Thử tìm vấn đề và giải pháp cho việc giảng dạy thể loại báo chí hiện nay

Từ việc làm này, đề tài hy vọng sẽ góp phần giúp những người có liên quan, đặc biệt là các giảng viên môn thể loại báo chí nắm bắt được tương đối toàn diện về những bất cập trong khâu gi

Đ Ạ I H Ọ C Q U Ố C G IA H À N Ộ I

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VÃN

Nguyễn Thị Thanh Huyễn

THỬ TÌM VẤN ĐỂ VÀ GIẢI PHÁP CHO VIỆC

NĂM2001

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI• • ■

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ■ ■ ■ •

Thử tìm vấn để và giải pháp cho việc

giảng dạy Thê loại báo chí hiện nay

Để tài nghiên cứu cơ bản

Mục lục

PHẦN MỞ ĐẦU

Tính cấp thiết và ý nghĩa của đề tài

Mục đích nghiên cứu

Nhiệm vụ nghiên cứu

Phương pháp và phạm vi nghiên cứu

Kết cấu của đề tài

PHẦN NỘI DƯNG

Chương 1 Khái quát những vấn đề cơ bản trong giảng dạy thể loại

báo chí hiện nay và thử đề xuất giải pháp bước đầu

1 Những vấn đẽ cơ bản trong giảng dạy Thể loại báo chí hiện nay

7.7 Giảng dạy th ể loại báo chí - vấn đ ề qua ý kiến các nhà giáo,

nhà nghiên cứu

1.2 Giảng dạy th ể ỉoại báo chí - v ấ n đ ể qua ỷ kiến các nhà báo

1.3 Giảng dạy th ể loại báo chí - vấn đ ề qua ý kiến sinh viên báo chí

2 Thử tìm giải pháp cho việc giảng dạy thể loại báo chí hiện nay

2.1 Kinh nghiệm giảng dạy th ể loại báo chi của một sô' nền báo chí nước ngoài

2.2 Thử tìm giải pháp cho việc giảng dạy th ể loại báo chí ở nước ta

PHẦN Mỏ ĐẦU

1 Tính cấp thiết và ý nghĩa của đề tài:

Thể loại báo chí là một phần quan trọng trong chương trình đào tạo cử nhân báo chí Khối kiến thức này không chỉ chiếm tỷ lệ cao trong chương trình đào tạo mà còn có ý nghĩa ở chỗ nó cung cấp cho sinh viên những hiểu biết về phương pháp và kỹ năng thực hiện các tác phẩm báo chí hiện đại Chính vì vậy, nghiên cứu về vấn đề giảng dạy thể loại báo chí là vô cùng cần thiết, cấp bách

và có ý nghĩa thực tiễn cao, đặc biệt đối với việc đào tạo nhà báo

Gần đây, trên sách báo cũng như tạp chí chuyên ngành về báo chí học, những vấn đề xung quanh việc giảng dạy báo chí nói chung, thể loại báo chí nói riêng đã được đề cập khá nhiều Cũng đã có một vài còng trình nghiên cứu cáp Trường và Đại học Quốc gia về thể loại báo chí được các đổng nghiệp của chúng tôi thực hiện Tuy nhiên, cho đên nay, chưa có một đề tài nghiên cứu khoa học nào đi sâu tìm hiểu vấn đề và giải pháp cho việc giảng dạy thể loại báo chí Các nhận định và ý kiến được đăng tản mạn ở nhiều nơi, chưa thống nhát và còn khá phức tạp Vấn đề liên quan đến giảng dạy thể loại báo chí còn khá bộn

bề Trong khi đó, nó lại rât cần được nghiên cứu thường xuyên bởi tính luôn mới

mẻ của thực tiễn báo chí Bên cạnh đó, tìm hiểu vấn đề này từ góc nhìn của những sinh viên báo chí, những người đang trực tiếp thụ hưởng chương trình đào tạo và sẽ bắt tay vào tác nghiệp cho đến nay cũng chưa được tiến hành một cách

đấy đủ và kĩ lưỡng Chính vì vậy, chúng tôi lựa chọn đề tài “Thử tìm vein đê và

giai pháp cho việc giang dạy th ể loại báo chí hiện nay” để nghiên cứu trong

khuôn khổ đề tài nghiên cứu cơ bản cãp Đại học Quốc gia này

2 Mục đích nghiên cứu của đề tài:

Thứ nhất, góp phần hộ thống những ý kiến căn bản về cách giảng dạy thể loại báo chí hiện nay để nhận diện vấn đề Những ý kiến này được tập hợp từ những nhóm đối tượng có liên quan nhiều nhất đến đề tài Đó là từ các nhà giáo, nhà nghiên cứu báo chí; từ các nhà báo và quản lý báo chí; từ các sinh viên báo chí và từ các trường đào tạo báo chí của các nước có nền báo chí phát triển hơn

ta Từ việc làm này, đề tài hy vọng sẽ góp phần giúp những người có liên quan, đặc biệt là các giảng viên môn thể loại báo chí nắm bắt được tương đối toàn diện

về những bất cập trong khâu giảng dạy thể loại báo chí hiện nay Trên cơ sở đó, cùng tìm ra những giải pháp để tháo gỡ và giải quyết vấn đề

Thứ hai, chúng tôi thử đưa ra một vài giải pháp chủ quan trong việc giảng dạy thể loại báo chí trong tình hình hiện nay Giải pháp của chúng tôi được thể hiện qua hai bài giảng về hai thể loại báo chí cụ thể để các đổng nghiệp và sinh viên tham khảo

3 Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài:

Thứ nhất, đề tài tập hợp các ý kiến, quan điểm về thể loại báo chí đã đăne trên các cuốn sách, báo và tạp chí để có cái nhìn tổng thể về mức độ phức tạp xung quanh hệ thống thể loại báo chí hiện nay Từ đó, xác định cái khó của người học trong việc tiếp thu kiến thức cũng như thực hành khi học về thể loại báo chí

Thứ hai, đề tài tìm hiểu ý kiến, nguyện vọng của sinh viên khoa Báo chí trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn về các vấn đề của hệ thống thể loại báo chí cũng như các phương pháp giảng dạy báo chí mà họ mong muốn

Thứ ba, đề tài giới thiệu một số phương pháp giảng dạy kỹ năng làm báo của một số nước có nền báo chí phát triển để làm tiền đề cho những giải pháp

mà đề tài sẽ đề ra

Thứ tư, để tài thử đề xuất một sô phương pháp giảng dạy thê loại báo chí theo hướng kết hợp giữa nghiên cứu lý thuyết và thực hành tác nghiệp Trên cơ

sở đó, đề tài mạnh dạn đưa ra bài giảng về hai thể loại có tính ổn định cao trong báo chí là Phỏng vấn và Tường thuật Bài giảng này là kết tinh của các phương pháp mà tác giả đề xuất nói trên

4 Phương pháp và phạm vi nghiên cứu:

Đề tài sử dụng phương pháp sưu tầm, thống kê, phân tích, tổng hợp, điều tra xã hội học để thực hiện các nhiệm vụ nói trên Trong đó, đề tài kế thừa có chọn lọc các ý kiến của các tác giả và nhà báo đã đãng tải trên các sách, báo, tạp chí đã xuát bản

Phạm vi nghiên cứu của đề tài là những vấn đề liên quan đến giảng dạy thể loại báo chí hiện nay đã được đề cập qua một số sách giáo trình, sách tham khảo, chuyên khảo và tạp chí đã xuất bản từ những năm 1990 trở lại đây Ngoài

ra, trong khi điều tra xã hội học về ý kiến sinh viên ngành Báo chí, do điều kiện nghiên cứu cả khách quan và chủ quan có nhiều hạn chế, chúng tỏi chỉ có thể phát ra khoảng 300 phiếu điều tra cho sinh viên hệ đại học (chính quy, tại chức, văn bằng hai) thuộc khoa Báo chí trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội Họ là những sinh viên từ năm thứ ba trở đi, đã và đang học về các thể loại báo chí mà chúng tôi đề cập trong đề tài Chúng tôi rất mong có thể mở rộng diện điều tra để có kết quả tốt hơn trong những công trình nghiên cứu tiếp theo nếu được cho phép

5 Kết cấu của đề tài:

Đề tài này ngoài phần Mở đầu và phần Kết luận, phần Nội dung gồm có 2 chương:

Chương Một' Khái quát những vân đề cơ bản trong giảng dạy Thể loại

Báo chí hiện nay và thử đề xuất giải pháp bước đầu

Trong chương này, chúng tôi sẽ tái hiện lại bức tranh tổng thể về những vấn đề gây nhiều tranh luận về Thể loại báo chí hiện nay, qua cái nhìn của các nhà giáo, nhà nghiên cứu, nhà báo và người quản lý báo chí Đồng thời, các vấn

đề trong giảng dạy Thể loại báo chí từ góc nhìn của sinh viên ngành Báo chí và nguyện vọng của họ qua điều tra xã hội học cũng được thể hiện Kinh nghiệm đào tạo báo chí của nước ngoài cũng được xem xét trong chương này Kèm theo

đó là những giải pháp bước đầu mà chúng tôi thử đề xuất

Chương H ai: Giới thiệu bài giảng về Thể loại Phỏng vấn và Tường thuật

theo phương pháp dạy truyền nghề

Bài giảng Thể loại Phỏng vấn và Tường thuật trong chương này được chúng tôi soạn theo tiêu chí kết hợp giữa lý thuyết và thực hành, chú trọng các thao tác và kỹ năng từ khâu đầu đên khâu cuối cùng của quá trình thực hiện tác phẩm

Chương Một: Khái quát những vấn dể cơ bản trong giảng dạy

Thể loại Báo chí hiện nay và thử để xuất giải pháp bước đầu

1 Những vãn đề cơ bản trong giảng dạy Thể loại báo chí hiện nay:

1.1 Giảng dạy Thể loại báo chí - vấn đề qua ý kiến các nhà giáo, nhà nghiên cứu:

Trong thực tế, có nhiều nhà báo nổi danh nhưng chưa bao giờ được học về thể loại báo chí Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là sự thành công trong nghề của họ là hoàn toàn do năng khiếu bẩm sinh mà đo vì thiếu được học hành bài bản, họ quyết tâm theo đuổi nghề nghiệp bằng con đường tự học với lòng yêu nghề thực sự Đại đa số các trường hợp khác, nhà báo trẻ bước vào nghé cần ít nhiều hiểu biết về thể loại báo chí Kiên thức về thể loại báo chí là mảng kien thức quan trọng đối với những sinh viên báo chí Nó giúp sinh viên học cách tiếp cận thông tin, chọn lọc và xử lý thông tin thành những tác phâm báo chí Do vậy, ở các cơ sở đào tạo báo chí trên thế giới, mảng kiến thức này thường được đưa vào chương trình đào tạo bắt buộc

