Các tục lệ hôn nhân của người Kinh ở xã Xuân Đỉnh huyện Từ Liêm-Thành phố Hà Nội và sự biến đổi của nó

Đời sống văn hoá..

BỘ G IÁ O D Ụ C V À Đ À O T Ạ O ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Người hướng dẫn khoa học: P G S.T S Lê Sỹ G iáo

ĐAI HỌC QUÔC GIA HÀ NỌ! i

TRƯNG TÂM THÔNG T I N - T H U 'V Ọ i :

-— -J

HẢ NỘI - 2000

Jtlue ỉụo

M ở đáu 1

I T ín h c ấ p t h iế t c ủ a đ ề tài 1

II L ị c h s ử n g h i ê n c ứ u v ấ n đ ề 3

III N g u ồ n tà i l iệ u v à p h ư ơ n g p h á p n g h i ê n c ứ u 4

I V Đ ó n g g ó p c ủ a lu ậ n á n 6

V B ố c ụ c lu ậ n v ă n ố Chương 1 G iới thiệu khái quát về xã X uân Đ ỉnh 8

1 1 T ê n g ọ i v à l ịc h s ử h ìn h t h à n h - 8

1 2 Đ ặ c đ iể m tự n h i ê n 9

1.3 Dân c ư 11

1 4 Đ ặ c đ i ể m k in h l ế - v ă n h o á - x ã h ộ i 12

1 5 T iể u k ế t c h ư ơ n g 1 2 5 Chương 2 Các tục lệ hôn nhân cổ tru yền 26

2 1 Q u a n n iệ m v ề h ô n n h â n 2 6 2 2 C á c t ụ c l ệ tr o n g h ô n n h â n 4 4 2 3 T iể u k ế t c h ư ơ n g 2 7 0 Chương 3 Sự biến đổi của các tục lệ hôn nhân từ sau năm 1945 đến nay 72 3 1 S ự b iế n đ ổ i tụ c l ệ h ô n n h â n th ờ i k ỳ từ 1 9 4 5 đ ế n n ă m 1 9 8 6 7 3 3 2 S ự b iế n đ ổ i c ủ a c á c tụ c lệ h ô n n h â n tr o n g th ờ i k ỳ đ ổ i m ớ i (từ 1 9 8 6 đ ế n n a y ) 9 4 3 3 T iể u k ế t c h ư ơ n g 3 1 0 4 Chươn 2 4 M ột vài so sánh bước đầu giữa hôn nhân của người V iệt vói ngưòi H à n 106

4 1 V à i n é t v ề h ô n n h â n t r u y ề n t h ố n g c ủ a n g ư ờ i H à n 1 0 6 4 2 V à i n é t v ề h ô n n h â n h i ệ n n a y 1 2 2 4 3 T h ử s o s á n h g iữ a h ô n n h â n n g ư ờ i V i ệ t v à n g ư ờ i H à n 1 2 5 4 4 T i ể u k ế t c h ư ơ n g 4 1 3 2 K ết luủn 134

T ài liêu tham khảo 138

D anh sá ch những người cung cấp tài l i ê u 143

tr ìn h đ ó t h ư ờ n g c h ỉ đ ề c ậ p đ ế n c á i c h u n g m à ít đ ề c ậ p đ ế n s ắ c th á i đ ịa

p h ư ơ n g V i ệ c n g h i ê n c ứ u t ụ c lệ h ô n n h â n ở m ộ t đ ịa p h ư ơ n g c ụ t h ể là

c h ú n g t ô i m u ố n h ư ớ n g tớ i t ín h đ a d ạ n g tr o n g tậ p t ụ c h ô n n h â n c ủ a n g ư ờ i

V i ệ t từ x ư a đ ế n n a y

n iệ m h ô n n h â n lẫ n c á c lễ th ứ c t iế n h à n h S ự tư ơ n g đ ồ n g tr o n g v ă n h o á

t r u y ề n t h ố n g là t iề n đ ề l ịc h s ử đ ể lă n g c ư ờ n g s ự h ợ p t á c g iữ a h a i d â n t ộ c

II LỊCH SỬ NGHIÊN c ứ u VÂN ĐỂ:

III N G U Ổ N T À I L IỆ U VÀ PH Ư Ơ N G PH Á P N G H IÊ N CỨU:

1 N guồn tài liệu:

- N ô n g n g h i ệ p ở X u â n Đ ỉn h c ũ n g đ a n g c ó s ự t h a y đ ổ i m ạ n h Đ â y

là v ù n g n ằ m tr o n g q u y h o ạ c h đ ô thị H à N ộ i tư ơ n g la i n ê n đ ấ t d ù n g c h o

n ô n g n g h i ệ p n g à y c à n g b ị th u h ẹ p S ự c h u y ể n d ịc h c ơ c ấ u c â y tr ồ n g đ a n g

từ c â y lú a c h u y ể n s a n g tr ồ n g c â y m à u (r a u ), c â y h o a ( đ à o ) c â y ã n q u ả ( h ồ n g x i ê m , v ả i ) đ ể p h á t h u y t h ế m ạ n h đ ịa p h ư ơ n g

Đ ỉ n h ) v à 1 th ô n m ớ i là T â n X u â n

1.4.2.2 Dòng họ các sinh hoạt dòng họ:

D ò n g h ọ đ ư ợ c x e m n h ư là m ộ t t h iế t c h ế p h i q u a n p h ư ơ n g v à c ó v a i trò n h ấ t đ ịn h tr o n g đ ờ i s ố n g là n g x ã

tr o n g t h ô n Đ ó là c á c d ò n g h ọ đ ư ợ c g ọ i là " tiề n h iề n k h a i că n " h a y d ò n g

- H ọ Đ ỗ c ũ n g c ó n h iề u n g ư ờ i n ổ i t iế n g : Đ ỗ B á H iể n là m T h á i y

tr o n g tr iề u L ê C ả n h H ư n g ( 1 7 4 0 - 1 7 8 6 ) , b ỏ t iề n r iê n g m u a t h u ố c c h o

C á c d ò n g h ọ ở đ â y đ ề u c ó n h à th ờ , h à n g n ă m đ ề u c ó s in h h o ạ t

d ò n g h ọ đ ịn h k ỳ t h e o n g à y g i ỗ tổ p -77 - -—

ĐA! HOC GUỎC GIA HÀ NỌI

TRUNG TÂM THŨNG T I N THƯ* VIỂN

1.4.3 Đời sống văn hoá.

C á c d i t íc h l ịc h s ử tô n g i á o n à y từ trư ớ c đ ế n n a y đ ề u đ ư ợ c b ả o tồ n , trù n g tu v à tô n tạ o , là n ơ i s in h h o ạ i v ă n h o á tín n g ư ỡ n g c ủ a n g ư ờ i d â n ở

x ã X u â n Đ ỉn h H iệ n n a y v ớ i q u a n n iệ m "Phú q u ý s in h lễ n g h ĩa " , "trở v ề

I.4 3 4 Đ ờ i sống văn hoá m ớ i:

q u a n tâ m đ ầ u tư T r o n g c á c h ộ i d iễ n v ă n n g h ệ q u ầ n c h ú n g c ủ a h u y ệ n T ừ

L iê m v à c ủ a H à N ộ i X u â n Đ ỉn h đ ề u g ià n h g iả i th ư ở n g c a o N h iề u lầ n đ ộ i

- X ã c ó m ộ t đ à i p h á t th a n h v à c ó h ệ t h ố n g lo a Ir u y ề n th a n h x u ố n g tân c á c th ô n x ó m H ệ t h ố n g tr u y ề n th a n h n a y k h ô n g c h ỉ t h ô n g tin c h o

c h ứ n g tỏ X u â n Đ ỉn h trư ớ c k ia đ ã c ó n h iề u n g ư ờ i đ ư ợ c h ọ c h à n h H iệ n

n a y k h i t iế p x ú c v ớ i c á c c ụ g i à trê n 7 0 tu ổ i n h iề u n g ư ờ i c ó trìn h đ ộ H á n

x â y d ự n g c h ủ n g h ĩa x ã h ộ i, trê n đ ịa b à n x ã X u â n Đ ỉn h đ ã c ó h ệ t h ố n g trư ờ n g h ọ c từ m ẫ u g i á o đ ế n h ế t p h ổ t h ô n g tr u n g h ọ c Ở X u â n Đ ỉn h c ó trư ờ n g c ấ p 1, c ấ p 2 c ủ a x ã v à m ộ t trư ờ n g c ấ p 3 c ủ a h u y ệ n T ừ L iê m đ ó n g trên đ ịa b à n x ã X u â n Đ ỉn h Đ â y là m ộ t tr o n g h a i trư ờ n g c ấ p 3 ( p h ổ t h ô n g tru n g h ọ c ) đ ầ u t iê n c ủ a h u y ệ n T ừ L iê m

