Khảo sát hoạt động của các hư từ biểu thị tình thái cầu khiến trong câu tiếng Việt

"Càu" duge hieu là mot càu trùc vói day dù càc yéu tó, quan he tao thành mang nghTa duge biéu theo nhiéu càp dò huóng tói mot muc dfch phàt ngòn cii thè gàn vói chù thè cùa nò - con nguò

D A I HOC QUOC GIÀ HA NOI

• • •

TRirÒN(; DAI HOC KHOA HOC XÀ HÓI VA NHÀN VÀN

NGUYÉN THI HOÀNG CHI

KHAO SAT HOAT DONG CUA CÀC HlTTÙf

m m

BIÉU THI TlNH THÀI CÀU KHIÉN

TRONG CÀU TIÈNG VIÉT

* :M* * * * * * * * < * * *

LUÀN VÀN THAC SI NGÓN NGU* HOC

Chuyèn nmnh : LY LUÀN N(iÒN N(iO'

Ma so: 5 04 OS

Nguòì huóng don khan hoc:

PTS OÀO THANH LAN

Ha noi - 1998

BANG KY HIÈU VA VIÈT TÀT

(+) duge sir dung

(-) khóng duge sii dung

•^ eàn duoc kbao sàt

MUC LUC

• •

^* ^^ ^* ^^ '^

Phàn mòr dàu 1 Phàn nói dung 5

Chuomg I Nhùng ca sa ly thuyét lién quan dén de tài 5

Chirong lì Khào sàt cu thè 15

Nhóm A Nhóm phirong tién biéu thj tình thài càu khién co vi tri 15

giùa càu

1- Mot so ly giài ve chiic nàng cùa nhóm "hày, dìrng, chó" 15

2- Vai trò cùa iihóm "hày, dìrng, chó" trong viéc rut gon 19

va tiét kiém yéu tò ngón liéu

3- "Hày, dÈmg, chó" trong mói quan he vói vi tu tmng tàm 21 4- "Hày, dùng, chó" va nhóm tu dumg ngoài càu trùc C - V 29

Chuong n i Dành già khà nàng két hop càc sàc thài y nghTa cùa 86

càc hu tìj" biéu thi tình thài càu khién A- Khà nàng két hop giùa vi tir tình thài va tiéu tu tình thài 87 B- Khà nàng két hop giùa càc tiéu tu tình thài 98 C- Tòng thè va bién thè ] 05

Bang két hop giùa càc hu tu tình thài càu khién 106

Phàn két luàn 108

« PHflN MO DflU

L Muc dìch, y nghla cùa luan àn:

Nguyén nhàn hình thành nén y dinh chon de tài này xuat phàt tir thirc té

nghién cun ngón ngù hoc trong nhung nàm gàn day Ngón ngu hoc truyén

thóng vói viec de cao vai trò ciia yéu to' hình thiic trong nghién ciin nén ft quan

tàm dén vàn de ngón ngir diroc sir diing nhir the nào trong qua trình giao tié'p

Xét cà ve mat ly luan cung nhir thirc tién sir diing ngón ngiì thi cài diroc ngón

ngir hoc goi là ''càu" va moi ngirói còng nhàn sir diing chinh là co càu tò chii'c

ma ò dò boi tii tàt cà nhung quy tàc ngón ngir hoc Vói sir xuàt hien ciia ngir

dung hoc (pragmatics) - mot bo mòn khoa hoc nghién cijru ve mói quan he giu'a

ky hieu vói sir ly giài ky biéu tire là lién quan dén muc dfch phàt ngón cùa

"ngirói dijng ky hieu" thi càu thirc sir diroc nhin nhàn ó góc dò rong hon va diroc

tiép can mot càch da dien Hiróng nghién ciru dira trén co so hinb thùc da dàn

dàn trò nén kém hieu qua, ben canh dò hiróng tiép can mói dira trén co so két

hop ba bình dien trong do dac biet quan tàm dén binh dien ngiJ nghTa - ngCr

dung dà dat diroc nhung két qua khà quan <

De phàn chia càu tiéng Viet néu nhir can cir vào binh thirc thi

chi tón tal rà't han che càc kiéu, dang càu diroc phàn biet vói nhau bang nbimg

phuong tién chuyén biet - diroc coi là dàu hieu nhàn dien Chàng han nhu vói

càu tran thuàt va càu bòi thi co sir phàn biet diroc the hien rò trén bé mat càu

trùc nhimg riéng vói càu càu khién thi bau nhir chira co sir khàng dinh rò ràng

ve mat binh thirc trong he thóng càu Rai ràc trong mot so còng trinh nghién

ciin cùa càc nhà ngiì phàp nhu: Dinh Vàn Dire, Hoàng Trong Phién Nguyén

Anh Qué chi là sir de càp dén mot so hir ti^r thiròng dirgc sir dung trong càu

càu khién (ménh lenh) chu chira di sàu vào nghién ciYu cbùng vói tu càch là

nhùng phirong tien biéu thi tình thài càu khién chuyén biét Vói tinh hinh nhu

vày, viec nghién cùn ve nhùng phirong tién biéu hién va nhùng dac tnrng cùa

cbùng nhàm xày dimg diroc mot he thóng càc hu ti;r làm phtrong tién biéu hién

tình thài càu khién dóng thòi tao dang càu cho càu càu khién tiéng Viét thiét nghT là mot viéc làm hét siic càn thiét

^ Luàn àn này diroc thirc hien nhàm giài quyét hai vàn de co bàn sau:

1 Khào sàt su boat dong cùa càc hu tur biéu hien tình thài càu khién tir boat dòng riéng le dén boat dóng két bop trong càu trùc

2 Tir két qua khào sàt trén, mò hinh boa sir boat dòng cùa càc hu tir dóng thòi rùt ra duoc nhung chù y hét sùrc quan trong ve hinh thùc biéu hién cùa mot càu càu khién tiéng Viet Mò hình này co the coi là mó hình dac tnrng va dùng nò

de phàn biet vói càc mò hình cùa càc tiéu Ioai càu khàc (càu tran thuàt, càu bòi) Cii thè là viéc sir diing dai tir nhàn xirng ngòi thii hai dà trò thành mot tiéu chf quan trong trong viec quyét dinh sir tón tai cùa mot càu càu khién Vàn de này, truóc day, chi duge nhàc dén nhu mot diéu tàt nhién nhimg trong luàn àn này, cbùng tòi khàng djnh dò chinh là mot dac trung riéng cùa mot càu càu khién trong thè so sành vói càu tran thuàt

Vói nhiJng phuong tién biéu hién tinh thài va nhùng dac tnrng duoc xàc dinh, mot mò hình càu càu khién duge thiét lap Mong muòn cùa nhùng ngiròi thirc hién de tài này là giài quyét duge hai vàn de néu trén vói hy vong dóng góp* duge nhùng diém hiJu ich vào nghién cùn ngòn ngu hoc nói chung

II PhuoTig phap nghién cihi :

1 Phirong phàp chung:

Vói miic dfch nghién cùn cùa mình, cbùng tòi sé di theo huóng khào sàt

da chiéu tire là di tir muc dfch phàt ngòn cùa càu tói co càu tò chii'c hinh thùc rói quay trò lai vói noi dung nhàm phàt hién va khai tbàc hét tàt cà càc dac tnrng cùa hu tir biéu thi tinh thài càu khién Hiróng khào sàt này giùp cho cbùng tòi co thè tiép càn dòi tugng nghién cuu cùa mình mot càch toàn dién nbàt

Tììi'ifìììdt' cbùng tòi triet de dira vào càc quy tàc két bop ve mat càu trùc cùng

nhu ve màt ngù nghTa cùa càc don vi ngòn ngù trong càu trùc càu Cbnib vi dira vào càu trùc nén cbùng tòi dac biet chù y dén vi trf cùa càc don vi trong càu trùc

ma tir do xàc dinh vai trò, chùc nàng va sir boat dóng cùa cbùng trong càu tnic nhu thè nào ? Mat manh, mat yéu cùa tùng phuong tién là gì? Sir két hgp cùa càc phuong tién cung duge giài thfch bang chfnh sir phàt hién ra nhiJng dac tnrng cùa riéng tùng phuong tién trong thè phàn bó bo sung ve mat ngù nghTa cùa mot càu trùc,

Thùjiar ben canh viéc dira vào càu trùc de xàc dinh rò chùc nàng cu phàp

cùa càc phuong tién cbùng tòi con chù truong xàc dinh ngù nghTa - ngù dung cùa càc phuong tién de tìm ra sgi day lién he dàm bào cho su tón tai cùa cbùng trong càu trùc Day cùng chfnh là phuong phàp luàn xuyén suòt qua trình làm luàn àn, lày co so là co che hinh thành phàt ngòn de xàc dinh nén phucmg tién, hình thùc cùa phàt ngòn bay cii the hon là dang thùc phàt ngòn Tbù phàp su dung de xàc dinh ve mat ngù nghTa - ngù dung cùa càc phirong tién chnih là tbù phàp thuòc ve ngù dung hoc (nhu dira vào ngù cành) nhàm minh xàc cho vàn

de mot càch rò ràng hon

2 Càc biróc co bàn cùa qua trinh làm viéc:

2.1 Luàn àn lày tu liéu là nhùng càu cu thè va càc doan thoai trong càc tàc phàm kich hién dai va mot so truyén ngàn hién dai Ngoài ra con sir dung mot

so tu liéu mang tfnh chat khan ngù thiròng duge sir dung trong dòi song bang

ngày So lugng tu liéu d\xqc thu thap bang càch tòng hgp sau dò phàn chia ra

theo tùng phuong tién Cbùng tòi sir dung tbù phàp phàn tfch cu phàp truyén thóng nhàm xàc dinh va tòng hgp nhùng dac tnrng ve màt càu trùc cùng nhu

ngù nghTa cùa c^ic phirong tién khi boat dòng vói tu càch là hu tu càu khién

Trong khi tién bành di sàu vào khào sàt khà nàng boat dòng cùa càc phirong tién trong mò binh càu trùc càu, cbùng tòi su dung nhùng tbù phàp quen thuòc nhu: thóng ké, miéu tà, phàn tfch, so sành nhàm làm nói bàt lén nhùng vàn de

ma luan àn càn làm

2.2 Tir viéc phàn tfch tu liéu dén tòng hgp tu liéu dira ra bue tranh chung ve

su boat dòng cùa càc phirong tién (botit dòng riéng le va boat dóng két hgp)

chung tòi co mot hình dung cii the ve mò hình mot càu càu khién tiéng Viét day dil va tron ven (duge biéu dién bang so do)

