước chính là nhu cầu thuốc y học cổ truyền.Việt Nam là quốc gia được WHO đánh giá là một trong 3 nước

đứng đầu TG về y học cổ truyền và cũng nằm trong số ít các quốc gia có nền y học cổ truyền được coi là chính thống trong mạng lưới y tế

Cùng với trào lưu chung của TG khi người ta ngày càng có khuynh hướng quay trở lại với các sản phẩm thuốc có nguồn gốc tự nhiên thì nhu cầu về dược liệu càng trở nên lớn hơn bao giờ hết Báo cáo của Cục quản lý y-dược cổ truyền về tình hình sử dụng thuốc y học cổ truyền trong mấy năm gần đây cho thấy người dân đến với chăm sóc y tế bằng y học cổ truyền ngày càng đông

Cả nước hiện nay có 62 bệnh viện y học cổ tryền (59 bệnh viện công lập và 3 bệnh viện tư nhân) Gần 90% số bệnh viện tây y có khoa hoặc bộ phận điều trị bằng y học cổ truyền Hiện số giường điều trị bằng

Y HỌC CỔ TRUYỀN chiếm khoảng 7,7 % tổng số giường bệnh của cả nước Số người đến với y học cổ truyền ngày càng đông Nếu như năm

2008 có 6.253 giường thì năm 2011 con số đã là 8.995 giường Theo con

số thống kê của Vụ y học cổ truyền (Bộ Y tế), tổng số lượt người đến khám chữa bệnh bằng y học cổ truyền trong năm 2008 là 1.475.860, năm

2009 là 2.166.255, năm 2010 là 2.271.124 và tới năm 2011đã tăng là 2.426.013 Số người được điều trị bằng thuốc y học cổ truyền tăng dần sau mỗi năm đã kéo theo sự tăng lên của nhu cầu về thuốc

Con số thống kê tổng khôi lượng dược liệu- thuốc y học cổ truyền và kinh phí sử dụng trong 4 năm vừa qua đã chứng minh vai trò ngày càng tăng của thuốc y học cổ truyền trong mạng lưới y tế:

Năm Khôi lượng dược liệu Kinh phí

2008 29.620 tấn 160 tỷ

2009 34.863 tấn 198 tỷ

2010 36.281 tấn 213 tỷ

2011 39.648 tấn 256 tỷ

Tuy nhiên, cũng có thể nhận thấy có sự biến động về giá dược liệu cũng như giá thuốc Tính bình quân, sau 3 năm giá thuốc đã tăng 20 %

3.2.2 Tại Hà Nội:

Hà Nội là một trong 2 thành phố có nhu cầu sử dụng dược liệu lớn nhất.Hầu hết các bệnh viện đa khoa đóng trên địa bàn Hà Nội đều có khoa y học cổ truyền Và cũng tại Hà Nội có Bệnh viện y học cổ truyền trung ương và Bệnh viện y học cổ truyền quân đội là 2 bệnh viện y học

cổ truyền lớn nhất và là đầu ngành của cả nước

Nghiên cứu tình hình sử dụng thuốc y học cổ truyền tại bệnh viện

y học cổ truyền TƯ (là trung tâm duy nhất của Tổ chức y tế TG về y học

cổ truyền tại VN), nơi 80% thuốc sử dụng cho nhu cầu điều trị là thuốc y học cổ truyền sẽ cho thấy mức độ sử dụng và vai trò của thuốc cổ truyền Mỗi năm, bệnh viện sử dụng trên 100 tấn dược liệu để chế biến và sản xuất thuốc cổ truyền Đây là con số không nhỏ đối với mức sử dụng dược liệu của 1/59 bệnh viện y học cổ truyền công lập trên toàn quốc Sự tăng lên của nhu cầu sử dụng thuốc cổ truyền được biểu hiện qua những con số được ghi nhận:

Năm Khối lượng dược liệu (tấn) Kinh phí (tỷ)

Khối lượng dược liệu (tấn)

0

20

40

60

80

100

120

Khối lượng dược liệu (tấn)

Kinh phí (tỷ)

0

5

10

15

20

Năm

Kinh phí (tỷ)

Danh mục thuốc thiết yếu y học cổ truyền được Bộ y tế ban hành mới nhất vào năm 2010 gồm 310 vị Đây là những vị thuốc được thường xuyên sử dụng , đảm bảo cho nhu cầu điều trị bằng y học cổ truyền và cũng là căn cứ để bảo hiểm y tế thanh toán.Theo dõi nhu cầu sử dụng thuốc tại bệnh viện, có thể thấy mức độ sử dụng đối với từng loại dược liệu có sự chênh nhau là rất đáng kể.Có khoảng trên chục vị có mức sử dụng mỗi vị trên 2 tấn mỗi năm là: Bạch linh, Bạch thược, Bạch truật,

