Vai trò xã hội của tôn giáo ở Việt nam hiện nay - Một số vấn đề lí luận và thực tiễn

Những vân đề trên đã thỏi thúc tôi đi đến nghiên cứu để tài: "Vai trò xã hội của tôn giáo ở Việt Nam hiên nay - một số vân đề lý luận và thực tiẽn" với hy vọng lam sáng tỏ thèm tư tưởng

BỘ GIẢO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNCÌ ĐẠI HỌC TổNG H< )p HÀ NỘI

'■ Tịtọrtạ ^ỉtxừ ù

VAI TRÒ XÃ HỘI CỦA TỒN GIÁO 9 VIỆT NAM HIỆN NAY

MỘI SỐ VẤN ĐẼ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

và chủ nghĩa duv vật lịch sử.

L U Ậ N Á N P H Ó H Ể N S ỉ K H O A H O C TRIẾT H O C

Người hướng dần khau hại :

N íiu v ể n l ùi T h ư 1 Pho líúo su' 1 rièt học

uy h«r

ịĩỳy

ỉ}ị

V- L l / 4-f~j

MỤC LỤC

1 ra n g

Mo đầu

Chương l : Các quan điểm khác nhau về vai trò xã hội của lon giáo

1 Một sò quan điếm ngoài Mác xít vồ vai trò xã hổi

của tôn giáo và cách tiếp cận cán thiết 10

2 Những phương điộn thể htón vai trò xă hổi của tồn giáo _ 3Ũ

Chương n : Vai trò xã hội của tôn giáo ở Việt Nam hiện nay

2 Vai trò xã hội của tôn giáo trong xã hội Việt Nam _ 8 ỉ

M Ở Đ Ầ U

1 Tính cấp thiết của đề tài righiên cứu

Những nảm cuối cùng của thế kỷ 20 th ế giơi đang diẽn :a những biến động [O lớn về nhiều mặt Ô nhiẻm môi trương, nất cân bằng sinh thái, hiểm hoạ sida v.v đang là những vấn

ié nghiêm trọng đe doạ sự tổn vong của nhân loại Tướng rằng, khi cuộc "chiến tranh lạnh" lắng xuống, con người sẽ có một nền hoà bình và một cuộc sống hạnh phúc thật sự trẽn trần

^ian, nhưng đói nghèơ và kiệt quệ, xung đột và thôn tính vân iiẽn ra liên tục ở nhiểu nơi trẽn thế giới Trong bối cảnh đó

ỉự hồi sinh và gia tăng mạnh mẽ cua các hình thức tôn giáo cũ,

>ự bột phát cừa các hình thức tôn giáo mới lạ như là những

ih ân tố làm phức tạp thêm các qnan he của con người Đả x i ất hiện những xung đột thảm khốc giữa các tôn giáo, giữa tôn giáo và dân tộc như ở Lién Xô (cũ), Nam Tư An Giê Ri, Ápganixtan v.v làm xáo trôn dữ dội đời sống tâm lý, phương hại nghiêm trọng phàm giá- tinh piạng và của cải của con người

Trong xu th ế chung của thời đại, ở nưac ta tcn giáo cũng đang có xu hướng gia tàng, vẻ hình thức các cơ sỏ tôn giao được tu sửa và xày dựng mới khang trang hơn ở bẽn troag sinh hoạt tôn giáo được cải tiến, tuyén truyền iiá o lý được

tang cường, công tác dào tạo chức sác dược dẫỵ manh Ngấm

ngảm hoặc cồng khai đã xuất hiện cuộc chạy đua giành ảnh hưởng trong quần chúng, tìm cách nâng cao vị trí của tôn giáo trong đời sống chính trị, xã hội Trên thực tế, SƯ gia tăng của tôn giáo đã tạo nen những dao động về tâm lý xã hội Đây đó

đã xuất hiện những vụ gây rối tôn giáo ảnh hưởng đến an ninh chính trị xã hội mà ai cũng biết rằng, đằng sau chúng là mưu toan sử dụng tôn giáo như một công cụ đế thưc hiện chiến lược

"diễn biến hoà bình" hòng làm biến dạng chế độ chính trị

Cùng với tôn giáo, các loại mê tín dị đoan đủ màu sắc

"ung trỗi dậy, có nhiều kẻ giả danh tôn giáo đẽ trục lợi,

Rõ ràng là, sự hổi sinh của tôn giáo đã kéo theo nhiều lậu quả xã hội tiêu cực Song nhiều vấn đề mới cũng được đặt

ra để tìm lời giải đáp Đó là:

Tại sao tốn giáo la một hiên tượng xã hội có lúc đã suy

;hoái mà nay lại có khả năng gia tãng và tổn tại làu dài? Phải

;hãng, ngoài những tiêu cực, nó còn có những phù hợp nhất iịnh, đáp ứng một sỗ nhu cầu nào đó của con người, của xã lội? Nếu vậy thì những hợp lý đó là gì? Biểu hiên của chúng

;rong đời sống xã hộ; ra sao? v.v

Những vân đề trên đã thỏi thúc tôi đi đến nghiên cứu để tài: "Vai trò xã hội của tôn giáo ở Việt Nam hiên nay - một số vân đề lý luận và thực tiẽn" với hy vọng lam sáng tỏ thèm tư

tưởng của chủ nghĩa Mác, tư tưởng Hổ Chí Minh về tởn giáo,

lây đó làm cơ sở lý luận để đánh giá vai trò xã hỏi của tôn

giáo trên một sô vấn để mà thực tiẻn tôn giáo hien nay dang

đặt ra

2 Tình hìn h n g h iê n cứu

Như ta biết quan diểm về tôn giáo là một bộ phận hợp thành thế giới quan Mác xít, vì vây đã được Mác-Ảng ghen đề cập đến trong hàng loạt tác phẩm, "Phê phán triết học pháp quyền của Hê ghen (Lòi nói đầu)"; "Gia đình thần thánh"; "Hẹ

tư tưởng Đức"; "Bản thảo h n h tế - triết học 1844"; "Luận cương về Pho* ơ ãc"; "Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản"; "Chiến tranh nông dân ở Đức"; "Lút vicri Phoi ơ bấc và sự cáo chung của triếĩ hoc cổ điển Đức": "Chống Duy rinh"; "Những nguyên

lý của CNCS" Lê nin cũng rất quan tâm đến vấn đề tôn giáo

và bàn tập trung nhất trong tập 12 "CNXH và tôn giáo" và tập

17 Về thái đô của Đảng xã hôi - dân chủ đối với ván đẻ tôn giáo" v.v

Trong các tác phẩm c i a mình, các nhà sáng lập CNXH khoa học đã k ế thừa được truyền thống vô thần của Chủ nghĩa duy vật Cừ Đê mô crit, xẻnô phan cho đến thời kỳ Ánh sáng mả đặc biột đạt đến đỉnh cao trong Chủ nghĩa d’jv vật của Phoi ơ bắc, M Í C đã k ế thừa luận đicm của các tién bối là: con người sáng tạo ra tôn giáo chứ không phải tôn giáo sáng tạo ra con người, đổng thời Ồng đã khắc phục môt cách có cơ sở những hạn chê của hình thái ý thức xã hội này Bằng phương pháp duy vật bièn chứng, lần đầu tiên Ông đã vạch rõ nguón gốc thật sự làm phát sinh tôn giáo, xác định bản chất và vai trò xã hội của nó! Chủ nghĩa Mac cho rằng tôn giáo là một hình thái

ý thức xã hỡi đac thù, phản inh tòn tại xã hội mổt cách hư ảo,

:uyên tạc Nó đã giam cầm con người trong niểm tin ở các lực ượng siêu nhiên, làm mềm yếu nghị lực của họ Nó khưyẻn

•on người phải quỳ gối trước các lực lượng thần thánh và vì f’ậy đã hạ tháp tính tích cực xã hội của con người Đặc biệt khi

ôn giáo tham gia vào he tư tưởng của các giai cấp thống trị )hản động thì nó đóng vai trò là "thuốc phien ciỉa nhản dân" /à thường là công cụ để nô dịch quần chúng

Cùng với viộc thừa nhận những tiẽu cực của tôn giáo, ihiều chỗ chính Mác, Ăng ghen cũng thừa nhận mổt số tác dụng có ý nghĩa của nố CdC Ông cho rằng, tôn giáo còn là sự 'phản kháng" chống lại sự khốn cùng thực tại, rằng có lúc tôn giáo đóng vai trò là "vỏ bọc rư tưởng", làm chất "liên kết" các tín đổ cùng tín ngưỡng trong những hoạt động chung v.v

Từ khi chủ nghĩa vô thần của Mác xuất hiỗn, người ta đả

có nhiều sự đánh giá rất khác nhau Kè thu của chu nghía Mác thì tìm mọi cách xuyên tạc, và phủ nhận Họ cho rằng lý luận

vô thần Mác xít là biểu hiòn cùa chủ nghĩa vó thần cực đoan, phi nhân tính, vì vậy cần phái gạt bõ Chủ nghĩa xét lại hiện đại thi khẳng định: chủ nghía Mác đã lỏi thời, nó đà bị "thời đại vượt q u a ’’

Ngoài ra, một khuynh hướng nghiên cưu tôn giáo khác ở phương Tây mà đại biểu nổi tiẻng cua nó như Durkheim lại cho tôn giáo là mỏt hình thức tín ngưỡng có lợi cho con người

Các khuynh hướng trên không xét tõn giáo dưới sóc độ bàn thể luận và nhận thức luận Tón giáo ở đó đã được cường

ỉiệu hoá vể vai trò xã hội Đó là đặc điếm chung của triết học /à xã hởi học tư sản hiên đại.