^ Viéc ly giài càc hién tugng ngù phàp déu dira vào ly thuyét cùa ngòn ngù hoc dai cuong va nhùng két qua nghién ciJu ngòn ngù cùa càc nhà Viét ngù Càch thùc làm viéc duge xàc dinh dira trén phuong phàp nghién cùn va duge chung tòi thirc hién nhàt quàn trong timg phàn cùng nhu trong toàn bo luàn àn

ITI Bo Clic cùa luan àn:

Ngoài phàn mò dàu va két luàn, phàn nói dung cùa luàn àn óitac chia

làm ba chuong chinh nhu sau:

Chuans I : Mot so vàn de ly thuyét co lién quan dén de tàu

1 Ngòn ngù - dói tugng nghién cùru trén quan diém "dóng"

2 Tinh tình thài va tình thài càu khién

3 Phuong tién biéu hién tfnh tình thài nói chung

4 Dói tugng nghién ciin cùa luàn àn : hu tir

Chiton2 II: Khào sàtphumig tién biéu thi tình thài càu khién trong càu tiéng Viét

A Nhóm vi tu tình thài co vj tri giùa càu

B Nhóm tiéu tir tinh thài co vi trf cuòi càu

Chuons III: Dành già khà nàng két hop càc sàc thài y nghìa cùa càc hu tu' biéu thi tình thài càu khién

A Khà nàng két hgp giùa nhóm vi tir tinh thài (A) va nhóm tiéu tir (B)

B Khà nàng két hgp giùa ba nhóm tiéu tir vói nhau

C Nhàn xét tòng quan (bang tòng két)

• PHRN NOI DUNG

CHirONG I

N H O N G C O S O LY THUYÉT CO LIÉN QUAN DÉN DE TÀI

L Ngón nguT - dòi tugng nghién cùfu trén quan diém "dóng":

Ngòn ngù hoc vào nhùng nàm dàu thè ky 20 da dat duge nhùng thành tuu hét sue to lón ma mot trong so dò là sir vuon tói mot càch nhin mói ve chfnh dói tugng nghién cùu cùa mình vói phuong chàm dira ngòn ngù trò ve vói thirc

té su diing cùa con nguòi Viéc nghién cijru ngòn ngù gàn vói thirc té dà trò thành miic tiéu, huóng di cùa tàt cà càc nhà ngòn ngù hoc khi ho thira nhàn su tón tai va miic dfch tón tai cùa chfnh dói tugng nghién cùn ma ho quan tàm Tu chò thira nhàn su thay dói trong khuynh hiróng nghién cùu dàn dén su thay dói trong phuong phàp, dói tugng, huóng tiép càn càc nhà nghién cùu dà bàt tay vào xem xét tfnh boat dóng, tfnh hành chùc cùa ngòn ngù ben canh viéc tim biéu càu tnic cùa nò nhàm biéu rò hon dòi song cùa nò, Ioai trir su àp dat cho

nò nhùng gì khóng thuòc ve no Xuàt phàt tu huóng di dò, càc nhà nghién ctm khàng dinh dói tugng nghién cùn cùa minh khóng the là mot "co thè nhàn tao" boat dòng vói mot co che àp dat, co san ma là tàt cà càc hién tugng lòi nói xuàt hién va duge su dung ròng rai trong dòi song bang ngày

Diéu này dàn dén mot he qua là ranh giói giùa "ngòn ngù" va "lòi nói" khóng con bi phàn biet khàt khe nhu truóc day F de Saussure dà khàng dinh trong còng trinh nghién cùn cùa minh (1 tr 43- 46) Hai kbài niém trén kbòng con bi coi là hai dói tugng nghién cùu cùa hai bình dién khàc nhau vi vay mot

quan niém ròng mò hon ve dòi tirgng nghién cùu dà óuac de xuàt va àp dung

Theo quan diém này, kbài niém ve "càu" va "phàt ngòn" sé co cùng mot hiróng

di chung va quan niém ve nghTa cùng virot ra khói pham vi dirgc dat ra boi ngón ngiì hoc phi dung phàp "Càu" khóng con chi là mot mò hinh thó cùng mang nc^hTa va "phàt ngòn" cùng khóng pbài chi là sir ngàu hùng theo chicli hiriVng tir

nhién "Càu" duge hieu là mot càu trùc (vói day dù càc yéu tó, quan he tao thành) mang nghTa (duge biéu theo nhiéu càp dò) huóng tói mot muc dfch phàt ngòn cii thè gàn vói chù thè cùa nò - con nguòi Vai trò cùa nguòi nói trong qua

trình hình thành phàt ngòn duc^c coi là mot nhàn tò hét sue quan trong ma nguòi

nghién cùu khòng the bò qua néu muòn tiép càn duge bàn chat ngù nghTa cùa mot phàt ngòn Mot phàt ngòn duge hình thành xuàt phàt tu sir tri nhàn "sir tình" (thè giói khàch quan) thóng qua làng kfnh chù quan cùa nguòi nói tu dò nguòi nói hình thành y dinh phàt ngòn Y dinh phàt ngòn duge biéu là: nguòi nói muòn nói gì? thòng qua dò muòn gùi gàm diéu gì trong nói dung phàt ngòn? Nguòi nói vàn diing nàng lire ngòn ngù cùa bàn thàn de tuyén tfnh boa va tình thài boa càc vat liéu ngòn ngù (ngòn liéu) tao nén mot phàt ngòn boàn chinh Tuyén tfnh boa logie ngòn tu cho ta mot nói dung su kien dóng thòi tinh thài boa chfnh noi dung ày de tao thành mot noi dung thòng tin toàn ven mang tfnh thòi sir - tfnh thòng bào Vày vai trò cùa qua trinh tình thài boa dòi vói viéc hình thành mot phàt ngòn càn thiét va quan trong nhu thè nào? Hay tfnh tinh thài eó vi trf nhu thè nào trong viéc càu tao mot phàt ngòn boàn chinh?

2 Tình tình thài va tình thài càu khién:

2.1 Tfnh tình thài (modalité) dxxcyc nghién cùn tu ngù phàp hoc truyén thóng,

dai dién là Ch Bally cho dén càc còng trình nghién cùn ve sau thuòc càc truòng pbài khàc nhau (nhu ngù phàp càch xuàt phàt tir Ch Fillmore hay ngù phàp cài bién cùa N Chomsky dén ngù phàp chùc nàng vói nhiéu tàc già J.L Austin O Ducrot, H.P Grice, J.R.Searle) déu nhàn manh vai trò quan trong cùa tfnh tinh thài Vày tfnh tình thài là gì?

Tfnh tinh thài trong mot phàt ngòn óucic biéu là su thè hién thài dò cùa

nciròi nói dòi vói nói dung phàt ngòn ma thòng qua nói dung phàt ngón dò nsiròi nói dóng thòi thirc bién mot muc dfch giao tiép cu thè, tàc dóng dén

ìwitàì nghe nhàm dat biéu qua giao tiép nhàt dinh Tmh tình thài tro thành mot

phàn tàt yéu cùa phàt ngòn vi mot iè duong nhién: bàt cu phàt ngon nào cùng

déu co tfnh tình thài nhà't dinh Tfnh tình thài cùng vói tfnh vi ngù (duge biéu là

"dàu hiéu ngù nghTa cùa càu") làm tién de cho viéc tmyén di mot thòng bào tron ven (xem 14 tr 27-33)

Trong còng trình nghién cùu "Tiéng Viét - So thào ngù phàp chùc nàng"(l tr 175), tàc già Cao Xuàn Hao eó trình bay vàn de tình thài khi de càp dén càu trùc nghTa cùa càu va phàn Ioai tinh thài theo hai bình dién:

(a) Tmh thài cùa hành dòng phàt ngòn (modalité d' enonciation)

(b) Tinh thài cùa lòi phàt ngòn (modalité de enónce)

Tinh thài cùa hành dòng phàt ngòn (a) lién quan dén già tri ngòn trung cùa càu nói ma eàn eù vào nò nguòi ta phàn biet giùa tran thuàt, bòi va càu khién, tbuòng duge ngù phàp hoà trén bé mat càu trùc (càu trùc nói)

Tinb thài cùa lòi phàt ngòn (b) bao góm :

(bj) Thài dò cùa nguòi nói dòi vói diéu duge nói ra (tinh thài càu)

(b2) Su tinh do phàn Thuyét hat nhàn biéu thi (tinh thài lòi vi ngù)

2.2 Qua viec tìm hiéu ly thuyét ve tình thài va qua trinh tiép càn dói tiroìig nghién cùu nhàm khào sàt phirong tién biéu hién tinh thài càu khién, cbùng tòi thày tình thài tfnh nói chung cùa phàt ngòn déu xuàt phàt tu nguòi nói - chù the cùa phàt ngòn nén qua trình hinh thành càc sàc thài tinh càm duge thè hién trong phàt ngòn déu xuàt phàt tu chfnh sir dành già cùa bàn thàn chù the lòi nói rói tu dò thòng qua phàt ngòn tàc dòng dén nguòi nghe De tién làm viéc, chùng tòi khòng di theo su phàn chia trén ma thóng nhàt chi tàp trung vào xàc dinh nói dung tinh thài càu khién, he thòng phirong tién biéu hien tình thài càu khién là hir tir Nhir vày theo chùng tòi tinh thài càu khién duge hiéu là: già tri ngòn trung cùa càu nói, lue ngòn trung ma nguòi nói tàc dòng dén nguòi nghe vói nói dung yéu càu, ra lenh (kbuyén lenh) cho nguòi nghe thirc hién mot hành dóng nào do ma ngUòi nói cho là càn thiét Nói dung cùa tinh thài càu khién bao hàm:

(a) Su dành sia cùa nguòi nói dòi vói su tình dirgc trii\én dat iroiig càu là

nén hay khòng nén xày ra

(b) Yéu càu, ra lenh nguòi nghe thirc hién mot hành dòng cii thè ma nguòi nói cho là càn thiét

Trén co so ly thuyét ve tfnh tình thài - àuge coi là mot pham trù ngù

phàp-ngù nghTa, chùng tòi dà xàc dinh duge noi dung cùa tình thài càu khién trong càu tiéng Viét va lày do làm co so ly thuyét cho phàn khai trién tiép theo (chuongll)

3 Phucmg tién biéu hien tinh tình thài nói chung Hu tu dùng làm phucmg

tién biéu hién tình thài càu khién trong càu tiéng Viét :