Chương 2

C Á C TỤC LỆ HÔN NHÂN c ổ TRUYỀN

2.1 QUAN N IỆ M VỂ H Ô N NHÂN

2.1.1 V ài nét về hôn nhân:

H ô n n h â n là m ộ t k h á i n iệ m b a o g ồ m c á c q u a n n i ệ m v à c á c lễ th ứ c (tụ c l ệ ) c h ứ n g n h ậ n m ố i q u a n h ệ đ ư ợ c t h iế t lậ p g iữ a n a m - n ữ H ô n n h â n

đáng th ì gả, dẫu con không bằng lòng cũng p liả i n à i ép cho p h ả i lấ y mà

thường nhiều k h i cha mẹ gả bán lẫ n cho nhau cũng nên " [ 7 , 6 1 ]

lự a c h ọ n tr o n g tầ n g lớ p c ủ a m ìn h C á c h n ó i "đũa mốc ch ò i mâm son" là

n h ư n g p h ả i t h e o n g u y ê n tắ c " đ ịa v ị x ã h ộ i v à đ iề u k iệ n k in h t ế c ủ a n h à

g á i c ó th ể th ấ p h ơ n n h à trai n h ư n g k h ô n g c ó c h u y ệ n n g ư ợ c lạ i" T iê u

c h u ẩ n " đ ă n g - đ ố i" ở đ â y c h ủ y ế u n h ấ n m ạ n h v ề p h ư ơ n g d i ệ n g i a đ ìn h ,

đ ô i lứ a , c ò n h ọ t ộ c k h ô n g s â u s ắ c lắ m T ấ t n h iê n , tr o n g x ã h ộ i tr u y ề n

th ố n g c ủ a n g ư ờ i V i ệ t h ô n n h â n k h ô n g c h ỉ th iế t lậ p q u a n h ệ n a m - n ữ (v ợ

chồng) q u a n h ệ g iữ a h a i g i a đ ìn h (x u i gia hay tliôn g g ia) m à c ò n t h iế t lậ p

ở m ứ c đ ộ g iữ a c á c d ò n g h ọ Q u y ế t đ ịn h h ô n n h â n d o bô' m ẹ n h ư n g ý k iế n

đ ó "Lấ y v ợ xem tông, lấ y chồng xem g iố n g " là m u ố n n ó i tớ i d ò n g h ọ

- T r o n g t iê u c h u ẩ n " M ô n đ ă n g - h ộ đ ố i" t iê u c h u ẩ n h à n g đ ầ u là

đ ă n g đ ố i v ề g ia c ả n h , v ề đ ịa v ị k in h t ế v à đ ịa v ị x ã h ộ i , trá n h "đũa mốc

mà chò i mâm son". M ộ t c u ộ c h ô n n h â n m à g ia đ ìn h n h à trai v à g á i c ù n g

- Tuổi tác của b ố mẹ cô dâu c h ú r ể c ũ n g đ ư ợ c x e m là t iê u c h u ẩ n

q u a n tr ọ n g c ủ a " m ô n đ ă n g - h ộ đ ố i" T h e o q u a n n iệ m "T riề u đình trọng tước, làng nước trọ n g x ỉ" ( T r o n g T r iề u th ì tr ọ n g c h ứ c tư ớ c , c ò n tr o n g

Đ i ề u n à y c h ứ n g tỏ r ằ n g đ â y là t iê u c h u ẩ n q u a n tr ọ n g th ứ h a i tr o n g

v i ệ c k é n r ể , c h ọ n d â u c ủ a c á c c ụ n g à y tr ư ớ c T h e o c á c c ụ q u a n n i ệ m " vợ

c h ồ n g c ù n g t u ổ i n g ồ i d u ỗ i m à ăn" V i ệ c h ợ p tu ổ i ở đ â y k h ô n g p h ả i là sự

c h ê n h l ệ c h tu ổ i tá c g iữ a h a i n g ư ờ i m à q u a n tr ọ n g là t u ổ i cầm tin h con g ì

( Ý n ó i là h a i n g ư ờ i c ù n g m ạ n h th ổ lấ y n h a u là t ố t)

N g ư ợ c lạ i: " K im p h ù n g k im c h i ế t g h ê th a y

V ợ c h ồ n g x u n g k h ắ c ih á n g n g à y c h ẳ n g y ê n " ( N g h ĩa là v ợ c h ồ n g đ ề u m ệ n h k im c ả th ì x u n g k h ắ c n h a u ).