Về phía các nhà tôn gỉáo học Mác xít, việc nghiẻn cứu :ôn giáo đã đạt được một số thành tựu sau:

Thứ nhất: tôn giáo được xem như là đối tượng chung của

;hủ nghĩa vô thần khoa học Vì vậy nó được nghiên cứu khá ỉâu vể nguồn gốc, bẳn chất, và con đường khắc phục Những [uận điẻm quan trọng nhất cua chủ nghĩa Mác về tôn giáo được khai thác, đặc biột về bản chất và những tiêu cực của chúng

Thứ hai: Đã xuất h i | n những công trình nghiên cứu một

số tôn giáo cụ thể, Một số công trình của các học giả Xò viết trước đây đã chú trọng đẽ cập đến vai trò của Phật giáo và Ki

tô g.iáo Nghiẻn cứu các tôn giáo ỏ Viêt Nam đã có các công trình đáng chú ý là: "Vai trò chính trị của giới tu sĩ Phật giao Miền Nam Viột Nam" của Melie - Gai ca dô va Tác phảkĩi này

đã nêu lên vai trò tích cực của Phật giáo Miền Nam khảng định nó là một tôn giáo chủ yếu của nhân đốn Cô ncp vói

"Phật giao và vai trò của nó trong đời sống xã hội của các

nước Châu Á (NXB Matxcơva 1974) de đề cập đến quan hê

giữa Phật giáo và chính trị, Phật giáo và Phật từ ở Việt Nam và cho rang, so với Phạt giáo miền Bắc, tính tích cưc xã hỏi của Phật giáo miền Nam cao hơn

Riêng các học giả ở Viẹt Nam:

1 rước 1975 ở miẻn Nam có 2 khuvnh hướng lớn:

M ộ t là: Để cao vai trò của các tôn giáo lớn như Phật,

hiên chúa giáo Chảng hạn ông Đức Nhuận tr o n s "Chuyển

M Ở Đ Ầ U

1 Tính cấp thiết của đề tài n g h iê n cứu

Những năm cuối cùng của thẻ kỷ 20, thế giới đang diẽn

ra những biến động to lớn về nhiẻu mặt o nhiẻm môi trường, mất cân bằng sinh thái, hiểm hoạ sida v.v đang là những vân

đề nghiêm trọng đe doạ sự tổn vong của nhân loại Tưởng rằng, khi cuộc ''chiến tranh l ạ n h ” láng xuống, con người sẽ có một nén hoà bình vá một cuộc sống hạnh phúc thật sự trẻn trần gian, nhưng đói nghèo và kiệt quê, xung đột và thôn tính vẳn điẽn ra liên tục ở nhìểu nơi trẽn thế giới Trong bối cảnh đó

sự hổi sinh và gid tăng mạnh mẽ của các bình ihức tôn giáo cũ, sự1 bọt phát của các hình thức tôn giáo mới ỉạ như là những nhân tố làm phức tạp thêm các quan hê của con người Đã xuất hiện những xung đột thảm khốc giữa các tôn giáo, giữa tôn giáo và dân tộc như ở Lièn Xô (cũ), Nam Tư An Giẻ Ri, Ápganixtan v.v làm xáo trộn đữ dội đời sống tâm lý, phương hại nghiêm trọng phàm giá, tính mạng và của cài của con người

Trong xu thế chung của thời đại, ở nước ta tốn giáo cũng đang có xu hướng gia t&ng Về hình thức các cơ sờ tôn giáo dươu tu sửa và xày dựng mơi khang trang hơn ở bèn trong sinh hoạt tôn giáo được cải tiến, tuyèn truyển aiáo lý được tăng cưởng, công tác đào tao chức sấc được đủv mạnh Ngâm

ngầm hoặc công khai đã xuất hiên cuộc chạy đua giành ảnh hường trong quần chúng, tìm cách nâng 'cao vị trí của tôn giáo trong đời sống chính trị, xã họi Trên thực tế, sự gia tảng của tôn giáo đã tạo nẽn những dao động vể tâm lý xã hội Đây đó

đã xuất hiện những vụ gáy rối tôn giáo ẳnh hưởng đến an ninh chỉnh trị xã hội mà ai cũng biết rằng, đầng sau chúng là mưu toan sử dụng tôn gião như một công cụ để thực hiên chiến lược

"diẽn biến hoà bình" hòng làm biến dạng che độ chính trị

Cùng với tôn giáo, các loại mè tín dị đoan đủ màu sắc cùng trỗi dậy, cố nhiểu kẻ giả danh tôn giáo đế trục lợi

Rõ ràng là, sự hổi sinh của tôn giáo đả kéo theo nhiều hậu quả xã hôi tiêu cực Song nhiều vân để mới cũng được đặt

ra để tìm lời giải đáp Đó là:

Tại sao tôn giáo là một hiên tượng xã hội có lúc đã suy

thoái mà nay lại có khi< năng g ii táng và tổn tại làu dài? Phải chăng, ngoài những tiêu cực, nó còn có những phù hợp nhất định, đáp ứng một số nhu cầu nào đó của con người, của xã hoi? Nếu vậy thì những hợp ]ý đó là gì? Biểu hiên của chúngtrong đời sống xã hội ra sao? v.v

Những vấn đề trên đã thôi thúc tôi đi đến nghiên cứu đè tài: Vai trò xã hổi của tôn giáo ở Việt Nam hiên nay - một số vấn đề lý luận và thực tiễn" với hy vọng làm sáng iỏ thêm tư tưởng của chủ nghĩa Mác, tư tưởng Hổ Chí Minh vé tôn giáo,lây đó làm cơ sở lý íuận để đánh giá vai rrò xã hỏi của tôngiáo n ê n một số vấn đẻ mà thực tiẻn tôn giáo hiện nay dang đặt ra

2 Tìn h h ìn h n g h iê n cứu

Như ta biết quan diểm về tôn gHo là một bộ phận hợp thành thế giới quan Mác xít, vì vậy đã được Mác-Ảng ghen đề cập đến trong hàng loạt tác pham, 'Phê phán triết hoc pháp quytii của Hê ghen (Lòi nói đầu)"; "Gia đình thần thánh"; "Hệ

tư tưởng Đức"; "Bán thảo kinh tế - triết học 1844"; "Luận cương vẻ Phoi ơ ắc"; "Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản"; "Chiến tranh nông dân ở Đức"; "Lút vich Phoi ơ bắc và sự cáo chung của triết học cổ điển Đức": "Chống Duy rinh"; "Những nguyẻn

lý của CNCS" Lô nin cũng rat qu£in tâm đến ván đẻ tôn giáo

và bàn tập trung nhất trong tập 12 "CNXH và tôn giáo" và tập

17 "Về thái đo của Đảng xã hôi - dân chủ đơi với vấn đẻ tỏn giáo" v.v

Trong các tác phẩm của mình, các nhà sáng lập CNXH khoa học đã k ế thừa được truyền thống vô thần của Chủ nghĩa duy vật từ Đê mô crít, Xênỏ phan cho đến thơi kỳ Ánh sáng mà đăc biêt đạt đến đinh cao trong Chủ nghĩa duy vật của Phoi ơ bác Mác đã kế thừa luạn điểm của các tiền bối là: con người sáng tạo ra tôn giáo chứ không phai tôn giáo sáng tạo ra con ngươi, đổng thời Ông đã khấc phục một cách có cơ sở những hạn chế của hình thái ý thức xã hội này Bằng phương pháp duy vật bien chứng, lan đầu tiên Ông da vạch rõ nguổn gốc thật sự làm phát sinh tôn giáo, xác định bản chât và vai trò xã hội của nó Chủ nghĩa Mác cho rằng tỏn giáo là mot hình thái