ở nước ta cũng vậy Tại khoa Báo chí trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, môn học về Thể loại báo chí được đưa vào chương trình ngay từ khi Khoa mới thành lập Cũng gần giống như chương trình đào tạo của Khoa Báo chí thuộc Phân viện Báo chí Tuyên truyền trước đây (nay mới đổi tên là Khoa Báo viết, Phân viện Báo chí Tuyên truyền), mảng kiến thức thể loại báo chí được phân thành 3 nhóm, tạm gọi là các nhóm I, II, III Tên gọi các nhóm này giữa hai khoa Báo chí không giống nhau, dù nhìn tổng the vé việc phân chia nhóm trong hệ thống thể loại có nhiều nét tương đổng Ví dụ: Khoa Báo chí trương

PHẦN NỘI DUNG

ĐHKHXH & NV cho rằng hệ thống thể loại gồm 3 nhóm: Thông tấn, Chính luận, Chính luận - nghệ thuật; khoa Báo chí thuộc Phân viện Báo chí Tuyên truyền thì đa dạng hơn, có giảng viên cho rằng thể loại báo chí gồm 3 nhóm chính: Thông tãn, Chính luận, Ký báo chí (TS Đức Dũng), hoặc Thông tấn Chính luận, Thông tấn - nghệ thuật (các tác giả cuốn Tác phẩm báo chí, tập I)

Sự khác nhau về tên gọi các nhóm sẽ khổng thành vấn đề lớn nếu như các thể loại trong từng nhóm tương đối thống nhất với nhau về đặc tính chung (tính trội) Tuy nhiên, trên thực tế thì vị trí các thể loại trong từng nhóm đã không có được nhất trí giữa các nhà nghiên cứu Điều này chúng tôi sẽ miêu tá kỹ hơn trong các mục tiếp theo

Do vậy, mảng kiến thức lẽ ra phải được coi là ổn định về tính chất của nó

bởi đã tồn tại lâu trong lịch sử, được nghiên cứu, giảng dạy và áp dụng rất nhiều

này gần đây lại trở nên phức tạp hơn bao giờ hết Nhiều cuộc tranh luận của các

nhà giáo và các nhà nghiên cứu trong nước xung quanh vấn đề thể loại báo chí trên các phương tiện truyền thông đại chúng vẫn chưa có hồi chung cuộc Nhiều cuốn sách giáo trình, sách tham khảo về thể loại báo chí mới xuãt hiện cùng với rất nhiều quan điểm “không ai giống ai” Điều này khiến cho những sinh viên báo chí và những người quan tâm trở nên bối rối là điều dễ hiểu Vơi những sinh viên báo chí thì bên cạnh cái lợi là có nhiều tài liệu tham khảo hơn họ bị cuỏn vào một dòng “nhiễu” thông tin từ chính những người thầy của mình Dưới đay, chúng tôi xin điểm qua những vấn đề cơ bản trong các quan điểm về thể loại báo chí hiện nay để thấy rõ sự phức tạp của nó

7.7.7 Quan niệm, thuật ngữ về th ể loại báo chí chưa thôhg nhất:

Để khái quát nội dung này, thật đáng buồn khi nhận xét sau đây lại có nhiều điểm đúng: “Hầu hết các trung tâm báo chí chưa có một giáo trình đào tạo thống nhất Thậm chí, có nơi ngay trong một khoa báo chí, giữa các giáng viên cũng không thống nhất được với nhau về một số khái niệm, nội dung nghiệp vụ

báo chí Chứng minh cho nhận định này, có thể bắt đầu bằng câu hỏi đơn giản:

Thẻ loại báo chí là gì? Bài giảng và tài liệu tham khảo mà sinh viên được cung

cấp hiện nay lại chưa thống nhát về điều tưởng chừng rất nhỏ ấy

Tác giả Đinh Văn Hường trong bài “Một sô vấn đề vể thé ỉoại báo chí”

cho răng: ‘T /ỉê loại báo chí là hình thức biểu hiện cơ bản thông nhất và tương

đổi Ốn định của các bài báo, được phân chia theo phương thức phản ánh hiện thực, sử dụng ngôn ngữ và các công cụ khác đ ể chuyển tải nội dung mang tính chính trị - tư tưởng nhất định

Tác giả Đức Dũng lại nêu ra định nghĩa theo cách của riêng mình trong

cuốn “Ký báo chí”: ‘T h ể loại báo chí là một khái niệm đ ể chỉ tính quy luật loại

hình của tác p h ẩ m báo chí T h ể ìoại là s ự thống nhất c ó tính CỊUV h íậ ỉ lặ p đ i lập

lại cuả các yếu tố trong một loạt tác phẩm báo chí.”2

Tác giả Tạ Ngọc Tấn thì cho ràng: “ T h ể loại tác phẩm là một khái niệm

đ ể chỉ tính quy luật loại hình của tác phẩm báo chí T h ể loại lả sự thống nhất có tính CỊity luật lặp đi lặp ỉạì của các yếu tố trong một loạt tác phẩm báo chC"

Tác giả Dương Xuân Sơn trong cuốn giáo trình mới xuất bản gần đáv nhan đề “Các thể loại báo chí chính luận nghệ thuật” lại bổ sung thêm một quan

niệm nữa về thể loại báo chí: “T h ể loại báo chí là hình thức biểu hiện cơ bán

thống nhất và ổn dinh của các bài báo, ỉả cách lựa chọn công cụ, phương tiện phương pháp và hình thức trình bày tác phẩm báo chí đ ể phù hợp với nội dung.

* D ãn theo Trần Q uang C ác t h ể lo ạ i chính luận b á o ch i, N xb Chính tri quốc gia, Hà N ội 2 0 0 0 , Ir Í Ỳ

1 H à M inh Đ ức (chủ biẽn) B áo c h í những vấn đ ẻ ly luận và thực liễn, N xb Đ ại học Quốc gia Há N ộ i, l q97,

tr.402

2 Đ ức D ũng, C ác the’ ký báo ch í N xb V ãn hoa Thông tin HN, 199o, tr.61

1 Tạ N g ọ c Tẫn (chủ biẽn ) N gu yền T iến Hai, T ác ph ẩm b á o c h ì, N xb G iáo dục HN 1995 ti ,27.

thích ứng VỚI từng tình huống sự kiện, và có thê chứa điữíg được nội dung hình thức bài báo cần trình bày.'*

Những quan niệm nói trên nhìn chung có nhiều điểm tương đồng Đó là

các tác giả đêu muốn đề cập đẽn khái niệm thé loại như một kiểu trình bày (thể

hiện) tác phâm báo chi Nhưng cách diễn đạt và ngay cả nội dung trình bày của

các tác giả vẫn còn những điểm khác nhau, khiến cho người đọc không khỏi lúng túng Trong đó, sự chồng chéo các thuật ngữ trong các định nghĩa cũng làm cho vấn đề trở nên phức tạp hơn nhiều Chẳng hạn, trong các định nghĩa trẽn, những thuật ngữ được nhắc đến nhiều là: Thể loại báo chí, bài báo, tác phẩm báo chí Riêng việc phân biệt các thuật ngữ này sao cho đơn giản và thống nhất cũng khổng phải là chuyện dễ làm đối với người học Đó cũng là vấn đề mà chúng tôi sẽ đề cập dưới đây như một nội dung tiếp theo của mục này

Các th uật ngữ c h ỉ khái niệm có nhiều máu th u ẫ n : Những khái niệm

như: thể loại, loại thể, thể, thể tài, dạng bài, bài báo là những thuật ngữ được nhắc đến khá nhiều khi đề cập đến thể loại báo chí Điều này dẫn đến hiện tượng cùng nói về bài phóng sự, có người gọi nó như một thể loại, loại thể, có người lại nói đó là dạng bài, là thể tài Cùng một khái niệm nhưng người này thì cho đó là thể loại báo chí, người khác lại cho rằng đó là tên chuyên mục, đề mục, chương trình trên báo chí Ví dụ: sổ tay phóng viên, thư phóng viên nhà giáo Đức Dũng cho rằng đó là các thể loại báo chí trong khi các tác giả Trần Quang, Kiều Ngọc Kim thì cho rằng đó chỉ là tên các chuyên mục của một số tờ báo Chúng cũng ngang hàng với các chuyên mục như: “ Chợt nghe chợt nghĩ”,

“ Muôn mặt ngày thường”, ‘‘Ông kính phóng viên”

1.1.2 Vị trí các th ể loại trong các nhóm th ể loại cùn lộn xộn: Điều rất đáng

mừng là nhìn chung, các nhà nghiên cứu và các nhà giáo đều thống nhât hệ

* D ươnọ X uân Sơn, C ác thế loại bao ch í chính luận nghệ thuật, N xb Đại hoe Quui; gia Ha N ộ i HN 2 0 0 4 tr.9.

thống thể loại báo chí có thể được chia thành ba nhóm Dù tên gọi các nhóm thể loại này có sự khác nhau giữa các cơ sở đào tạo, nhưng nó cũng đã là một đóng góp hữu ích của các nhà nghiên cứu trong viộc tạo điều kiện thuận lợi cho người học Tuy nhiên, việc săp xếp vị trí của các thể loại trong các nhóm lại chưa thống nhất Bảng dưới đây đã thể hiện sự thiếu nhất quán đó:

Loại tác phẩm [hống lấn: tin, tường thuật, phòng vấn bài báo ghi nhanh, diều tra phóng sự

Luại tác phảm chinh luận: bình luản xã luản và c h u w n luân

tay phong viẻn nhặ[ ký phóng viên

Loại tác phẩm thong tấn nghẹ thuảt: bút ký ký sự nhặ[ ký phong vièn tiêu phim

{Bảng này dẫn theo TS Đinh Thị Thuý Hằng, tạp chí Người làm báo 6/2004, bài ‘‘Lại bàn vé T h ể loại báo chí", tr.22)

Theo chúng tôi, căn nguyên của điều này lại nằm ở chỗ quan niệm về đặc trưng (tính trội) của thể loại và nhóm thể loại giữa các tác giả còn khá nhiều khác biệt Chẳng hạn, thể loại Ghi nhanh và thể loại Phóng sự, có tác giả xếp vào nhóm I, có tác giả lại khẳng định nó thuộc nhóm III Tương tự, thể loại Điều tra lúc thì được xếp ở nhóm I, khi thì nhỏm II Tác giả Đinh Thị Thu> Hăng

trong bài viết "Lại bàn về T h ể loại báo c h í”5 thì cho rằng ta “cần phải xem xét

