Hiện trạng và ảnh hưởng của kinh tế người Mường ở vùng đệm tới công tác bảo tồn vườn quốc gia Cúc Phương

La mot trong nhung thanh vien nghien cuu kinh i6 xa h6i ciia Du an Bao t6n Ciic Phuang nen trong qua trinh nghien eihi, chiing toi da nhan dugc su giiip da rat Ion ciia Ban lanh dao Vua

Bp GIAO DUG VA OAO TAO

DAI HOC QUOC GIA HA NOI

TRl/CJNG DAI HOC KHOA HOC XA HOI & NHAN VAN

• " S O eg— I ^ ^ BB • • a a B) I

TRAN HONG THU

HIEN TRANG VA ANH HUdNG

CUA KINH TE NGlid! AAUdNG 6 VUNG DEM

«

Tdl CONG TAC BAG TON VaON QUOC GiA CUC PHl/ONG

LUAN VAN THAC SI KHOA HOC LiCH SIT CHUYEN NGANH DAN T O C HOC

MUC LUC

Trang

Phan ma dau

L Tinh cap thiet cua d^ tai 5

2 Lich su nghien cuu van di 6

3 Muc dich nghien cuu 10

4 Nguontai lieu 11

5 Phuang phap nghien cuu 11

6 Dong gop cua luan van 15

7 Ket cau luan van 16

Chuong 1: Dac diem Ui nhien va dan cu vung dem Vuon

Quoc gia Cue Phuang 17

LI Dac diem tu nhien vung dem Vudn Quoc gia Cue Phuong 17

l.LL Khai niem vung dem 17

1.1.2 Dac diem tu nhien vimg dem Vuan Quoc gia Ciic Phuang 19

L2 Dan cu viing dem 24

1.2.1 Su phan bo dan cu a vung dem Vuan Quoc gia Ciic Phuang 24

1.2.1.1 Su phan bo dan cu a viing dem Vuan Quoc gia Cue Phuang 24

1.2.1.2, Nguai Muang vung dem Vuan Quoc gia Cue Phuong 27

1.2.2 Ca sa ha tang a viing dem Vuan Quoc gia Ciic Phuang 32

Chuong 2: Hien trang dcri song kinh te cua ngucri Mucmg a viing

dem Vucm Quoc gia Cue Phuang 42

2 J Kinh te nong nghiep 42

2.1.1 Trong trot 42 2.1.2 Channuoi 56

2,2 Kinh te chiem doqt tu nhien 59

2.2 L Hailuom 59 2,2.2, San ban va danh ca 64

2.3 Thu cong nghiep - trao doi hang hod - dich vu 65

1 Thu cong nghiep 65

2 Trao ddi hang hoa va cac dich vu khae 67

Chuong 3 Anh hudng cua nen kinh te viing dem tdl cong tac

bao ton Vudm Quoc gia Cue Phuong 69

3Jy Vai trd cua kinh te chiem doqt tu nhien trong

ddi song cua cong dong Muong viing dem 69

3.2 Anh huong cua nen kinh te viing dem toi cong tdc bao

ton Vudn Quoc gia Cue Phuong IS

3.3 Cac gidi phap bao ton riing a Vudn Quoc gia Ciic Phuong 82

3.3.2 Mot so phong tuc tap quan va tin nguong ve viec bao t6n mng

cua dongbao Muang vung dem Vuan Quoc gia Ciic Phuang 82

3.3.L Cac giai phap bao t6n i-img a Vuan Quoc gia Cue Phuang 84

Ket luan 94 Thu muc

Phu luc

PHAN M 6 D A U

1 Tinh cap thiet ciia de tai

Van di moi tmcmg la mot v&i d^ ngay cang tra nen quan trong trong dori song xa hoi ciia eon nguod, Ciing vai sir gia tang kinh t6 a cac quoc gia thi dien

tieh rimg tu nhien tren the giai ngay cang giam manh, dac biet la dien tieh cac khu rijrng nhiet d6i Do che phu ciia riing a Viet Nam nam 1943 la 43% nhung

den nay da giam chi con 28%, tham chi c6 nhirng nai nhu Tay Bac chi con lai 9

—10% [69;24] Mot phan la do chien tranh tan pha, eon lai phan Ion la bai tac dong eiia eon nguai Tuf nam 1962, nha nuac Viet Nam da xay dung mot he thong cac khu rimg dac dung nham bao ton tinh da dang ciia cac he sinh thai Mac dau vay, cac kliu riing van tiep tuc bi tan pha Nguyen nhan chii yeu ciia hien tuang nay la do nhung nguai dan song xung quanh cac khu rimg, ma phan Ian trong so ho la nguai dan toe thieu so, c6 dai song kinh te kho khan, phu thupe vao thien nhien va vao cac san pham rung Them vao do, ho eon mang tap quan du canh, du eu dot nuang lam rdy Giai quyet dai song cho nguai dan vimg

dem gdn lien vai viec bao ton rimg la mot van di quan trong dat ra cho cac Vuan

Quoc gia va khu bao t6n thien nhien a Viet Nam

Trong do, Ciic Phuang la Vuan Quoc gia duac thanh lap dau tien a Viet Nam tu nam 1962 danh dau cho su ra dai ciia he thong cac Vuan Quoc gia va khu bao ton thien nhien sau nay Vuan Quoc gia Ciic Phuang cung nhu hang loat

cac khu bao t6n khae a Viet Nam dang gap phai rmixng van di de doa den sir ton

tai ciia minh Khu vue viing d6m Vucm Quoc gia Ciic Phuang eo mot so lugng 16n dan cu sinh song, trong do han 60% dan so la ngirai dan toe Muang Da so nguai Muong a day song trong tinh trang ngheo kho va dir6i miie ngheo kh6 Ddi song phu thuoc nhieu vao viec thu luam cac san pham ning Trc"»g nhung

nam vua qua, cong dong dan cu nay eo anh huong khong nho den cong tin bao

t6n Vucfn Qud'c gia De gop ph£n nho vao viec giai quyet van de kho khan nay,

chiing t6i da manh dan lua chon di tai "Hien trang va Anh huong cua kinh te

nguofi Muong vung d6m t6i cong tac bao t6n Vucm Quoc gia Ciic Phuong" lam

de tai nghien ciiu ciia minh Nghien cuu thuc trang kinh te xa hoi viing dem ciia cac Vudn Quoc gia va khu bao ton thien nhien de tii do de ra giai phap cho van

d^ bao ton iiing la mot va'n di kha mai me va kho khan La mot trong nhung thanh vien nghien cuu kinh i6 xa h6i ciia Du an Bao t6n Ciic Phuang nen trong

qua trinh nghien eihi, chiing toi da nhan dugc su giiip da rat Ion ciia Ban lanh dao Vuan Quoc gia Ciic Phuang va nhan dan viing dem

2 Lich su nghien cuu van de

Nghien cuu cac cong dong nguai song ven va trong cac viing sinh thai tiir lau da dugc cac nha nghien cuu trong nuac va nuac ngoai tien hanh de danh gia sir tac dong ciia nhirng cong d6ng nay tai nguon tai nguyen thien nhien hay noi mot each khae la nghien cuu loi song va ung xu doi vai moi truang song ciia nguai dan ban dia Co the k6 den nhimg tac pham nhu "Nhung nguai nong dan trong mng: Phat trien kinh te va nen nong nghiep viing dat kho canh tac a Bac Thai Lan'' ciia B Johnsin (1978); I.E Spencer vai "Du canh a Dong Nam A" (1966); "Chiing ta da an mat lirng" ciia Condominas; "Nong nghiep va su dung tai nguyen trong mot cong dong nguai Kenya thuoc iijmg mira mien xuoi"' ciia See Chung Chin; "Ai dang an ning?: dan so, tinh hien dai va nan pha iiing a Dong Nam A" ciia Alberto Gomes 0 Viet Nam, nghien eiin ve each ling xu ciia mot dan toe doi vai moi tmang song xung quanh dugc xem la mot trong iihiing doi tugng nghien cuu cua dan toe hoe Cac noi dung do eo the tim thay trong cac tac pham viet v6 nhieu dan toe hoac trong nhiing chuyen kha v6 mot dan toe nhu

"Cac dan toe thieu so a Viet Nam" ciia tap th6 can bo Vien Dan Toe hoe; "Nguai Dao a Viet Nam" ciia Be Viet Dang, Nguy6n Khae Tung, Nong Tmng, Nguyen

Nam Tien; "Nguori H'mong va the gi6i thuc vat" cua Didp Dinh Hoa Tuy

nhi6n, n6i dung nay chi chiem mot phin khong dang k^ trong cac tac phim dan toe hoc Tii trudre d6ri nay, nghien eun v^ kinh t6 xa hoi gan liin voi cong tac bao

ton thuong dugc xem la mot khai nifm thuoc linh vue lam hoc xa hoi Cac nha

lam hoc-da nghien ciiu v^h di nay nhu mot tac nhan gay anh huong dgn he sinh

thai i-itag nhung van chua quan tam d6ri linh vue toe ngucri ma trong khi d6 g&i 100% so dan cu sinh song trong khu bao ton thien nhien hoac tren viing d6m cua khu bao ton thien nhien la dong bao thuoc dan toe it nguod Cac nghien cuu ve

kinh ti xa hoi viing dem cua khu bao ton thien nhien thucmg dugc tien hanh vao

thai di6m xay dung luan chung kinh te - ky thuat va hau nhu da qua mot thai gian dai vai biet bao thay doi Ngay tai Vuon Quoc gia Ciic Phuang, mot Vuan Quoc gia vao loai hang dau trong he thong cac Vuon quoc gia va khu bao ton thien nhien Viet Nam, cong tac nghien cuu ve kinh te xa hoi viing dem da dugc thuc hien each day han chue nam va van de toe nguai ciing sir phu thuoc vao tai nguyen riing cua cac cong dong dan cu van chua dugc quan tam nghien cuu Vao khoang thai gian 1984-1986, de phue vu cho de an "Xay dung va phat trien kinh

te nong lam nghiep tren dia ban Vuan Quoc gia Ciic Phuong", mot so thong tin

ve kinh ti xa hoi da dugc thu thap Cac nha xay dung de an mai chi quan tam

chu yeu den nhung ho dan song trong ranh giai Vuan nham phue vu cho cong tac chuyen dan Nghien cijru kinh t6' xa hoi ciia toan vimg eu dan chua dugc di sau nghien cuu Vuan Quoc gia Ciic Phuang c6 nguon tai nguyen phong phii nen

da thu hiit dugc rat nhieu su quan tam ciia cac nha dong, thuc vat hoe Trong cac cong trinh nghien ciin cua minh, cac tac gia hau nhu khong de cap d6ri su anh huong ciia dieu kien kinh te xa hoi tcri viec bao ton tai nguyen dong thuc vat Luan an pho tien sy khoa hoe "Nghien cuu tinh da dang thuc vat a Vuon Quoc gia Ciic Phuang" ciia ong Nguyln Ba Thu, nguyen giam doe Vuan Quoc gia Ciic

Phuang CO d^ cap tdi diiu kien kinh te xa hoi ciia viing minh nghien eiin Nam

1998, Nguyin Tii Hong v<5i luan an thae sy khoa hoe giao due de tai: "Buae diu nghien eihi tac dong cua dan eu viing dem den Vuan Quoc gia Ciic Phuang" da

bu6c din tim hieu tinh hinh eh^t lugng euge song cua dan eu viing d6m Nhiing thong tin v^ kinh ti xa hdi or day con sa sai va tac gia chi quan tam chu yeu t6i

v ^ d^ dan so Nam 1996, du an bao t6n Ciic Phuang dugc thanh lap vai cac chuong trinh nhu nang cao nhan thiic, nghien ciiu nhan nuoi loai cay van, nghien