ý thức xã hồi đặc thù phản ánh tổn tại xã hôi mõt cách hư ảo,

xuyên tạc Nó đã giam cầm con ngơừi trong niềm tin ỏ' các lực lượng siêu nhiên, làm mểm yếu nghị lực của họ Nó khuyên con người phải quỳ g ố i rrước các lực lượng thần thánh và vì vậy đã ha thấp tính tích cực xă hội C'ía con người Đặc biệt khi tôn giáo tham gia vào hê tư tuởng của các giai cấp thống trị ph*n động thì nó đóng vai trò là "thuốc phièn của nhản dân"

và thường là công cụ để nô dịch quần chúng

Củng với vidc thừa nhận những tiẽu cực của tôn giáo, nhiều chỗ chính Mác, Àng ghen cũng thừa nhận môt số tác dụng có ý nghĩa của nó Các Óng cho rằng, tôn giáo còn là sự

"phản kháng" chống lại sự khốn cùng thực tại, rằng có lúc tôn giáo đóng vai trò là "vỏ ồoc tư tưởng , làm chất 'liên kết" các tín đổ cùng tín ngưỡng trong những hoạt động chung v.v

Từ khi chủ nghĩa vô thần cúa Mác xuất hiên, người ta đã

có nhiẻư sự đánh giá rất khác nhau Kẻ thù của chủ nghĩa Mác thì tim mọi cách xuyên tạc, và phủ nhận Họ cho rằng lý luận

vô thần Mác xít là biếu niện của chủ nghĩa vô thần cưc đoan, phi nhân tính, vì vậy cần phải gạt bỏ Chủ nghĩa xét lại hiẹn đại thì khẳng định: chủ nghĩa Mác đã lỗi thời, nó đã bị "thời đại vươt 4UH

Ngoài ra, một khuynh hướng nghiên cứu tôn giáo khác ở phương Tây mà đại biểu nổi tiẽng của nó như Durkheim lại cho tôn giáo là một hinh thức tín ngưỡng có lợi cho con người

Các khuynh hướng trên không xét tôn giáo dưới góc độ

bản th ể luận và nhạn thức luận Tỏn giáo ở đó đã được cường

điệu hoá vể vai trò xã hội Đó là đặc điểm chung của triết học

và xã hõì học tư sản hiên đại

Về phía các nhà tôn gi4o học Mác xít, viêc nghiên cứu tôn giáo đã đạt được một số thành tựu sau:

T h ứ nhất: tôn giáo được xem như là đối tượng chung của

chủ nghĩa vô thần khua học Vi vậy nó được nghiên cứu khá sâu vẻ nguồn gốc, bản chất, và con đường khắc phục Những luận điểm quan trọng nhất của chủ nghĩa Mác về tôn giáo được khai thác, đặc biệt về bản chất và nhứng tiêu cực của chúng

T h ứ hai: Đã xuất hien nhửng công trình nghiên cứu một

số tôn giáo cụ thể Một sô công trình của các học giả Xô viết trước đây đã chú trọng để cập đến vai trò của Phật giáo và Ki

tô giáo Nghièn cứu các tôn giáo ở Viột Nam đã có các công trình đáng chú ý là: "Vai trò chính trị ơủa giới tu sĩ Phật giáo Miền Nam Viet Nam" của Melie - Gai ca dô va Tác phàm này

đã nêu lên vai trò tích cực của Phật gỉáo Miển Nam khảng định nó là mỏt tôn giáo chủ yếu của nhân dân Cô nép với

"Phật giáo và vai trò của nó trong đời sống xã hồi của các nước Châu Á (NXB Matxcơva 1974) đã đề cập đến quan hẽ giữa Phật giáo và chính trị, Phật giáo và Phật tư ở Việt Nam và cho rằng, so với A â t giáo miền Bắc, tính tích cực xã hôi cua Phật giáo m.ển Nam cao hơn

Riêng các học giả ở Viẻt Nam:

Trước 1Q75 ở miển Nam có 2 khuynh hướng lưn:

M ộ t là: Đề cao vai trò của các tôn giáo lớn như Phật,

Thiíin chúa giáo Chẳng hạn ông Đức Nhuận trong "Chuyển

hiộn đạo Phật vào thời đại" (NXB Vạn Hạnh - 19õ7) đa thừa anhận vị trí số một củạ Phật giáo trong xã hội Ồng Cao Văn nLnận, một linh mục Thièn chúa giáo có "Bên giòng lịch sử" đã thừa nhận vai trò đặc biệt của Thiên chúa giáo trong xã hội miền Nam trước 1975 Gần đây nhất trong thư trả lởi Bùi Tín ông Trần Văn Anh (2) một cựu sĩ q'jan quân đội Việt Nam nCộng hoà đã tuyêt đối hoá vai trò của Công giáo Việt Nam,xem nó như một lực lượng chính đối lập với Đầng Cộng sản ngót 1 th ế kỷ nay v.v

Hai là: Phê phán vai trò của tôn giáo, đặc biêt vai trò

của Thiẻn chúa giáo trong việc gây ra thảm kịch chiến tranh tàn khốc ở Việt Nam Xu hướng này nhìn chung phản ánh nỗi đau trưởc cảnh tang tóc đè nặng lên dân tộc, song đã bộc lộ cách nhìn phiến diện, xoá nhoà bản chất, xuyên tạc vai trò của Đảng Cộng sản Họ cho rằng nguyên nhàn của thảm cảnh mà dân tộc phải chịu đựng là do từ hai phía: người Công giáo và Đảng Cộng sản như quan diểm trong "Viẽt Nam máu lửa quê hương tôi" của Đỗ Mậu

Ở miền Bắc trước 1975 nghiên cứu tôn giáo nhìn chung chưa được đẩy mạnh, Từ ngày mrớc nhà đôc lập và thống nhất, còng v;èc có tiến triển hơn đặc biệt từ ngày đất nước đổi mới trước yêu cầu của sự nghiệp c^ch mạng, ưước sự bùng nổ của tôn giáo đã có nhiều còng trình nghiên cứu tôn giáo xuất hiện Nhìn chung các công trình nàv đã dựa vào những luận điểm cơ bản của chủ nghĩa Mác vể tôn giáo, đi khá sàu phân tích vai

trò của Phật giáo, Thiên chúa giáo tiong lịch sử dân tộc; phân tích vấn đế đạo đữc tôn giáo; nêu lốn mối quan giữa tốn giáo và chinh tri v.v Nhiều bài viết cho rằng cac tôn giáo trẻn th ế giới cúng như tôn giáo ở Tiệt Nam có nb ều ảnh hưởng tiêu cực song cũng có một số bài viết nêu lẻn' những hợp lý nhất định C i < a tôn giáo, đặc biât là về phương diên đạo đức, và có bài nói rõ, trong điều kiên hien nay, tôn giáo vẫn là nhu cầu khách quan của một bộ phận nhân dân v.v Tư liệu của 2 cuộc hội thảo vể Phật giáo ở Hà Nôi năm 1984 và thành phố Hồ Chí Minh năm 1985 hoặc kỷ yếu ”Một số vấn đề lịch

sử đạo Thlen chúa giáo trong lịch sử dân tộc Việt Nam" cua Viện khoa bọc xã hội và Ban tồn giáo thành phố Hổ Chí Minh xuất bản năm 1988 đã nốu lên quan điểm trên Các bài chuyèn bàn về vai trò đao đức tôn giáo trên các chuyên khảo của các tác giả Ngu>ẽn Hữu Vui, Nguyẻn Đức Lữ đã khẳng định đạo đức tôn giảo có nhiều điếm tích cực Bài "Phật giáo và sợ hình thành nhân cách con người Viêt Nam hiện nay" của giáo sư Nguyễn Tài Thư cũng nêu lèn những đóng góp tích cực cua Phật giáo trong việc hình thành nhân cách, đậc biet giáo dục lòng thương người, thái độ sờng có trách nhiẻm v.v

Bên cạnh sự thống nhất trẽn vẫn còn tổn tại những bất đổng Đặc biỏt là xung quanh luận điểm ”Tôn giáo là thuốc phiện của Nhân d â n ’’ Ngoài ra vẫn còn khác biệt trên một số vẫn đề như phương pháp liếp cận tỏn giáo, như quan hệ giữa tôn giáo và chính trị; tôn giáo và phát triển, như làm sao de có

thể sử đụng những tioh cực C’ia tôn giáo, dùng biửn pháp gì để hạn chế tièu cực của chúng hoặc như là thái độ đối với tôn giáo thế nào là khoa học.t.v

Đây là một công việc phức tạp Với khả nang có hạn tác giả luận án không có tham vong giải quyet mọi vấn để mà chỉ

có thể nêu lên và góp một cách nhìn vẻ một số vấn đề lí luận với thực tiẻn của tỏn giáo hiện nay ở Việt Nam

3 Mọc đích và nhi£m vọ cùa luận án

3.1 Mục đích cua luận án.

Bước dầu vận dụng chủ nghĩa Mác-Lê nin, tư tưởng Hồ Chí Minh để xem xét vai trò xã hổi của tôn giáo ờ Việt Nam hiện nay như tồn giáo và nhận thức, tôn giáo và chính trị, tôn

giáo và đạo đức, tôn giáo V à phát triển.