định nghĩa của chúng, và xem các cơ quan báo chí đã đật hai thể loại này ở đâu” Sau khi đã thực hiện hai thao tác trên, tác giả kết luận là thể loại Phóng sự

và Điều tra đều nên xếp vào nhóm I, tức là nhóm trội hơn về thông tin thời sự khách quan, ít bình luận Tuy nhiên, cái khác của tác giả Đinh Thị Thuý Hàng là chị đã viện dẫn những ví dụ về việc sử dụng hai thể loại nói trên trong loại hình báo truyền hình, trong khi hầu hết các tác giả khác sử dụng khái niệm các thê loại báo chí trong bối cảnh báo in Cho dù các loại hình báo chí đều có nhiệm vụ chung là thống tin cho công chúng, nhưng đương nhiên xét một cách lý tính, yếu tố loại hình (kênh truyền) trong truyền thông cũng ảnh hưởng ít nhiều đến việc mã hoá và giải mã thông điệp của cả người gửi và người nhận Cho nên, lý

ỉẽ của tác giả Đinh Thị Thuý Hằng vẫn còn có chỗ chưa hợp lý, nếu nhìn từ góc

độ loại hình báo chí khác Câu chuyện về việc sắp xếp các thể loại báo chí do vậy vẫn còn nhiều điểm chưa thống nhất bởi các tác giả ‘'chủ yếu nghiên cứu trẽn lý thuyết và chủ yếu là tập trung vào loại hình báo viêt”6

l 1.3 Phương pháp giảng dạy th ể loại báo chí còn nhiêu tranh cài:

Có thể khẳng định ngay răng việc tìm ra một phương pháp giảng dạy chuẩn, mẫu mực đối với nghề báo thật khó khăn, có khi Là không tưởng Nó phụ thuộc rất nhiều vào sĩ số lớp học, cơ sở vật chất, thiết bị, giáo trình, trình độ lý luận và nghiệp vụ báo chí của giảng viên, và cả tâm huyết của họ với nghề nghiệp và với người học Nhưng việc đi tìm những phương pháp giảng dạy báo chí có hiệu quả lại là điều rất cần thiết phải làm Chính vì vậy, trẽn các diễn đàn trao đổi về nghề báo và đào tạo báo chí hiện nay, chưa bao giờ vấn đề phương pháp giảng dạy lại được khuấy động và sôi nổi như vậy Có thế thấy ở đây

■

’ tạp ch í N gư ời làm báo 6/2004.1^ 22

6 tạp ch í N gư ờ i lam báo 8 /2 0 0 4 tr 16

những ý kiến từ rãt nhiếu người khác nhau, như nhà báo, quản lý báo chí nhà giáo và cả những sinh viên báo chí.

Giang dạy thê loại báo chí là một phần quan trọng trong đào tạo nhà báo

noi chung Do vậy, đê đào tạo ra nhà báo với tư cách là “người thông tin xã hội

và phai là mội nhà hoạt động x ã hội, có năng khiếu báo chí bẩm sinh, với sự nhạy cảm đặc biệt vê thông tin và k ĩ năng xử tỷ thông tin thành các tác phẩm bao chỉ: Viêt, Nói, Hình nhưTS Nguyễn Thị Minh Thái đã xác định trong bài

Đào tạo báo chí là đào tạo người làm nghề báo”7 thì việc đào tạo kỹ năng cho

họ là điều tối quan trọng Theo TS Nguyễn Thị Minh Thái, sinh viên báo chí

phải được học theo kiểu truyền nghé “cầm tay chỉ việc” Do vậy, cần bổ sung

vào đội ngũ dạy học báo chí hôm nay những nhà báo giỏi đang hành nghề có uy tín ở các toà soạn, với tỷ lệ 50/50.8

Có tác giả chỉ đơn thuần giới thiệu cách đào tạo nhà báo ớ một trường đại

học báo chí ở nước ngoài, như “Dạy và học làm báo ở Pháp”9, trong đó nêu bật

phương pháp giảng dạy chú trọng đên thực tiễn tác nghiệp của phóng viên, cơi trường học báo chí là một toà soạn báo và khuyên khích sinh viên làm việc theo nhóm bất kể thời gian trong ngày như một phóng viên thực sự, giảng viên chỉ là người dẫn dắt và hướng dẫn, góp ý Tuy nhiên, phương pháp đào tạo này chỉ được áp dụng trong bối cảnh sĩ số của lớp rất vắng (15 sinh viên) và giảng viên hầu hết là các nhà báo

Nếu như tạp chí Người làm báo (của Hội Nhà Báo Việt Nam) sồi nổi bàn luận về các ván đề xung quanh lý thuyết về thể loại báo chí thì tạp chí Nghề báo (thuộc Hội Nhà báo TP Hồ Chí Minh) lại quan tâm tranh luận về việc đào tạo

7 B áo ch) - những vân đ ề lý luân vả thực tiễn, tập 4 N xh Đại hoc Qudc gia Hà N ội Hà N ội 2 ư ) l tr.270.

8 Sđd, tr 2 8 0

9 Lê H óng Q uang, tạp ch í N gh ề báo, so 15, tr.40-41

nhà báo như thẽ nào, trong đó cũng đề cập và nhấn mạnh phương pháp dạy lý thuyet va thực hanh thê loại báo chí Trong đó, về phương pháp dạy thể loại báo chi, tư sô 13 đên 15, 17 — 18 năm 2004, các tác giả Phạm Huy Thướng, Trần Quang, Khăc Thành tranh luận khá mạnh mẽ liên quan đến việc hướng dẫn sinh viên làm bài tập thực hành món thể loại báo chí ô ng Phạm Huy Thướng (Nghề báo, số 13, tr.50) mở đầu cuộc tranh luận bằng thái độ bất bình với việc dạy sinh viên thực hành thể loại báo chí trong đó học viên được tự chọn tư liệu do thầy giáo cung cấp và mặc sức tưởng tượng để thực hiện bài viết cho hoàn chỉnh Ông

cho rằng cách dạy học như vậy sẽ đưa sinh viên dần đến chỗ “bịa đặt sóng

s ư ợ n g Đáp lại, trong bài “Cớ nên phê phán phương pháp dạy học” (Nghề báo

số 15, tr.39), tác giả Trần Quang cho rằng đó là cách dạy cho sinh viên lựa chọn

tư liệu và sắp xếp tư liệu hoàn toàn phù hợp với mục tiêu và hình thức giảng dạy của nhiều nước có đào tạo báo chí, trong đó có Việt Nam Hơn thế nữa, việc dạy cho các nhà báo tương lai “biết tưởng tượng”, theo tác giả Trần Quang, lại là điều hết sức cần thiết vì nó giúp các nhà báo có them khả năng phán đoán, dự báo trong bài viết của mình Tạp chí “Nghề báo’’ só 16 ngay sau đó lại cỏ bài

của tác giả Khắc Thành nhan đề “£)/ tìm một phương pháp đào rạo nhủ báo"

(tr.20) phê phán mạnh mẽ tác giả Trần Quang về việc đổng tình với việc cho học viên dữ liệu để họ tự thực hành môn lý thuyết thể loại, với lý do việc làm đó

“đặc biệt nguy hiểm ” và có thể chỉ đào tạo được các nhà báo giả Ông Trần Quang bảo vệ quan điểm của mình bằng một bài viết dài số tiếp theo nhan đề

“ T hử tìm một quy trình đào tạo nhá báo hợp tý” (Nghề báo, số 17-18, tr.70)

Điều đáng chú ý là ở bài viết này, dù tác giả đã rất khiêm tốn khi đặt tít cho bài viết nhưng nội dung của nó thể hiện sự nghiên cứu, nghiên ngâm nghiêm túc của no ười đã có thâm niên giảng dạy báo chí có nhicu tâm huyet Tac gia đa

lại như sau:

Bước 1, giáo viên hướng dẫn sinh viên về đặc điểm các thế loại báo chí và giup họ nhận diện được thê loại, bước đầu biết cách tạo lập văn bản theo thể loại

Nhìn vào quy trinh đào tạo báo chí nói trên, có thể thấy rằng đó cũng chính là phương pháp giảng dạy thể loại báo chí, từ lý thuyết đẽn thực hành, từ

dễ đến khó, từ đơn giản đến phức tạp, từ lúc bắt đầu đến lúc ra nghề Trong đó mảng dạy người học thực hành đã được nhấn mạnh và chiêm vị trí chủ đạo Tuy nhiên, làm được đầy đủ các quy trình như trên không phai là công việc dễ dàng đối với tãt cả các giảng viên chuyên ngành báo chí hiện nay Họ sẽ phai bo ra rât nhiều công sức để giúp sinh viên và phải vững vàng cả về lý thuyét thê loại lẫn khả năng thực hành Dẫu sao, đó cũng là một trong những phương pháp giảng dạy thể loại báo chí hiếm hoi được đăng tải trên các tạp chí chuyên ngành trong thời gian gần đây, góp thêm một tiếng nói để giới nghiên cứu và giảng dạy báo chí có cơ sở tham khảo trong cuộc tranh luận chưa có hổi kết này

Như vậy, có thể tóm lại là đối với giới nghiên cứu và giảng dạy báo chí hiện nay, vãn đế xung quanh hệ thống thể loại báo chí và việc giảng dạy thể loại báo chí đã lên đến đỉnh điểm của các mâu thuần Đỏ là những bất đổng về quan niệm, định danh, phân nhóm và sáp xếp vị trí, phương pháp giang dạy Có người

còn đặt vấn để có nên phân chia hệ thống thể loại hay cứ tiến hành dạy từng thể loại theo phương pháp của nhiều nước đã làm Tuy nhiên, vân đề này chưa được đao sâu, cho nên chung tôi sẽ có một mục riêng đẽ tìm hiểu phương pháp giảnơ dạy thể loại báo chí của một số nước trong các phần tiếp theo.