Clin sinh hoc va mot chuong trinh Ion ve dieu tra kinh t6 xa hoi da dugc thuc

hien trong hai nam Qua hai nam, du an da thu thap dugc mot khoi lugng thong

tin kha Ion vi kinh ti xa hoi trong viec sir dung tai nguy6n riing cua dan eu viing d6m Nhung thong tin nay m6i chi dugc su ly wi so lieu tho va nang v6 dinh

lugng hon v^ dinh tinh Vao then ky nhiing nam 1990, ciing vai su dSu tu nu6c

ngoai vao van di bao ton tai nguyen riing nhiet doi cua Viet Nam, cac nghien

cuu ve ngucfi dan toe it nguai a cac Vuon Quoc gia va khu bao ton thien nhien da

it nhieu dugc tien hanh Co the ke den mot so bao cao nhu "Su phu thuoc eiia

nguai dan vao cac san ph^m riing" (cac bao cao PRA ve nhiing nguai dan song a

viing dem Vuan Quoc Gia Ciic Phuang va kliu bao ton thien nhien Na Hang, tinh Tuyen Quang"; "People in a Park: The human ecology of the Dan Lai ethnic minority in the Pu Mat Nature Resei-ve, Nghe An Province, Vietnam" ciia nhom nghien cuu A Teny Rambo, Le Trong Ciic, Dao Trong Hung, Tran Diie Vien

Cac bao cao nay it nhieu da quan tam d6ri nhiing cong dong nguai song a ven

cac khu bao ton thien nhien

Nguai Muong la mot trong so nhiing dan toe dugc nhieu nha nghien eiin trong va ngoai nu6e dac biet quan tam Dau the ky 20, nghien ciin dan toe Muong dugc nhieu nha nghien ciiu nguai Phap quan tam vai muc dich phue vu cho cong cuoc cai tri ciia Phap tai Dong Duong Do la nhiing nghien eun ve mot vai lang Muong nhu "Nhung ghi ehii ve nguai Muong a Tinh Son Tay" cua C Cheon hay nghien eiin tr6n mot dia ban rong ion hon nhu "Tinh Mucmg Hoa

Binh" cua H Ke ong, "Nguoi Muong a tinh Hoa Binh" cua P Grossin Trong

thcfi ky nay ciing eo mot so bai viet ve nguai Muang cua mot so nha nghien cuu trong nude dang tai tren cac tap chi nhu Nguyln Van Ngoe vai "Nguoi Muang"

dang tren tap chi Nam Phong so 95 nam 1925; "Hoa Binh quan lang su luge" ciia Quach Dieu tren Nam Phong s6 100 nam 1925 C6ng trinh nghien eiin c6 tinh

tdng quat nha't, quan trong nha't ve toan b6 nnom ngudi Muong a Viet Nam phai

ki d6ri cuon "Ngucri Muong - dia ly nhan van va xa hoi hoc" cua Jeane Cuisinier

dugc xua't ban vao nhiing nam 1940 M6t cuon sach nghien eun ma theo pho

giao su Tii Chi la "mot cuon dan t6c chi dien hinh va d^y dii nha't vi toe ngudi

Muong" vao thai diem do va cho tai hien nay Trong cuon sach nay, ba da trinh bay nhiing quan sat va nhiing tu lieu thu dugc v6 con nguai, nep song va phong tuc tap quan cua toe ngucfi Muong a Viet Nam Cuon sach gom 2 phdn: phan I

giai thieu vi vi tri dia ly, ve ngu5i Muang vai toe danh va cac dac diem nhan

chung, su phan bo ciia ho cung vai cac hoat dong kinh te, trang phue, nha a Phan II di sau vao xa hoi hoe va d5i song ton giao nhu cac moi quan he trong gia dinh, xa h6i va cac nghi thuc thuc ton giao tien hanh khi tang ma va thuc hien cac hoat dong kinh te

Sau nay, cac chuyen khao ve dan toe Muong ngay cang nhieu len Co nhiing chuyen khao d6 cap den nhiing net chung nha't nhu phan "Dan toe Muong" trong cuon cac dan toe thidu so Viet Nam" hoac di sau vao nghien cuu cac va'n d^ eu th6 nhu xac dinh nguon goe toe Muong vai cac bai viet nhu

"Trong lich su nguai Viet va ngucri Muong la hai dan toe hay la mot dan toe" cua Nguyen Luang Bich (tap chi DTH so 2/ 1974); "Gop phan tim hieu moi quan he Viet Muong trong lich su" eiia Nguyln Duong Binh (thong bao DTH so 1/ 1973); "van d^ Proto — Viet Muang trong lich su Viet Nam va Dong Nam A

thdi CO dai" cua Pham Due Duong (sach: Nhimg va'n di ngon ngii hoc va ngon

ngii Phuang D6ng, Vien Ngon ngii hoe 1986) Nghien cuu ve kinh te xa hoi nguai Muang ciing c6 kha nhieu bai viet nhu "Xa hoi va mgng dat vung Muang trude Cach Mang Thang Tam" cua Mae Ducng dang tren tap chi Nghien Ciin Lich Su so 37, 38 nam 1962, bai "Ve tinh hinh mong da't Muang tru6e Cach Mang Thang Tam" ciia Nguyin Duong Binh tren tap chi Dan Toe Hoc so 2 nam

1977, "M6t s6 vail de ve kinh te xa hoi viing Mucng eiia RodomxiRen (tap chi DTH s6' 4/1977) , Trong s6' cac nha dan tdc hoc c6 quan tam d6n dan toe

Mucmg phai ke d6'n pho giao su Nguydn Tic Chi (Tr£n Tii:) Vai cuon "Hoa van

Mucng", ong da nghien ciin mot each ti mi cac each det vai ciing nhu nghe thuat trang tri cua ngucri Muong trong nhiing chiee cap vay cua cac ba, cac chi va cho rang nhiing hoa van nay c6 nhieu net tuang dong vai hoa van trang tri cua trong dong Dong Son Ngoai ra, ong con viet cac chuyen khao ve ngudi Muang nhu

"Xung quanh hinh thiic khai thae mgng lang" dang tren tap chi Nghien Ciiu Lich Sii so 133 nam 1970 ciing nhieu bai viet khae dugc tap hgp trong cuon "Gop phan nghien cuu van hoa va toe nguai" xua't ban nam 1995 Cac bai viet va chuyen khao ve nguai Muong ciia ong nhu "Hoa van Muong", nghien cuu ve mong lang, vii tm luan Muong qua dam tang dugc tap hgp trong cuon "Nguai Muong a Hoa Binh" do Hoi Khoa hoe lich su xuat ban nam 1996

Co thi noi, dan toe Muang da dugc kha nhidu nha nghien cuu trong va ngoai nuac dac biet quan tam den Cac chuyen khao vi nguai Muang da de cap

den hau het cac khia canh van hoa toe nguoi va cac each thuc ung xu (thich

nghi) cua ho vai tu nhien, moi tiirang va xa hoi Ta't ca cac bai viet vi nguai Muong la mot kho tu lieu v6 gia di chiing toi eo mot cai nhin t6ng quat va kha

day dii ve toe nguai Muong a Viet Nam trong qua khu va hien tai ciing nhu nhirng tri thiic quy bau eiia ho trong ung xu vai moi truang tu nhien khi chiing toi bat tay vao nghien ciiu nguai Mucng hien dai duai goe do phue vu cho cong tac bao ton thien nhien

3 Muc dich cua de tai va pham vi nghien cuu

Trong cuon luan van nay, chiing toi khong c6 tham vgng tim hieu ddy dii moi mat ve cuoc song ciia ngudi Muong bai vi cac nghien ciiu chuyen sau v6

muon khae hoa mot biic tranh ve nen kinh te Muong hien tai a khu vue Vuon

Quoc gia Ciic Phuang, tim hieu miic d6 phu thuoc cua ngucd dan vao cac san pham inng va tren eo sa do dua ra nhiing y kien d^ xua't cac phuang hudng giai

quyet va'n de phat tri^n kinh ti va bao ton tai nguyen Qua do chiing toi muon

dong gop mot phdn cong siic nho be vao c6ng tac bao t6n tai nguyen thien nhien

a Vucm Quoc gia Ciic Phuang

Doi tugng nghi6n ciiu cua de tai nay la hien trang dai song kinh ti ciia cac

nhom nguori Muong thuoc cac huyen Nho Quan (Ninh Binh), Yen Thuy, Lac Son (Hoa Binh) va Thach Thanh (Thanh Hoa), nhiing huyen thuoc vao du an viing dem ciia Vuon Quoc gia Ciic Phuang

4 Nguon tai lieu

Nguon tai lieu chu yeu dugc su dung trong de tai la tai lieu dien da dugc thu thap qua cac dgt khao sat tai dia ban nghien cuu trong thai gian 3 nam ruai

Ben canh do, luan van eon su dung cac ghi chep, cac bai viet vi ngudi Muong

ciia cac hoe gia trong va ngoai nuac (bao gom cac sach, bao, tap chi, thong bao khoa hoe, bao cao khoa hoe ), cac luan van ciing nhu luan an khoa hoe dugc liru giii tai cac thu vien va tai Vuon Quoc gia Ciic Phuong va du an bao ton Ciic Phuang Ciing nhu cac so lieu thong ke, bao cao thong ke ve kinh te xa hoi eiia cac huyen Nho Quan, Yen Thuy, Lac Son va Thae Thanh trong nhiing nam tu

1996 den 1998

5 Phuang phap nghien cuu

Ca sa ly luan cua chii nghia Mac Le Nin chinh la n6n tang tir tuang cua luan van

Di thu thap cac tai li6u tai dia ban nghien ciiu phue vu cho luan van,

chiing toi da su dung mot s6 mot so phuang phap nghien eun sau day:

5.1 Phuong phap dien da dan toe hoc

Phuang phap di^n da dan toe hoe la phuong phap nghien ciiu chinh dugc

su dung trong de tai nay Trong suot thdi gian khoang 3 nam lam viec tai Vuon Quoc gia Ciic Phuong, chiing toi da danh nhieu thdi gian di cac lang thuoc viing dem nham quan sat tim hieu, phong van va hoa minh vao cuoc song cua dong bao Mucng noi day Ben canh do chiing toi thu thap cac so lieu thong ke eiia cac

huyen va cac xa thuoc viing dem Vucn nham b6 sung cho cac tai lieu dien da

cua minh

5.2 Nghien cthi bang hot

Ciing vai sir c6 van ciia tien sT Lam Ba Nam, giang vien khoa lich su, truang Dai hoe PQioa hoe Xa hoi va Nhan van va cac chuyen gia ciia trung tam nghien ciiu dia ly nhan van, chiing toi da xay dung mot khung bang hoi vai tieu

de "Phieu dieu tra kinh t6' xa hoi ve viec su dung tai nguyen riing tai cap cong dong" (phan phu luc) nham thu thap nhiing thong tin dinh lugng ve dai song cua dan cu va miie do phu thuge cuoc song vao tai nguyen riing eiia dan eu dia phuang Bang hoi da dugc dem ra thu nghiem tai hai thon viing ddm la thon Nga