R i ê n g đ ố i v ớ i n ữ n g ư ờ i ta c ò n c ă n c ứ v à o tử v i đ ể đ o á n đ ạ o đ ứ c , c ố t

c á c h v à h ậ u v ậ n c ủ a h ọ N h ữ n g n g ư ờ i c o n g á i đ ứ n g v à o n h ữ n g c a n c h i

" đ in h , n h â m , q u ý , g iá p " th ì n g ư ờ i ta c ũ n g k h ô n g h ỏ i T h e o c á c c ụ " tr a i đinh, nhâm, quý, g iá p " th ì tà i, con gá i th ì h a i lầ n đò ", d u y ê n sô' lâ n đ ậ n ,

th ậ m c h í ả n h h ư ở n g đ ế n s in h m ệ n h c ủ a c h ồ n g .

C ó th ể n ó i tiê u c h u ẩ n h ợ p tu ổ i đ ư ợ c c o i n h ư là đ iề u k iệ n c ơ b ả n đ ể tác thành h ô n n h â n Đ ố i v ớ i n h ữ n g g ia đ ìn h ở tầ n g lớ p trên , n h à n h o g ia

th ì h ọ rất c h ú tr ọ n g v ề v i ệ c x e m t u ổ i, tư ớ n g s ố c ủ a n g ư ờ i c o n g á i T ầ n g lớp n ô n g d â n tu y k h ô n g n ặ n g n ề , n h ư n g c ũ n g k h ô n g x e m n h ẹ v i ệ c s o tu ổ i.

T r ê n là h a i t iê u c h u ẩ n c h u n g đ ố i v ớ i n h à trai lẫ n n h à g á i N h ư n g trên th ự c t ế n g ư ờ i ta c h ỉ tu â n th ủ c h ặ t c h ẽ v à đ ầ y đ ủ v ớ i v i ệ c c h ọ n d â u ,

T iê u c h u ẩ n tứ đ ứ c n h ư trên c h ủ y ế u đ ư ợ c h iể u v à đ ư ợ c Ih ự c h iệ n

tr iệ t đ ể ở tầ n g lớ p th ư ợ n g lư u , p h o n g k iế n q u ý t ộ c m à t h ô i V ì c ũ n g c h ỉ ở

c o n c á i, c ô n g v i ệ c đ ồ n g á n g , lo to a n c ử a n h à T h e o n h ư c á c c ụ ở đ â y

q u a n n iệ m l ấ y d â u n h ằ m đ ể " sin h đ ẻ n h iề u c o n c á i đ ể n ố i d õ i t ô n g đ ư ờ n g

v à la o đ ộ n g s ả n x u ấ t, lo to a n v i ệ c n h à c h ồ n g " là c h ín h , " lấ y n g ư ờ i về đ ể làm ă n ". Đ ó c ũ n g là l ý d o v ì s a o trư ớ c đ â y đ a s ố ở X u â n Đ ỉn h v ợ ih ư ờ n g

n h iề u tu ổ i h ơ n c h ồ n g , n h ấ t là đ ố i VỚỊ c á c c ụ l ấ y v ợ lấ y c h ồ n g trư ớ c C á c h

m ạ n g th á n g T á m

Ở m ộ t s ố n ơ i n g o à i "tứ đứ c" n g ư ờ i ta c ò n đ ư a t h ê m t iê u c h u ẩ n

"trinh tiế t" Đ â y c ũ n g đ ư ợ c c o i là m ộ t tiê u c h u ẩ n q u a n tr ọ n g , v ì v ậ y m ớ i

c ó tổ c h ứ c lễ lạ i m ặ t đ ể b iể u th ị g iá trị c ủ a c ô d â u T u y n h iê n , ở X u â n