1.2 Giảng dạy Thể loại báo c h í - vấn đề qua ỷ kiến các nhà báo:

Trong khuôn khổ đề tài, chúng tôi không có điều kiện điều tra ý kiến các nhà báo về vấn đề giảng dạy thể loại báo chí hiện nay Tuy nhiên, điều rất may

mắn là trên tạp chí Người làm báo, số ra tháng 7/2004 có bài viết “ Phùn chìa hệ

thống thê loại báo chí: Góc nhìn từ những người lủm báo” đã cung cấp một góc

nhìn mà chúng tôi còn thiếu tư liệu Theo bài báo này, tác giả Thạc sĩ Lê Thanh Xuân đã tiến hành thám dò ý kiến hơn 70 nhà báo dang tham gia một lớp học vé

báo chí Những ý kiến dù “không thể đại diện cho hàng vạn nhà báo ờ Việt

Nam” như tác giả đã nói trong phần kết, nhưng cũng đã đóng góp những tư liệu tốt để giới nghiên cứu tham khảo Bởi phần lớn (2/3) những người được hỏi đều

là những người đang làm việc của các nhà báo, người quản lý toà soạn đến từ các loại hình báo chí khác nhau ở trung ương và địa phương

Theo bài báo, việc phân chia thể loại báo chí là cần thiết, giúp cho người thực hiện tác phẩm báo chí, người biên tập, người quản lý toà soạn báo và nhất

là công chúng báo chí có nhiều thuận lợi trong việc thực hiện công việc cũng như tiếp thu thông tin từ báo chí Chẳng hạn, người làm báo xác định được phương pháp lao đông sáng tao của mình để thể hiên tác phâm có hiệu quá; người biên tập dễ dàng thực hiện cồng việc cho phù hợp; người quản 1> toà soạn

dễ chi trả nhuận bút; công chúng được tiếp nhận thông tin một cách thuận lợi, tiết kiệm thời gian Tuy nhiên, những ý kiến về thể loại báo chí còn rất đa dạng; thiếu thống nhất giữa các nhà nghiên cứu và giảng dạy báo chí hiện nay Mong

nhau, “cớ sự khảo sát, nghiên cím khoa học đ ể đưa ra những luận cứ đáng tin

cậy cho vấn đề này và cần chú ý tới đặc trưng cùa mỗi loại hình báo chí: báo

in, báo nói, báo hình, báo điện tử đ ể xác định th ể loại và chia nhóm cho phù hợp.”

Về vị trí của các thể loại, phần lớn các ý kiến cho rằng nên để các thế loại phóng sự, ghi nhanh, điều tra ở nhóm I — nhóm các thể loại thông tấn vì nhóm này mang tính báo chí cao, thể hiện được hơi thở cuộc sống và đảm bảo tính khách quan Lý giải cho các ý kiến này, các nhà báo cho rằng thể loại ghi nhanh

có đặc trưng là yêu tố “nhanh”, nóng hổi, cập nhật, bám sát sự kiện, phóng viên không có thời gian để tỉa tót câu chữ, lựa chọn hình ảnh bóng bẩy, hình tượng,

có tính chất văn học Với thể loại phóng sự cũng tương tự như thế, bởi thể loại này chủ yếu đáp ứng nhu cầu thông tin của công chúng và tạo sự dễ dàng sáng tạo cho người thực hiện, chứ không phải yếu tố văn học là chính Thể loại Điéu tra cũng nên đặt ở nhóm I vì nó có mục đích là cung cấp thông tin khách quan, nhà báo “không nên nghĩ thay hoặc định hướng hộ các cơ quan chức năng” - theo lý giải của bài báo Tuy nhiên, có thể bổ sung ở đây, nhà báo còn viết bài điều tra theo nhiều hướng khác, đôi khi đa dạng hơn các cơ quan chức nãng, thậm chí tổ chức các cuộc điều tra độc lập hoàn toàn Vân đề là bài điểu tra cung cấp thông tin nhiều chiều để giúp công chúng tự xâu chuỗi, tự tổng hợp và rút ra kết luận đánh giá, phán xét theo luật pháp và đạo đức trong xã hội Do vậy, nó cần mang tính khách quan Ngoài ra, các nhà báo cũng cho rằng Nhật

ký phóng viên, sổ tay phóng viên là những tư liệu, quan sát, cảm nghĩ của phóng viên trong quá trình tác nghiệp, không thể coi đó là những thể loại báo chí độc lập mà chúng chỉ là những chuyên mục thường thây trên các báo in

Các nhà báo cũng thống nhất là cái ranh giới giữa các thể loại mà giới nghiên cứu vạch ra là không lớn và có tính “giao thoa’ Vân đề là sự giao thoa này là cố tình hay vố ý, nếu là cố tình thì liệu có thê đặt ra nguyên tắc giao thoa

thế nào cho hay, hấp dẫn mà vẫn đảm bảo tính trội của thể loại Tuy nhiê, vấn đề nghe có vẻ quá phức tạp trong khi xu hướng đơn giản hoá các thể loại đang diễn

ra ở bất cứ nền báo chí nước ngoài nào để phù hợp với tốc độ của thời đại 'V iệc

xác định th ể loại giúp phóng viên lựa chọn cách thức đ ể tiếp cận vấn đê nhưng khi lựa chọn xong cách tiếp cận, góc độ phản ánh thì người viết thường không

bó buộc vào giới hạn của th ể loại đó mà hạn ch ế khả năng sáng tạo của mình Khi họ viết, họ ít quan tâm đến th ể loại, k ể cá người biên tập cũng vậy Cái người ta quan tâm là giá trị và chất lượng thông tin Sự rạch ròi trong việc xác định và thực hiện đúng th ể loại đôi khi cũng có th ể làm cho bài viết của phóng viên khô khan, thiếu phong phú, uyển chuyển, mềm mại, gây cảm giác khó chịu cho người đọc Xỉi hướng “giao thoa " giữa các th ể loại được xem là tất yếu.'''’ Bài

báo tóm tắt lại ý kiến chung của những người đang trực tiếp làm quản lý các toà soạn báo, phóng viên, biên tập viên các loại hình báo chí khác nhau ở trung ương và địa phương như vậy Rõ ràng ở đây, vấn đề thể loại báo chí đã được khẳng định sự quan trọng của nó, nhưng cũng nhấn mạnh sự linh hoạt của nó trong đời sống báo chí

1.3 Giảng dạy Thể loại báo chí - vấn đề qua ỷ kiến các sinh viên báo chí:

Chúng tôi đã tiến hành thăm dò ý kiẽn của gần 300 sinh viên các hệ chính quy, tại chức, văn bằng hai tại khoa Báo chí trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Họ là những người đã và đang học về thể loại báo chí Phiếu thăm dò gồm 10 câu hỏi Có 278 phiếu hợp lệ đã được tổng hợp để cho thấy kết quả chi tiết như trình bày trong phần Phụ lục của đề tài nghiên cứu này Trong mục này, chúng tôi chỉ rút ra những tóm tắt và nhận xét chung về ý kiên của những người được hỏi

v ề câu hỏi 1: Trong các th ể loại báo chí dưới đáy, anh chị đã được học

những th ể loại nào? Câu hỏi này sau đó liệt kê ra 20 thể loại báo chí theo khung

chương trình đào tạo của khoa Báo chí trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (bản in tháng 2/2002)

Trên 80% các sinh viên đã được học 7 thể loại báo chí gồm: Tin, phỏng vấn, tường thuật, ghi nhanh, phản ánh, bình luận, xã luận Trên 50% sinh viên

đã được học 7 thể loại chuyên luận, điểm báo, điều tra, phóng sự, ký chân dung, câu chuyện báo chí, tiểu phẩm báo chí Như vậy, dù những người được hỏi đang học các khoá khác nhau, nhưng nhìn chung họ đã được tiếp xúc với môn học về các thể loại báo chí Đó là cơ sở để họ đưa ra những ý kiến của mình trons những câu hỏi tiếp theo

Về câu hỏi 2: S ố lượng các th ể loại báo chí phải học trong chương trình

đào tạo của Khoa như vậy là: ( Sinh viên chọn 1 trong 4 ý kiến có sẵn: l.vừa

phải, 2 ít, 3 nhiều, 4 quá nhiều)

Kết quả cho thấy, có 60,4% sinh viên cho rằng số lượng các thể loại phải

học như vậy là vừa phải, 20,5% cho răng ít, 10,8% cho rằng nhiều và 4 J (/c cho rằng quá nhiêu Như vậy, có thể thấy rằng chỉ có hơn một nửa sỗ sinh viên được

hỏi là hài lòng với số lượng các thể loại mà họ đang và sẽ phải học trong chươno trình Tiến hành hỏi thêm các sinh viên bên ngoài cuộc điều tra băng phiêu, 1 sinh viên cho thêm ý kiến: thời gian dành cho thực hành các thể loại còn ít, 3 sinh viên cho rằng học nhiều nhưng chưa đạt chất lượng mong muốn và có 2 sinh viên cho rằng chương trình về các thể loại báo chí như vậy là “vừa thừa vừa thiếu” Những ý kiến này và đặc biệt là kết quả thãm dò cho thấy khoa Báo chí cần có sự điều chỉnh viộc đưa các thể loại báo chí mà sinh viên cần học vào chương trình cho phù hợp hơn Chính bởi vậy, câu hỏi tiếp theo bàn sâu hơn về vấn đề này

ĐAi h ọ r QUÓC <3IA MA NỘI

v ề câu hỏi 3: Những th ể loại nào anh chị thấy d ễ áp dụng sau khi học?

Lý do?

Chỉ có 3 thể loại được trên một nửa sỗ sinh viên cho ràng dễ áp dụng sau khi học Đó là: tin (82,7%), phỏng vấn (56,8%), phản ánh (53,2%) Những thể loại còn lại đều được ít nhiều người thấy rằng dễ áp dụng sau khi học, nhưng tỷ

lộ thấp hơn Giải thích lý do dễ áp dụng các thê loại nói trên, đa số sinh viên cho rằng: đó là các thể loại đơn giản, dễ viết, dễ hiểu và áp dụng (20,1%), tính thực

tế, tính thời sự và gần gũi với cuộc sống (10,4%), xuất hiện nhiều trên báo (8,3%) Tất nhiên, còn nhiều lý do khác nữa, như cách dạy của giáo viên, được các báo ưa dùng, dễ thu thập tư liệu Những ý kiến nói trên cho thấy rằng các sinh viên đã nhận thức được đặc điểm cơ bản và thế mạnh của những thể loại báo chí (có nhiều lợi thế cho họ trong khi thực hành gửi bài đến các toà soạn); Ngoài ra, việc học các môn học thể loại báo chí hiện nay chưa tạo được nhiều sự thích thú và tâm lý tự tin cho người học, giúp họ thấy thoải mái trong việc áp dụng sau khi học Điều này cũng là điểm cần lưu ý đối với người dạy thể loại báo chí

Về câu hỏi 4: Những th ể loại nào khó áp dụng? Vì sao?