Đại táo, Đương qui, Hà thủ ô, Hoài sơn, Ngưu tất, Đỗ trọng, Cam thảo, Phòng đảng sâm, Kim ngân hoa, Sinh địa-Thục địa

Mức độ sử dụng trên 1 tấn mỗi năm có khoảng hơn 40 vị như: Táo nhân, Lá móng, Trần bì, Xuyên khung, Tục đoạn, Kim tiền thảo, Ba kích, Long nhãn, Liên nhục, Mạch môn, Đan sâm, Ý dĩ, Kỷ tử, Hy thiêm, Ma hoàng, Sài hồ, Trạch tả, Thổ phục linh, Kim tiền thảo, Ké đầu ngựa, Ngải diệp, Quế chi, Cát cánh, Cúc hoa, Uất kim, Mộc hương, Sơn thù, Sa nhân, Hoàng liên, Hoàng bá, Thương truật,Hoàng cầm, Hoàng cung trinh nữ, Hương phụ, Hồng hoa, Hòe hoa, Sa sâm, Diệp hạ châu, Thảo quyết minh…

Mức sử dụng trên 5 tạ mỗi năm có khoảng 60 vị , còn lại gần 200 vị có mức sử dụng dưới 500 kg cho tới chỉ vài kg

Như vậy có thể thấy chỉ có khoảng 1/3 số vị thuốc có nhu cầu chiếm tỷ trọng cao trong điều trị bằng y học cổ truyền và trong số đó cũng phải tới

80 % có thể phát triển trồng tại Việt nam

Nghiên cứu đã chọn 10 vị dược liệu có mức sử dụng nhiều (1-2-3 tấn/ mỗi năm), có tiềm năng trồng và phát triển trồng tại Việt Nam để theo dõi sự biến động về giá trong mấy năm gần đây

GIÁ MỘT SỐ LOÀI DƯỢC LIỆU TRONG NHỮNG NĂM GẦN ĐÂY

Tên vị thuốc Năm 2008

(đ/kg)

Năm 2009

(đ/kg)

Năm 2010

(đ/kg)

Năm 2011

(đ/kg)

1 Ba kích 180.000 220.000 350.000 490.000

2 Hà thủ ô đỏ 120.000 130.000 145.000 180.000

4 Kim ngân hoa 120.000 220.000 270.000 380.000

7 Đương quy 120.000 180.000 225.000 235.000

8 Kim tiền thảo 35.000 35.000 34.000 34.000

Nhìn chung sau 3 năm, giá dược liệu có xu hướng tăng lên rõ rệt Trừ Kim tiền thảo có giá được coi là ổn định còn phần lớn đều tăng từ 150% đến 300% Có thể nhận thấy vị thuốc Kim ngân hoa giá đã tăng gấp hơn 3 lần Đây là vị thuốc có tác dụng thanh nhiệt giải độc và ngày nay được biết đến như là một loại kháng sinh thực vật

Những dược liệu có giá tăng cao thường là những dược liệu có nhu cầu sử dụng tăng Việc lựa chọn cây trồng phù hợp để ưu tiên phát triển đáp ứng nhu cầu thị trường là cần thiết.Phát triển dược liệu cũng là giải pháp tạo việc làm, khai thác quĩ đất một cách hiệu quả Ngoài việc quy hoạch các vùng trồng dược liệu tập trung ,một trong những xu hướng phát triển hiện nay nhằm xóa đói giảm nghèo là sử dụng các cộng đồng dân cư phát triển kinh tế hộ gia đình trên cơ sở phát triển trồng dược liệu

4 KẾT LUẬN

Qua nghiên cứu tìm hiểu thị trường dược liệu trong nước nói chung và thị trường dược liệu Hà Nội nói riêng, đặc biệt thông qua việc khảo sát nhu cầu dược liệu-thuốc y học cổ truyền trong mạng lưới y tế,

có thể thấy dược liệu - thuốc cổ truyền ngày càng trở nên có vai trò to lớn trong việc chăm sóc sức khỏe cộng đồng Đánh giá nhu cầu sử dụng dược liệu để qui hoạch phát triển dược liệu cho đúng với tiềm năng, đưa