3.1 Ngòn ngù hoc càu tnic nói chung va ngù phàp truyén thóng nói riéng trong nhùng nàm tmóc day nghién cùn ngòn ngù thién ve màt hình thùc (foim)

ma khòng gàn nò vói qua trinh hành chùc nén dàn dén mot he qua trong nghién culi là khòng thè mò tà càc phirong tién biéu hién tinh thài mot càch day dù, toàn dién va he thóng dugc (xem 14 tr 31; I tr 52) Càc phirong tién biéu hién

tuy dixgc hinh thùc hoà trén bé nói cùa phàt ngòn nbimg kbòng de gì hiéu dirgc

bàn chat cùa chùng néu khòng àp dung mot phirong phàp nghién cùu linh boat theo nhiéu chiéu, theo nhiéu càp dò Huóng nghién cùn di tir muc dfch phàt ngòn dén càc hinh thùc biéu hién rói quay trò lai vói nói dung nhàm tim tói dén tàn nhùng lóp nghTa sàu cùa chùng dà duge càc nhà nghién cùu sir diing va dà dat dugc nhiéu két qua dàng chù y Phirong tién biéu hién tinh thài nói chung

cùng dugc nghién cùn theo hiróng dò va qua nhùng còng trình nghién cùu cùa

nhiéu tàc già trong va ngoài niróc ta thày ràng he thòng càc phuong tién biéu hién tình thài tfnh là hét sue phong phù va da dcing Dirói day là mot so két qua nghién ciìru cu thè:

a Vói V.Z Panfilov, tình thài tmh dugc biéu hién bang:

a I Thùc cùa dòng tir

a.2 Mot so dòng tir tinh thài: co thè, càn pbài

a.3 Ngù diéu va hu tu biéu thi tinh thài chu quan

( xem 32. tr 39 - 4 1 )

8

b Hoàng Trong Phién trong còng trình nghién cùu "Ngù phàp tiéng Viét Càu" (14 tr 31) cho ràng: trong mòi ngòn ngù, tình thài dugc biéu hién khàc nhau nhung thòng tbuòng thi duge biéu hien bang:

e 1 Theo Hoàng Tue, phirong tién biéu hién tinh thài góm:

- Phirong tién nàm trong càu trùc doàn ngù: pbii tu

- Phirong tién nàm ngoài càu trùc doàn ngù: phó tir, ticing tir, ngù tuong duong

- Phirong tién thành phàn càu

e.2 Theo Cao Xuàn Hao thi phuong tién biéu hién tinh thài góm:

- Khòi ngù (ngù doan mò dàu càu) nhu " co le, tàt nhién"

- Càu tnic de - thuyét (co "tòi" làm chù thè vi tu eó nghTa "nhàn thùc")

- Hinh thài vi tir

- Vi tu tinh thài ma bò ngù là càu trùc vi ngù hat nhàn

- Trg tu tinh thài dat trong ngù doan vi tu hay ngoài ngù docin, chàng bcin cuòi càu

Nhin chung, càc phirong tién biéu hién tình thài da dugc càc nha nghién cùn xàc dinh tuong dòi day dù cà ve màt hinh thùc làn chùc nàng dira trén tiéu chf ngù nghTa - cu phàp Dira vào thirc té sir dung \'à dira vào càc két qua nghién

cùu, ta co thè khàng dinh ràng: hu tu là mot phuong tién biéu hién tinh thài hét sue quan trong vi chfnh bàn thàn nò là yéu tò chùc nàng mang day dù dac tnrng Ioai hình ngòn ngù phàn tfch tfnh cùa tiéng Viét Hu tu là mot phuong tién boat dóng ò dién ròng va quan trong khòng kém gì thirc tu trong vàn de tao càu

3.2 Hu tu là mot màng tu ma ò do tón tai nhiéu quan diém nghién cùu khòng gióng nhau trong dò eó cà nhùng quan diém ve bàn chat cùng nhu ve quy Ioai Nhin chung khi xem xét vàn de này ta thày tón tai mot so diém chfnh giùa càc nhà nghién cùu Dò Hùu Chàu, Dinh Vàn Due, Nguyén Minh Thuyét Nguyén Vàn Tu Dò là:

- Hu tu khòng co chùc nàng dinh danh

- Hu tu khòng eó khà nàng dòc lap làm thành phàn càu

- Hu tir dùng de biéu thi mot so quan he cu phàp nbàt dinh, de chi ra mot

so y nghTa ngù phàp khàc cùa càc tu

- Hu tir chàn chfnh khòng thay thè bang càc tir khàc trong vàn cành cu thè dugc

- Hu tu thuòc ve Ioai tir này góm eó: chi tò ve so, mao tir, chi tò thòi gian,

he tu "là", giói tu, lién tù (lugc trfch 37 tr 125)

Vói muc dfch nghién cùn cùa minh, chùng tòi khòng quan tàm dén viéc quy Ioai mot so Ioai tu này ma khòng quy Ioai mot so Ioai tir khàc vào màng hu tir Diéu quan trong nhàt ò day là viéc xàc dinh dugc vi trf va chùc nàng cua chùng trong càu tnic càu cùng vói sàc thài biéu càm cùa chùng Chùng boat dòng ra sao trong càu trùc càu vói tu càch là phirong tién biéu thi tinh thài nói chung va biéu thi tình thài càu khién nói riéng Khào sàt càu tiéng Viet mang tình thài càu khién, chùng tòi thày xuàt hién hai nhóm phirong tién biéu hién hét sire quan trong Hai nhóm phuong tién này eó mot so lugng tuong dói lón va viec phàn chia chùng ra thành nhiéu nhóm nhò là càn cu trén vi trf xuàt hién cùa chùng trong càu tnic lày vi tu làm trung tàm Cu thè là:

( 1 ) Nhóm vi tu tinh thài co vi trf dirng giùa càu

(2) Nhóm tiéu tir tinh thài co vi trf dùng cuòi càu

0

Trong nhóm (2) chùng tòi tiép tue phàn chia cbùng ra làm ba nhóm nhò dua trén vj trf xuàt hién truóc / sau:

^ (2.1 ) Nhóm 1 : góm ba tièu tu

(2.2) Nhóm 2: góm hai tiéu tu

(2.3) Nhóm 3: góm hai tièu tu

Qua trình khào sàt sé dugc dira trén su phàn chia này de tu dò rùt ra duge nhùng diém dàng lun y ve màt ngù nghTa- chùc nàng cùa mòi phirong tién khi boat dóng

4 t)ói tugng cu thè cùa luan àn:

Cùng nhu bàt ky mot don vi ngòn ngù nào, "càu" là mot bé thóng tó chùc co hai màt: màt biéu dat / màt dugc biéu dat va hai mat này luòn luòn khòng co ti le tuong ùng vói nhau Chfnh vi vày de biéu dat mot noi dung tình thài càu khién ta eó thè dùng dén vò so càc hình thùc biéu dat khàc nhau vf dii nhu su diing phuong tién thirc tu, hu tu, ngù diéu Trong cuòn "Tiéng Viét -

So thào ngù phàp chùc nàng" (1991), Cao Xuàn Hao con de càp dén vàn de:

"khi mot càu co hình thùc càu bòi (dén mot mire dò nào dò) nbimg khòng co yéu càu cung càp mot thòng bào nào tuong ùng vói noi dung càu hòi cà thi già tri ngòn tmng cùa no thay dói, nò trò thành hành dòng ngòn tir khàc J.R Searle (1979) goi dò là hành dòng ngòn tu giàn tiép" Vf dii nhu vói càu hòi: "Ong eó diém khòng?" nguòi nghe khòng hiéu day là càu hòi ma là lòi de nghi, yéu càu dugc tbue hién duói hình thùc hòi (xem 1 tr 217) Viéc xàc dinh dugc già tri ngòn trung cùa càu hòi trén theo J.R.Searle là nhò su suy y chù boàn toàn khòng pbài dugc suy ra tir chfnh hình thùc biéu hién trén bé mat càu trùc càu - càc dàu hieu mang nghTa Vàn de này cùng dugc Dò Hùu Chàu quan tàm tói khi nghién citu ve hành vi ngòn ngù trong cuòn "Dai cirong ngòn ngù hoc" Ong goi dò là hành vi ngòn ngù giàn tiép va xàc dinh nò là dòi tugng nghién cùu cua Dung hoc (pragmatics) Vói muc dfch nghién cùu cùa mình chùng tói chi quan tàm dén màng phirong tien hu tu va di sàu vào nghién cùu chùng \ ói tir càch là

phuong tién bièu hién tình thài càu khién chuyén biét Qua khào sàt chùng tòi thày xuàt hien hai nhóm hu tu vói nói dung cii thè nhu sau:

4.1 Nhóm vi tu tình thài dùng giùa càu là nhóm: "hay, dùng, chó" thirc hién chùc nàng làm phuong tién chuyén biét bièu thi tinh thài càu khién trong càu tiéng Viét (cà ve mat noi dung làn hình thùc) Trong luàn àn này chùng tòi xàc dinh chùng là nhóm vi tu tình thài càu khién va goi là nhóm A Diéu này sé dugc ly giài rò ò phàn sau

4.2 Tièu tu là mot tièu Ioai hét sue quan trong trong màng tir Ioai hu tir va dugc coi là "biét Ioai cùa càc hu tu"; dugc hgp nhàt lai nhu mot tu Ioai theo chùc nàng ngù nghTa-cù phàp chung, tao cho càu hoac tu co sàc thài nghTa boàc càm xùc phu, bièu thi quan he cùa nguòi nói de tàch biét boàc minh xàc cho mot thòi diém boàc mot màt nào dò trong phàt ngòn" Hàu hét càc nhà nghién cùu tir vimg hay ngù phàp déu xép tièu tir vào màng tu Ioai hu tir vi càn cu vào bàn chat y nghTa ma nò bièu thi va sir boat dòng cùa nò trong càu trùc càu Cu thè là:

( I ) Ve màt V nghTa: càc tièu tir trong khi bièu dat y nghTa tình thài, thién ve dién dat càc càm xùc cùa nguòi nói trong mòi quan he vói tbue tai, do dò tình thài ò day gàn chat vói miic dfch phàt ngòn

(2)Vé màt ngù phàp: càc tièu tu tbuòng co vi trf co dinh vói càu trùc càu

(dùng dàu boàc cuòi càu) ft chiù ành huóng cùa viéc bién dói tu hoac càu trùc (xem6.tr 188-191)

Trong màng hu tu nguòi ta phàn ra nhùng tièu Ioai nhò, mòi tiéu Ioai biéu thi mot noi dung hay nhiéu noi dung tình thài khàc nhau Co thè khi xét ve màt ngù phàp, vi trf cùa chùng tuong dòi òn dinh va thuàn nbàt nhimg ve mat y nghTa thi dò là cà mot bàn nbac vói nhiéu cung bàc àm thanh khàc nhau Tiéu tu vói nhùng dac tnrng cùa minh giùp ta phàn biét chùng vói càc phuong tién biéu thi tinh thài hét sue dàc lue khàc Co thè thày rò nhàt su khàc biet giùa tièu tu tinh thài va trg tu tinh thài ò chò: ( I ) Tièu tu bò sung sàc thài y nghTa cho toàn

bò càu nói (vf dii: tiéu tu "nhé" trong phàt ngón "Tói di tt/id^) (2) Tio tir ho

12

sung, nhàn manh sàc thài y nghTa cho tirng bò phàn nhàt dinh cùa càu nói - tuy thuòc vào y dinh chù quan cùa nguòi nói (vf dii: trg tu "chfnh" trong phàt ngòn