3.2 Nhiệm vụ của luận án

- Tim hiểu nhừng tư tưởng cơ bản cùa chủ nghĩa Mác về vai trò xã hội của tôn giáo

- Neu ra những nét chủ yếu nhất của thực trang tôn giáo hiện nay ở nước ta

- Bước jiầu có sự đánh giá vai trò của tôn giáo ả Việt Nam trên một số lĩnh vực mà thực tiẻn tôn giáo hiên nay đang đặr ra

4 Cơ sở lý lu ậ n và phương pháp n g h i ê n cứu:

Luận án được thực hièn tren Cứ sở:

- Quan diểm của các nhà kinh điển của chủ nghía Mác - Lênin và của Chả tich Hổ Chí Minh.

- Các vãn kiộn của Đảng

- Các tài liệu có liên quan

- Tư liệu điẻu tra thực tế

Phương pháp nghiên cứu chủ yếu là phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử: tổn tại xã hội quyết định ý thức

xã hội, tính độc lập tương đối của ý thức xã hoi, vai trò của

kiến trúc thương tầng xã hội và sự tác động giữa các yếu tô

của chúng với nhau Ngoài ra luận án còn sử dụng một số phương pháp khác như: phân tich - tổng hạp; lịch sử - lôgic; phương pháp so sánh lịch sử điểu tra xã hỏi họcv.v

5 Cái mới khoa học của luận án:

- Trình bày tương đối có hê thống những tư tưởng cơ bản của chủ nghĩa Mác về vai trò xã hội của tôn giáo

- Đánh giá một cách khách quan những tiêu cực và một

số yếu tố tích cực cna tôn giáo trong các quan hè tôn giáo và quá trình nhận thức, tôn giáo và chính trị, tôn giáo và đạo đức, tôn giáo và phát triển Về luận điểm "Tôn giáo là thuốc phiên của nhân dận" mà giới học thuật hiện đdng có nhiều tranh luận, tác giả chứng minh rẳng, "thuốc phiên" là có tính chất

ma tu ý

6 Giá trị sử dọng của luận án.

- Luận án có thể làm tài liêu tham khảo cho các nhà hcạch đinh và thực hiộn chính Snch tôn giáo

- Làm tài liệu tham khảo phục vụ giáng dạy và học tập lý luận ở các trường đại học

7 Kết cấu của luận án.

- Luận án ngoài phần mở đầu, kết luận, thư mục các tài liộu tham khảo,phụ lục, phần nội dung gồm 2 chương, 4 tiết

CHƯƠNG ĩ

CÁC QUAN ĐIỂM KHẤC NHAU VỀ VAI TRÒ XÃ HỘI

CỦA TÔN GIÁO

Từ trư6c đến nav, đã có nhiều cách hiểu khác nhau vể vai trò xá hội của tôn giác Để làm rõ tư tưởng của chủ nghĩa M^c, luận án sẽ đề cập một cách khái quát những quan điểm khác nhau đó và nêu ra cách tiếp cận Mác xít cần thiết đế hiểu đúng vai trò xã hội của tôn giáo

CỦA TÔN GIÁO VÀ CÁCH TIẾP CẬN CẦN THIẾT.

1 Một Số quan điểm ngoài Mác xít về vai trò xã hội của tôn giáo.

Tôn giáo, một sản phẩm lâu đời của lịch sử, một thực thể

xă hội đặc biệt không ra đời cùng lịch sử loài nsư ời mà chỉ

xuất hiộn khi nhu cầu cu ốc sống đòi hỏi, khi c o n người đat đến

trình đỏ tư duy trừu tượng cao Từ khi tõn giáo ra đời, qua

nhiẻu thãng trầm, nó \ ẫ n tổn tại và hiện nay đang cỏ xu hướng

gia tăng Quan nlếm tôn giáo ỉà gì? Vai trò xã hội của chúng ra

sao ? cũng VI vậy thường la không thống nhất và đã diễn ra cuộc đâu tranh quyết liệt kéo dài hàng ngàn năm đến nay ván

chưa kết thúc, Nguvèn nhân của cuộc đấu tranh đó, suy cho

cùng là sự xung đột về ÌỢ1 ích giữa các giai cảp, các tập đoàn

trong xã hội Hay nói cách khác, chính cuộc đấu tranh giai cấp

diẽn ra trên cơ sở những lợi ích khác nhau lả n g u y ê n nhân chủ yếu của cuộc đấu tranh tư tưởng n ố i chung và cu ộ c đấu tranh trên lĩnh vực tôn giáo nói riêng.

Đo những nguyên nhân khác nhau về nhận thức và xã hội, những nhà duy tâm, thần học xem tôn giáo là sản phẩm có nguồn gốc siẽu nhiên Tôn giáo được xem là sản phẩm bâm sinh chứ không phải là hậu quà của sự vận động xã hội, vì vậy

có vai trò sáng tạo ra ỉoài người và xã hỏi, quy địnn hoạt đọng

và kết quả các hoạt động của con người, quyết định số phận của các cá nhân và xu hướng vận động của xã hội Câu chuyên huyền thoai về chúa Giê su và sợ sáng tạo của Đức chúa tròi ra

vũ trụ tiong 7 ngày đêm đã chứng mikih cho quan niệm đó Tình hình trên cũng dễ dàng tìm thấy trong các tôn giáo khác, chỉ có điẻu các đấng thần thánh được gọi dưới những tèn gọi khác nhau mà thôi Như vậy các qưá trình hiên thực được xem như là sợ thể hièn tinh thần, ỷ chi cua các lực lượng thẩn thánh Vì vậy giáo lý tòn giáo là duv nhất đống, và mọi người phíỊÌ có nghĩa vụ vảng phục rriột cách tuyệt đối Con người với

tư cách là chủ thể của lịch sử đã trở thành khách thể của sự biến đổi dưới tác aong của thần thánh,

Quan niêm trẽn là sai lầm, bơi vì nó đã đảo ngược quá trình lịch sở Ở đây lịch sử với tư cách là sản phảm của hoạt động của con người đã bi dâng hiến cho hành động sáng tạo của Thượng đế Tính tích cực xã hộ' nhằm cải biến th ế giới khách quan, cải tạo và biến đổi các quan hệ xã hội - kể cả bản thân con người - đã bị trao cho các lực lượng thần linh có phép mầu nhiẹm Vai trò của con người bị hạ thấp, bị biến thành những sinh vật thụ động, vặn động theo chiếc gậy chỉ huy của thần thánh

Trên lập trường của mình, chủ nghĩa vô thần đã tiến hành cuộc đấu tranh không khoan nhượng chống th ế giới quan duy tàm, thần học Chủ nghĩa vô thần trước Mác đã đạt được nhiểu thành tựu quan trọng mà một trong nhứng tiển đẻ rất cơ ban đã được Mác nhắc lại trong "Phẽ phán triết học pháp quyển của

Hé ghen" (Lời nói đảu): "Căn cứ của sự phê phán chống tôn giáo là: con người sjng tạo ra tôn giáo chứ tôn giáo không

sáng tạo ra con người" (311 - tr 13)