1 va thon Bai Ca thuge xa Cue Phuang, huyen Nho Quan Sau khi thu nghiem va sua doi cho phii hgp, chiing toi da su dung bang hoi nay dieu tra 45 lang viing d6m vdi hon 700 ho dan Cac lang va cac ho nghien ciiu dugc lua chon mot each ngau nhien nham dam bao dugc tinh khach quan cua qua trinh dieu tra Dau tien, chiing toi diing the thiic bat tham chon ra 45 lang tren tong so khoang 140 lang viing ven (chiem 32%) Sau do, ciing vdd viec ti6'n hanh phong van can bo

xa va thon ve tinh hinh kinh ti xa hoi chung cua thon trong nam, chiing toi tien

hanh ve mot sa do thon v6i d% dii cac ho Cac ho dugc danh thii tu mot each ngSu nhien M6i mot th6n,chiing toi xay dung mot bang ma so rieng.Tra tren bang ma so se xac dinh dugc danh sach cac ho dieu tra tren so do a moi thon, chiing toi ti6'n hanh di^u tra khoang 10% so ho theo bang hoi da dugc lap san Bang hoi dugc nhap vao may tinh va xu ly theo chuong trinh Excel

5.3 Danh gid nhanh co su tham gia cua ngu&i ddn.(Participatory Rural Appraisal)

Trong qua trinh nghien ciiu, chiing toi sil dung them phuang phap danh gia nhanh eo su tham gia cua ngucri dan nham bii dap cho nhiing han che ve thong tin do phuong phap bang hoi mang lai Do la sir thieu hut ve tinh da dang eiia cac san pham ning dugc thu lugm va tinh t6 chiie eiia ngudd dan trong qua trinh thu lugm nhiing san pham nay Phuang phap danh gia nhanh eo sir tham gia cua nguai dan la mot phuang phap nghien ciiu ban cau tnie nhung tap trung va

CO he thong dugc thuc hien tai cac cong dong bai cac chuyen gia da nghanh va thanh vien cua cac cong dong dia phuong Day la mot ky thuat nghien ciiu dugc phat trien vao cuoi nhung nam 1970 va dau nhirng nam 1980 bai cac nha nghien ciiu phat trien quoc te Phuang phap nay c6 uu diem la nguai dan tu danh gia v6 tinh hinh cua chinh ban than minh va dua ra cac bien phap phat trien kinh te sat vdri thuc te dia phuang Nhuge diem cua phuang phap nay la phu thuge nhieu vao

trinh do nhan thiic eiia ngucfi dan dia phuong Do do viec xay dung cac cong eu

va viec ap dung cac ky thuat thu thap thong tin la r^t quan trong,

Cac cong eu thu thap thong tin dugc su dung bao gom:

1 Luge su thon ban: tim hieu khai quat ve qua trinh hinh thanh va phat trien cua thon khao sat

2, Sa do thon: Xac dinh vi tri dia ly cua thon trong moi tuang quan vai Vudn Quoc gia Ciic Phuang

3 Bi^u do diin bien dan so va so ho: Tim hieu tinh hinh bien dong dan so cua dia phuang va siic ep ciia gia tang dan so t6i Vudn Quoc gia Ciic Phuang

4 Bi^u do di6n bien ca csfu su dung d^t: Tim hieu nhiing thay doi vi eo cau su

dung d£it cua ngudi dan dia phuong va tiem nang dfit dai cua cong dong

5 Bieu do diln bien ca e^u thu nhap: tinh hinh kinh ti eiia dia phuang qua cac

thdd ky va u6c lugng miie thu nhap ve riing ciia ngudi dan dia phuong the hien qua bieu do nay

6 Lich thdi gian: xac dinh cac thdd di^m cu th^ ciia viec thu lugm cac san pham riing ciing nhu so lugng khai thae cua ngudfi dan

7 Ma tran quan tam nham tim hieu muc dich khai thae cua nguoi dan (Ma tran

la mot cong eu thu thap thong tin trong phuong phap PRA No bao gom nhieu cot va nhieu hang Noi dung eiia cac cot va cac hang nay chinh la nhiing tieu chi can danh gia Giao diem a cac hang va cac cot se la diem so Diem so dugc tinh tii 0-10 do nguai dan tu thao luan va ly giai Diem so cang cao thi tieu chi do dugc danh gia cao va nguge lai.)

8 Ma tran tham gia nham danh gia vai trd ciia cac liia tu6i va giai trong qua trinh khai thae san pham

9 Ma tran mau thuan trong huong dung tai nguyen: tim hieu nhiing mau thuan cua nguoi dan dia phuang vai cac doi tugng va cac to ehiie khae trong qua trinh khai thae san pham

10.Ma tran hgp tac trong hudng dung tai nguyen: xem xet miie do hgp tac, cac loai hinh hgp tac cua nguai dan, cac luat le trong khai thae (neu eo), cac phong tuc tap quan cua nguoi dan trong qua trinh khai thae cac san pham rimg,

11.Diem manh, diem yeu, trien vgng va han che (strongness, weakness, opportunity and limitation) cua thon trong moi quan h6 vai Vudn Quoc gia Ciic Phuang de thu thap nhirng y kien dong gop ciia ngudfi dan dia phuang nham giiip Vudn Quoc gia Cue Phuang dieu chinh lai each thiic va bien phap bao v6 rung va nang cao cha't lugng cuoc song cho ngudd dan viing dem

Phuang phap nay dugc ap dung tai 12 thon thuge 2 huyen Nho Quan va Thach Thanh theo phuang phap lua chon dinh hudng Tieu ehi lua chon thon khao sat phu thuge vao miie khai thae cac san pham riing ciing nhu cac dieu kien

dia ly va kinh ti xa hoi cua dia phuang nhu vi tri dia ly (khoang each tu thon den

ranh giai Vudn Quoc gia Ciic Phuang), dia hinh, thanh p h ^ dan toe M6i thon

se mdi khoang 25-30 ngudfi dan, trong do khoang 40% la phu nu, vai d^y du

thanh phan cac dan toe va phan bo din trong thon Nhimg ngudi dan nay do

trudng thon gidi thieu va khong qua tre (20 tudi tro 16n), hieu biet ve tinh hinh dia phuang, manh dan, nhiet tinh, khach quan va c6 y thiic trach nhiem

Bang 1 Cac thon khao sat theo phuang phap PRA (1)

Huven

Nho Quan Nho Quan Nho Quan Nho Quan Nho Quan Nho Quan Nho Quan Thach Thanh Thach Thanh Thach Thanh Thach Thanh Thach Thanh

Ngay khao sat

17-18/10/97 18-19/11/97 18-19/11/97 21-22/11/97 21-22/11/97 24-25/11/97 24-25/11/97 21-22/12/97 21-22/12/97 24-25/12/97 2425/12/97 26/12/97

Ghi chii

Thuc tap Trong Vudn Vung dem Vung dem Viing dem Vung dem Viing dem Viing dem Viing dem Trong Vudn Trong Vudn Viing dem

6 Dong gop cua luan van

Cung cap them nguon tu lieu dien da moi ve nguoi Muong viing dem

Vudn Quoc gia Ciic Phuong

- Khae hoa biic tranh kinh ti, va danh gia tac d6ng din tai nguyen riing eiia

cong dong ngudi Mudng song trong viing d6m Tir do de xua't mot so giai phap cho viec phat trien kinh te xa hoi ket hgp v6i bao t6n thien nhien, trude

mat la gop phin bao ton Vudn Quoc gia Ciic Phuang

7 Ket cau luan van:

Ngoai phan m6 d^u, ket luan va phu luc, noi dung ehinh cua luan van dugc ehia lam 3 chuong:

Chuong 1: Dae diem tu nhien va dan cu viing dem Vudn Quoc gia Ciic Phuang Chuong 2: Hien trang dai song kinh te ngudi Mudng viing d6m Vudn Quoc gia Ciic Phuang

Chuong 3 Anh huong cua nin kinh te viing dem vai Viec bao ton Vudn quoc gia

Ciic Phuang

CHUONG 1: DAC DIEM TIT NHIEN VA DAN ClJ VUNG DEM V U Q N

QUOC GIA c u e PHUONG

1.1 Dac diem tu nhien vung dem Wuim Quoc gia Cue Phuang

1.1.1 Khai niem viing dem

H6 sinh thai va canh quan moi trudng cua cac khu bao ton thien nhien luon bi tac dong do cac hoat dong tiir phia ben ngoai khu bao ton do la viing dem Vung dem la mot khai niem kha mai Theo Maekirmon 198L1986 thi viing dem la mot "vung da't nam ngoai khu bao ton hay vudn quoc gia, tai do viec sir dung dat dai phan nao dugc han che, nham tao thanh mot vanh dai bao ve bo sung cho khu bao ton, dong thai giiip cho nhan dan sinh song trong viing dugc bii dap phan nao nhihig thiet thoi do viec thanh lap cac khu bao ton do gay ra"

Ngay 13 thang 7 nam 1993, quyet dinh so 1586 LN/KL ciia Cue Kiem Lam (Bg Nong Nghiep va PTNT) da dua ra mot khai niem ve vung dem trong

do "vung dem la vung tiep giap vai khu bao ve bao quanh toan bg hay mot phan cua khu bao ve Viing dem nam ngoai dien tieh eiia khu bao ve va khong thuoc quyen quan ly sir dung cua ban quan ly bao ve"

Cuon "thuat ngii: lam nghiep" xua't ban nam 1996 tai nha xua't ban nong nghiep ciing dua ra mot khai niem ve viing dem ma theo do "Vung dem la viing iimg hoac da't dai eo dan cu sinh song bao quanh hoac nam sat ranh giai cac khu inng dac dung hoac khu bao ton thien nhien Viec thanh lap viing dem nham lam giam ap luc cua dan dia phuong doi vai khu vue can dugc bao ve"

Ta't ca cac khai niem neu tren diu khang dinh vung dem la viins da't bao

quanh cac khu bao ton thien nhien c6 y nghia tao thanh vanh dai bao quanh khu vue nay d^ lam giam hoac loai tru: su xam nhap do sire ep eiia nguai dan len khu

bao t6n thien nhien, han ch6' su tan pha din thien nhien Viec xay dung viing

dem da ma r6ng nai sinh song cua mot s6 loai eo trong khu bao ton tao nen

nhiing Igi ich to Ion vi mat sinh hgc nhung ciing phai quan tam den Igi ich kinh

ti xa hoi Phai xay dung cac ca che ehinh sach de giai quyet cac mau thuan va

Igi ich giiia nhan dan dia phuong va khu bao t6n thien nhien, bu dap phan nao nhung ma't mat cua nhan dan khi thanh lap khu bao t6n va cai thien dugc dieu kien song va cha't lugng moi tmdng ciia nhan dan dia phuang dong thdri dam bao cac quyen Igi tmy6n thong eiia nhan dan dia phuang v6 da't dai va van hoa Ngoai ra cac nhu cau t6i thieu ve nong lam san cho nhan dan trong viing ciing phai dugc dap ung Can eii vao Igi ich sinh hoc, Igi ich kinh te xa hoi tren cac yeu to khi hau, dia hinh, quy da't dai de xac dinh ranh giai va quy mo vung dem cho hgp ly Moi Vuan Quoc gia, moi khu bao ton deu eo quy dinh ve pham vi ranh giai khae nhau phu thuge vao dac diem dia hinh ciia timg khu vue Viing dem phai dam duong dugc cac ehiie nang va nhiem vu sau day:

+ Chiic nang sinh thai: Nham ma rong pham vi sinh song va cu tiii cho cac loai hoang da, phat trien sinh thai viing dem

+ Chiie nang kinh te xa hoi: Viec quan ly, sii dung viing dem nham dap ung yeu cau toi thieu cac san pham nong lam nghiep cho nhan dan dia phuang, de hg khong phai khai thae dat dai, chat don lam san, san ban chim thii trong khu bao ton thien nhien Viec su dung da't dai a day khong dugc gay mau thuan voi he sinh thai tu nhien cua khu bao ve