"Chinh anh ày là Nam" ehi co tàc diing nhàn manh cho chù ngù là "anh ày")

Trong qua trình tiép càn de tài, chùng tòi thày tièu tu là phuong tién xuàt hién vói tàn so cao va tò ra là nhóm phuong tién bièu dat tình thài càu khién vói nhung sàc dò hét sue phong phù va da dang ma qua dò ta tim thày mói lién he ngàm àn ve nghTa giùa càc thành phàn vói nhau trong càu trùc Nhung mòi lién he dò dugc xày dimg trén nhùng nguyén tàc két hgp va chi pbòi làn nhau khi chùng hành chùc Trong khuòn khò nghién cùn ve "hu tir" dugc su diing de bièu thi tình thài càu khién trong càu tiéng Viét, chùng tòi sé khào sàt bay tièu tu sau: di, vói, xem, dà, thòi, nào, nhé Càc tièu tu này eó vi trf khàc nhau nhung déu co chùc nàng tao nén tfnh boàn chinh cùa càu nói cà ve màt hinh thùc va noi dung Chùng tòi goi nhóm tièu tu là nhóm B

Nhóm tièu tu này sé dugc chia ra làm 3 nhóm càn cu vào vi trf ma chùng eó khà nàng xuàt hién trong càu trùc Nhir vày là khi khào sàt càc hu tu nói chung, chùng tòi vàn giù nguyén mot phuong phàp thòng nhàt là dira vào

mò hình càu trùc càu eó chùa càc hu tu de làm viéc Diéu dò cùng co nghTa là nhin nhàn su boat dòng cùa càc phirong tién trong càu tnic dugc hình thùc hoà, ngù phàp hoà tu nghTa bièu thi thirc tai va nghTa tao lap phàt ngòn (nghTa ngù dung).Theo hiróng này, chùng tòi sé tién hành khào sàt timg phirong tien trong timg nhóm trén co so xét chùng trong mói quan he vói càc yéu tò khàc trong càu trùc ma chùng xuàt hién va tón tai Ta co ba nhóm vói nhùng tièu tu cu thè dira trén su tuong ùng ti le thuàn vói khoàng càch xa dàn giùa càc phuong tién

va trung tàm vi tir trong mò hinh càu trùc càu Dò là:

- Nhóm I góm co: di, vói, xem

- Nhóm 2 góm co: dà, thòi

- Nhóm 3 góm co: nào, nhé

4.3 Hình dung ve mò hình càu càu khién tiéng Viét co chùa càc phuong tién bièu thi tình thài:

0 Mot hình dung ban dàu ve mò hình càu càu khién tiéng Viet co sir diing càc hu tu làm phuong tien bièu hién tình thài sé bao góm nbihig thành phàn nhu sau:

- Chii the hành dgn}^ hi càu khién luòn luòn ò ngòi tbù hai so ft, so

nhiéu hoac ngòi gòp O vi trf này tu Ioai bièu thi là dai tu nhàn xung ò ngòi tbù

2 so ft, so nhiéu (mày, chùng mày) va càc danh tu làm dai tu nhàn xung làm thòi co y nghTa tuong duong (anh, chi, càc anh, càc chi) Tmòng hgp là ngòi gòp bao góm cà ngòi thù nhàt va ngòi tbù hai (chùng ta, chùng minh) Tam thòi

ky hiéu là C2, C^

- Hdnili dóni; hi cdiu klìien: dugc bièu hién bang vi tir - viét tàt là VT;

ngoài ra con eó càc thành phàn khàc dùng sau bò nghTa cho vi tir trung tàm do yéu càu cùa noi dung - viét tàt là p

Cài ììir tii cdiu kìiiéh: góm co hai nhóm dugc phàn bó trong càu trùc

-nhóm A va -nhóm B

Mò hinh sé dugc bièu dién nhu sau:

C2 (Cj,) - A - VT - B Trén day là mot so diém quan trong ve ly thuyét eó lién quan dén nói dung cùa luàn àn ma chùng tòi lày nò de dat co so cho phàn giài quyét \ àn de

14

• CHUONG II

NHXJTNG KHÀO SÀT CU THE

A Nhóm phuomg tien biéu thi tình thài càu khién co vj tri giura càu (A)

1 Mot sóly giài ve chùc nàng cùa nhóm ''hày^ dìtng^ chà'':

1.1 Nhóm "hày, dimg, chó" là mot nhóm tu hu dugc xép vào tièu Ioai phii tu

theo quan diém cùa mot so tàc già nghién cùu ve ngù phàp Phu tu dugc hiéu là

"tu chuyén bó sung y nghTa cho dòng (tfnh) tu" va co thè trò thành "phu tó" trong viéc càu tao ngù (vf du nhu: phu tu "rat" trong càu tnic tfnh ngù "rat tòt") Theo quan diém này, nhóm "hày, dùng, chó" là nhóm phu tu luòn xuàt hién trong càu trùc dòng ngù nhàm bó sung y nghTa cho dòng tu trung tàm Nò mang day dù nhùng dàc trung nhu nhùng yéu tó cùng Ioai va khu biét vói càc yéu tò cùng Ioai ve màt noi dung bièu hién Viéc xép nhóm "hày, dimg, chó" vào tièu lotii phu tu là di theo huòng nghién cùu càc yéu tò va quan he ngù phàp ò bàc doàn ngù - don vi ngòn ngù bàc duói càu Nhu vày thi mot vàn de dàt ra là khi nhóm tu này duge dat trong mot don vi lón hon là càu (phàt ngòn) thi nò co dimg lai ò chùc nàng làm phu tó cho chfnh tó trong dòng ngù hay kbòng Trén

ca so nghién cùu càc phuong tién tu càp dò càu - chinh thè càu trùc dugc tao

thành bòi da bình dién va dira vào nhùng két qua nghién cùu cùa nhùng còng trình truóc, chùng tòi thày càn km y mot so diém ve chùc nàng va su boat dòng cùa nhóm phuong tién này Duói day là nhùng trinh bay cu thè

1.2 " Hay, dimg, chò" khòng chi phii nghTa cho dòng tu trong càu trùc:

Trén quan diém nhin nhàn va khào sàt càu theo hiróng chùc nàng tue là xefn xét càu nhu mot co càu tò chùc hinh thùc trong mói quan he tuong tàc

thòng nhàt vói ca càu nghTa de thirc hién chùc nàng giao tiép chùng tói nhàn

thày pbài xem xét càc yéu tó tcio càu trong mói quan he va lién he vói tàt cà càc yéu tó trong cà'u trùc Su tón tai cùa mòi yéu tó là su tón tai co ly do nén mòi khi co su hién dien cùa bàt ky yéu tò nào thi tue là co su dói hòi \é mal y nghTa

cùa tó chùc càu trùc Vói nhóm phuong tién "hày, dimg, chó" chùng tòi chù truong xem xét su boat dòng va vai trò cùa chùng trong mói lién he va qui dinh làn nhau giùa chùng va càc yéu tó tao nghTa trong phàt ngòn chù khòng chi phii nghTa riéng cho dóng (tfnh) tu tmng tàm Nhóm tu này da thoàt khòi vai trò làm phu tó trong doàn ngù va trò thành mot phuong tién tinh thài trong càu tnic lón hon là càu

1.2.1 Xét ve mat hình thùc:

Càn cu vào muc dfch phàt ngón thi càu sé dugc phàn ra làm ba Ioai chfnh ma trong dò càu càu khién là Ioai càu khò xàc dinh ve màt hình thùc Néu coi càu là sir hién thirc hoà càu trùc ménh de (trong tiéng Viét càu trùc tuong duong là càu trùc chù - vi hay de - thuyét) bao góm mot chù tir va mot vi tir goi tàt là S va P, thi càu tran thuàt (ké cà khàng dinh va phù dinh) sé ùng vói mot ménh de logie:

Vf dii : Nam / àn com

Tiép dén là càu hòi cùng dugc hién thirc hoà tu mot càu trùc ménh de vói su tham già cùa mot so phuong tién chuyén biét:

Vf dii: Nam co àn com khòng? - càp tu de bòi " co - khòng" bién càu tuòng thuàt thành càu hòi

Nhu vày xét ve mat hình thùc thi càu tuòng thuàt va càu hòi sé dugc bièu là:

Càu tìàn tììuàt: S - P

Càu hòi: ( S - P ) + tu de hòi

'Tir de hòi" chfnh là phirong tién de xàc dinh dang càu va khu biét ve hình thùc giùa càu tran thuàt va càu hòi nbimg riéng vói càu càu khién thi vàn

de này khòng rò ràng (xem I tr 224) Qua qua trinh khào sàt, theo quan diém nghién ciin cùa minh chùng tòi thày nhóm phirong tién "hày, dimg, chó" co du diéu kien de trò thành nhóm phirong tién chuyén biét tao dang cho càu càu khién giùp ta phàn biet ft ra là ve màt hình thùc giùa càu càu khién va càc Ioai càu tiéng Viét khàc Vói vi trf xuàt hién cùa minh thi nhóm phirong tién này trò thành càc dàu bièu nhàn dién chuyén biét biéu hien bang viéc néu thiéu \ang

chùng thi viéc dành dàu ve màt hình thùc càu càu khién khòng duoc thue hién

nùa Nhóm phuong tién này chi xuàt hién trong càu trùc càu càu khién chù khòng xuàt hién ò bàt cu càu trùc càu nào khàc

1.2.2 Xét ve màt nghTa bièu hién:

"Hày, dimg, chó" khòng co nghTa bièu hién thirc tai ma là càc phirong tién bièu hién miic dfch phàt ngòn - nghTa tinh thài Khi lugc bò chùng thi càu màt di già tri càu khién vi chùng cùng vói vi tu tmng tàm tao thành noi dung cót lòi cùa càu.Ta eó thè biéu dién càu trùc nghià cùa càu càu khién co chùa nhóm phuong tién này nhu sau:

C^ C, - h(7y/diùiii/(hà - VT

Vói phàt ngòn trén thi lue ngòn trung dugc xàc dinh là lue ngón trung

co già tri càu khién (yéu càu tàc dòng dén nguòi dói tbocii) Viéc xàc dinh nhóm phuong tién này là phu tu (biéu hién y nghTa ngù phàp - phu cho dóng tu trung tàm, bièu hién bang viec lugc bò khòng ành huòng dén nói dung nghTa cùa càu)

là khòng thoà dàng Theo chùng tòi nhóm phirong tién này là yéu lo ngmi ngù

V

'^wmiò-^

boat dòng ò bàc càu chù khòng dùng lai ò chùc nàng làm pbii tò cùa doàn ngù dòng tu Chùng tòi xàc dinh chùng là hu tu tình thài càu khién va chi boat dòng trong càu trùc càu càu khién chùng mói thirc su thirc hién dùng vai trò cùa mình