Phê phán chủ nghĩa duy tâm và ứíSh học, chủ nghía vô thần trước Mác đã giải thích cơ sở làm phát sinh tôn giáo Tôn giáo được hiểu ỉà sản phẩm của sự ngu đốt của con người trước

tự nhiên "Đặc biột kâi chết làm nảy sinh ra Sỉí sợ hãi, lò n g tin

vào Thượng đế" - Trích lời nói của Phoiơbắc (271 - tr 51) Hơn nữa, theo Phoiơbắc tôn giáo nay sinh do sự trưu tượng và nhân cách hoá giới tự nbi.ẻn "Và Thượng đế siẽu hình không phẵi là cái gì khác mà là sự tập hợp, là toàn bộ nhưng đặc tính chung

nhất rút ra từ giới tự nhiên Song con người, nhờ vào sức tướng tượng, tức lã chính bằng phương pháp tách rời như th ế khỏi

bản chất cảin tính, kh ỏi vật chất của g iớ i tự nhiên, lại đem giới

tự nhiên biên thành một chủ thể hay là một thực th ể độc lập" (271 - tr 71) kỉiông nghi ngời gì nữa, đó là những cống hiến vô giá vào sự phát triển của chủ nghĩa vô thần

Tuy nhiẻn, chủ nghĩa vỏ thần trước Mác, phẻ phán tôn giáo thuần tuý ở góc độ nhận thức luận nẻn đã dẫn đến sự đối lập cực đoan, trừu tượng giữa ý thức sai lầm và chân lý, giữa tôn giáo và khoa học Tôn giáo dược giải thích như là sự bịa đặt, sự ngu dốt và vì vậy nâng cao dân trí, tăng cường giáo dục được xem là phương tiên chủ yếu để khắc phục Điđơrô, một người trong phái "Bách khoa toàn thư" th ế kỷ 18 ở Pháp đã từng nói: "Nếu như lý tính là của trời cho và tín ngưỡng cũng tương tự như vậy, ngh a là trời cho chúng ta hai vật mà không thể dung hợp được với nhau,., Để loại trừ bế lác đố, cần phải thừa nhận rằng tín ngưỡng là một nguyên lý huyền thoại không tưởng" Ông lập luận tiếp: khoa học thì hướng tới vũ trang cho chúng ta quan niệm đúng vé thế giới, làm cho con người lớn mạnh thêm, còn tôn giáo thỉ chỉ đem lại những điều ảo tưởng, làm cho con người mềm yếu đi

Như vậy, do han chế của lịch sử, chủ nghĩa vó thần trước Mac là chủ nghĩa vô thản không triệt để Ho đã tiến công quyết l i | t vào tôn giáo, phát hiện những tiên cực của chúng

nhưng chưa chỉ ra cơ sở xã hội làm tôn giáo phát sinh và vì

vậy bièn pháp khắc phục tôn íỉiío chỉ thuần tuý tinh thần Chủng ta thây Bauơ và những người "Hê ghen t r ẻ ” ở Đức đã từng quan niẹm: lịch sở là của các hiệp sĩ, của bọn ăn cướp và

ma quỳ Theo Mác: "Quan niệm ấy là thật sự có tính chất tôn giáo; nó giả định bằng con người tôn giáo là con người đầu tiên, từ đó xuất phát toàn bộ lịch sử, và trong trí tưởng tượng của nó, nó thay th ế sự sản xuất hiên thực ra những tư liêu sinh hoạt và ra bản thân đời sống, bầng sự sản xuât có tính tôn giáo

ra những ảo tưỏng" (311 - tr 308) Phoi ơ bắc cũng không vượt khỏi tầm nhìn đó ông trưưt về phía chủ nghĩa duy tâm khi cho rằng lịch sử là sự thay th ế C Ế C tôn giáo khác nhau Tôn giáo hiên tại của xã hội Đức là thứ tôn giáo bịa đặt, phi nhân tính,

vì vậy phải xoá bỏ chủng vả thay thế nó bằng mỏt thứ tôn giáo mới, tôn giáo của tình yêu Phẻ phán Phoi ơ bắc, trong luận cương nổi tiếng của mình, Mác cho rằng: "Phoi ơ bắc xuất phát

từ sự thực là có sự tha hoá về mặt tôn giáo, có sự phân chia thè giới thành hai: t h ế giới tôn giáo tưởng tượng và th ế giới hiên thực, Công viêc của ồng là quy th ế giới tôn giáo trở về cơ sở

th ế gian của nó Nnưng ông không nhận thảy rằng sau khi hoàn thành công việc ấy, cái chủ yếu vẫn còn chưa làm được

Cụ thể là: cơ sỏ thô' gian tự tách rời khỏi bản thân nó, bay lên ttiàỵ mù thành một vương quốc độc lập điẻu đó chỉ có thế giẳi

thích bằng sự tự phân liệt và tự mâu thuẫn của cơ sở t h ế gian

ấy Vậy trước htìt pha- hiểu bản thân cơ sở thè gian trong màu

thuẫn của nó đ ể rổi cách mạng hoá nó một cách thực tiễn b ằ n s

cach bài trừ mâu thuẫn đó Do đó, chẵng hạn môt khi người ta

tìm thấy rằng gia đình ở trần thế là cái bí mật của cái gia đĩnh thán thánh, thì từ nay bản thân gia đình ở trần th ế là cái mà chúng ta phải phê phán về mặt lý luận và phài cải tạo trong thực tiễn bằng cách mạng ( 3 l ĩ - tr 491).

Như vậy, chư nghĩa vó thần trước Mác đã không cho phép vạch ra bức tranh chần thực về tôn giáo và vai trò xã hội của chúng, không đủ sức chỉ ra rằng; tồn giáo là một tất yếu của lịch Sử khi con người còn bất lực trước các mối quan hệ với tự nhiên và xã hội Rằng tôn giáo mang lại cho con người một bức tranh ở dạng xuyên tạc nhưng bản thân nó có những hợp lý nhất đinh

Bên cạnh hai cách tiếp cận trên về tôn giáo, các nhà xã Hội học, triết học Tư sản nghiẻn cứu tôn giáo và vai trò xã hôi của chúng từ góc độ xã hội học Họ đã đi sâu nghiẻn cứu các

biểu hiộn qua các hình thức thờ cúng, nghi lễ, qua các hoạt động củã các tổ chức tôn giáo Kết luận chung được họ rút ra là: tôn giáo là cần thiết cho xã hôi; rằng tôn giáo là cứu cánh, nhờ đó có thể khoả lấp những bất hạnh của cá nhân Tốn giáo

có khả nâng mang lại sự thoả mãn cho con người về nhận thức, đạo đức và tham mỳ, Trong nhiều trường hợp nó là chất men kích thích cho các hoạt động của con người v.v

Học giả nổi tiiìng của trường phái chức nâng là Durkheim (1856 - 1917) cho rằng mọi tôn giáo đeu cần thiết, vì vây nỏ

có lợi Nó là cần thiết và có lợi vì bản thân tôn giáo chứa đựng chàn lý Màu thuẫn giữa bức tranh mà tòn giáo mang lại về thê

giới và bản thản th ế giứi hiên thực chỉ là điểu tưởng tượng Tồn giáo có lợi về mật tâm lý vì nỏ kích thích cảm giác vui sướng, kích thích hành động, nó đáp ứng những nhu cầu tập thể vững chắc mà mỗi xã hội đều có.

Quan điểm của Durkheim rõ ràng đã tách rời sự đánh giá tôn giáo vể mặt nhận thức luận, xoá nhoà ranh giới giừa tôn giáo và khoa học Điều này là biểu hien của chủ nghĩa đa nguyên, chu nghĩa tương đối tuyêt đối rát thịnh hành trong triết học Tư sản hiên đại khi họ thừa nhận mọi lý thuyết đểu chỉ là "xấp xỉ gần đúng" và vì vậy chỉ có tính tương đối

Mót học gia khác của chu nghĩa thực dụng Mỹ là Giê mơ trong "Sự phong phú của kinh nghiêm tôn g i á o ” cho rằng: "Tôn giáo đã đem lại cho cuộc sống sự kiều diễm mới với cái vẻ trữ tình quyến rũ hay là khát vọng của con người vươn đến sự nghiêm khác của chủ nghĩa anh hùng Tốn giáo sinh ra niểni tin vào sự cứu khổ, sinh ra thế giởi tinh thần và ảnh hưởng mạnh đến tinh cảm yêu thưưng" Như vậy Giê-mơ từ chỗ xem tôn giáo như là một hiên tượng bên ngoài xã hội, không thấy hoặc cỏ tình lảng tránh sự liên hệ g ’ửa nó và đời sống xã hội,

vì thế đã quy ton giáo vể vỉêc thoả mãn nhu cầu tâm lý cá nhân, xem nó là hiện tượng tâm lý cíỉa chủ th ế có khả năng thoả mãn các nhu cầu nhân thức, đạo đức và thẩm mỹ