3 thể loại được nhắc đến đầu tiên là: xã luận (47,8%), bình luận (31,7%)

và chuyên luận (27%) Điều rất đáng chú ý là toàn bộ danh sách 20 thể loại trong chương trình cũng lại được sinh viên đề cập tới trong khi trả lời câu hỏi này, giống như khi trả lời câu hỏi số 3 Những lý do mà sinh viên nêu ra chú yéu là: thiếu kiến thức (17,6%), thiếu kinh nghiệm (6,5%) và lý luận cao siêu (5%) Tất nhiên, đây là câu hỏi mở nên còn có rất nhiều ý kiên phong phú khác mà chúng tối đã liột kê và tổng hợp trong phần phụ lục Tựu chung lại, các thể loại nói trên khó áp dụng sau khi học bởi trên thực tế cũng có rất ít nhà báo mới vào nghề có thể sử dụng được nó Câu trả lời của sinh viên khiến cho chúng ta cần đặt ra vân đề: mục đích của việc học các thể loại báo chí có cần xác định lại (để

nhằm giúp sinh viên biết rằng có những thể loại nào được báo chí sử dụng hay nhằm giúp sinh viên thực hành được những thể loại đó), từ đó dẫn đến vấn đề:

có nên dạy cho sinh viên những thể loại mà họ khó áp dụng hay là cẩn điều chỉnh cách dạy như thế nào để các sinh viên dễ áp dụng các thể loại báo chí, hoặc: nên chăng phân loại sinh viên (đã làm báo, có kinh nghiệm công tác và chưa làm báo, chưa có kinh nghiệm) để lựa chọn những thể loại phù hợp với nhu

cầu học hỏi của họ Nói cách khác, chương trình cíùĩg về các thể loại báo chí có

cần thiết phải áp dụng cho mọi đối tượng học viên không khi mà rất nhiều thể loại họ khó áp dụng sau khi học? Nên chăng, chúng ta tìm kiếm một chương

trình mang tính mềm dẻo hơn, tăng tính thực tế hơn cho người học?

Về câu hỏi 5: v ề phương pháp giảng dạy (phẩn lý thuyết), theo anh (chị),

phương pháp nào hiệu quả và d ễ ghi nhớ hơn cả?

Câu hỏi sau đó đề ra 4 cách cho trước và một phần mở để sinh viên tự điền phương pháp của họ Kết quả cho tháy, chỉ có 2 sinh viên (0 ,7 ^ ) là muốn

giảng viên đọc cho sinh viên chép từ khái niệm đến phương pháp vi é! theo thê loại đang học (phương án 1) Có tới gần nửa (42,8%) số sinh viên được hỏi

muốn giảng viên và sinh viên cùng phân tích các mẫu tin, bài tiêu biểu cho th ể

loại báo chí đang học và cùng n ít ra những đặc điểm của th ể loại cũng như phương pháp thực hiện th ể loại đó (phương án 2) Số phiếu cao nhất (47,8%)

đồng ý với giải pháp thứ ba là kết hợp cả hai phương pháp nói trên Có 1,1% (3 phiếu) cho rằng cả hai phương pháp nói trên đều không phù hợp Ở phần giải

pháp mở do sinh viên đề xuất, các ý kiến đều rất đa dạng, nhưng nhìn chung có thể thấy rằng trong việc học lý thuyết, sinh viên rất coi trọng việc đọc giáo trình kết hợp với phân tích qua các ví dụ thực tế trên báo chí Nhìn lại tình hình giáo trình các môn thể loại báo chí hiện nay thì thấy rõ những ý kiến đó có cơ sớ, vá một hệ thống giáo trình thể loại báo chí tốt, hợp lý sẽ giúp ích rất nhiều cho người học

v ề câu hỏi 6: V ề phương pháp giảng dạy (phần thực hành), theo anh chị

phương pháp phù hợp và hiệu quả hơn cả là:

(1) Chia lớp thành từng nhóm, mỗi nhóm thực hành thể loại báo chí về một đề tài cho trước, sau khi hoàn thành bài tập ở nhà, từng nhóm tự tổ chức rút kinh nghiệm trong nhóm mình (có hướng dẫn và nhận xét từng bài của giáo viên): 17,6% tán thành

(2) Chia lớp thành nhóm, mỗi nhóm thực hành thể loại báo chí về một đề tài cho trước, sau khi hoàn thành bài tập ỏ nhà, các nhóm tổ chức rút kinh nghiệm với nhau (có hướng dẫn của giáo viên): 30,2% tán thành

(3) Cả lớp thực hành bài tập thể loại ở nhà theo đề tài tự chọn, giáo viên chấm điểm và nhận xét từng bài sau đó nhận xét chung tại lớp: 24,5% tán thành

(4) Cả lớp thực hành bài tập thể loại ở nhà theo đề tài bất buộc cho trước,

giáo viên chấm điểm và nhận xét vào từng bài sau đó nhận xét chung tại lớp: 5%

tán thành

(5) Kết hợp tất cả các phương pháp nói trên: 15,8% tán thành

Như vậy, có thể thấy rãng các ý kién đều không quá thiên về một giâi pháp nào, nhưng 3 phương án đầu tiên được lựa chọn nhiều hơn cả Chi co phương án thứ 4 ít người đổng ý Có thể thầy sinh viên tỏ ra thích việc được thực

hành và tự cùng nhau trao đổi, nhận xét bài theo nhóm có sự hướng dẫn của giáo

viên hơn là chỉ được thầy cô giáo đọc và nhận xét riêng vào bài của mình Như vậy, khi bài báo được đưa ra nhận xét và góp ý trong mồi trường tập thể, tính khách quan trong đánh giá sẽ cao hơn là chỉ có một người dù là giáo viên làm nhiệm vụ đó Được thực hành theo nhóm là nguyện vọng của phần lớn sinh viên

Nó phù hợp với thực trạng về sĩ số của các khóa Báo chí gần đây Trong phần phương pháp cúa riêng sinh viên tự đề xuất, hầu hết các sinh viên cho ý kiên cũng nhấn mạnh tính sáng tạo của cá nhân sinh viên, giáo viên chỉ là người gợi

mở, hướng dẫn và cùng làm việc với các sinh viên Đa phần sinh viên thích học

Vậy tại sao không dạy cho sinh viên cách làm bài theo kiểu “giao thoa thể loại”

ấy cho phù hợp hơn với thực tế? Đó là những vấn đề mà câu trả lời của sinh viên khiến cho người nghiên cứu phải lưu tâm một cách nghiêm túc

Về câu hỏi 8: Theo anh!chị, việc dạy th ể loại báo chí hiện nav ở kỉìoa

Báo chí nên:

Như vậy, hầu hết sinh viên mong muốn có sự thay đổi trong việc dạy các môn thể loại báo chí theo hướng tăng phần thực hành, thảo luận nhóm Đó là

yêu cầu của đa số sinh viên nên có tính cấp thiết cao.Trong phần ý kiến riêng

hay ý kiến b ổ sung của sinh viên (xin xem chi tiết tại phần phụ lục), có thể phân

loại thành 3 nhóm ý kiến chung như sau:

Các sinh viên mong muốn phần lý thuyết thể loại được các thầy thốna

nhất với nhau về quan điểm, hoàn thiện hệ thông sách giáo trình Việc dạy lý thuyết cần cơ bản, không cần dạy nhiều và giáo viên chỉ cho sinh viên cách tự học, những cuốn sách hay để tham khảo, yêu cầu đọc sách trước khi đến lớp đế

có khả năng thảo luận tại lớp

Sinh viên đều mong muốn được học thực hành thể loại nhiều hơn, nhưng

theo cách tổ chức đa dạng hơn hiện nay Cụ thể: Việc học thực hành nhất thiết

phải chia nhóm, phải được nhiều người khác nhau hướng dẫn (giáo viên, nhà

báo), và đặc biệt phải gán với toà soạn báo

Tóm lại, chúng tôi thấy rằng những ý kiến qua 8 câu hỏi nói trên của sinh viên là hoàn toàn xác đáng và xuất phát từ thực tế việc học và dạy ở khoa Báo chí Chúng tôi lập bảng hỏi thiên về việc tìm hiểu hiệu quả của việc dạy và học thể loại báo chí hiện nay, về những phương pháp giảng dạy mà sinh viên thích thú và những mong muốn của sinh viên trong việc đổi mới việc học thể loại báo

chí của mình Chúng tôi không đạt ra những vấn đề như giới nghiên cứu thường

đề cập trên các báo gần đây như: chia hệ thống thể loại như thế nào cho hợp lý,

vị trí các thể loại trong các nhóm, tính trội của thể loại/ nhóm thể loại Bởi chúng tôi nghĩ rằng trong bối cảnh đào tạo niên chế bắt buộc các môn học theo khung chương trình cứng như hiện nay, những vấn đề trên hoàn toàn do người lập chương trình (giáo viên) phụ trách mà sinh viên rất ít có điều kiện đê lựa chọn theo nhu cầu của mình Những ý kiến của gần 300 sinh viên khoa Báo chí nói trên có thể không thể đại diện cho toàn bộ những sinh viên báo chí hiện nay trên cả nước, nhưng chúng tôi hi vọng đây cũng là một phương pháp lấy thêm thông tin khách quan để những phần lập luận tiếp theo của đề tài nghiên cứu này

có sức đứng vừng

*Tiểu kết: Trong mục này, chúng tôi đã c ố gắng nhìn vấn đê giảng dạy

th ể loại báo chí hiện nay từ nhiều góc độ tiếp cận khác nhau, như: góc độ của người dạy, người nghiên cứu; người d ã và đang sử dụng kiến thức th ể loại báo chí trong thực tiễn (nhà báo, nhà quản lý báo chí); và người học Có tlỉể tlìấỵ răng chưa bao giờ vấn đê giảng dạy th ể loại báo chí lại “nóng b ổ n g ” như rlìời điểm hiện tại Bởi lẽ, các nhà giáo, nhà nghiên cứu chưa thống nhất được vời nhau về nhiều vấn đê liên quan; sinh viên báo chi thì mong mỏi một sự thay đổi trong cách dạy và học cho phù hợp với thực tiễn hơn; ntnữig người thực hành làm báo thì cho rằng thực t ế công việc của họ và lý thuyết th ể loại báo chí hiện nay còn có khoảng cách khá xa vời Điều đó chứng tỏ rẩng đã đến ỉítc chúng ta nền nhìn nhận vấn đ ề một cách nghiêm túc hơn và nhanh chóng tìm ra giải pháp

đ ể nâng cao hiệu quả đào tạo nhà báo, phục vụ nhân dân tốt hơn.