+ Lam la chan cho khu bao ve, ngan ngiJa su xam nhap tir xa, tii ngoai vao khu bao ton thien nhien

Can eii vao ehiie nang va nhiem vu ciia viing dem nhu tren, Vudn Quoc

cria Cue Phuang da xac dinh viing d%m cua minh la dai dat bao quanh Vudn, each ranh giai Vudn tiir 1 din 3 km Tai khu vue phia Bac ciia Vudn eo tme giao

thong 12 A chay dge theo ranh gi6i ciia Vudn nen pham vi viing dem dugc tinh tii dudng 12 A trdr vao Vudn cho den hd't xa Ngoe Luang Phia dong bac bao gom toan bg xa Y6n Quang, Ky Phii, Van Phuang, Ciic Phuang Phia Nam tii dudng

di Thanh Y6n- tra vao ranh giai cua Vudn va mot phan xa Thanh My Doan nay each ranh gidi cua Vudn khoang 3km Phia Tay va Tay Nam bao gom dia phan cua hai xa An Nghia va Thach Tugng Dia hinh trong ranh giai viing d6m kha phiic tap, doi niii xen ke dong ruong va thuge pham vi cua 15 xa nen viec vach ro chinh xac ranh giai viing d6m cua Vudn con nhieu tranh luan

Hien nay, tinh da dang phong phii ciia he dong thile vat Ciic Phuang ciing dang bi de doa nghiem trong do viec khai thae va sir dung qua miie cua ngudfi dan dia phuang noi day Viec xay dung viing dem xung quanh khu vue bao ve eo

y nghia quan trong giup bao ve nguon tai nguyen thien nhien va phan nao dap ung nhiing nhu cau v6 sii dung cua nguoi dan dia phuang

1.1.2 Dac diem tu nhien viing dem Vuan Quoc gia Cue Phuong

Khu riing nguyen sinh Ciic Phuang dugc phat hien nam 1959 Nam 1962, Thii tudng Chinh phii da ra quyet dinh so 72 TTg ngay 7 thang 7 nam 1962 ve viec thanh lap Vuan Quoc gia (VQG) Ciic Phuang Nhiem vu ehinh eiia VQG Ciic Phuang la: (1) quan ly, bao ve nguyen ven tai nguyen eiia khu riing bao gom bao ve toan bg he sinh thai eon nguyen ven, bao ve va phue hoi cac loai dong thuc vat quy hiem, cac loai dac him eiia Vudn va bao ve cac di san van hoa, thang canh trong khu rung; (2) To ehiie nghien ciiu khoa hgc thuc nghiem va khoa hoc eo ban v6i muc dich bao ton thien nhien; (3) Tien hanh cac dich vu khoa hoe va tham quan du lich; va (4) Phoi hgp vai cac dia phuang xay dung va

bao ve viing dtm cua Vudn

Vudn Qu6c gia Ciic Phuang nam a phia Tay Nam Ha Noi eo toa do dia ly nam trong khoang tii 20^15 d6'n 20^25 vi do Bac, tii 105^31 d6'n 105^41 kinh do Dong each Ha Noi 120 km va each bien Dong 60km Xuoi theo quoc 16 1 A, qua

Dong Van, Phu Ly ghi d^n c^u Gian Khua't, re vao dudng quoc 16 12 qua Gia

Vien, Nho Quan chiing 35 km, gap nhung day niii nhaip nh6 lien mot dai do ehinh la Vudn Quoc gia Ciic Phuang Nam tren dia gidi eiia ba tinh Hoa Binh, Ninh Binh va Thanh Hoa vai di6n tieh la 22.200 ha, VQG Ciic Phuang la mot di^m xanh nho nhoi giiia bon be dan eu d6ng diic ciia khu vue dong bang Bac

Bg Toan bg khu vue Ciic Phuang c6 hinh elip vdi chieu dai khoang 30km, rong 8-10km va dugc ehia ra ba khu vue ehiie nang:

- Khu bao ton nguydn ven: 20.754 ha

- Khu dan eu: 721 ha

- Khu chuyen dung: 734 ha

Nam trong viing dat tao thanh do van dong tao son ky Kimeri (cuoi ky Jura,

diu ky Bach Phan), Ciic Phuang thuoc phiic he da voi Trial tmng, bac Ladoni,

tang Dong Giao eo lien he vdi dang da voi Tay Bde Viet Nam [54; 36] 3/ 4 dien tieh Ciic Phuang la niii da v6i eo do cao tmng binh 350 met d6'n 400 met (dinh cao nha't la 656 met) va thap dan ve hai phia Tay Nam va D6ng Nam Ngoai song

Buoi a phia Tay Nam, Ciic Phuang eon e6 nhieu suoi can eo nu6e vi miia mua,

CO nhieu 16 hiit, hang dong dien hinh cho loai dia hinh Karst Bao quanh Vudn Quoc gia la nhiing canh dong hep xen lan doi niii ciia cac huyen Thach Thanh (Thanh Hoa), huyen Lac Son, Yen Thuy (tinh Hoa Binh) va viing dong chiem triing xen doi niii ciia huyen Nho Quan (Ninh Binh) Viing niii da v6i Ciic Phuang la mot bg phan cua canh cung da v6i Tay Bac -D6ng Nam eiia mien Bac Vi6t Nam chay tii Mge Chau d6'n Ninh Binh Cac day niii chay tit Tay Bac xuong Dong Nam khep lai tao thanh cac thung lung kin ngan each vai dong bang Bac

Bg lam cho Oic Phuang eo mot dieu kien khi hau dac biet Nhiet do binh quan nam 6 day thap hon va lugng mua va do am trong khong khi cao hon cac viing

Da't ciia Ciic Phuang bao gom hai nhom chinh Nhom A la cac loai da't phat trien tren da voi hoac tren cac san ph^m chiu anh hudng Cac bon nat nhieu Trong nhom nay lai eo 4 loai bao gom da't Renzin den, vang xam, vang do tren

da voi va loai da't Macgalit- Feralit vang Nhom B la cac loai da't phat tridn tren da't khong v6i hoac tren cac san pham it chiu anh hudng Cac bon nat va chii yeu

la cac loai da't Feralit vang phat trien tren sa thach, Azgilit va diep thach set Da't nai day eo do toi xop cao tren 50%, c6 nai dat den 80%, eo ham lugng mun Ion, ham lugng set tha'p kha thuan Igi cho su sinh tmdng phat trien ciia cac tham thuc vat

Ciic Phuang c6 khi hau nhiet d6i gio mua Theo ket qua t6ng hgp 15 nam quan trde ciia cac tram khi tugng Ciic Phuang (tram Bong tai trung tam rimg

nguyen sinh, tram Dang nam a riing thii sinh va tram Nho Quan, each rimg

20km), nhiet do trung binh nam eiia Ciic Phuang la 20,6^C trong do nam cao nha't la 21,2^C (1966) va nam thap nhat la 19,9^C (1971) Nhu vay nhiet do binh quan hang nam tuang doi cao va 6n dinh rat thuan Igi cho su phat triSn eiia he thuc vat Lugng mua binh quan hang nam ciia Cue Phuang tuang doi ion bien dong tii 1800mm- 2400mm, do am trong khong khi cao tu 80-90% Miia mua ciia Ciic Phuang keo dai tii thang 4 den thang 11 Day la nhiing thang eo lugng mua tu 100mm tra len Vao mua kho, lugng mua giam ro ret, lugng mua vao thang cao nha't chua dugc 50mm Mua it cong vai nhiet do thap lam cho khi hau Ciic Phuang tuang doi khae nghiet v6 miia kho Vudn Quoc gia Ciic Phuang nam

trong khu vue khi hau nhiet d6i gio miia, chiu anh hudng bai gio Dong Bac vi mua d6ng, gio Dong Nam vi miia he Ngoai ra, trong nhieu ngay he eon eo gio

Lao thoi manh, tuy vay do dieu kien dia hinh, gio sau khi vugt qua cac yen ngua

va hem niii sau vao riing da bi doi hucng ra't nhieu va toe do gio la l-2m/s Nhimg yeu to khi hau tren eo anh huong ra't Ion den he thuc vat va thai vu san xua't ciia ngudfi dan dia phuong khu vue nay

Do dia hinh Karst nen a Ciic Phuang c6 ra't it dong chay tren b6 mat duy

chi CO mOt con s6ng Budi d phia Tay Nam ciia Vudn la c6 nudre quanh nam eon

lai phan Ion la cac khe can chi eo nu6c ve miia mua Vao miia mua, phan Ion nu6c mua dugc iiit vao cac 16 hiit theo he thong suoi ng^m chay ra cac viing bao quanh Vudn c6 the tao thanh cac h6 chiia nudrc -Ion phue vu cho san xua't nong nghiep eiia cac cong dong dia phuang He thong ho Yen Quang (dugc xay dung nam 1968 vai 4 ho chiia nu6c Ion), ho Ngge Luang, Ho Trae da cung ca'p nuac quanh nam tao dieu kien thuan Igi cho eu dan cua cac xa ven Vudn canh tac nong nghiep Ngoai ra xung quanh Ciic Phuang eon ra't nhieu v6 nuac trao ra tu*

he thong suoi ngam trong do phai ki den v6 nuac nong Dong Trao duai chan Qiien Thach Day la v6 nuac nong c6 nhiet do 37-40^C da dugc khai thae di san xua't nuac khoang dem lai nguon Igi cho dong bao a day Song Buoi, doan chay

qua Vudn 4 km la mot mon qua thien nhien ban tang cho mot khu vue niii da v6i

it dong chay nhu a nai day V6i hinh thiic dan thuy nhap dien tmyen thong, nguai Mudng noi day da xay dung cac egn nuac dua nuac ti^r s6ng len tirai cho viing dong mgng Cac egn nuac dugc xay dung bang cac vat lieu san c6 ciia dia phuang nhu buong, g6, day iimg khong ehi mang lai nguon nuac cho dong bao

ma eon thu hiit nhieu du khae tai day thucng thiic, Dong song khong ehi tuai tieu cho eu dan cac xa ven song ma eon la nai de dong vat eo the xuong uong nuac va dong thai mang lai nguon thuy san doi dao cho cong dong Muang sinh song a khu vue nay

Ta't ca cac dieu kien tu nhien do da gop phan tao cho Cue Phuang eo mot

he dong thuc vat tuai tot va da dang

Theo thong ke, he d6ng thuc vat Cue Phuang bao gom

- Thuc vat bac cao c6 mach: 1984 loai

- Dong vat c6 vii: 88 loai trong do c6 38 loai doi

- Chim: tren 300 loai

- Luong cu: 17 loai

- C6n trung: tr6n 1800 loai

(so lieu thong ke cua Yuan Quoc gia Cue Phuang)

Ciic Phuang la kieu riing kin la rong thudng xanh mua nhiet d6i dien hinh cho nhiing viing tha'p a mien Bac Viet Nam, trong khu vue nhiet d6i gio miia

D6ng Nam A v6\ thanh phan chii yeu la cac cay than go cao Ion mge thanh nhieu

tang tan Do dac diem dia hinh dac biet la c6 hai day niii song song khep dan lai tao thanh the ngo hem, Ciic Phuang da dang tay don nhan luong thuc vat tu bon phuang tu dong vao day Vai dien tieh la 22.200ha, nho hon dien tieh mien Bac gan 700 lan va nho hon dien tieh ca nuac la 1500 lan nhung he thuc vat Ciic Phuang chiem mot ty le kha Ion: 76,6 %s6 hg - 48,6% so ehi -30% so loai eiia mien Bac va 68,9% so' hg- 43,6 % so ehi- 24,6 % s6' loai eiia Viet Nam Vai thanh phdn thuc vat phong phii va la nai gap go eiia nhieu luong thuc vat Cue