Xem xét biểu hiên của trường phái chức nàng học Tư sản,

ta thày nét nổi bật trong lập luận của họ là từ bỏ truven thống củ'à chủ nghía vô thẩn cấp tìén tb ti cận đại Các tư tưởng gia

Tư sản đã lách viêc xem xét tôn giáo khỏi góc đỏ bần thể và

nhận thức luận, tìm cách ve vuốt, thoả hiệp với tôn giáo Vì vạy vai trò của tôn giáo trên thực te' đà được thổi phổng Tuy nhièn, cũng cần phải thây rằng, nhờ cách tiếp cận này, mót số yếu tố tích cực cầa tôn giáo được phát hiện Điều này như là

sự bổ khuyết, sự phản ứng ỉại cách tiếp cận tổn giáo thuần tuý

về phương diện nhận thức luận

Ngoài cách tiếp cận tôn giáo chủ yỗn như đả nêu, thời gian qua một sô người trơng giới lý luận Mác xít cũng đả lặp lại những hạn c h ế mà các cảch tiếp cận trẽn đã mắc phải

Có mot thời, khi cbủ nghĩa xã hôi trở thành he thống thế giới, những tiêu CƯC của tôn giáo cũng đã bị tuyệt đối hoá Những tư tưởng vừa duy vật, vừa biên chứng của chủ nghĩa Mác đã bị cắt xén tuv tiên Cách nhìn toàn diên tôn giáo được thay th ế bằng những đoạn trích rời rạc Chủ nghĩa Mác về tôn giáo dường như chỉ còn lại trong mổt vài luận điểm: "tôn giáo

là thuỗc phiên của nhủn dân"; rằng: "Chủ nghĩa Mác là chủ nghĩa duy vật Chính vì vậy mà nó cũng đối địch với tôn giáo một cuch quyết ỉiẹt chăng khác gì chủ nghía duy vật của nhóm Bách khoa toàn thư thế kỷ 18, hay chủ nghĩa duy vật của Phoi

ơ bắc (27, tr 578)

Hiên nav, trước sự trỗi rìậy mạnh mẽ của tôn giáo (đặc biệt từ sau 1970), trước sợ khủng hoảng của CNXH và sự thất vọng vào khả nãng giải quyết các vấn đẻ của con người của Cha nghĩa tư bàn thất vọng vào tính duy lý, vào sức mạnh vạn nãng của kỹ thuật, khuynh hướng "hữu khuynh" khi nghiến

cứu tôn giao cu ng đă xuất hiên trở lại Ngườ; ta ca tụng cach

tiep cận tôn giáo I phương diện chức nàng, cố tình quên lãng cách tiếp cận Mác xít, Tôn giáo được xem là vị cứu tinh Ở đâu những xung đột hiỏn thực không giải quyếi được, ở đó tòn giáo có mặt và giải quyết N^ay cả những nhà khoa học lừng danh như Anhxtanh cung tìm cách vẻ với Thượng đế Trẽn các phương diện khác của xã hội như đạo đức, vai trò tôn giáo cúng được đề cao đến mức những cơ sở hiên thực làm nảy sinh các chuán mực đạo đức hầu như không được bàn đến Nhiều người cho rằng, tôn giáo là một hiện tượng văn hoá v.v Chúng ta đổng tình ràng, viẹc nghiên cứu tôn giáo để phát hiện một sô hnrp lý là cần thiết, song cũng không nen từ đó mà

đề cao tôn giáo quá mức đến nỗi làm lu mờ bản chất của chúng Vỉ vậy trở lai cách tiếp cân Mác xít vẻ tôn <ĩiáo là phương thức duy nhất để nhận diện vai trò xã hội của tôn giáo

2, Cách tiếp cận Mác xít vể vai trò xá hội của tcn giáo:

Quan điểm cua chủ nghĩa Mác về tôn giáo có phải là biểu hiện của chủ nghĩa vô thần cực đ o a n 7 Hay không phải là chủ nghĩa vô thần theo quan n-èm của Sajo vutcovic Rajo (65)? Để trả lời các vấn đẽ trẽn, trước hết ta tìm hiểu cách tiếp cận Mác xít vể tôn giáo?

Mọi người biết, chủ nghía Mác ra đời vào nửa thế kỷ thứ

19 do những điểu kiên kinh tế xã hội và tư tưởng nhất d>nh Nó không phải lầ một sản phẩm tuỳ tiên của tư duy mà là sự khác phục một cách có cơ sở những hạn chê của quá khứ Khỏng đổng tình với phương pháp tư đuy siẽu hình và chủ nghĩa duy

vật không triệt để, tiếp thu những tinh hoa của quá khứ và thời đại, Mác đã sáng tạo ra phương pháp day vật biện chứng Với phương pháp tư duy khoa học đó, ông đã đi sâu ngh.ên cứu các quá trình xã hội, phát hiện đúng bẳn chát và qui luật vận động của chúng.

Nghiẻn cứu tôn giáo từ phương diên bản th ể luận Mác đổng tình với những kết luận mà chủ nghĩa vô thần trước đó đã đạt đưọc Đò là viộc thừa nhận: Tôn giáo là sản phảm của con người "Con người sáng tạo ra tôn giáo chứ không phải ngược

lạ i ” (31i - tr l 3 ) Ta nhớ lại, cách đày mấy nghìn năm, nhà vồ thán Xè Nô Phan đã từng khẳng định: thần thánh là do con người bịa đặt ra, vì thần thánh đều được tạo ra theo hình tượng của con người Người như thế nào thì thần thánh như thế ấy, và

" nếu như bò, ngưa hay sư tử có tay và chúng cũng giống như con ngưc i, có th ể vẽ bằng tay của chúng và có thể sáng tạo những tác phẩm (nghệ thuật), thì ngựa sẽ biểu hiện thần thánh của chúng giống như ngựa, bò thể hiện thần thánh của chúng giống như bò; và chúng sẽ vẽ thân thể thần thánh của chúng theo hình hài thân thể của bản thân chúng" (37 tr 14) Phoi ơ

b ắ : trong "Bản chất của đìo Thiên chúa" cũng đổng tình với quan, niem của Xe Nô Phan

Ở đây cần phai thảy rằng Mác đà đi xa hơn chủ nghĩa vô thần của Phoi ơ bắc Phoi ơ bác cho rằng tôn giáo là ,fsự tha hoá" của con người, là sự "nhân cách hoá giói tự nhiên", là sự đánh mất bản chất người" của những con người trừu tượng, phi lịch sử Theo Mác, Phoi ơ bắc đã không thấy được tính lịch

sử, cụ the1’ biếu hiện trong bản chất của con người, không thấy được rằng, con người là sản phẩm của Hch sử và biến đổi cùng lịch sử "Phoi ơ bàc quy bản chất tôn giáo vẻ bản chất con người Song bản chất con người không phải là cái trừu tượng vốn co của mót cá nhân riêng biêt Trong tính hien thực vốn có của nó, bản chất con người là tổng hoà những quan hộ xã hội" (312 tr 442).

Nếu Iihư chủ nghĩa vò thần trước Mác chỉ dừng lại ở chỗ xem tôn giáo là kết qud giản đơn của quá trinh nhận thức, biểu

hũ n sự ngu dốt của trí tuệ: Mác ngược lại, xem tôn giáo là sự phản ánh những điều kiện xã hội nhất định "Nhà nước ấy, xã hôi ấy đã sản sinh ra tôn giáo" Rằng: tôn giáo là "sự phản ánh

sự nghèo nàn của hiẽn thực" (31, tr 14) Lập trường duy vật triẹt để đó đã giúp ông vượt lẽn trẽn tầm thời đại, đưa lại một kiểu mẫu trong việc phân tich tôn giáo và các hiên tượng xã hội Thế giới quan duy vật đã được vận dụng tài tình trong việc giải quyết vấn đề: tôn giáo có trước hay con người có trước ?