1.3 Mot de xuàt theo huóng chùc nàng:

Trong cuòn "Tiéng Viet - So thào ngù phàp chùc nàng" (1991), tàc già Cao Xuàn Hao co de càp dén yéu tò "hày" vói tu càch là mot "vi tu tình thài vi ngù" dugc su diing trong "càu ménh lenh" de phàn biét vói "càu tran thuàt thuàn tuy" (xem 1 tr 224) Cùng trong cuòn sàch này òng dà ly giài ve nhùng dàc trung bièu hién cùa càc yéu tò dugc xép vào nhóm vi tu tình thài Nhóm vi tu

này theo òng bao góm càc yéu tò: ro, ed) thé\ toan, suyt, chi/a, cilni^ va mot so

yéu tó khàc nùa ma ngù phàp truyén thóng cho ràng dò là nhùng phu tir chù

khòng pbài là nhùng yéu tó tình thài (vf du nhu: dà, dans^) Ngù phàp chùc nàng

vói viéc nghién cùn mòi lién he giùa ngù phàp va ngù nghTa phiic vii cho muc dfch giao tiép da dua ra nhiìng chi dàn hùu fch ve viéc xàc dinh chùc nàng cùa càc yéu tó khi hành chùc Khi xuàt hién trong càu trùc càu càu khién, nhóm phuong tién "hày, dimg, chó" cùng bièu hién dugc nhùng dàc trimg dugc coi là kbài niém vi tu tình thài Cii thè là:

- Dùng truóc vi tu tmng tàm trong càu tnic va khòng tón tai dòc lap vi khòng

co y nghTa tbue tu ma chi co y nghTa tình thài

- NghTa tình thài thuòc vào ITnh virc nghTa hoc khòng le thuòc vào ngòn cành

- Dòi tugng tàc dòng là mot su tình (mot qua trình hay mot trang thài)

- Chùa dimg tién già dinh va hàm nghTa d^c thù

(xem 1 tr 52-53) Viéc xép nhóm "hày, dimg, chó" vào nhóm vi tu tinh thài là mot de xuàt nhàm giài quyét va xàc dinh cho dugc chùc nàng cùa nhóm phuong tién này khi

dà còng nhàn chùng là nhùng hu tu tinh thài mang già tri càu khién Chùng tói tàn thành quan diém cùa Cao Xuàn Hao va coi nhóm "hày, dimg chó" là nhóm

vi tu tinh thài boat dòng vói tu càch là dàu hiéu nhàn dién càu càu khicii \à tinh

18

thài càu khién Trén day là nhung kién giài cùa chùng tòi ve nhóm phirong tién này trong qua trình tiép can dòi tugng nghién cùu cùa mình Chùng tòi coi day

là mot de xuàt va hy vong sé ggi mò dugc nhiing suy nghT va càch giài quyét khàc ve vàn de này ò nhung còng trình nghién cùu sau Chùng tòi thòng nhàt goi cbùng là nhóm phuong tién vi tu tình thài vói nhùng dac diém sau:

- Co vi tri dùng giùa hai thành phàn chinh cùa càu trùc : S va P (tue là thành phàn chù ngù va vi ngù, ky hiéu là C va V)

- Dem lai cho càu mot già tri càu khién

- Là dàu hiéu nhàn dién càu càu khién

Viéc xàc dinh này sé trò thành co so If thuyét de giài quyét vàn de ò nhùng phàn sau

2 Vai trò cùa nhóm ^^hdy^ dùng, chó*^ trong viéc rùt gon va tiét kiém yéu tó

ngón liéu trong càu trùc càu càu khién tiéng Viét:

Mot phàt ngòn dugc tbue hién bao giò cùng xuàt phàt tu nhu càu muòn dugc giao tiép cùa mot cà nhàn cu thè Khi nói ben canh viéc trinh bay thòng tin nguòi nói dóng thòi thue hién luòn viéc bay tò y dinh, thài dò, quan diém cùa mình Vày de bay tò mong muòn, y dinh cùa minh ve mot vàn de vói ngiròi dòi thoai thi nguòi nói pbài thirc hién mot phàt ngòn ma trong dò thành phàn chù ngòn sé dugc bièu thi bang dai tu nhàn xung ngòi thù nhàt "tòi" va hành dòng cùa chù thè phàt ngòn dugc bièu thi bang dòng tir "yéu càu"

Nhu vày càu trùc day dù cùa mot càu càu khién sé dugc bièu là:

Cììu nsid))i - Ddììi^j tiì ' Thành pììcni hd)n^i7

(C, C^ - VT-p)

Tài Yéu càu anh nói rò ÌÌO'ÌÌ

e V B„

Dòi vói nguòi nghe - nguòi tiép nhàn phàt ngòn thi thành phàn chu ngón

va bièu thi hành dòng cùa chù ngòn tbuòng khòng mày quan trong vi so di nò

dà dugc doàn biét thòng qua mot so nhàn tó cùa bòi canh giao tiép Chinh vi vày, thành phàn này kbòng càn pbài dugc hình thùc hoà trén bé mat cua càu

trùc va thay vi su diing mot càu trùc day dù càc thành phàn nhu trén, ta co thè

su dung mot càu trùc don giàn va tiét kiém ngòn liéu hon ma khòng ành huòng dén miic dfch phàt ngòn Nhóm "hày, dùng, chó" cùng vi thè ma dugc su dung vói tu càch là nhung phuong tién chuyén biét tao càu càu khién cùng nhu bièu thi tình thài càu khién Xét ve mat càu trùc, viéc su diing nhóm tu này dugc coi

là sir dành dàu ve mat hình thùc nhàm xàc dinh va phàn biét càu càu khién vói càc tièu Ioai càu tiéng Viét khàc

Khi càu trùc càu càu khién eó su diing nhóm tu "hày, dùng chó" thi càu trùc cùa nò sé dugc bièu dién là :

C2 C^ - hày - VT - p

dùng chcr

So sành hai vf du sau de thày rò vai trò cùa nhóm phirong tién này khi

dugc sir dung trong càu vói tu càch là vi tir tinh thài càu khién:

* Tói nìutm anh nói rò hon ( I )

*Anh hày nói rò hon (2) Trong phàt ngòn (2) vi tir tình thài "hày" dà thay thè cho mot chuòi thirc

tu ma khòng ành huòng dén nghTa tình thài ma nò càn dat dén Vói mot càu trùc càu càu khién day dù càc thành phàn thi noi dung càu khién chi là dòi tugng cùa dòng tu càu khién (yéu càu, ra lenh) nhung khi sir dung nhóm "hày, dimg, chó" thi mot phàt ngòn trò nén ngàn gon hon vói càu trùc tiét kiém hon thi nói dung càu khién lai chfnh là nòng cót cùa càu trùc noi dung chfnh cùa phàt ngòn Vai trò cùa chù thè phàt ngòn va dòng tu càu khién bi mò di thay vào dò

là su nhàn manh nói dung ma nguòi nói càu va khién nguòi nghe Nò khàng dinh dugc vi trf cùa minh trong he thòng càc phuong tien biéu thi tình thài càu khién ben Ccinb càc phirong tién khàc trong dò co cà thirc tir vói nhùng im thè riéng Nò chfnh là su lira chon phò bién nhàt tao nén càch thùc phàt ngon thóng dung nhàt khi muòn biéu hien muc dfch càu khién De càp dén ban chat cua

timg c^w trùc tue là ta dà nàng cao vai trò cùa hu tu (cu thè o' day là nhóm "hày

20

dimg, chó") trong viéc biéu thi tình thài càu khién Chiing là yéu tò' "càn" va

"dù'' de tao nén mot càu càu khién thirc thu

• De khào sàt hoat dóng cùa nhóm "hày dimg chó" trong mó hình càu trùc càu truóc hét ta phài di sàu vào khào sàt sir hoat dóng cùa nhóm hu tir này vói vi tir trung tàm trong càu (phàn 3) Sau dò tiép tue khào sàt khà nàng két hop cùa chùng vói càc thành tó khàc trong càu (phàn 4)

3 Nhóm '*hdy, dimg, chà" trong mdi quan he vói vi tir trung tam:

Vj tir là tén goi chung cho tir Ioai dóng tir va tfnh tir Xét khà nàng két hc;p cùa nhóm "hày, dimg chó" vói vi tir trung tàm tue là xét khà nàng két hgp

ve nghTa giiìa chùng trong su tuong quan vói toàn bò nói dung ngù nghTa cùa càu Chùng tói sé làn lirot khào sàt bang càch chia chùng ra làm hai phàn chfnh: Khà nàng kéì hgp giùa nhóm vi tir tình thài ( I ) vói dóng tu; (2) vói tfnh lir 3.1 Mot diém dàng luu y là nhóm phirong tién này khóng co su phàn bici trong su két hgp vói dóng tir nói dóng hay ngoai dòng dòng tir don hay dóng tu ghcp Truòng hgp càc thành phàn tón lai sau dòng tir bò nghTa cho dóng tu dugc coi là thành phàn dòng tir dòi hòi phài co (trong truòng hgp ngoai dòng) hay là nói dung phàt ngòn dòi hòi phài co (trong truòng hgp nói dóng) Chùng thuitng khóng lién quan dén mói quan he giùa dóng tu va nhóm "hày dùng, chó" nhung chùng thiròng xuàt hién trong càu trùc càu càu khién de làm hoàn chinh thém nói dung y nghTa cho càu Dóng tir khi két hgp vói nhóm "hày, dùng, chó" co su lira chon dira trén càc sàc thài nghTa cùa bàn thàn nò va nhóm

"hày, dimg chó" Chùng tòi chù truong chia nhóm này làm hai phàn dira trén net nghTa phù dinh va khàng dinh cùa chùng

3.1.1 "Hày" va dóng tir:

"Hày" là phirong tién biéu hién tình thài càu khién vói y khàng dinh Khi

su dung "hày" de biéu ihi muc dfch càu khién nguòi nói thè hién th;ii do nghicng ve su ra lénh khu\én lenh kéii goi thùc giuc de nghi nguòi ni:hc thuc hién hành dòng ma nguìii nói cho là càn thiét

Vf du: * Anh ai, chùng ta hày ròi bò noi này, vùrt bò tàt cà, khóng con hón Trucfng Ba, xàc hàng thit nùa

^ (HTB LQV tr32l ) Thang do biéu thi tình thài càu khién cùa "hày"thiròng co 3 mire:

- Mùc cao nhàt: ra lénh

- Mùc trung bình: thùc giuc, kéu ggi

- Mùc thap nhàt: de nghi Nhung khi biéu thi su ra lénh thi "hày" khòng dirng mot mình ma thuòng két hgp vói "di" - mot hu tir càu khién khàc nhàm già tàng sàc thài biéu hién

Vf du: * Tói dà san sàng, bàc hày di di!