2 Thử tìm giải pháp cho việc giảng dạy Thể loại báo chí hiện nay:

2.1 Kinh nghiệm giảng dạy Thể loại báo chí của một số nền báo chí

nước ngoài

Bất cứ cơ sở đào tạo nhà báo nào trên thế giới cũng dạy cho sinh viên biết

cách viết tin, làm phỏng vấn, viết phóng sự , nghĩa là dạy họ kiến thức và kỹ

năng liên quan đến khái niệm mà ta quen dùng là thể loại báo chí Tuy nhiên,

dường như có rất ít nơi mảng kiến thức này còn được dạy như những gì chúng ta

đang làm mà chúng tôi đã mô tả trong các phần nói trên

Trong mục này, chúng tôi thu thập tài liệu từ sách, báo, tạp chí và kinh

nghiệm cá nhân để trình bày về phương pháp giảng dạy báo chí ở một sô' nước

có nền báo chí hiện đại hiện nay

1.4.1 Các trường báo chí nước ngoài không chú trọng đến lý thuyết thể loại, không phân chia hệ thống th ể loại như ở ta:

Tại Thuỵ Điển, theo PGS TS Vũ Quang Hào, tác giả cuốn “Báo chí và

đào tạo báo chí Thitỵ Điển” (Nxb Lý luận chính trị, Hà Nội, 2004) thì đào tạo

báo chí Thuỵ Điển không hề nhắc đến hệ thống thể loại Đối với họ chi có hai

kiểu thể hiện tác phẩm gồm: tin và bài.

TS Đinh Thị Thuý Hầng trong bài “Lại ban về thể loại báo c h f ,lũ thì:

“Qua kinh nghiệm học báo chí của tôi ở trường Đại học ú c , và qua nghiên cứu

các chương trình và giáo trình dạy báo chí của mọt sỗ trường đại học ở ú c , Anh,

Mỹ cùng như bản thân tôi đã tham gia các khoá đào tạo báo chí tại chỗ do các tổ

chức quốc tế như SIDA hoặc trường Đại học Lille của Pháp, tôi thấy rằng đào

tạo báo chí của nước ngoài không chú trọng đến thê loại, họ không dạy theo kiểu

chia nhỏ th ể loại báo chí như ta C hỉ có hai khái niệm chính được nêu ra là

thông tin (news) và bài (features)”.

10 ” lạp ch í N gư ời làm báo só' 6 /2 0 0 4 lr.23

Tại Pháp, việc dạy báo chí cũng diễn ra hết sức sôi nổi như mô tả trong bài báo của tác giả Lê Hồng Quang (Nghề báo, sô' 15, tr.40), nhưng tuyệt nhiên không thấy nhắc đến việc dạy thể loại báo chí.

ơ An Độ, sinh viên hộ đại học ngành báo chí ở Viện Thông tin đại chúng IIMC (New Delhi), một Viện có uy tín lớn trong khu vực châu Á cũng chỉ được giới thiệu qua cách viết tin, bài phỏng vấn, phóng sự rồi tiến hành thực hành làm báo luôn mà không cần quan tâm đến hệ thống thể loại báo chí như thê nào Đên khi sinh viên học trình độ sau đại học (kể cả học ngắn hạn), họ bắt đầu được học viết chuyên sâu về các mảng đề tài lớn như chính trị, văn hoá, tài chính giống như sinh viên hệ sau đại học ở ú c mà tác giả Đinh Thị Thuý Hằng đề cập đến trong bài báo nói trên

Trên thực tế, các cuốn sách dạy kỹ năng viết báo được dùng trong nhiêu trường đại học trên thế giới cũng chỉ giới thiệu cách viết báo cho từng loại hình báo chí như thế nào Tuyệt nhiên, họ không có một dòng nào về hệ thống lý thuyết thể loại và càng không thấy trang nào tìm kiếm đặc trưng thê loại như ở

ta Trong đó, số lượng thể loại báo chí mà họ đề xuất thường chỉ gồm hai loại: tin và bài thường dùng trên báo chí và hướng dẫn sinh viên dễ dàng thực hiện

mọi thao tác và cách thức tư duy để có được tin, bài đăng báo Cuốn sách “News

Reporting and Writing” (tạm địch là Cách viết báo) của tác giả Melvin Mencher,

trong những cuốn sách được coi là giáo trình của rât nhiều trường báo chí trên

th ế giới hiện nay, bất kể quan điểm chính trị thế nào Từ Nga, Mỹ, Ấn Độ, Hàn Quốc, Thuỵ Điển đến các ỉớp dạy kỹ năng viết báo trong khuôn khổ các dự án quốc tế cho khu vực Đỏng Dương đểu có sử dụng cuốn sách này Năm 1999, cuồn sách này đã được tái bản lần thứ 8 Theo ấn bản lần thứ 5 mà chúng tôi có được, cuốn sách này gồm có 5 phần:

Phần 1 miêu tả công việc chung của người làm báo, chỉ gồm hơn 23 trang, trong đó tác giả đề cập đến sự nhanh nhạy, nguy hiểm, nhạy cảm, khôn ngoan của nhà báo qua một vài ví dụ điển hình.

Phần 2 cũng chỉ gồm số trang tương tự, nêu những đặc điểm cơ bản của bài báo, như: tính chính xác, khách quan, cân bằng, rõ ràng, chọn lọc thu hút sự chú ý của con người

Phần 3 gồm có 4 chương: chương 1: thế nào là Tin (News); chương 2: Các công cụ để làm báo; chương 3: Cấu trúc một bài báo (news story); chương 4: Cách viết Phần mở đầu (the lead); chương 5: Nghệ thuật của người viết (viết the nào cho đúng, khách quan ); chương 6: Bài báo (features, mục đích để giải trí), bài báo dài (long stories, chuyên dùng cho những vấn đề phức tạp) và Series (bài báo nhiều kỳ cho những vấn đề quá phức tạp mà bài báo dài không chuyển tải được hết); chương 7: viết cho các loại báo điện tử (broadcast writing)

Phần 4 gồm có 8 chương, về các vãn đề sau: Đào sâu thông tin; Cách quan sát; Tạo dựng và sử dụng thông tin nền; Tìm kiếm, chãm sóc và sử dụng nguồn tin; Nguyên tắc phỏng vấn; Thực hành phỏng vân; Các bài nói, mit tinh, họp báo; Cách sử dụng linh cảm, cảm xúc và suy tư

Phần 5: gồm 7 nội dung giới thiệu cách viết về một số đề tài chính cùa báo chí như: Tai nạn và Hiểm hoạ; Tin buồn; Cảnh sát; Toà án; Thể thao; Kinh tế; Chính quyền địa phương

Phần 6 gồm 3 chương bàn về: Nhà báo và luật pháp; Xác định thị hiêu phù hợp; Đạo đức báo chí

Nhìn vào nội dung chính của cuốn sách nói trên, ta có thể thây tác giả cuốn sách cũng chỉ phân ra hai dạng tác phẩm được dùng trên báo gồm tin và bài Sau đó, tác giả dành phần lớn trang viết nhằm hướng dẫn người học cách thực hiện các bài báo nói chung và theo một số chủ đề cơ bản trong nhịp sống báo chí Nếu đọc kỹ thì cái mà tác giả chú trọng nhất xuyên suôt quá trình

hướng dẫn làm báo là nhắc nhở nhà báo cung cấp thông tin một cách có trách

nhiệm và đạo đức Lối viêt của cuốn sách không khô cứng với những lời giáo

huấn mà hầu hết đều thông qua những ví dụ điển hình và phân tích các ví dụ đó

một cách ngắn gọn

Chúng tồi cũng đã tham khảo nhiều cuốn sách khác dạy làm báo và thấy

rằng chúng cũng có kết cấu tương tự như trên

ỉ 4.2 Các trường báo chí nước ngoài chú trọng truyền nghề và dạy các c thao tác làm báo:

Cuốn sách bằng tiếng Việt đầu tiên và duy nhất cho đến nay đề cập kĩ

lưỡng về phương pháp đào tạo nhà báo ở nước ngoài mà cụ thể là nước Thuỵ

Điển mới ra mắt gần đây đã cung cấp những tư liệu quý cho giới nghiên cứu và

giảng dạy báo chí ở Việt Nam tham khảo PGS TS Vũ Quang Hào, tác giả cuốn

sách có nhan đề “Z?ÁỠ chí và đào tạo báo chí Thiiỵ Điển” đã khái quát ràng lối

dạy của FOJO - một điển hình của đào tạo báo chí kiểu Thuỵ Điển chủ yếu là

cung cấp thao tác và kỹ năng cho học viên qua 4 điểm của lối truyền nghé như

(1) M ột lối dạy phi giáo án Trong đó, giáo cụ trực quan là tối quan trọng,

không có tập giáo án theo cách hiểu truyền thống của ta khi các thầy

lên lớp Giáo án cho bài giảng chính là những trang báo điển hình cho

phần bài tập thực hành

(2) Lối dạy đưổi theo yêu cầu của học viên Trong đó, giảng viên tìm hiểu

yêu cầu của người học trong từng buổi học để giúp đỡ họ chứ không

phải truyền thông tin một chiều

(3) Lối dạy bán giảng đường Trong đó, sinh viên không chỉ ở trong lớp

học mà còn dành nhiều thời gian đi thực tế, tham quan, kiến tập ở các toà soạn

(4) Lối dạy lấy việc truyền thao tác và kỹ nâng cho học viên làm trọng

Trong đó, ngoài việc “tạo phong cách dạy dân chủ”, dạy “phương pháp về phương pháp”, làm việc theo “nhóm” và “thông qua các ví dụ thực tế” , giảng viên cho học viên các bài tập thực hành Đây là cách dạy được coi là tốt nhất để đánh giá năng lực tiếp thu bài giảng của học viên

Với cách dạy như vậy, theo chúng tôi khoảng cách giữa những vân đề lý luận và thực tiễn sẽ được giảm thiểu tối đa, không có chuyện sinh viên học lý thuyêt thể loại xong rất khó khăn khi nhận dạng thể loại đó trên báo chí và càng không biêt viết như thế nào Giữa người học và người dạy luôn có sự trao đổi để nắm bắt nhu cầu của đa số sinh viên, nhằm đáp ứng tối đa Cách học như vâỵ cũng giúp gắn bó giữa nhà trường và các toà soạn, giúp sinh viên tác nghiệp được ngay khi ra trường