Phuong xiing dang la phong tieu ban song phue vu cho viec tham quan, nghien

ciiu khoa hoc, hgc tap cho cac nha khoa hoc a khap nai

He dong vat cua Ciic Phuang ciing het siic phong phii va da dang Chuong

trinh nghien ciiu vi Dai cua du an bao ton Ciic Phuang da thong ke dugc tai 38

loai dai sinh song trong Vuan trong so do eo nhung loai mai c6 gia tri khoa hgc cao Va Ciic Phuang tra thanh diem nong ve da dang dai thuge bac nhat khu vue chau A Ben canh do, Ciic Phuang con la moi trudng song cho nhidu loai thii dac hihi va CO nguy ca tuyet chiing cao nhu voge mong trdng, cay van, chon muc, soe bung do Ngoai ra con c6 nhiing loai thii Ion nhu bao ga'm, son duong, ga'u ngua, Ign inng Chim a Ciic Phuang rat da dang va c6 nhieu mdu sac Cac loai chim quy nhu ga 16i, ga sao, phugng hoang da't dang ra't edn sir bao ve eiia con

nguai 36 loai chim a day chiem ty le cao, t6i 40% tong so loai kiem ke dugc tren toan quoc tuy nhien s6 lugng ca the it 12 loai chim dugc liet ke trong sach

do Viet Nam Cac ghi chep vi bo sat ciia Ciic Phuang ghi nhan Ciic Phuang eo

17 loai ran trong do c6 nhung loai rdn quy hiem nhu ho mang, ho chiia, cap nong, cap nia, ran luc, tran ga'm Dong vat thuy sinh ciing dang dugc nghien ciiu Of Ciic Phuang Nai day la moi tmdng song t6't cho mot loai ca dac hiin thuge

hg ca Nheo - ca Niee Hang Day la loai ca song of cac hang sau va vao miia mua thi theo dong nuac ra ngoai kiem an

The giai c6n triing lai cang phong phii va da dang v6i han 1800 loai thuge

200 hg va 30 bg Vao thang 4-5, Ciic Phuang nhu rue ra hon bdfi muon ngan canh budm khoe sde

1.3 Dac diem ve dan cu vimg dem

L3J Sitphdn bo dan cu viing dem Vuan Quoc gia Cue Phuong,

1.3,1.1 Phan bo dan cu viing dem Vudn Quoc gia Ciic Phuong

VQG Ciic Phuang nam trong dia phan ciia 15 xa va mot thi tran thuge bon huyen, ba tinh vai dien tieh viing dem la 145 km^ Tong so dan khu vue vung dem la 70.620 khau, 14.132 hg gia dinh, ma phan da dan so la dan t6c Mudng Trong do bao gom ca xa Thach Lam nam trong ranh giai ciia Vudn vai 389 hg

va 2204 khau (tinh den thang 9 nam 1996) v6i 99,8% dan so la nguai dan toe Mudng sinh s6'ng df day tii ra't lau d5i Qua phan tieh 754 bang hoi dugc sii dung trong nghien ciiu kinh te xa hoi eiia du an bao ton Ciic Phuang cho tha'y ca'u tnie dan so thuge dien tre trong do gan mot nira so dan la du6i 15 tuoi va hon mot nua so dan trong d6 tuoi lao dong (tii 15 den 60 tuoi) Su phan bo dan cu tren dia ban viing dem dugc the hien trong bang dudfi day

Bang 2: DSn s6 viing dem Vucm Quoc gia Cue Phuong-1996

Lac Thinh Yen Lac Phu Lai Yen Tri Ngoe Luong

An Nghia Yen Nghiep Thanh M y Thanh Yen Thach Lam

Dan toe Muomg

(Nguon: so lieu thong ke cua 4 huyen vung dim vd so lieu dieu tra cac xd)

Quy mo cac ho of day kha lorn do tap quan thich "dong con nhieu chau" va

tu tucrtig thich con trai cua dong bao noi day Trung binh m6i ho vung nay c6 khoang 5-6 ngudi trong do ho nhieu nhat c6 d6'n 12 nhan khau Huyen Y6n Thuy

la noi CO quy mo ho gia dinh thzfp nhsit v6i 5,2 ngudi/ho, huyen Nho Quan tmng

binh CO 5,5 nguofi/ho, huydn Thach Thanh v6i 5,9 nhan kh^u/ho va huyen eo quy

mo lorn nh^t la huyen Lac Son v6i 6,5 ngu6fi/ho Toe do phat trien dan so d viing

nay ciing kha nhanh chu yeu la do gia tang dan so tu nhien Vao nam 1962, la nam thanh lap VQG Oic Phuang thi toan bo dan so xa Cue Phuang m6i chi eo

500 khau, trong vong 24 nam, dan so tang d6n mile chong mat dat tdi 1240 nguod va hien nay dan so cua xa da phat trien t6i g^n 3000 ngudi Vao nhimg nam 1960, ty 16 gia tang dan so eiia viing la 3,3% va giam d^n xuong 2,8% a nhiing nam 1970 va dang ngay cang giam d ^ do chinh sach k6' hoach hoa gia dinh dang dugc ap dung manh me a nhieu xa Dong thori vai ehinh sach di dan di

lam kinh t€ moi cua nha nu6c vao nhimg nam 1970-1990 hoac do cuoc song qua

kho khan, cac ho nguod Kinh tu cac tinh Ninh Binh, Nam Dinh, Hoa Binh, Thanh Hoa va Ha Noi da di chuyen den vung nay lam cho ty le gia tang dan so eo hoe tang cao a mot so huyen nhu Nho Quan, Yen Thuy lam hinh thanh nen cac lang thuan Kinh hoac Kinh- Muang xen ke a viing nay Su di eu cua nguai Kinh eimg voi cac phuang thuc canh tac tien bo han phan nao lam anh huong den cuoc song cua ngu5i Muang nai day Dan so gia tang nhung dien tieh lai kh6ng tang nen

dan din tinh trang pha rung lam ray a nhieu nai nam nang cao didn tieh dat tren

dau nguai Tuy nhien, do la riing cam nen dien tieh phat them hau nhu kh6ng

dang la bao va chii yeu tap trung a cac xa thuoc phia Tay Bac cua Vuan Dan so

dong nhung dien tieh d^t n6ng nghiep lai han che, binh quan dat nong nghiep tren dau ngudi thap ciing vai phuang thuc canh tac lac hau, nang suat kh6ng cao dan t6i cuoc song d6i ngheo cua nhieu ho dan xung quanh Vudn Xa Thach Lam

CO tdi 2204 nhan khau nhung ehi eo 144,43 ha da^t nong nghiep Nhu vay la m6i nhan khau d day tmng binh c6 khoang 659m^ (1,8 sao) de canh tac Binh quan mong dat nhu vay la qua thap doi vdi mot xa mien niii De cai thien ddi song, ngudi dan nai day khong con each nao han la tr6ng ehd vao nguon tai nguyen

nhien nhien san eo Vah di phat trien kinh t^^ xa hoi cho cac eu dan viing dfm

ehinh la chiec ehia khoa cho vi6c bao ton Vudn Quoc gia Ciic Phuang

1.3.1.2 Ngudi Mu&ng vimg dem Vudn Quoc gia Ciic Phuong

Theo m6t s6 nha nghien ciiu, tu: "Mudng" c6 nghia la tii de ehi mot dia phuang, mot viing, mot khu vue Ngudi Thai va ngudi Mudng hien nay van diing tii "Mudng" de ehi khu vue sinh song eiia minh nhu Mudng Mai (Mai Chau); Mudng Khoi (Lac San), Mudng Vang (Lac Son) Ngudi Mudng thi tu goi minh

la Moi, Mon, Mul, Mual c6 nghia la ngudi Va de phan biet vdi cac dan toe lang gieng, ngudi Mudng tu nhan la "Moi tloong" nghia la ngudi trong, khae vdi ngudi Kinh la "Moi ngoai" eo nghia la ngudi ngoai Va ngudi Kinh sau nay thudng goi ngudi Mudng noi rieng va ngudi cac dan toe thieu so khae noi chung bang tir "moi" vdi y nghia miet thi Dan dan eo le tii Mudng vdi y nghia ngudi d trong Mudng, mot dia vue eu tiii da trd thanh toe danh chinh thuc va dugc sir dung trong cac van ban phap quy cua Nha nude Trong qua khii, ngudi Mudng va ngudi Kinh la mot dan toe dugc cac nha nghien cuu goi la nhom Viet Mudng chung CO nguon goe tu nhom tien Viet Mudng vdi cac nhom Chut (bao gom Rue, Arem, Sach, Nguon ) Trong sudt thdi ky Bac thuoc, nhung ngudi Kinh sinh song d vung dong bang va duyen hai da tiep can vdi nhieu luong van hoa va bien doi nhieu Trong khi do, mot nhom khae sinh song trong cac \aing thung lung chan niii, dia ban phiic tap nen khong tiep can dugc vdi nhi6u luong van hoa

do do it thay doi Dan dan qua thdi gian, nhung each biet nay ngay cang trd nen

xa them va nhom Viet Mudng chung da ehia tach thanh hai dan toe Viet (Kinh)

va Mudng

Ngudi Mudng la mot trong nhiing dan t6e thieu so d6ng nhat d nude ta Tinh den cuoc tong di6u tra dan so nam 1989, ngudi Mudng d nude ta eo 914.596 ngudi phan bo d mot vung doi niii kha rong nam giiia vung ngudi Kinh phia D6ng va ngudi Thai d phia Tay, chieu dai ude chiing 350km, tu Tay Bac tinh Yen Bai den Bac tinh Nghe An va chieu rong khoang 80-90 km Do la dia ban gom toan bo tinh Hoa Binh (397.283 ngudi); cac huyen Ngoe Lac, Thach Thanh,

CSlm Thuy, Ba Thude, Nhu Xuan, Lang Chanh thuge tinh Thanh Hoa (260.904 ngudi); Thanh San, Yen Lap, Tam Thanh tinh Phii Thg(133.198 ngudi); Phu Y6n, M6c Chau, Bac Yen thu6c tinh San La(56.099 ngudi); Ba Vi, Quoc Oai tinh HaTay (19.27 ngudi); Hoang Long (eii) tinh Ninh Binh( 12.721 ngudi); Van Chan, Tran Yen, tinh Yen Bai( 11.072 ngudi) Ngoai khu vue nay, hien ngudi Mudng eon c6 d mot so tinh phia Nam nhu Dae Lac (5275 ngudi) va Dong Nai (2652 ngudi) [12,98]

Xung quanh Vudn quoc gia Ciic Phuang eo khoang 46539 ngudi Mudng chiem 65,9% dan so vung dem Phan Idn cac lang Mudng viing nay thudng dugc thanh lap tir nhimg nam cuoi ciia the ky 19 va nhimg nam dau the ky 20 Vao nhimg nam nay, quy mo eiia mot lang eon kha nho vdi khoang 5-7 ndc nha va vai chue nhan khau Dan da, do tu tudng thich "dong con nhieu chau" va nhu cau can lao dong de khai pha iimg lam mgng nuang dam bao nhu cau luang thuc cho

so lugng ngudi dang tang cao nen dan so eiia cac lang ngay cang tang dan len Them vao do, gia tang eo hoc tu cac vung khae den cung lam tang so nhan khau cua cac lang Vi du nhu xa Ciic Phuang nam 1960 mdi c6 khoang 300 dan den nam 1975 da tang len 1020dan va den nam 1996 dan so da len den han 2000 dan Nhu vay la sau 36 nam, dan so da tang han tmdc gan 7 lan Quy mo trung binh mdi hg la 5,6 ngudi / hg Nhung nam gan day, do cac dia phuang ap dung chat che chinh sach sinh de eo ke hoach cua Nha nude nen mire do gia tang dan

so' vung da chung lai dudi 2% nam Phan bo dan cu khong diu tap trung nhieu d

cac lang tmng tam xa (mdi gia dinh each nhau 10-15m )va lii rac d cac lang xa (tiit300m-l km)