(HTB LQV.tr 347) Vói dàc trimg biéu hien cùa mình, mot phàt ngòn co sir dung "hày" làm

vi tir tình thài càu khién thiròng eó tién già dinh hành dòng ma nguòi nói muòn

nguà] nghe thuc hién ó thòi diém phàt ngón là chira he xày ra Nhu vày là hành

dòng dò vàn nàm trong pham trù khà nàng va co dugc thuc hién hay khóng thi mot phàn phu thuòc vào tfnh thuyét phiic cùa phàt ngòn Chfnh vi vày càu trùc phàt ngòn co chùa "hày" thiròng co thành phàn phu di kèm sau dóng tu trung tàm nhàm nhàn manh toàn bò nói dung phàt ngón chù khóng phài chi riéng dòng tir Day là mot dàc trimg quan trong cùa "hày"

Vf du: ^' Ong hày dira hón cu Ty ve nhàp lai vào xàc nò

(HTB LQV tr 342) Càn cu vào y nehTa cùa bàn thàn tir "hày" va y n^hTa cùa dòniz tir làm trung tàm ma nò két hgp, ta co thè rùt ra mot so diém ve su két hgp ngù nghTa giùa "hày" va dòng tu trung tàm

(i) "Hày" co thè két hgp vói tàt ca càc dòng lù chi hoat dóng cùa con nguòi Su két ho'p này duo'c sir dune hét sue iòne rài khóne bi han che vói nói dune mone muòn neucìT khàc thuc hién hành dòng

22

Vf du: * Càc dóng chf hay giùp tòi, cung cdp cho chùng tói nhùng so

liéu va su viec cu thè ve nhùng viéc làm sai trai cùa Hoàng Viét

• (TVCT LQV.tr 18)

* Khành, càu hày trr/1'^^ day vói chùng mình

(TVCT LQV.tr 104) (ii) "Hày" hàu nhu khòng thè két hgp vói nhóm dòng tir chi su tón tai xuàt hién va tan bién trong càu càu khién Bàn thàn nhóm tir này mang nghTa qua trình va dugc xép vào nhóm dòng tu trang thài chi trang thài nhàt dinh cùa su vat, hien tugng Dai dien cho nhóm này là càc dóng tir: "co", "con", "hét" va

"màt"

Ta khóng thè nói:

* Hày ed tién ngay! (-)

* Hày con diìng day! (-)

* Hày hdt tién ngay! (-)

* Hày mat tién ngay! (-)

Nhùng phàt ngón trén eó le ta chi bàt gap trong rap xièc, khi nguòi biéu dién tu ra lénh cho bàn thàn anh ta phài thuc hién diéu dò chù khóng phài nguòi dòi thoai Cùng trong nhóm này "hày" khòng the két hgp vói dóng tu chi su xuàt hién tón tcai tan bién cùa su vài chù khòng phài con nguòi Diéu này hoàn toàn hgp logie vi xuàt phàt tu y nghTa tình thài thè hién su mong muón huóng tói nguòi nghe thi nguòi nghe khóng thè là su vat dugc

Vf du: * Hày moc lung tung cc/v nhé! (-)

(iii) "Hày" khòng két hgp vói dóng lù ma chù thè tiép nhàn hành dóng chiù su tàc dòng cùa mot su viéc khòng hay(vf du nhu: dimg mò làm khò coi thuòng,

ùc hiép, ngai )

Vf du: * Hày diing ma ! (-)

Dòne tir "bi" cune duo'c xép vào nhóm nà\ va cune khóne két hop \òi

"hày" trong nigi càu trùc

Vf du: * Hày hi óm! (-)

* Hày hi màng (-)

"Hày" khóng két hgp vói nhóm dóng tu biéu thi y chf nguyén vong cùng nhu biéu thi su càn thiét vi bàn thàn nhóm dóng tu này khóng co khà nàng tón tai dòc lap ma luòn luòn phài di kèm vói mot dòng tir hoac nhiéu dòng tir hon nùa chùng khòng co y nghTa tu vimg rò net Dò là mot so dòng tu nhu: co thè muón, dàm, dinh, toan, chuc

"Hày" vói sàc thài nghTa khàng dinh biéu thi tình thài nghiéng ve "khién" hon "càu" nén khà nàng két hgp cùa nò phàn nào han che horn so vói "dimg, chó" Va cùng vi mang sàc thài khàng dinh nén nò luòn két hgp ròng rài vói nhùng dóng tir mang nghTa theo chiéu huóng tfch circ

3.1.2 Dimg/ chó va dóng tir:

3.1.2.1 Ve sàc thài y nghTa:

a Net nghTa chung cùa "dimg" va "chó" là yéu càu nguòi nghe khóng tién hành hoac ngimg tién hành mot hành dòng, mot trang thài nào dò Net nghTa này co tfnh chat khuyèn bào the hién tình thài chù quan cùa nguòi nói nén nghiéng ve net nghTa "càu" hon là "khién".Vói dàc trimg này phàt ngòn co

"dimg/ chó "tón lai thiròng tién già dinh ràng hành dóng nguòi nói de càp a thòi

diém nói dà xày ra hoàc dà de xuàt nhùng tién de dàn dén nò Chinh vi vày trong mot so truòng hgp nò khòng càn thiét phai dugc dién giài cu thè o' bé màt càu trùc ma thircmg dugc thay thè bang dai tu thay thè nhu "thè", "nùa" hoac chi

su dung dóng tir Day là mot dàc trimg de nò phàn biét vòT "hày"

Vf du: '^ Tir rày, em dimg làm tlic nùa nhé

(HL HP.tr 165)

b Ben canh net nghìa tình thài chung "chó" va "dimg" co su phàn biét ve càch dune do su chi phòi cùa mùc dò manh \à mire dò trune hoà trone s<4c thài biéu hién cùa chnih ban thàn chùng

b, "Dimg" biéu thi su khuyén ràn khòng nén thuc hién hoàc ngùng thuc hien mot hành dòne mot trane thài nào dò Nò thè hién mùc dò trune hoà \éu hon

24

so vói "chó" Chfnh vi vày "dùng" dugc su dung ròng rài hon nhiéu so vói

" c h ó " trong thuc té

• Vf du: * Này, dùng co dùng mò Tói thi mach anh Quang cho ( + )

(HL H P t r 116)

*Này chó co dimg mò (-)

" C h ó " thiròng khóng the thay thè cho "dùng" trong phàt ngón vi bàn thàn

nò dugc su dung khi lòi nói co y khuyén bào diirt khoàt, gàn nhu ra lénh khi

nguòi nói doàn truóc dugc mot hàu qua nghiém trong co the xày ra néu khóng

chà'm dirt hoàc ngimg hành dóng dò Lai

Vf du: * Sau khi tói qua dòi, chó nén tó chùc diéu phùng linh dinh de

khòi làng phf thi giò va lién bac cùa nhàn dàn

(Ho Chf Minh Di chùc) b) " C h ó " thucmg biéu thi su khuyén ràn mang tfnh chat chàn ly thuòc ve dòi

song va ngàm y Ihuóc ve tu tUiVng nén nò là su khuyén ràn co tùih bao quàt

Vf du: '*' Ai oi chó bò ruòng hoang

Bao nhiéu tàc dàt, tàc vàng bay nhiéu

( Ca dao Viét nam) 3.1.2.2 Khà nàng két hgp:

a "Dimg, c h ó " cùng nhu "hày" khóng két hgp vói càc dóng tir biéu thi su

xuàt hien tón tai, tiéu bién cùa su vài, hién tugng (ngoai trir truòng hgp biéu thi

phép nhàn hoà cùa su vài trong càc tàc phàm vàn hoc)

Vf dii: •'^' Cày oi! mày dimg chc't nhé! (-)

( H H T t r 20 )

b " C h ó " va "dimg" khóng két hgp vói dóng tir tinh thài chi y nguyén kha

nàng:

Vf du: '^ Dime dinh làm nhu vày! (-)

* Chó i'ó the nói nhu vày! (-) () day co truòng hgp ngoai le "dimg/ chò" co thè két hgp \(')i "ned' tao

thành tò hgp "dimg/ chó nén + DT" do co su két hgp nghTa giùa k h u \ c n hao

mang sàc thài phù dinh + net nghTa khàng dinh nhàn manh:

Vf du: * Chó / dimg nén liéu nhu thè

e "Dùng" va "chó" co khà nàng két hgp vói nhóm dóng tu ma chù thè tiép nhàn chiù su tàc dóng cùa mot su viéc khóng hay Diéu này hoàn toàn hgp vói logie cùa su tao nghTa va két hgp nghTa: chù the tiép nhàn khóng nén thuc hién hoac chiù su tàc dóng cùa mot hành dòng khòng hay

Vfdu:"^ TTiuy dimg Idni khrSiòì

Vf du: '-^ Chay lai nhà thàng Xuàn giùp tòi nhé Bào nò mang tién dén Irà

tòi, dimg de lòi phài buóc chàn dén nhà

(CN.DHC.tr 49) Qua khào sàt chùng tòi xép nhóm tu gay khién vào nhóm bài buóc phai

co bó ngù là mot ciim chù vi Dòng tir này dòi hòi phài eó bó ngù do dàc diém cùa chùng phài co dòi tugng tiép nhàn su gay khién Dàc diém này thuòc ve dòng tu de hoàn chinh nói dung cùa phàt ngòn chù khóng phai là su dòi hòi cùa nhóm "dimg, chó"

3.1.3 Nhùng diém càn luu y ve dòng tir trang thài khi két hgp vói nhòm "hày, dimg, chó":

Trong khi khào sàt ve càc phuong tién biéu hién tình thài càu khién chùng tòi chù y dén khà nàng két hgp cùa nhòm "hà\ dùng, chò" vói càc dóng tir trang thài va co thày su phàn biét nhau trong kha nàng két hgp giùa nh(')m

"hày, dimg chó" vói dòng tu biéu thi trang thài mang sàc thài tiéu cuc

So sành: * Dirne / chò' so' \a vàn nùa ( -i-)

(HL HP tr L^7)

* Hày sa vó vàn nùa (-)

26

"Dùng", "chó" co khà nàng két hgp vói nhóm dòng tu trang thài mang sàc thài tiéu cuc biéu thi su khuyén ràn, khòng nén tiép dién ò trang thài dò