Ngoài lối truyền nghề như trên, các thao tác rất cần thiết của quá trình

làm báo như sử dụng từ ngữ, ảnh báo chí, quảng bá cho sô' báo, quan sát, hợp tác

trong công việc và một số kỹ năng cơ bản như làm tin, làm phỏng vấn viết ký

chân dung, ảnh báo chí là những điều giáo viên chú trọng truyền cho học viên thông qua các buổi học

Theo ghi chép của chúng tói tại Toạ đàm vê phương pháp giáng dạy bao

chí hiện đại do trường đại học báo chí Lille của Pháp tổ chức tại Hà Nội vào đầu

tháng 6/2000, thì cách giảng dạy báo chí của Pháp về cơ bản giống cách đào tạo

của Thuỵ Điển là truyền nghề, truyền kỹ năng, dù cách làm cụ thể không hoàn

toàn giống nhau Hàng năm, trường Lille tuyển 60 sinh viên từ khoảng 600 đơn xin học Sinh viên là những người đã có ít nhất một bằng đại học Sô giảng viên

đảm nhiệm dạy cho 60 sinh viên này là 350 người, trong đó 95c/c đang là nhà

báo giỏi tại các báo, đài Chương trình đào tạo báo chí của trường Lille chi có 3 nội dung lớn:

(1) Hiểu biết vế thời sự và thế giới hiện đại (20% dung lượng chươngtrình)

(2) Môn liên quan đến nghề báo (20% dung lượng chương trình), chú yếudạy về đạo đức nhà báo, luật báo chí, quản lý và kinh doanh báo chí (3) Môn kỳ năng (60% dung lượng chương trình) Phần này dạy:

- Cách thu thập thông tin cho các loại hình báo chí

- Bài điều tra

Các giảng viên trường Lille cho biết họ không dạy sinh viên viết bài bình luận, vì trong các thể loại khác (trừ các thể loại mang tính thông tan) đã có xen vào yếu tố bình luận rồi, không có bài bình luận độc lập

Họ cũng không dạy sinh viên bài xã luận vì thể loại này yêu cầu người viết phải có năng khiếu và có chính kiến Điều đó vượt quá tầm mức cúa sinh viên Các toà soạn không để cho những phóng viên mnũ vào nghề viết loại bài này nên nhà trường khỏng cần dạy

Họ cũng không có khái niệm về bài phản ánh Quan niệm chung là bài báo nào cũng phản ánh đời sống xã hội Tuy nhiên, khi chúng tôi làm rõ hơn nội hàm khái mộm và các dạng bài phản ánh, các giảng viên trường Lille cũng đồn?

ý răng trên báo của Pháp cũng có những bài viết theo kiểu phân tích vấn đề, nêu vấn đề gần giống như cách phân chia các dạng bài trong thể loại bài phản ánh

mà chúng ta đang dùng

Lối dạy truyền nghề của trường Lille được thể hiện như sau:

(1) Những buổi đầu dạy cho sinh viên đọc báo (nghe đài, xem TV ) và nhận xét rồi cho sinh viên bắt chước viết Giảng viên không nói nhiều

lý thuyẽt Cứ để sinh viên làm và sai thật nhiều Nguyên tắc “dạy nghề làm gốm”: phải luyện nhiều, sai nhiều thì mới ít sai đi

(2) Lớp học là toà soạn: sinh viên được chia nhóm 15 người giống như cơ cấu một toà soạn Sinh viên hoạt động như nhà báo, từ thời gian làm việc, phong cách làm việc đến trách nhiệm trong công việc Sinh vien đảm nhiệm công việc như của phóng viên, biên tập, dẫn chương trình, tổng biên tập, đạo diễn Ai cũng phải làm

(3) Giảng viên chỉ chấm bài như một giáo viên, còn chữa bài thì phải

giống như một tổng biên tập

Qua phần trinh bày này, có thể thày rằng các trường báo chí nước ngoài

có nền báo chí phát triển hơn ta cũng rất chú trọng đến việc giảng dạy kỹ năng nghề báo thông qua các môn học về thể loại báo chí Họ dành một thời lượng lớn trong chương trình cho mảng kiến thức và kỹ năng này bởi mục tiêu giảng dạy của họ thường rất rõ: đào tạo những nhà báo cho xã hội Họ không quan tâm nhiều đến lý thuyết thể loại mà chủ yêu đi từ thực tiễn báo chí để giúp sinh viên

nhận xét và thực hành, v ề cơ bản, cách dạy của họ là truyền nghề! truyền kỹ

năng, thao tác thông qua nlĩừng ví dụ sinh động và điển hình chứ không phái

qua những trang giáo án đầy màu sắc nghiên cứu lý thuyêt Sinh viên Ư các

trương bao chi nay phai thực hành/ luyện tập rất nhiều trong môi trường gắn bó VƠI thực tiên hoạt động báo chí ở toà soạn Nhờ đó, sinh viên khi ra trườn° thích nghi ngay được với công việc được giao.

Cũng cần lưu ý rằng giảng viên của các trường báo chí nước ngoài thường

và hầu hẽt là các nhà báo giỏi đã và đang tác nghiệp tại các toà soạn Những người này hiêu thấu đáo nghề báo, có kinh nghiệm và những lời khuyên bổ ích thực tê cho sinh viên Bên cạnh đó, một điểm đáng chú ý của chương trình đào tạo của họ rất chú trọng đến sự cân đối liều lượng kiến thức Ví dụ: Họ chỉ dạy sinh viên thực hành những thể loại báo chí thông dụng, phổ biến, phù hợp với trình độ và khả náng của sinh viên, đễ dàng áp dụgn sau khi ra trường Điều này giảm bớt căng thẳng không cần thiết cho người học và cũng không lãng phí chất xám của cả thầy và trò Ngoài ra, các cuốn sách tham khảo nghiệp VỌI của họ cũng luôn được đổi mới theo hướng đơn giản, dễ hiểu, dễ áp dụng và có tính thực tiễn cao

2.2 Thử tìm giải pháp cho việc giảng dạy Thể loại báo chí hiện nay ỏ

nước ta:

Tìm ra giải pháp cho việc giảng dạy Thể loại báo chí hiện nay là một việc làm không đơn giản Trước hết, bởi những ý kiến xung quanh vấn đé này còn nhiều phức tạp, không dễ thống nhất Thứ hai, thể loại báo chí là mảng kiến thức quan trọng và chiếm nhiều thời lượng của chương trình Khi chúng ta tiến hành thay đổi hay tác động vào nó, cả hệ thống chương trình đào tạo hiện nay cũng sẽ

bị ảnh hưởng ít nhiều Cho nên, khi đề cập đến việc đổi mới giảng dạy thể loại báo chí cũng có nghĩa ỉà phải đổi mới tư duy trong cách đào tạo nhà báo

Trong khuôn khổ một đề tài nghiên cứu nhỏ, chúng tồi chí xin mạnh dạn

đề xuất một vài giải pháp bước đầu dựa trên cơ sở những nghiên cứu ở phân trước Quan điểm chung về đổi mới phương pháp giảng dạy thể loại bán chí là

k ế thừa và phát huy những ưu điếm của cái„h làm truyén thống ma chúng ta

dang thực hiện kết hợp với việc mạnh dạn tiếp thu phương pháp! còng nghệ mới,

hiện đại hơn của những nền báo chí phát triển Theo đó, giải pháp của chúng tõi gồm năm nét lớn như sau:

Thứ nhất, các trường đào tạo báo chí của ta hiện nay cần Xác đinfi lại mục tiêu đào tạo cơ bản của mình Ví dụ: nếu mục tiêu đào tạo cơ bản là đào tạo ra

những người làm báo thì phương pháp thực hiện sẽ rất khác với việc đào tạo ra

những người làm công tác nghiên cứu báo chí Liên quan mật thiết đén điều này

là đối tượng tuyển sinh cũng cần phải xem lại cho phù hợp với chương trình đào tạo tổng thể

Thứ hai, các nhà giáo, nghiên cứu, nhà báo, quản lý báo chí cần họp lại

với nhau để cùng thống nhất vê' quan niệm, chương trình đào tạo và phương

pháp giảng dạy liên quan đến thể loại báo chí theo hướng hiện đại, tăng tính

thực tiễn

T hứ ba, đổi mới việc giảng dạy thể loại báo chí khống tách rời đổi mới

chương trình tổng thể của việc đào tạo báo chí Do vậy, chương trinh đào tạo cần

được điêu chỉnh, sắp xếp lại cho phù hợp với từng đối tượng đào tạo ỡ các bạc,

hệ đào tạo khác nhau

Thứ tư, việc dạy thể loại báo chí ở hộ đại học nếu nhằm mục đích cơ bàn

là đào tạo ra các nhà báo thì nhẩt thiết phải được đổi mới theo hướng hiện đại, đáp ứng yêu cầu công viộc của sinh viên ngay khi ra trường Do vậ}r, các nhà phạm cần:

- Cân đối lại hệ thống các môn học liên quan đến thê loại báo chí Nghiên cứu, thống kê và ấn định những thể loại báo chí có tính thực tiễn cao để dạy cho phù hợp với yêu cầu và trình độ cúa sinh

viên Mạnh dạn loại bớt những thể loại báo chí không phù hợp với

khả năng cùa họ hoặc họ ít có cơ hội sứ dụng khi mới ra trưcmg

- Chú trọng dạy về kỹ năng, thao tác làm báo theo lối truyền nghề

bám sát thực tê hoạt động nghề nghiệp tại các toà soạn

- Khuyên khích sinh viẽn tự học theo các hình thức khác nhau như: làm việc theo nhóm, theo cạp Tăng cường trao đổi, đối thoại trong giờ học Tránh tình trạng giảng “chay”, “độc thoại” Giao bài tập thực hành nhiều hơn nữa

- Tăng cường thực tập, thực tế tại các toà soạn theo từng nhóm sinh viên

- Tăng sự tham gia của các nhà báo giỏi vào quá trình giảng dạy

Thứ năm, các giảng viên dạy thể loại báo chí và các nhà nghiên cứu, các

nhà báo cần thường xuyên có sự gặp gỡ, trao đối để cập nhật thông tin và chia sẻ kinh nghiệm trong đào tạo nhà báo Điều này sẽ góp phần rút ngắn khoảng cách trong đào tạo và sử dụng nhân lực, tránh lãng phí cua nhà nước và nhân dân