Ve nha ciia: nha san la ng6i nha tmyen th6hg ciia ngudi Mudng va eiia nhieu

cac dan toe it ngudi khae d Viet Nam Nha san ciia ngudi Mudng thudng dugc xay dung tua lung vao mil va quay mat ra phia dong mgng Cau tiiic nha bao

na'u cam Can nha nay thudng dugc lam kien cd vdi cac cot gd to, chae chan Cac tam vach cung dugc lam bang g6 d£y tuy nhien d nhiing nha chua eo dieu kien

thi ngudi ta diing tre, niia di dan thanh cac tam phen lam vach San nha ciing

dugc lam bang gd hoac cac tam vau dap giap Sat ben canh nha ehinh, ngudi Mudng lam them mot nha phu Can nha phu nay noi lien vdi ngach ciia nha ehinh va dugc lam ra't sa sai Day la nai dugc diing de trii nude an va ma rau Xung quanh nha ehinh cd kha nhieu cua so lam cho can nha trd nen sang han Cau thang dugc thiet ke de khi bude len het 9 bac, ngudi ta se khong bude ngay vao nha ma phai bude qua mot hang hien ngan, nho dan ra cho de nude iiia chan Ngudi Mudng bao gid ciing riia chan sach se tmde khi bude vao nha Dudi gam

san, ngudi ta quay thanh tung goe de nuoi nhdt ga vit; tiii* gd, ciii; quan tai gd

ehuan bi san cho ngudi gia Nhimg gia dinh kha gia thi hg dung gdm san lam noi

de xe dap, xe may, may say xat Tii lau, trau bd da dugc nuoi d chuong rieng nhung ngudi Mudng thudng lam chuong trau d dau ngo, khdng may khi dgn dep nen ra't ma't ve sinh Cac can nha kieu nay con dugc tha'y nhieu d xa Thach Lam (Thach Thanh), An Nghia, Yen Nghiep (Lac Son), Phii Lai, Yen Lac, Yen Nghiep (Yen Thuy) Cac xa eon lai thi hau nhu da chuydn sang cac ngoi nha gaeh hoac da't xay tret theo kieu ngudi Kinh Mot so noi, can nha san dugc ehuy6n thanh cong trinh phu ben canh ngoi nha gaeh vdi san xi mang Idn diing

de phai thde Mot trong nhiing nguyen nhan chii yeu eiia viec chuyen tu: nha sa

xuong nha tret la do gd, nguyen lieu ehinh di dung nha san da kha hiem hoi

Giiia nha nay va nha khae thudng c6 san vudn lien nhau, it c6 rao dau ngan each nhu d mien xu6i Viing Hoa Binh (tiii Da Bac va Mai Chau), va lat it d Bac Thanh Hoa, khoang da't chay quanh nha eo mot hang rao tre vay kin [24,130] Nhung nhirng hang rao nay chii yeu de gin giu hoa mau cho ga vit khoi pha hon

la ranh gidi da't dai giiia nha nay va nha khae

Ve trang phue: Trang phue tmyen thong cua ngudi Mudng tap tmng ehii yeu

vao bg vay eiia dan ba Mudng Bg vay ao nay bao gom mot chiec ao ngdn vdi

mau sac khong sac sa lam chu yeii la cac mau trang, xanh, vang va hong Ben trong ao, ngudi Mudng con mac kem theo mot chiec yem, Bg phan dac sac nha't ciia bg quan ao Mudng ehinh la chiec vay vdi dudng cap hoa van dai dugc khau

d tren dSu vay den Cac hoa tiet hinh hgc tren chiec cap vay Mudng dugc det mot

each nin na ma theo Pho giao su Nguy6n Tii Chi thi "hoa van eo vach lai mot

each kha ro, tuy chua day dii, hoa van tren mat trong dong D6ng Son" [24,12] Ngay nay, nhiing bg vay ao kieu nay thudng chi con dugc cac ba gia d trong viing mac hay la cac bac, cac e6 da lap gia dinh d viing Thach Lam (Thach Thanh) va Lac San (Hoa Binh) Mot so noi, ngudi Mudng diing loai vai hoa det

e6ng nghiep di lam cap vay ciia minh Cac thanh nien Mudng hau nhu khong

eon mac bg qudn ao tmydn thong cua dan toe minh niia, tru mot so tmdng hgp

nhu CO khach den tham quan du lich (theo yeu edu cua khach), hoac di quay

phim, chup anh gidi thieu ve Vudn Quoc gia Ciic Phuang Ngay nay, ngudi Mudng an mac theo loi ngudi Kinh, vua tien Igi trong sinh hoat lan san xuat, viia luon san cd

Ve kinh te: Do sinh song d cac viing thung lung chan niii nen ngudi Mudng

da xay dung cho minh mot nin van hoa dac sac — van hoa thung lung da dang

nhung thong nhat nhu nhi6u tac gia nghien ciiu ve ngudi Mudng da nhan dinh van hoa thung lung dugc coi la cai gaeh noi giiia van hoa niii va van hoa chau

th6 vi mat dong dai va la khdi nguyen cua van hoa liia nude ve mat lich dai

[72,6-10] N6n kinh te cua ngudi Mudng la nen kinh te liia nude dua chii yeu vao thien nhien va mang nang tinh cha't tu cung, tu ca'p Ngoai kinh te nong nghiep thi cac hoat dong hai lugm ciing chiem mot ty trgng dang k6 trong gia dinh ngudi Mudng Cac dich vu, thuong mai nhd ciing dugc tid'n hanh dem lai mot thu

nhap phu cho n6n kinh t6 cua viing Cac dac diem va cac loai hinh kmh te

Mudng vung nay se dugc de cap ty mi d cac chuong sau

Ve thiet che xd hdi: Tmde Cach mang thang Tam 1945, xa hoi dan toe

Mudng la xa h6i phong ki6'n cd phan ehia dang cap chat che Quy toe Mudng ggi

la Lang va binh dan ggi la Dan To chiie eo sd la cac xdm (quel) cd nghia la lang

va cac mudng Trong cac lang thudng chi cd mot hoac hai ddng hg chii yeu la hg Dinh va hg Biii Mot sd hg khae nhu hg Quach, hg Nguydn cd nhung it Lang

CO ranh gidi rieng, mac dii ehi mang tinh ude le nhung dugc tiiiy6n di tmyen lai qua nhieu the he Ngudi Mudng thudng dua vao ddng nude s6ng, suoi, hon da hay goe cay to de phan ehia dia gidi Khu vue da't dai thien nhien chung eiia lang dugc cac thanh vien trong lang biet ro va cac thanh vien lang khae t6n trong Rugng da't cua lang nao thuge quydn sir dung eiia lang do Ngudi dan cua lang nay khong the san xua't tren da't dai ciing nhu thu hai lam tho san tren i-img eiia lang khae Ngudi di eu di nai khae khong eon c6 quyen Igi v^ da't dai d lang

eu niia Neu nhu ngudi lang khae ma xam phcim vao nhiing vung da't eiia lang thi

se gay ra xieh mich hoac tham chi xung dot giQa dan lang va nhiing ngudi vi pham Mudng la don vi t6 ehiie xa hoi bao gom nhieu xdm trong mot thung lung hay nhieu thung liing lien ke nhau Giira cac mudng cd su phan dinh ranh gidi rat

ro ret Nhimg da't dai, dan eu, song suoi, rung niii deu cd gidi han thuge quy6n quan ly ciia mdi mudng Mudng nam dudi sir quan ly, cai tri eiia cac ddng hg

quy toe ma dan Mudng ggi la nha lang Tang lap thong tri nha lang tap hgp thanh nhimg ddng hg phu he va chiem giii cac mudng bao gom lang eun va lang

dao Viing Thanh Hoa ggi la cac dao mudng Lang eun la ngudi quan ly toan

mudng, thudng la eon trai ca ciia nhanh tmdng Thuc te 6ng ta ehi cai quan mot

sd lang tmng tam ggi la chieng Quan ly cac xdm cd lang dao, la nhiing ngudi

em trai hoac la cac nganh thii cua lang eun va phu thuge vao lang eun Giiia cac lang dao thudng cd nhimg tranh cha'p quyen Igi va thdn tinh lan nhau Nhimg lang dao nao cd uy the Idn, dugc nhieu lang dao khae phue tung thi trd thanh lang eun va de duy tri quy6n Igi cua minh, lang eun thudng cu ngudi nha len lang lang dao d cac xdm, cac mudng thay the cho nhirng lang dao thuge mot gia dinh quy tgc khae da bi th6n tinh Dudi lang eun va lang dao la d6i ngii nhiing ngudi

giiip viec dac luc ggi la cac au Cac au nay khong phai la nhirng ngudi thuge tSng Idp quy t6c ma la thu6c tang Idp binh dan Chiie au nay khong dugc the tap ma la

do quan lang chi dinh va nhiing ngudi nhan dugc chiie nay phai lam 16 "khao dan" Hang nam mdi khi nha lang cd vi6c hieu hi thi cac au phai ddng gop Co the phan thanh 3 hang au:

+• Loai au to: gom cd au ca va au gia thugng Cac au nay cd quyen thay lang giai quyet cac e6ng viec trong mudng (trii nhimg viec nhu ehi dinh cac au va phan mgng cho dan)

+ Loai au vira: gdm cd cac au cai nhung, au cai hdu eac au nay cd nhiem vu thi hanh cac lenh eiia lang hay eiia cac au to Cac au nay ciing bi lang va cac au to bde lot, ddng thdi ciing cd quydn hudng phan bieu xen va 16 lat ciia dan

+ Loai au eon: gdm cd au vieng, au hoa Cac au nay la nhirng ke hau ngudi ha

va la day td ciia nha lang

Tuy theo tinh hinh rugng da't, dan sd va uy the cua mdi lang ma bg may au dugc t6 chue to hay ho nhung thong thudng mot xdm cd tii 2 den 5 au true tiep d6n doc dan lam phu phen va ddng gop gao tien cho nha lang Cac au dugc hudng mot dien tieh mgng tuy theo chiie tude cua minh Ddng thdi ciing phai cd nghia vu ddng gop liia gao va nhan cong cho nha lang Ta't nhien nhiing khoan nay se dugc phan bo cho tirng gia dinh trong xdm