"Hày" khóng két hgp vói nhóm dóng tu trén vi khóng thè yéu càu bàt dàu thuc hién mot trang thài tiéu cuc dù trong bàt cu mot hoàn cành giao tiép nào Nói nhu vày, khóng eó le là "hày" sé két hgp vói tàt cà càc dóng tu trang thài mang sàc thài tfch cuc vi nò con phàn biét nhau ò chó mang tfnh qua trình hay mang

tfnh thòi diém Vf du nhu ta khóng thè nói: "Hày thich'' vi "thfch" là dòng tu

trang thài mang tfnh qua trình

Riéng vói truòng hgp dòng tu "vui", ta co the nói: "Hày r;//" vi "vui" là mot dóng tu trcing thài mang tfnh thòi diém (nay vui mai buon) nén co the két

hgp vói "hày" Càu ma mgi nguòi thiròng sir dung : "Hày vui Uni' vi "lén" là

phu tu cùa dóng tir "vui"- néu rò tfnh chat phàt trién tfch cuc cùa nói dung dóng

tu ma nò phu nghTa, dòng thòi nò rat hgp nghTa vói "hày" vói hàm y thùc day, dòng vién, khuyén khfch Dóng thòi khi su dung cum tu "vui lén" nò con hàm nghTa chù quan cùa nguòi nói dòi vói sU viéc nén nò cùng de dàng két hgp vói nhau Nhin chung thi "hày" thiròng khóng két hgp vói dóng tir trang thài tiéu Clic va cùng ft két hgp vói dòng tu trang thài tfch cuc néu khóng co yèn tò phu trg de dal dugc su tuong quan va hgp ly ve mal logie ngù nghTa giùa càc yéu tó trong càu trùc Hai vi tir tinh thài "dimg / chó" thi thuòng két hgp vói dóng tir trang thài tiéu cuc vói y khuyén bào

3.2 Khà nàng két hgp vói tinh tir:

Nói "mot càch tòng quàt tfnh lù tiéng Viét là Ioai tir chi dàc trimg cùa tàt

ca nhùng khài niém dugc biéu dal bang danh tir va dóng tu" (xem 6 tr 175) Tinh tir co dàc tiimg thòng bào nén nò co kha nàng làm vi ngù làm trung tàm cua tnih ngù, eó "càc thành tó phu phàn tó gàn gióng kiéu thành tò phu trong

càu trùc dòng ngù" (6 tr 159 -160) Chfnh vi nói dung ngù nghTa cua minh ncn

tinh tu két hgp hét sire han che vói nhóm " hày dìrng chò "

3.2.1 "Hày" hàu nhu khòng két hgp vói tfnh tu va "tfnh tu khóng két hgp dugc vói "hày" Day co thè nói là su khóng tuong hgp ve nghTa ve cà hai chiéu giùa

"hày"- tfnh tu va ngugc lai

* Hày dep / tid / to / thdp (-)

* Hày ca}i ddm lén ( + )

Vày thi yéu tó "lén", "xuóng" dóng vai trò gì trong cà'u trùc càu trén, chùng eó quan he true tiép hay giàn tiép vói thành tó nào trong càu trùc? Trong còng trình cùa mình, Nguyén Lai cho ràng "lén, xuóng" vón là hai dòng tu chi huóng vàn dòng trong khóng gian chuyén thành net nghTa biéu thi hucVng phàt trién cùa tàm ly So di càu trùc "hày can dàm" khóng dugc chàp nhàn vi "can dàm" là mot tfnh tir biéu thi ve phàm chat (dugc coi là co dinh va thuòc ve bàn ngà cùa con nguòi) Con càu trùc "hày can dàm lén" dugc su dung vi khi "can dàm" két hgp vói "lén" nò biéu thi xu hiróng phàt trién tfch cuc cùa phàm chat tir ft dén nhiéu, tir khòng dén eó theo dành già chù quan cùa nguòi nói Chfnh vi vay càu trùc dò tró nén khà chàp mang sàc thài kéu ggi khuyèn khfch, dóng vién tói nguòi nghe

3.2.2 "Dimg" va "chó" cùng nhu "hày" két hgp rat han che vói tfnh tu chi phàm chat (dugc coi nhu là cài co dinh bài bién) Ngoai trir mot so truòng hgp, tfnh lù chi phàm chat nhimg con mang net nghTa là tfnh chat cùa hành dóng, tfnh chat dugc hình thành va xuàt phàt tir hành dóng 0 day la lày tfnh tu "xàu" làm vf du dién hình Cu thè là:

Tfnh tu "xàu" eó 2 net nghTa:

1 chi phàm chat

2 chi tfnh chat vói nói dung: to ra khóng tòt trong dói xù àn ò

Vi vày ta co thè nói:

'^' Dime \dii thè! tue là '"'• Dirne (hành dóng) xdtt thè

* Chó (co) xàu thè! tue kà '-"•' Chò (hành done) xaii thè

2S

Ben canh dò dóng tu "ngu", "ngu xuan" "nòng nói" cùng eó khà nàng tuong tu nhu vay:

3.3 Qua khào sàt ve su két hgp giùa nhóm "hày, dimg, chó" vói yéu tó làm vi

tu trung tàm, ta càng thày rò khà nàng tó hgp ve nghTa giùa càc yéu tò trong càu trùc là hét sue chat che Chùng tói thày mòi phucmg tién déu tu tao cho minh mot so lugng yéu tó khà chàp riéng xuàt phàt tu su tuong hgp ve nghTa giùa bàn thàn nò va nhùng yéu tò ma nò lira chgn Trong càu trùc nghTa cùa mot càu càu khién diéu dò dugc thè hién ó hai càp dò:

- Mói tuong quan ve nghTa cùa nhóm " hày dimg chó " va vi lù trung tàm là diéu hét sue quan trong quyét dinh viéc dugc chàp nhàn hay khòng dugc chàp nhàn sir dung trong tàm ly va thòi quen cùa nguòi bàn ngù

- Mòi quan he giùa nhóm phu'o^ig tién "hày, dimg chó" vói càc yéu tó tón tai trong càu trùc phu trg cho vi tu trung tàm là mot diéu kién quyét dinh tfnh toàn ven ve nghTa cùa càu trùc,

4 "Hày, dioig, chà^'và nhóm tir dinig ngoài cau trùc nóng cót (C - V ) :

Quay tró lai vói mò hinh càu trùc cùa mot càu càu khién co ban c(') su ton tai cùa nhòm "hà\', dime, chó" biéu thi tinh thài càu khién cho toàn ho noi clune

càu, chùng tói thày co su phàn biét trong vàn de két hgp giùa nhóm "hày dimg chó" vói càc thành tó phu dùng sau vi tu trung tàm Vói nhiém vii tinh thài hoà

che cà nói dung ménh de, chàc chàn eó tón tai su chi phói làn nhau ve sàc thài

nghTa giùa nhóm "hày, dimg, chó" vói timg thành tó càu tao càu Sau dà\ là nhOng diém càn luu y

4.1 "Dùng" vói "thé^\ "nùa" va "thè nùa" - nhùng yéu tó dùng sau vi tu trung tàm:

"Thè" - dai tu thay thè cho cum dóng (tfnh) tu hay dóng (tfnh) tir "Thè"' dugc xép vào nhóm "dai tu - vi tu - nhùng tir eó net riéng ve mài nghTa dóng thòi cùng là net phàn biet vói dai tu chi dinh ò chó nò hàm chùa nói dung khà phong phù, phàn ành mot dàc trimg phùc lap hon su chi Irò, thay thè trong khòng ft truòng hgp con mang cà sàc thài tình càm, su dành già cùa nguòi dùng nùa Do dò, nói dung này thuèmg tuong ling vói cà cum tir, cà càu hoàc ca doan hcrn là tucmg img vói mot tir"(xem 2 tr 136) Chfnh vi nhùng dàc diém trén ma

"thé^' con eó khà nàng két hgp riéng vói "dimg" tcio càu càu khién dàm bào su" rùt ggn ve càu trùc ma vàn day dù ve mal nghTa cho nói dung phàt ngòn,

Vf du: * Dimg dti\ anh Tuàn!

(CHR HP tr 101) Dóng thòi khi "dimg" két hgp vói "thè" con lién già dinh hành dóng ma nguòi nói khuyén khòng nén làm dà xày ra va dén thòi diém nói thi nén chàm din Diéu này dugc khàng dinh rò hon khi "thè" két hgp vói "nùa" va trong su

so sành vói "hày"

Vf du: "^ Tir rày em dimg làm the ni7a nhé!

(HL HP tr 165) 4.2 "Hày" Ù két hgp vói "thè" va "nùa" vi hàm chira sàc thài "khién" manh hon

là "càu" Sàc thài "khién" lién già dinh hành dóng dà xay ra ft khi trùng lap \òi hành dòng ma ngUcii nói muòn nguòi nghe thuc hién Vi \ à \ khi su dune ••hà\" lue là ra lénh, yéu càu bàt dàu thuc hién hành dòng Chfnh \i the ma "hàx"

^(1

thuòng hay két hgp vói "eù" biéu thi su yéu càu cùa nguòi nói dói vói nguòi nghe bàt dàu hoàc tiép tue mot hành dóng co tfnh chat vó diéu kién chù fi khi két hgp vói " thè, nùa " nhu " dimg, chó "

Vf du: * Hày r/rdo bé ta bang luat diéu quòc tè

( tho Che Lan Vién)

Nhóm "hày di^mg chó" xét ve su hoat dòng (trén cà binh dién nghTa va càu trùc) dugc xàc dinh là thành tó khóng thè thiéu dugc cùa mot càu néu dugc tao ra de huóng tói muc dfch "càu" va "khién"

Xét ve nidt cdu trùc: nò luòn dimg phfa truò'c dòng (tnih) lù trung tàm va

dimg san chù thè bi càu khién (C, C^ ) - dugc bièu thi bang dai tu nhàn ximg

ngòi thù hai, ngòi gòp Vi trf này cùa chùng trong càu trùc khòng thay dói

Xét ve mdt nnir-fiiiìùa: nò biéu thi tình thài càu khién cho toàn bò nói

dung phàt ngón Chùc nàng này dugc thè hién rò khi lugc bò chùng thi càu khóng con mang già tri càu khién Ngù nghTa cùa phàt ngón dugc tao nén boi su tuong hgp giùa nghTa ménh de (dictum) va nghTa tình thài (modalité) do ba vi tu

tinh thài này biéu thi Chùng tói muón nhàn xx\m\\ dén tinh chuyèn dung cua

nhòm phuong tién nà\ trén ca phuong dién ngù phàp \à su dung Ta co thè càu trùc hoà su hocit dòng cua nhòm \ i tu tình thài nà\ trong càu trùc càu c.iu khién nhu sau:

c„q

Hày

Dùng (eó) Chó (co)

Dóng tu -l-p Tfnh tu + p

B Nhóm phuomg tién biéu thi tình thài càu khién co vi tri cuòi càu (H)

/ Nhóm 1: diy vói, xem:

(i) Xét ve vi tri: Nhòm "di, vói, xem" co vi trf gàn vói vi tu trung tàm

nhàt biéu thi bang khà nàng khóng thè dan xen bàt cu phirong tién nào \ào truóc

vi trf cùa chùng trong càu trùc càu (j dang co bàn nhàt, chùng dùng ngay sau dóng tu trung tàm 0 dang phàt trién, chùng dùng cuòi càu - sau càc thành phàn

mò ròng do dóng tu dòi hòi phài eó

(NV NHT tr38)

(3) An vói!