Trên đày là những đề xuất bước đầu của chúng tỏi về việc đổi mới phương pháp giảng dạy thể loại báo chí hiện nay Để tiện hình dung về việc áp dụng giâi pháp của chúng tôi trong thực tiễn, ở phần tiếp theo của đề tài, chúng tôi sẽ trình bày bài giảng về một thể loại báo chí cơ bản được giảng dạy trong nhiều chương trình đào tạo báo chí trong và ngoài nước Đó là thể loại Phỏng vấn và Tường thuật Bài giảng này chủ yếu áp dụng cho loại hình báo in Chúng tôi soạn bài giảng này trên tinh thần chung của những đề xuất nói trên: kết hợp những ưu

điểm trong giảng dạy (phần lý thuyết) thể loại báo chí hiện nay và những thao

tác mà chúng tôi cho rằng cần thiết cho nhà báo khi tác nghiệp Tất nhiên, khi

trình bày bài giảng trước sinh viên, chúng tôi sẽ phải đưa ra một hệ thống bài phỏng vấn mẫu trên báo chí để sinh viên tham tháo, nhận xét tương ứng với từng luân điểm của bài giảng Chúng tôi cũng sẽ áp dụng hình thức chia nhóm đè sinh viên thực hành và trao đổi với nhau về bai học Những nhà háo noi tiẻng cũng sẽ được mời đến để trao đổi về kinh nghiệm làm ph'ing vãn cua họ Chúng

tôi đã áp dụng bài giảng này ở một vài cơ sở đào tạo và bước đầu được sinh viên

đón nhận Tuy nhiên, chúng tôi rất mong nhận được sự góp ý của các đồng nghiệp để bài giảng thiết thực hơn nữa

Chương Hai BÀI GIẢNG

Phỏng vấn

Phần lý thuyết:

I Phỏng vấn là gì?

Phỏng vân trong tiêng Anh là Interview, nghTa là trao đổi, trò chuyện, có

thê hiêu rộng ra là một cuộc hỏi đáp giữa một người với một hay một nhóm

người để làm rõ một vấn đề nào đó Đây cũng là một từ Hán Việt, trong đó

“phỏng” là thăm hỏi, điều tra, “vấn” là hỏi Phỏng vấn được dùng trong nhiều

lĩnh vực xã hội, với nhiều mục đích khác nhau, như xã hội học, báo chí, trong

tuyển dụng nhân viên

Trong báo chí, phỏng vấn được phân biệt theo hai nghĩa cơ bản: phơníí

vấn như một phương pháp thu thập thông tin trong hoạt động tác nghiệp cua

nhà báo và phỏng vấn như một thê loại bảo chỉ (kiêu trình bày tác phâm báo

chí) độc lập bên cạnh các thể loại khác như tín, tường thuật, ghi nhanh, phoru

s ự Theo nghĩa thứ nhất, “nhà báo dựa hẳn vào phỏng vẩn; theo một nghiên

cứu về các nhà báo Washington trong thập niên 1980, nhà bảo dựa quá nhiều

vào phỏng vẩn, đến gần ba phần tư những gì họ viết ra không căn cứ trên bất

kỳ tài liệu nào " 11 Bài giảng này chủ yếu giúp tìm hiểu và luyện tập về phóng

vấn theo nghĩa thứ hai Theo đó, trên thực tế, có rẩt nhiều quan niệm khác nhau

về thể loại phỏng vấn Ví dụ:

tác báo chí với một nhân vật có tiếng tăm, dưới hình thức một bài phát biéu chu

yếu mang tính chất chính trị Việc SỪ dụng phòng vấn trên báo chí có thể diễn ra dưới dạng một bài ghi chép đúng nghi thức với các câu hỏi và câu trà lời trong một cuộc gặp gờ tiên hành một cách độc lập hoặc là dưới dạng tường thuật cuộc gặp êỡ đó.” (Theo Bách khoa toàn thư do Liên Xô cũ xuất bản nhũng năm I9 6 0 )12 Định nghĩa này đã khăng định bản chẩt hỏi - đáp của phỏng vấn, nhưng điêm chưa hợp lí ở đây là bài phỏng vấn bị coi là “ một bài phát biểu chủ yểu mang tính chất chính trị”.

- Các bộ Bách khoa toàn thư xuất bản những năm 1970 thì đã đưa ra định nghĩa sát thực hơn với hoạt động nghiệp vụ báo chí Theo đó, “phỏng vấn là một kiểu thông tin trình bày thông qua nhà báo dưới hình thức đàm thoại giới hạn ở một chủ đề nhất định với một nhân vật có thẩm quyền trong lĩnh vực được đề cập Vai trỏ tổ chức của nhà báo trong cuộc phòng vấn đem lại cho thông tin tính chất trực tiếp, sinh động và đáng tin cậy của nó” 13 Định nghĩa này khả dĩ hơn định nghĩa nói trên, nhưng có hạn chế là chỉ giới hạn đối tượng được phỏng vấn là những người có thẩm quyền trong một lĩnh vực nhất định

nào đó có thể không có tiếng tăm, nhưng lúc đó có làm một việc gì đó quan trọng đối với xã hội hoặc một điều gi đó cần nói về những vãn đẽ có tâm quan trọng xã hội” 14 Định nghĩa này chưa hoàn chỉnh, nhưng đã nhấn mạnh và xác định đầy đù đối tượng phỏng vấn

- “Phỏng vấn là một hình thức đối thoại trong đó nhà báo nêu các câu hoi

và người được phỏng vấn trả lời Mục đích cùa phỏng vân trên báo là đem lại cho bạn đọc những thông tin và lí lẽ vê một vân đẽ thời sự chính trị, kinh tê, xã

11 Dần theo “ Sức manh của tin tức truyền thòng” , N xb Chính trị Q uõl gia 2 0 0 3 , tr.l 13

l= Dân t h e o bãi giản g T hể loại Phòng ván của TS Đ inh Van H ư jn = k h i Ba chi trườn ĐH KH XH \ N \

13 Dan theo: C ách viết m ột bài bao, Tài liệu tham khào nghiệp vụ T T X Y X Hà N II, 19 8 - tr 1(1'

M Sđd, tr 109

h ộ i Thể loại phỏng vấn đáp ứng yêu cầu của bạn đọc muốn có sự giải thích một sự kiện hoặc muốn biết ý kiến không phải của nhà báo mà là của một nhân vật, do địa vị xã hội hoặc nghề nghiệp chuyên môn của minh, họ có một sự hiếu

đê họ nói lên nhừng hoạt động và những động cơ thầm kín theo quan điểm riêng cùa họ” 15

Các quan niệm kẽ trên có nhiều điểm khác nhau Tuy nhiên, có thể thấ) nhừng điểm chung trong các quan niệm này như sau:

Thứ nhát, về mục đích cùa phỏng vấn: dùng đê đãng/ phát trên các

phương tiện truyền thông đại chúng

Thứ hai, về đối tượng tham gia phòng vấn: gồm nhà báo và người được

phỏng vấn Vai trỏ của nhà báo là đật câu hỏi, dẫn dắt và chu động trong cuộc phỏng vấn Người được phòng vấn có thể là một hay một nhóm người, từ môt người có vị trí cao trong xã hội, có thẩm quyền về một lĩnh vực nào đó noi tiếng đến những người bình thường Tuy nhiên, lí thuyết mới về thê loại phỏng vấn còn đề cập đến nhũng nhân vật dù vắng mặt nhưng rất quan trọng trong cuộc phỏng vấn.Ví dụ như cơ quan chù quản cùa người được phỏng vấn, công chúng báo chí Các đối tượng liên quan này có ảnh hương ít nhiều đến tính chất của cuộc phỏng vấn Do đó, có ý kiến cho ràng, phỏng vấn không phai

là cuộc trò chuyện riêng tư, cá nhân mà là cuộc đối thoại "cho người khác”

Thứ ba, về nội dung của cuộc phong vấn: là mọi điều có ý nghĩa xà hội

mà công chúng quan tâm

15 N g h ề n íh iệ p và cô n g việc cúa nhà báo, Hội N hà báo V iệt Nam, 1992.

II Phỏng vấn trên báo chí có từ bao giờ?

Phỏng vấn là thể loại báo chí đã manh nha từ nửa đầu thế ki XIX trên báo chí Mỹ Nhưng phải đến cuối năm 1859, nó mới được nhận dạng là thể loại báo chí khi Horace Greeley viết về nhà lãnh đạo Mormon (một dòng đạo Thiên chúa tương đôi bảo thủ chủ yêu tập trung ờ vùng Salt Lake city, bang Utah, Mỹ) tên là Brigham Young trên tờ New York Tribune Tuy nhiên, Greeley đã không

có cách giải thích nào dễ hiểu về kiểu bài viết cùa mình cho độc giả Trong phần cuối của bài báo mang công thức “hỏi - đáp”, ông viết: “Đó là theo những

gì tôi còn nhớ, là nội dung của gần hai giờ đối thoại mà phần nhiều là nhừng mẩu chuyện nói ngoài lề không đáng tường thuật, dù tôi có thể nhớ và viết lại” 16 Trước đó, thuật ngừ phỏng vẩn đã được sử dụng phổ biến theo nghĩa là cuộc đổi thoại bất kì của hai người nào đó Nhưng kể từ khi Greelev vụng về sừ dụng và đưa ra nhận dạng phỏng vấn theo nghĩa báo chí, thì đcn thời đièm chuyển giao hai thế kỉ XIX và XX, không ai còn nghi ngờ phong vấn thực tá là một hoạt động trung tâm của nhà báo Năm 1900, một nhà quan sát đã viết:

“Theo nghĩa nào đó, công việc cùa các thông tín viên ơ Washington là một vòng phỏng vấn đều đặn” 17

Sau năm 1900, từ nước Mỳ, thể loại phỏng vấn đã lan sang châu Âu, bất đầu là báo chí Anh quốc Các nhà báo Anh thời điểm này đã bắt đầu sư dụng thể loại phỏng vấn, nhưng được ánh giá là “kém lấc xấc” hơn các đồng nghiệp người Mỹ Tiếp theo đó các nhà báo Pháp Đan Mạch cùng tiếp tục sứ dụng thè loại báo chí này để cung cấp thông tin cho công chúng Tuy nhiên, phai mất một thời gian nữa thì phòng vấn mới phát triển nơ rộ trên báo chí thế giới, khi nó

16 Dần theo “ Sức m ạnh của tin tức truyền thõng”, N xb Chinh tri Quốc gia

17 Sđd, tr 1 16