Tư tưởng của Mác đã được rút ra từ sự nghiên cứu lịch sử

và được lịch sử chứng minh Tôn giáo không ra đời trước hoạc cung con người Con người chỉ sáng tạo ra tôn giáo khi khả nãng tư duy trừu tượng đạt đến trình độ nhát định nào đó, diẻn

ra dưới động lực của nhu cầu giầi thích th ế giới Vì vay khi nảng lực nhận thuc và cải tạo the giới của con người tảng lẽn khi điểu kiện sinh hoạt vật chấí của xã hội thay đổi thì tôn giáo cũng biến đổi theo Đến khi con người đủ nãng lưc dế

nhận thức và cải tạo th ế giói, lúc đó tôn giáo sẽ mất đi Theo quan niêm đỏ, cả cuộc đời cua Mác dã dâng hiến cho sự

nghìêp giải phóng con người khỏi những bất lực trước tự nhien

và xã họi Mác chủ trương phải tiổu diíỊt cái xã hội trần thế (cội nguồn sinh ra ảo tưởng tôn giáo) cả về mạt lý luận và rhực tiễn, ông kêu gọi phải kéo cuộc đảu tranh chống tôn giáo hướng vào cuộc đấu tranh chống xã hòi trân tục, vì vậy "phê phán thưrmg giới biến thành phê phán cõi trần, phê phán tôn giáo biến th à r h phê phán chính trị" (31, tr 14) Do đó, "nhiệm

vạ của lịch sử sac khi thế giới bẽn kia của chân lý đã mất đi,

là xác lập chân lý của thế giới bôn n à y ” ( 3 11, tr 15)

Như vậy, cách tiếp cận Mác xít về tôn giáo ở phương điện bản thể luận đã bác bỏ huyẻn thoại về sự sáng thế của các lực lượng thần linh, chỉ ra sự lê thuộc của tôn giáo cùng các hình thái ý thức xã hội khác vào tổn tại xã hôi "Như vậy thỉ đạo đức, tôn giáo, triết học và những dạng he tư tưởng khác cùng với các hình thá.i ý thức tương ứng của chúng, liển mất ngay mọi ve độc lập bên ngoài Tất cả những cái đó không có lịch sử, không có sự phát triển: chính con người, khi phát tricn

sự sản xuất vật chất và sự giao tiếp vật chất của mình, đã làm biến đổi, cúng với sự tổn Bại hiện thực của mình, cả tư duy lần sản phẩm tư duy của mình" ( 3 11» tr 277) Lý luận đó vản còn nguyen giá tri trong cuộc đấu tranh ý thức hẽ hiện nav khi các học giả Tư sân, thần học cố tình lảng tránh việc giải quvêt nguổn gốc, vai trò của tôn giáo, lảng tránh viẹc giai quyết vấn đe cơ bản cua triết hơc, Tham vọng thay thê nó bằng

những thuật ngữ mỏi như: "triết học mỏ i , "bàn thể học

mới''v.v , bơm to thổi phổnơ cương điệu hoá vai trò xã hội

CI a tôn giáo

Tiếp cận tôn giáo và vai trò xã hội của chúng trên phương diện bản thế luận, chủ nghĩa Mác còn gắn chặt với viỏc tiếp cận ở phương diện nhận thức luận

Đã từ lâu trong giới thù địch với chủ nghĩa Mác, lý luận tôn giáo Mác xít bị xuyên tạc Họ cho rằng từ chỗ khảng định tính chất xuyên tạc của các biểu tượng tôn giáo, từ chỗ đổng nhất thê giới quan tôn giáo và thế giới quan của giai cấp thống trị, Ix c lột nên chủ nghĩa Mác không hề thừa nhận những mặt tích cực của tôn giáo và vì vậy tìm cách tiêu diệt chúng Ngay từ thơi Mác, Ằng ghen viet "Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản", các học giẳ Tư sản, thần học - như Mác - Ă n g ghen nói -

đã đổng thanh chơ rằng: chủ nghĩa Cộng sản tiêu diệt tự do cá nhân, trong đó cỏ tự do tôn giáo Điều đó được lặp lại nhiều hơn khi Mác, Ăng ghen, Lênin qua đời và đặc biệt khi chủ nghĩa xã hôi rơi vào cuộc khủng hoảng như hiẽn nay Người ta kêu gọi hãy từ bỏ chủ nghĩa Mác từ bỏ các luận điểm vô thần cợc đoan vì chủng đã lỗi thời và không có nhân tính

Phai nhớ rằng, ngniẽn cứu tỏH giáo từ phương diện nhận thức luận đã được chủ nghĩa vô thẩn trước Mác tiến hành Bản chất xu>ỡn tác hư 0 0 của các biểu tượng tôn giáo đã được chứng minh và thừa nhận Mác là ngươi kẽ rhừa và phát triển những tư tương đó mà thôi Song điẻu đó khong quan trọng Van để là cách tiếp cận tôn giáo từ phương diện nhận thức luận

đã cho phép rút ra cách hiểu đúng vẻ bản chất sai lầm, xuyèn tac hiên thực mà tôn giáo mang lại nhờ vậy tính đặc thù của

sự phản ảnh tôn giáo được làm rõ Điẽu nàv giúp ta phân biệt

b ả n c h ấ t c ủ a c á c biểu t ư ợ n g t ô n gÌHO v à c á c t r i t h ứ c k h o a h ọ c -

với tính cách là sự phản ánh chân thực thế giới hiện thực, hay giữa tôn giáo và nghệ thuật, giữa tôn giáo và các liĩih vực tinh thần khác

Xuất phát từ thực tế lịch sử là: trong quá trình hoạt động, con người có nhu cầu phai giải thích thế giới, từ đó những người duy tâm, thần học và những ke 'ing hộ đẩ lờ đi bản chất của các tri thức mà tôn giáo mang iại, họ chỉ khảng định: tôn giảo là một cách giải thích thế giới Khi khoa học chưa phát triển, tón giáo tự nhận mình là người duy nhất có khả nàng giải thích t h ế giới và trên thực tế, suốt ngàn năm thời Trung cổ

đã giữ địa vị thống trị xã hội bằng cách cấu kết với các lực lượng thống trị th ế tục Ăng ghen cho rằng: "Thời Trung cổ đã sát nhập \ à o thần hoc tất cả các hình thức khác của hệ tư tưửng: triết học, chính trị học pháp luật học và đã biến các hình thức ây thành những bộ môn thần học" ( 3 17 tr 89)

Sau đêm trường Trung cổ, khoa học đã bừng dậy, tấn công vào tôn giáo, làm nó mất địa vị độc tôn Khỏna cường được sự phát triển của khoa học, các nhà thần học tỉm mọi cách lợi dụng khoa học giải thích các thành tựu khoa học theo hướng có lợi cho thần học Họ cho rảng có 2 thứ chan ]v chân

lý của lý trí và chân 1> của niẻm tin Khoa học và thần học

không nẽn can thiêp vào nhau Khoa học không th ể lý giai mọi vấn đề mà phải dành chỗ cho sự giải thích thần học.

Như vậy, thần học đã tlm cách chửng minh cho tính hợp

Iv và vi trí xã hội của tôn giáo, chứng minh cho tính không thế sai lầm trong giáo lv tôn giáo, Lập luận đó hiện đang còn chỗ

đứng vì cơ sở nhạn thức và xã hội cL 3 Ĩ1Ó đang tổn tại.

Ta biết khả nàng nhận thức của con người là vô tận- nhưng nó lại có hạn trong mỗi con ngưríi mỗi thời đại lịch sử

cụ thể Không phảj ngay một lúc con người có thể đạt đến chủn

lý khách quan mà đó là một quá trình vô hạn và vĩnh viễrì^Ị Trong quá tiình tổn tại, các thè hộ người liên tục kế tiếp nhau tiến vể phía các lực lượng bản chất Vì vậy, chúng ta đổng tình với quan điêiĩỊ của Lênin khi ông cho rằng: Nhận thức là một quá trình nhờ đó tư duy mãi mãi và không ngừng tiến đến khách thể, rằng đừng quan niệm nhận thức cửa con người là bất đi bất dịch và có sẫn Ăng ghen cũng cho rằng: "Lịch sử của khoa học là lịch sử của sự gạt bỏ dầri dần những điều ngu ngốc đó, hay Ịà của sự thay thế những điểu ngu ngốc đố bằng nhừng điều ngu ngốc mới, nhưng ngày càng ít phi lý hơn " (315 tr 735) Song từ chỗ thừa nhận giới hạn của nhận thức đo những điẻu kiẽn lịch sử quy định để du nhập tư tưởng thần học thi điều đó là đi ngược lại thực tế lịch sử, mong muốn con người có thể đạt đến chân lý tuyệt đối ngay lập tức