(3') Càu Vàn oi ///e/eira cho chàu vói!

(CHR.HP tr65) ( 1 ),(2),(3) càu trùc co ban ( r),(2').(3') càu trùc phat trién

(//) Xét ve chùc nàng: Biéu thi tình thài càu khién cho toàn bò phàt ngòn

va tao dang cho càu càu khién

Duói day là nhùng khào sàt cu thè

1.Tiéu tir ''di*':

I.l "Di" là mot tir co thè dàm nhiém nhiéu chùc nàng khàc nhau vói nhiéu

nghTa khàc nhau Càn cu \ào \ i trf ta co thè nhàn dién ra vai trò cùa nò trong càu trùc "Di "vói tu càch là mot tiéu lù tình thài nò biéu thi su thùc giuc cua ngUcìi nói dói vói nguòi nghe yéu càu nguòi nghe phai thuc hién mot hành dóng nào dò ma ngUcii nói cho là càn thiét là nén làm Tiéu tu' "di" bièu hién lùih chat huòng ngoai cùa tình thài càu khién - duoc hiéu là su yéu càu (ra lenh) dòi

\òi neUcìi nehe trone \iéc thuc hién mot hành dòng ma hành dòne dò chi duoc

thuc hién bòi nguòi nghe va mói quan he giùa nguòi nói - nguòi nghe lue nà\ là mói quan he bình dang màc dàu phàt ngòn co tfnh càu khién

• Dac trung de phàn biet "di" trong vai trò là tiéu tir tình thài \òi "di" trong vai trò là phu tu cho dòng tu dugc thè hién ó vi trf cùa nò trong càu trùc Néu xét ve mal hình thùc thi chùng co càu trùc hoàn toàn gióng nhau (dóng tu + di) nhung khi dal vào trong mot càu trùc càu cu thè vói viéc mó ròng càc thành phàn khàc thi phu tu "di" khóng co khà nàng tàch ròi ra khói dòng tu ma nò phu nghTa

So sành : * Anh la buóc di chàm chap (+)

* Anh ta buóc ( lidm chap di (-)

Tièu tir "di" eó khà nàng tàch ròi khói dóng tir bièu hién bang viéc co thè chém vào giùa chùng mot thành phàn khàc ma khóng ành hucVng dén nghTa cùa phàt ngón

! 1.1 Trong nhùng càu trùc càu chùa dòng tu trung tàm là dòng tu ngoai dóng dòi hòi phài co phu tò di kèm làm rò nghTa thi "di" thiròng dirng o" cuòi càu

"Di" khi xuàt hién trong càu trùc dò nò vàn giù nguyén vai trò chùc nane cua minh làm nhiém vii càu khién hoà cho toàn bó nói dung phàt ngón chù khóng phai chi trirc tiép lién quan \à phu thuóc vào dòng lù trung tàm

Vf du: '^ Olili tói \é nhà dj ( + )

(HTB LQV tr 296) Vói phàt ngón nà\ "di" càu khién hoà cho toàn bo nói dung "dua toi \é

34

nhà" chfnh vi vày ta khòng thè nói: Dua di

1.1.2 Trong càu trùc càu co chùa dóng tu làm tmng tàm là nói dòng tu (khóng càn thiét phài co phu tó di kèm làm rò nghTa) thi "di" thuòng dùng ngay sau dóng tu dò

Vf du: * Anh im dj

(TVCT L Q V t r 130)

* Anh di dj! Vói nhùng àm miai, vói su hèn ha cùa anh

(TVCT L Q V t r 133) Dói vói càu trùc này thi "di" co trirc tiép lién quan dén dóng tir va càu khién hoà cho nói dung càu do dòng tir dò bièu hién () trong su két hgp này

"di" hay bi nhàm làn vói yéu tó "di" làm phu tu vi vày nguòi ta thuòng phàn biet bang càch thir dò ben vùng giùa nò va dóng tu trung tàm

Khi xàc dinh chùc nàng cùa "di" trong su hoat dóng vói tu càch là tiéu tir

càu khién, chùng tói dà dira vào càc dàc trimg cùa hai Ioai càu: tran thuàt va CM khién Cu thè là su khàc nhau ve nhùng quy tàc su dung dai tu nhàn ximg a tal

cà càc ngòi su khàc nhau ve vàn de co thè dang thùc hoà ve thòi thè cho dóng tir làm trung tàm càu trùc trong càu tran thuàt Trong càu càu khién chi co thè

su dung dai tu nhàn ximg ò ngòi C C^, va khóng su dung càc phirong tién bièu thi y nghTa ve thòi, thè cho dóng tir

Tom lai tiéu tu "di" dugc xàc dinh rò \ é chùc nàng trong càu trùc càu

càu khién ca ban mot phàn quan tigng là nhò \ì\o dàu hiéu nói dung \ à hinh

thùc biéu hién ben ngoài Hàu hét càc tiéu tu tinh thài tao càu theo muc dfch noi

ma ban thàn chùng xuàt phat lù thuc tu déu co tinh trang phùc lap nhu \a> Vi trf va kha nàng két hgp irò thành hai tièu chf de xàc dinh chùc nane cua chùng dòi vói càu trùc

1 1.3 Trong càu trùc càu ma nói dung cùa no dugc hình thành tu nghTa cua hai dóng tu tró lén thi " d i " vàn co vi trf ó cuòi càu Chfnh nhò co dàc trimg này ma

" d i " khàc vói trg tu - Ioai phuong tién chi phu nghTa cho mot yéu tó Hong càu trùc

V f d u : * Thòi, chi vào nhà trong nàm nghi d i !

DTj p D T , nck

(HP H L t r 170) Vói phàt ngòn trén thi hai dóng lù déu co chung mot chù thè hành dóng va khi " d i " hoat dóng trong càu trùc này nò bièu hién su thùc giuc yéu càu cùa nguòi nói dói vói nguòi nghe, mong muón nguòi nghe thuc hién cà hai hành dòng dò Ta ggi do là càu trùc bièu hién tinh thài càu khién true tiép

Ben canh dò con co càu trùc biéu hién tinh thài càu khién giàn tiép khi nguòi nói muón tàc dóng dén nguòi thù ba mong muòn ho thuc hién mot hành dòng nào dò nhimg khóng muón tàc dòng mot càch trirc tiép thi phài thòng qua ngiròi nghe (nguiìfi trirc tiép tham già dói thoai)

Vf du: * Viét còng nhàn cùa càu làm gì thè ? Bào anh em giài tàn di!

D T | C DT ttck (TVCT LQV ir 143) Dói vói nhùng phàt ngón biéu hién tfnh tinh thài càu khién giàn tiép thi dòng tu tmng tàm thiròng là dóng lù nói nàng (bao, nói, hét quàt chùi ) de dam bào nói dung: yéu càu nguòi nghe thirc hién mot hành dóng nói nàng tàc dóng dén dòi tircmg tiép sau ( d )

Vf du: ^' Anh nói cho ho thuc hién di

C C3 ttck

•^ Chi nói de nò di dj

C C, ttck

Nói tòm lai, vi tri cùa " d i " trong càu trùc là su phàn ành day dù chùc

nane cùa nò dòi vói cÀc \ é u tó \ à dói vói toàn bò tò chùc càu Khi 'di'" thuc

hién chùc nàng là tiéu tu biéu thi tình thài càu khién " d i " co mot \i in urong

M^

dói ón dinh, khòng thay dòi ké cà trong càu tnic càu don hay càu phùc Co thè nói "di" là mot tiéu tu càu khién chuyén dung

1.2 Khà nàng két hgp ve nghTa vói dóng tu trong càu Ime:

1.2.1 De dién dal mot tình thài càu khién nguòi ta co thè dùng rat nhiéu hinh thùc, nhiéu phuong tién de dién dat va bàt cu mot phuong tien nào khi tham già bièu hién tình thài càu khién déu co su lién quan hét sue chat che ve ngù nghTa vói dóng tir làm trung tàm Xuàt phàt tir chfnh nhirng dàc trimg cùa ioai càu càu khién bao góm: dac trung dugc hình thành ngay trong thòi diém nói va yéu càu nguòi nghe true tiép hòi dàp lai (bang lòi nói hoàc hành dòng) nén viéc sir dung mot so dòng tir eó nghTa triru tugng là hét sue hiin che Ta co thè so sành hai vf

du duói day:

( I ) Nam ////(/// tlìtù vàn de chàm Càu tran thuàt i + )

(2) Nam nhdn thid vàn de di! Càu càu khién (-)

Dóng tir "nhàn thùc" dugc su dung trong phàt ngòn (I) nhinig khòng dugc su dung trong phàt ngón (2) Phàt ngòn (I ) co già tri ngón trung là trinh bay, ké ve mot vàn de tón lai khàch quan nén nò khòng phài dal ra cho minh su lira chon dóng lù làm trung tàm Nhimg vói phàt ngón (2) khi muón truyén dal mot già tri ngòn tmng là càu khién tói nguòi nghe thi viéc su dung dóng lù nào

là mot su lira chgn Dóng tir "nhàn thùc" so dT khóng dugc su dung trong càu trùc càu càu khién vi chfnh bàn thàn nghTa cùa nò là biéu hién "qua trình con ngUiTfi hiéu biét thuc lai khàch quan hoàc két qua cùa qua trinh dò" Chfnh vi vày nguc^i nói khòng thè yéu càu nguòi nghe thuc hién mot hành dóng "nhàn thùc" - hành dòng mang tfnh qua trinh de rói mong dugc hòi dàp Lai ngay o thòi diém dò Tuong tu nhu vày dói vói càc dóng lù co nghTa khài quàt là dóng tu càm nghT nói nàng thi tình hinh cùng dién ra nhu \'ày Dò là mot so dóng tu

nhu: hiét, cam thày, hiéu mong

Tuy vày trong nhòm tu nà) cùng co dòng tu co thè su dung trong cau cau

khién co tiéu lir "di"( \ f du nhu': nghi dj ) vi ban thàn dòne tir ^'n< ^ìtì" mang

nghTa là su bàt dàu cùa mot qua trinh nhimg khóng biéu hién y nghTa kcl qua