Đ ỉn h từ rất lâ u l ồ i n g ư ờ i d â n k h ô n g q u a n tâ m đ ế n đ iề u đ ó n ữ a K h i

p h ỏ n g v ấ n n h ữ n g c ụ g ià trê n 7 0 t u ổ i n g ư ờ i ta đ ề u k h ẳ n g đ ịn h ở đ â y

k h ô n g c ò n p h ổ b iế n q u a n n iệ m ấ y

N h ư v ậ y , trư ớ c đ â y k h i tiế n h à n h k é n r ể , c h ọ n d â u n g ư ờ i ta c ầ n

p h ả i q u a n tâ m đ ế n tất c ả c á c t iê u c h u ẩ n trê n , đ ặ c b iệ t là h ô n n h â n c ủ a

tầ n g lớ p c ó đ ịa v ị c a o v ề k in h t ế , x ã h ô ị T u y n h iê n Ir o n g c á c t iê u c h u ẩ n

đ ó th ì tiê u c h u ẩ n liê n q u a n đ ế n đ ô i trai g á i , đ ặ c b iệ t là v ớ i n g ư ờ i p h ụ n ữ

đ ế n h ô n n h â n s a u đ â y

2.1.2.4.1 N am nữ 'ự d o tìm hiểu.

N g ư ờ i ta c h ỉ n g ă n c ấ m c o n trai c o n g á i tìm h iể u " đ ứ n g b ờ đ ứ n g b ụ i" , c ò n

n h ữ n g n g ư ờ i c o n tra i đ ế n tìm h iể u c o n g á i tại g ia đ ìn h c ó s ự c h ứ n g k iế n

2.1.2.4.3 H ô n nhân tliô n g qua m ai m ối.

T r o n g q u a n n iệ m c ủ a n g ư ờ i V i ệ t " m ai m ố i" c ó n h iề u lo ạ i.

c h ọ n đ ư ợ c m ẫ u c o n d â u tư ơ n g la i th ì h ọ th ư ờ n g đ ế n n h ờ m a i m ố i đ ể b iế t

đ ư ợ c ý k iế n c ủ a n h à g á i K ể từ đ ó m ọ i v i ệ c th à n h b ạ i đ ề u d o m a i m ố i

M ộ t h ìn h th ứ c k h á c là g i a đ ìn h c ó c o n đ ế n tu ổ i d ự n g v ợ g ả c h ồ n g th ì n h ờ

" m a i m ố i" đ i t ìm h i ể u h ộ , h ìn h th ứ c n à y k h á p h ổ b iế n ở X u â n Đ ỉ n h

đ ó n g v a i trò g i ớ i t h iệ u b a n đ ầ u , c ò n c á c b ư ớ c t iế p I h e o d o " m ố i lá i" c ủ a

n h à tra i N ế u n h ữ n g n g ư ờ i đ ó c ó u y tín đ ố i v ớ i c ả p h ía n h à trai v à n h à g á i

N g ư ờ i V i ệ t q u a n n iệ m " T r a i tà i th ì năm thê, bảy th iế p ", n g ư ờ i n à o lấ y

đ ư ợ c n h iề u th ê t h iế p m ớ i là n g ư ờ i g i ỏ i g i a n g Ở x ã X u â n Đ ỉ n h h iệ n tư ợ n g

đ a th ê k h á p h ổ b iế n Q u a đ iề u tra th ì c ó đ ế n 3 0 % s ố đ à n ô n g ở đ â y là c ó

2 v ợ , th ậ m c h í c ó n g ư ờ i c ò n lấ y n h iề u h ơ n ih ế H iệ n lư ợ n g đ a th ê p h ổ

b iế n ở X u â n Đ ỉn h n ó i r iê n g v à n h iề u v ù n g k h á c c ủ a n ô n g th ô n n g ư ờ i V i ệ t

đ ư ợ c n g ư ờ i d â n c h o r ằ n g " lấ y n h iề u th ê t h iế p b iể u th ị s ự tài g i ỏ i c ủ a

n g ư ờ i c o n trai" T h ứ n ữ a , lấ y n h iề u th ê t h iế p đ ể lấ y t h ê m " n g ư ờ i là m

c ô n g " ( tă n g t h ê m la o đ ộ n g c h o g i a đ ìn h ) N g o à i ra, c ò n d o tâ m lý t h íc h

đ ô n g c o n ( p h ú c ) " m ộ t c o n m ộ t c ủ a " , đ ặ c b iệ t là tâ m l ý s in h c o n tra i đ ể