D6 duy tri su thdng tri eiia minh, nha lang thudng d6 ra cac quy dinh va bat dan phai phue tiing nhimg quy dinh do Nhimg ai vi pham nhiing dieu luat tren thi se bi phat va Neu nhu lang eun cd viec eudi xin thi lang dao phai ddng gop lo viec an udng va cac au phai lo sam nghi 16 va cac thii edn diing N6'u nhu lang dao cd viec hieu hi thi phai mang bie'u lang eun mot mam Lang eun cd gid

t6 tien thi lang dao phai lo lam cd De'n miia ca'y gat thi phai den lam cho lang

dau tien Dan trong lang cd cd thi phai bi6'u lang mot mam Lang xay nha thi cac

au va dan phai lo ddng gop gd, tre, tranh va gop cong xay dung Lang cd tang thi

cham sde cho nha md cua bd me lang va phai de tang nhu de tang cha me minh Hang nam dan phai ddng gdp liia, ga, Ign, mgu va vai cho nha lang V6 rugng da't, lang la ngudi cd nhieu mgng da't nha't trong mudng Rugng cua lang la

nhung chan mgng tdt nha't, lien bd, gin nude, gdn lang Dan trong lang phai

phue dich, cay ca'y tren mgng lang the hai hinh thiic xau va no Hang nam nhiing ngudi dan dugc lang ehia mgng cho phai de'n ca'y hai cho nha lang tmde ti6n, ngoai ra mdi gia dinh phai eir mot thanh vien di phue dich gia gao, cat cd, lam hang rao cho nha lang 6 ngay Hg phai mang theo liia gao de lam thiic an va c6ng eu de lao d6ng Khi hg ke't thiic cong viec thi lai de'n lugt gia dinh khae Hinh thiic bde lot nay dugc ggi la xau No la hinh thiic lao dong tap the trong do hang tram dan dugc tap tmng de'n lam viec tren mgng no eiia nha lang trong ba ngay lien dudi sir cai quan eiia cac au Nha lang ehi xuat gidng ma eon trau bo va cong eu san xua't thi dan phai mang de'n Mgi ngudi con phai thay nhau den cham nom dam mgng nay Ta't ca hoa Igi d6u thuge ve lang Che do nha lang da

bi tan ra d Nho Quan va Thach Thanh tir trude 1945 trong khi van dugc duy tri 6 vung Hoa Binh den sau Cach mang thang Tam Sau khi mien Bac dugc hoan toan giai phdng (1954), td chiie xa hoi viing dugc eo cau theo lang — xa - huyen — tinh Sau nay dugc bd sung ca'p th6n thay cho dan vi lang Xa hoi dugc quan ly bdi he thdng hanh ehinh thdng nha't trong toan qude bao gdm Hoi ddng nhan dan

la CO quan dci'i dien cho quyen lire ciia nhan dan, Uy ban nhan dan dieu hanh

cong viec hanh ehinh va cd td ehiie Dang uy lanh dao Ngoai ra eon eo cac td chiie khae nhu Thanh ni6n, Phu Nir, Hoi N6ng dan

Ve hon nhan gia dinh: Gia dinh ngudi Mudng la ehii yeu la tieu gia dinh

phu quy6n vdi te bao gia dinh la cha me va con cai ma quyen the tap thuge ve con tmdng Gia dinh Idn ciing eon tdn tai do cac anh em trai lap gia dinh nhung chua ra d rieng Ta't nhi6n, sau mot thdi gian, cac gia dinh kieu nay se dugc phan tach thanh cac gia dinh hat nhan Trong gia dinh ngudi Mudng, vai trd ciia ngudi ehdng, ngudi cha ra't quan trgng Tinh cha't gia tmdng dugc th6 hien kha ro

thudng ngudi cha dieu hanh cac viec Idn trong gia dinh, khi ngudi cha da gia yeu thi giao lai quyen nay cho ngudi con trai ca Ngudi eon trai ca se la ngudi d lai can nha ciia gia dinh va cd nghia vu cham sde cha me gia va thd eiing to tien Nhiing ngudi gia Mudng hiem khi d vdi eon thii Trong tmdng hgp con ca di lam

xa hoac di vdng thi con dau tmdng phai thay ehdng cham lo cho cha me Gia dinh ngudi Mudng ciing dam nhiem cac chiie nang tai san xuat eon ngudi, ehiie nang kinh te, ehiie nang van hoa giao due ehiie nang ton giao, va ehiie nang xa hoi nhu gia dinh cua ta't ca cac dan t6e khae Ve hon nhan, ngudi Mudng thiet lap che do h6n nhan mot vg, m6t ehdng theo nguyen tac ngoai hon tii* lau Nhin chung, trai gai Mudng dugc tu do tim hieu nhau thdng qua nhung budi di lam ddng, nhiing dip sang nha nhau choi hoac nhung dip hoi he Tuy nhien, muon di den ket hon thi phai dugc su ddng y eiia hai ben cha me Tudi ket hon cua ngudi Mudng ddi vdi nam vao khoang 18-20 tham chi 25-30 va nir la 18-20 ddi khi den tan 25 Trai gai Mudng khong ehi ket h6n trong cung mot dan toe ma cac hon nhan hdn hgp dan toe vdi dan toe Kinh ngay cang gia tang Trudc day, dam eudi ciia ngudi Mudng keo dai khoang 4 ngay va an udng kha tdn kem nhirng hien nay, dam eudi da giam xudng eon hai ngay Nha trai phai mang 16 den nha gai gdm mot con Ign 50 kg, 4 thiing gao nep va te (khoang 80kg), 12 banh chung va

70 chai 65 rirgu Co dau v6 nha chong phai mang theo hai gdi, hai chan, man ciing vdi toan bg tu trang eiia minh Sau hon nhan, d6i trai gai se cu trii d ben nha ehdng mot thdi gian rdi ra d rieng

Cac nghi le thd cung: Ngudi Mudng van eon duy tri mot sd phong tuc tap

quan eiia dan toe minh Ddi vdi nghi 16 cong ddng thi cd cac 16 nghi thd thanh hoang lang (J Thanh My, Thach Thanh 16 nay di6n ra vao ngay 18 thang gi6ng

am lich hang nam tai ngoi dinh thon Van Tien thd mot vi tudng thdi Mac Vao ngay nay, dan Mudng d cac xa khae ciing xuoi mang d6'n du rat dong vui Ddi vdi cac nghi 16 tien hanh trong gia dinh thi cd cac nghi 16 thd ciing to ti6n vao

thang 10 am lich, nghi 16 sinh de d nhiing gia dinh mdi c6 chau va nghi 16 tang

ma d nhiing gia dinh cd ngudi than lia ddr Trudc kia, ngudi Mudng phai thuc hi6n ra't nhieu nghi 16 niia do thd lang td chiie Nhiing nghi 16 nay thuc su la ganh nang cho ngudi dan bdi nhiing quy dinh ddng gdp cua thd lang Ngay nay, hau het cac nghi 16 dugc thuc hien ggn nhe trong gia dinh, ehii y6'u la dip d^ con chau hgp mat va li6n hoan vui ve

1J.2 Co sa ha tang a viing dem Vudn Quoc gia Cue Phuong

Ve giao thong: VQG Ciic Phuong each Ha Noi 120km theo dudng bg Tii

Ha Noi d6'n gan edu Gian Khua't re tay phai di th6m 35 km nira se d6'n VQG Ciic Phuang Toan bg con dudng nay d6u dugc trai nhira ra't thuan tien cho viec di lai tham quan du lich ddng thdi ngudi dan viing nay ciing d6 thong thuong buon ban vdi cac viing khae Xung quanh Vudn con ra't nhieu tuyen dudng li6n tinh, li6n huyen ndi lien cac xa viing dem Phia Dong Bac va Tay Bac cd dudng 6 to lien tinh (dudng qude 16 12A) tu Nho Quan den huyen Y6n Thuy, Lac San rdi di Man Diic, Hoa Binh Mot phan dudng da dugc trai nhua, phan eon lai la dudng da't sdi nhieu khi d6 bi ngap lut vao mua mua Phia Tay va Tay Nam cd dudng 6 to tii Lac San di qua phia Tay den huyen Thach Thanh rdi di Thanh Hoa Con dudng nay ehii yeu la dudng da't, mot vai doan cd trai da n6n di lai lat kho khan dac biet

la vao miia nude song Budi dang cao Mang ludi giao thong li6n xa, li6n thon tuy

CO nhung da bi xudng ca'p nang n6, phan Idn la dudng da't ra't lay loi vao miia mua Ngoai ra, nhiing ngudi dan mot sd lang ven song Budi con tan dung loai hinh giao thong dudng thuy tr6n song Hg di lai va ehuy6n ehd hang di mot sd nai bang cac be tre, thuy6n nhd He thdng dudng giao thong vimg nay da dugc phat trien han nhiing nam tmde, nhi^u ki 16 met dudng da dugc tiii nhua Nhieu con dudng hien nay dang bi xudng ca'p nang n6 nhu dudng xa Thanh Y6n, huyen Thach Thanh H6 thdng giao thong d viing d6m nhin chung la thuan Igi cho viec

phat trien kinh t6' Chi tiit mot sd khu vue nhu xa Thanh Y6n, Thach Lam viec

di lai con nhi^u kho khan, luu thdng hang hoa han che, anh hudng tdi san xua't va ddi song ciia ngudi dan

Ve giao due: Giao due la mdt chi tieu eo ban ndi 16n cha't lugng euge song,

trinh do hgc va'n, miie d6 phat trien va trinh do van minh eiia mdi qude gia Trinh

do hgc va'n cao la dieu kien quan trgng d^ eon ngudi phat trien toan dien ve mat nhan thiic, d6 thich nghi vdi su phat trien kinh t6' xa hoi va khoa hgc ky thuat Muon ti6'p can vdi nhiing va'n de mdi eiia thdi dai, dieu dSu ti6n phai tinh d6'n trinh d6 dan tri ciia nhan dan va trinh do chuy6n mon nghe nghiep cua ngudi lao dong Ta't ca cac huyen viing dem VQG Ciic Phuang deu da dugc cong nhan pho cap giao due ti6u hgc va xoa mii chii thejo ti6u ehuan qude gia vdi ty 16 khoang 89% dan sd biet chir Tuy nhi6n, la nhung huyen mien niii vung sau, vung xa n6n

ty 16 mii chir va tai mil chii ciing chiem sd lugng dang ke Huyen Thach Thanh, mot huyen mien mii ciia tinh Thanh Hoa ehi dat ty 16 giao due la 76% trong do

cd tdi 3 xa chua dugc cong nhan dat ehuan qude gia vdi sd ngudi mu chu trong

do tudi 15 den 35 la 422 ngudi va c6 tdi 838 hgc sinh khong den lap {so lieu

thong ke phong giao due huyen Thach Thanh -1996), Cac bac hgc tieu hgc va

tmng hgc ca sd dugc quan tam nhieu hon Ta't ca cac xa deu cd mot trudng ca'p I

va mot tmdng ca'p II vdi sd lugng hgc sinh ngay cang tang cao theo cac nam Va tai cac thon cung xay dung cac tmdng khu le vdi 1-2 phdng hgc cap IV hoac nha tranh de danh cho nhiing hoc sinh be theo hgc cac lap 1-2 Ri6ng xa An Nghia,

xa anh hiing cua huyen Lac San dugc uu ti6n xay dung mot tmdng cap III danh cho hgc sinh tr6n dia ban ciia ehi6'n khu Mudng Khdi xua kia Phan Idn cac phdng hoc la nha ca'p IV Igp ngoi, mot sd it la nha ca'p III nhu Ky Phii, Cue Phuang, van Phuang (huyen Nho Quan), Ngge Luang (Y6n Thuy), An Nghia (Lac Son), va mot sd phdng hgc edn tam bg tranh tre vach da't Hau he't cac

phdng hgc diu da xudng ca'p m6t each tiim trgng nhung chua cd dau tu d^ sua

chiia hoac lam mdi Ban gh6' thi tam du cho hgc 2 ca nhung ciing da hdng hoc

nan Cha't lugng giao due d day ciing da dugc quan tam mot each dang k6 Ty 16 hgc sinh dd tdt nghiep d cac e£p tieu hgc va tmng hgc ca sd la kha cao, khoang 90% tuy nhi6u h^u h6't cac huy6n deu thieu giao vi6n tmng hgc ca sd Nhieu khi, cac giao sinh dugc dao tao day tieu hgc lai dugc dieu vao day cho tmng hgc eo

sd va day trai vdi nghanh hgc n6n anh hudng nhieu d6'n cha't lugng bai giang cho hgc sinh Sd lugng hgc sinh thi giam dan theo cac ca'p hgc Huyen Thach Thanh nam 1996 cd 23.493 hgc sinh tieu hgc, 10.446 hgc sinh tmng hgc eo sd nhung ehi CO 2820 hgc sinh phd thdng tmng hgc hay nhu huy6n Lac Son cd tdi 23.631 hgc sinh tieu hgc nhung chi cd 6669 hgc sinh theo hgc I6n tmng hgc eo sd Ra't nhieu hgc sinh da diing hgc khi hgc het ti6u hgc Do dieu kien song kho khan n6n nhieu gia dinh khong cd dieu kien cho eon em tiep tuc theo hgc Mot sd it hgc sinh khong mudn di hgc niia do khong tim dugc hung thii trong hgc tap ma cac bac cha me ngudi dan toe Mudng khong bao gid bat ep eon cai lam theo y minh Dieu nay ciing dugc the hien trong ket qua dieu tra bang hdi tai 45 thon vung dem ciia du an bao tdn Ciic Phuang Phan Idn nhiing ngudi dan dirge hdi hgc het bac trung hgc ca sd chiem 61 %, ca biet cd nhung xa eo sd dan het tmng hgc CO sd dat tdi tr6n 80% nhu xa Y6n Nghiep, huyen Lac Son va xa Thach Lam, huyen Thach Thanh Trinh do dan tri cua nhan dan vung dem ra't tha'p da anh hudng d6'n cong tac giao due nhan thiic bao tdn va viec tiep thu cac ky thuat canh tac mdi ciing gap khong it khd khan

Ve y te -sue khoe: Cong tac y t6' cham sde siic khde cong ddng d khu vue

vung dem ciing dugc quan tam Ta't ca cac xa deu cd tram xa xa vdi it nha't 2 giudng benh va cd cac can bg y te cd trinh do (y ta) Tram xa xa An Nghia ngoai cac y ta va y sy da cd th6m 1 bac sy ciing lam viec Khu vue mien niii huy6n Nho Quan cd mot phdng kham da khoa vdi 8 giudng benh va 12 y, bac sy Benh vien huyen Y6n Thuy la benh vien tuyen huyen duy nha't ciia khu vue viing dem vdi 50 giudng benh va 72 can bg y bac sy Trang bi y 16' va thude men tuong ddi d£y dii Tuy nhi6n, cong tac y te' mdi ehi diimg d ca'p xa ma chua xudng dugc tdi

ca'p th6n, Chi m6t vai thon la cd can bg y t6' hoat ddng tme tiep trong dan nhung thude men la trang thiet bi edn ngheo nan Ngudi dan d cac thon xa khi cd benh thudng phai di nhieu cay sd mdi d6h dugc tram y t6' cua xa N6'u nhu cd benh thi hau h6't ngudi dan tu chiia cho minh bang cac loai la cay tr6n riing Tiii nhiing tmdng hgp benh nang mdi d6'n tram xa, benh vien Ngoai ra, tai mot sd thon ciing CO thay lang chiia benh Nhiing thay lang nay thudng ket hgp giiia bde thude va ciing bai Hg thudng khong dugc dao tao hoac cha tmy6n eon ndi ma ehii yeu la sau khi nam ma gap than ti6n hoac dot nhi6n khdi benh sau cac tran

dm nang nhu thay lang Phugng thon Tan Thanh (xa Y6n Tri), ba lang En, thon 6t (xa Y6n Lac) Cac phuang thude cua hg ehii yeu la cac cay thude d tr6n rung

do ngudi dia phuang khai thae rdi ban lai Thu nhap ciia cac thay lang tr6n ra't cao nhung hg ehii y6'u chi chira benh cho nhiing benh nhan d nai khae den vi thude eiia hg dudng nhu khong hieu nghiem ddi vdi ba con trong viing Nhin chung, d cac xa vung dem khong xay ra dich benh gi Idn Rai rac ehi cd mot vai benh nhan birdu cd, sdt ret (khu vue Ciic Phuang khong cd vi khuan sdt ret Cac benh nhan mac benh sdt ret ehii yeu la do hg mac phai khi edn d bg doi da ddng quan d vimg cd dich sdt ret),benh ta do dieu kien sdng khong tdt

Ve dien - nifae sinh hoat: Dien va nude sinh hoat la hai trong nhiing chi ti6u

ca ban de danh gia cha't lugng sdng eiia mdi mot cong ddng bdi vi chiing ddng mot vai trd kha to Idn trong san xua't va sinh hoat eiia cong ddng Nhin chung, do dieu kien kinh te khu vue nay edn nhieu khd khan n6n viec phat trien he thdng dien ludi qude gia d day chua dugc ddng d6u Mang ludi dien da den dugc hau het cac xa viing dem thuge Nho Quan, Y6n Thuy, Lac San nhung dudng nhu ehi phii dugc cho nhiing thon tmng tam eiia xa hoac ven cac dudng Idn edn cac thon sau, sat vdi ranh gidi ciia liing thi edn chua tdi dugc do nhiing khd khan ve tai chinh Cdn cac xa viing dem thuge Thach Thanh thi hoan toan chua cd dien ludi Nam 1998, cac cot dien da dugc xay dung tai day nhung cho den nay thi van

chua cd dien D6 dam bao cho nhu edu thap sang eiia minh, d mot sd dia phuang

cd dieu ki6n nguon nude thuan Igi, ngudi dan sii dung cac may thuy dien nhd cd e6ng sua't khoang 0,5 den 1,5 kW/h Cac may thuy dien nay dugc dat d ven suoi, ven thae hoac nai cac md nude chay ra Dieu kien de dat may la ehd dd phai eo mot do doc nha't dinh de cd th^ tao ddng chay tuang ddi manh May thuy dien nhd dugc dat vao giira mot mang nude, ddng nude chay qua mang va lam quay tude bin phat dien Dien dugc chuyen v6 nai ti6u thu qua mot he thdng day dien trdn nhd chang nhang nhit cao qua d^u ngudi mot ehiit d cac thon nay Mot may thuy dien nhu vay dii cung ca'p dien de thap sang hoac xem TV Mot sd hg kha gia hon hoac kinh doanh chieu bang hinh, xay xat thi sii dung may phat dien ca nhan Tuy nhi6n, sd ngudi cd may phat dien cdn ra't it Ngudi dan d day sir dung dien vdi muc dich ehii y6'u la thap sang hoac xem TV, nghe dai Dien diing vao trong san xua't la khong dang ke

Do dac diem dia hinh niii da voi vdi nhieu hang dong, Id hiit, kha nang giir nude kem n6n va miia kho, ngudn nude sinh hoat trd n6n rat khan hiem tai nhieu thon ban Cac ngudn nude dugc ngudi dan su dung bao gdm nude mat nhu nude

ho, song, sudi; nude ngdm nhu nude gieng, nude phun ra d cac vd (md) nude va nude dan tir tren niii xudng qua he thdng mang tre Hien chua cd mot cong trinh nao danh gia v6 cha't lugng eiia ngudn nude trong vung Trong nhung nam vua qua, vdi sir giiip dd cua UNICEF, mot sd be nude sach da dugc xay dung dap ling bude ddu nhu cau sir dung nude d mot sd thon kha khan hiem nude nhu Nga

1, Ky Lao

Ve quan ly hanh ehinh vd an ninh khu vue: Tmde kia td chue xa hoi

Mudng la sir thdng tri cua eh6' do nha lang nhung che do nay da bi tan ra sau Cach mang thang Tam Sau khi mien Bac dugc hoan toan giai phdng (1954), to

chiic xa hoi vung dugc ca ca'u theo lang — xa - huyen — tinh Sau nay dirge bd

sung ca'p thon thay cho dan vi lang Xa hoi dugc quan ly bdi he thdng hanh

ehinh thdng nha't trong toan qude bao gdm H6i ddng nhan dan la ca quan dai

dien cho quy^n luc cua nhan dan, Uy ban nhan dan diiu hanh cong viec hanh

ehinh va cd td chiic Dang uy lanh dao Ngoai ra edn cd cac to chiic khae nhu Thanh ni6n, Phu Nil, Hoi N6ng dan Thon la dan vi hanh chinh d ca'p tha'p nhat Tmdng thon vura la ngudi dai dien cho nhan dan trong thon, do nhan dan bau ra vdi thdi han 5 nam, Tmdng thon ciing ddng thdi la ngudi dai dien ciia chinh quy^n xa tai thon, chiu trach nhiem phd bien mgi chu tmang chinh sach eiia chinh quy6n, d6n dde ngudi dan thuc hien nghia vu cong dan, ket hgp vdi cong

an xa quan ly trat tu tri an trong thon Tuy theo quy mo cua thon ma hgp tac xa dugc xay dung Neu nhu thon c6 quy mo tuong ddi Idn thi mot thon mot hgp tac

xa, neu nhu la thon nhd thi hai ba thon ket hgp thanh mot hap tac xa, Hgp tac xa

CO nhiem vu tu va'n, chuyen giao ky thuat, kinh doanh phan bdn, thude tru sau va gidng, dieu hanh tudi tieu Xa la eo quan quy6n lire cua nha nude d eo sd Co ca'u ciia can bg xa bao gdm mot chu tieh UBND, hai phd chii tieh, mot can bo van phdng, mot can bg dia chinh, mot can bg tai chinh, mot can bg xa doi, mot can

bg hoi cuu chien binh, mot can bg thuong binh xa hoi, mot can bg hoi phu nil, mot can bg hoi nong dan, mot can bg phu trach thanh ni6n, mot can bg mat tran, mot bi thu va hai phd bi thu chi bg Uy ban nhan dan xa lam viec vao ta't ca cac budi ehi6u trong tudn (trii thii bay va chu nhat) Cong tac an ninh trat tu tr6n dia ban kha tdt Mdi mot thon thudng cd mot td an ninh gdm 3 ngudi, ket hgp vdi 3 can bg cong an xa de giii gin an ninh trat tu trong thon Cac te nan xa hoi hau nhu khong cd Tinh hinh an ninh trat tu tdt va on dinh nay la dieu kien tdt de ngudi dan an tam san xua't

1.3 Tieu ket

VQG Ciic Phuang la iiing thudng xanh mua miia nhiet ddi dien hinh tr6n mii tha'p vdi mot he dong thuc vat he't siic phong phii, da dang va la mot ngudn

tai nguyen thi6n nhien h6't siic quy gia cua Viet Nam dang can su bao ve eiia con nguai

Ngudi Mudng da sinh sdng d viing dem Vudn Qude gia Ciic Phuang ciing

da lau va chiem sd lugng Idn tr6n tdng sd cu dan Cu tni d viing thung liing chan niii, ngudi Mudng da xay dung n6n n6n van hoa thung liing —vira da dang — viia thdng nha't, la'y nong nghiep mgng nude lam ngudn sdng chinh B6n canh nhimg thay ddi v6 trang phue, nha cua, ngudi Mudng noi day cdn luu giir nhimg phong tuc tap quan ciia dan toe minh Ciing vdi nhiing dieu kien kha tdt ve eo sd

ha tang va an ninh khu vue dn dinh tao nhiing tien de viing chae cho ngudi dan Mudng trong vung cd th6 dn dinh ddi sdng va ciing hgp tac d6 bao ve ngudn tai nguy6n thi6n nhien- Vudn Qude gia Ciic Phuang