Quan niẹm thân học về giới hạn của nhận thức, và sự có mãt của Thượng đ ế ở chỏ khoa học đang bất lực còn rải rác tổn tại ĩrong mỏt số nhà khoa học không nắm vừng phép bicn

chứng Họ dao động trước bà't lực tạm thời của con người và tìm cách đến với Thượna đế, Các nhà vật lý học lừng danh cuố' thế kỷ 19, đẩu ih é k> 20, kể cả Anhxtanh đã từng lúng túng và trên phương diện triết học họ đã trượt v ề phía chủ

nghỉa duy tâm Họ dã bị Lè nin phè phán kịch liệt trong tác pham nổi tiếng "Chủ nghía duy vật và chủ nghĩa kinh nghiệm phe phán"

Hơn nữa lập luận của thần học còn có cơ sở nhàn thức luận mà Lẽ nin cũng đã từng chỉ ra trong "Bút ký triết học", khi nói về cơ sở nhạn thức luận của chủ nghía duv tâm Đó là

sự thổi phổng, bơm to tuyệt đối hoá một mặt, mặt chủ thê và biến chúng thành kẻ sáng tạo Mặt khác, do sự phát triển của lịch sử, do đặc Cíiểm của nhận thức mà con người ngàv càng tin tưởng rằng chính tư duy của mình đẻ ra các quá trình hiện thực

và tin rằng chúng có sự phát triển độc lập Ằng nhen cho rằng: 'Trong thời đại hết sức nguyên thuỷ, tôn giáo sinh ra từ những khái l i ệ m hết sức sai lầm, nguyên thuỷ của con người về tự nhiên bên ngoài xung quanh họ Song bất cứ hẻ tư tưởng nào một khi đa thành hĩnh, đeu phát triển gán liẻn với những vạt liê u , khái niệm đã có và phát triển những vật liệu đó, nếu không thì nó đã khong phải là một hẹ tư tưởng, nghía là một việc làm bằng nhưng tư tưởng dược coi như những thực thế độc

lập, có một sự phát triển độc lập và chi tuân theo những quy

luật vốn có của chúng mà thôi” Ọ l 7 tr.87)

Nghiên cứu đặc điểm của sự phản ánh hiện [hực ta thấy tôn giáo và khoa học đều bắt đầu tứ híẽn rhực Chúng đeu là sự

tổng hợp, sự liên kết các tri thưc cảm tính thông qua sự tướng tượna Song bắt đẩu từ đây 2 lĩnh vưc đi theo 2 con đường khác nhau Khoa học hình thành trẻn sự liên kết khái niệm đã được kiểm chứng, ĩôn giáo được hình thành trên những biểu tượng không được phân tích, ơ đây đối tượng phản ánh được

”ảo h o á ”, th ông qua sụ tiừu tượng biến thành những vị thần Vì

vậy giữa tôn giao và khoa học có nhiểu điểm tương đổng Bản thân tôn giáo , do đó chứa đựng một số tri thức mang tính xác thực Đày là vấn để phức tạp, làm cho cuộc đấu tranh giữa tôn giáo và khoa học gay go, quyết liệt và còn kéo dài

Ngoài các cơ sở trên tôn giáo còn được hình thành, duv trì và liẽn tục tái sinh do sự hạn chế của các quan hê xã hội Trước những quan hê xã hội chằng chịt, phức tạp con ngưòi khôĩig thể nắm bắt và chế ngự được hết, họ thấy bâ’t ỉực và cần thiết phải tưởng tượng ra các vị thần Hơn nữa các tổ chức tôn giáo, các giai cấp thống trị xã hội bao gio cũng có ý thức sử đụng, duy trì tôn giáo như một công cu bảo vẽ lợi ích của mình

Những lý do trẽn làm cho tôn giáo vốn là sự phản ánh xã hội' thiếu tính chân thưc song lại tổn tại như là một hinh thức

có tính hợp lý và ĩầt khó xoá bỏ.

Đáu tranh bác bỏ các biểu tượng tỏn giáo sai lầm, chủ nghía vô thần trước Mác đã góp công lao vào sự phár rriẽn của

khoa hoc Song vì khóntĩ thảv hết cơi rẻ trong nhân thức, tảrn

lý và xã hội của tôn giẩd nên tôn giáo thường được xem như đói lập tuyêt đôi với khoa học nó dược xerr như là sự bịa đặt

sự xuyên tạc giản đơn Chính ở chỗ này là nơi mà thần học phản bác là nơi như học giầ Sajo vutcovic đã nói một phần có lý: chu nghĩa vô thần trươc Mác thực chất không phải vô thần,

Vượt lên han chế của chd nghĩa duy vật cũ, chủ nghĩa Mác bên cạnh việc thừa nhận tính chất sai lam của tôn giáo, đã chỉ ra cơ sỏ hiộn thực làm nó nảy sinh; đổng thời khắc phục

luận vơi phương diộn xa hại học Xem xét chúng thông qua vai trò của các tổ chức tcn giáo, hoạt động C’i a các giáo dân, các nghi lẽ và sự thờ cúng v.v

Trên phương diận tiếp cận này, ngoai những tiẽu cực của tôn giáo, những tích cực đối với xã hội cũng được phát hiện Đây là sự khắc phục một cách có cơ sở cách xem xét tòn giáo thuần tuý ở phương diện nhận thức luận Vì vậy vai trò cửa tôn giáo được nhìn nhận một cách khách quan Nó không chỉ được xem xét như là một hình thai ý thức xã hội thuần tuý mà còn được xem như là một tiểu hệ thống của kiến trúc thượng tầng

xã hội

Gắn chặt 3 phương diộn tiếp cận tôn giáơ trên lâp trường duy vật triệt để chủ nghĩa Mác đã khắc phục cách nhìn tôn giáo theo kiểu thổi phổng, biến nó thành ke có vai trò tuyệt đối hay chỉ đưn giản bác bo nó vì cho rằng nó là sai lầm Cần chủ ỷ là khi tách rời sự riep cận tôn giáo ỏ' phương diện xã hỏi học khỏi phương diện nhận thức luận, có nghĩa chúng ta phủ nhận vai trò cùa việc nhận thức đúng đắn th ế giới, khách quan

Ai cũng biết rằng lịch sử tạo ra con người, và ngược lại con

người lại làm ra lịch sử của mình Song con người làm ra lịch

sử không phải tuỳ tiện mà phải tuân theo những qui luật khách

quan, vốn CI của lịch sử Song điều đố sẽ phụ thược vào năng

lực nhận thức, vào mức độ chính xác của sự hiểu biết của con ngưưi Vì vâv sự gẩn bó trong việc nhận thức vai trò xã hổi của tôn giáo trên cả 3 phương diện phải được hiểu như là một vấn đẻ phương pháp luận riồng, đặc thù mà viộc tách rời một trong 3 phương diện tiếp cận đó sẽ lầm cho sự đánh giá tôn giáo trổ nên phiến diẽn

Để có thể xác đmh đúng đan vai trò xã hòi củ tôn giáo,

lý luận Mác xít còn dựa trén một cơ sở phương pháp luận quan trọng khác Đó là việc phát hiện đúng đản những cơ sở của các

hê thống xă hội làm phát sinh tôn giáo Điẻu này có ý nghĩỉ? to lớn vi nó góp phổn chỉ ra rằng mạc dù tôn giáo có nhiều tiêu cực nhưng nó vản tổn tại và có khả nâng tái sinh Bác bỏ các quan niệm cho tôn giáo Ểà hiện tượng đứng bên ngoài xã hội

vì vậy xem nó có nguồn gốc tư những nhu cầu tâm lý của các

cá nhân hay gán cho tôn giáo những nguồn gốc siêu nhiên, chủ nghĩa Mác cho rằng tôn giáo có cơ sở trong xã hội hiện thực Trong các xã họi đó, con người không thể kiểm soát một cách

tự giác quá trình phát triển lịch sư

Đối diện với thế giới khách quan xa lạ và bí ẩn con

thức dã làm nầv sinh những ảo tưởng về thần linh Ána: ghetì cho rằng "Chính sự lúng tủng - nả) sinh ra từ tĩnh trạng dốt nát phổ biến của người ta lúc đó Khóỉng biết phài làm eì với

linh hổn một khi đã thừa nhận sự tổn tại của linh hổn sau khi thân thế chết đi đã dản đến cái ào tương đáng buổn vè sự bất

tư của cá nhân con người "(317 tr 373) và ông khảng đ'(ih:

"Trong những thời kỳ đầu tiôn của lịch sử, chính những lực lượng tự nhiên là nhửng cái trước tỉẽn được phản ánh như thế" (317 tr.447)

Khi xã hôi xuất hiên giai cAp, ách áp bức giai cấp của các giai cấp thống trị đã dần dần được thần thánh hoá thành những lirc lưựng siêu nhiên Như vậy chĩnh là sự bất lực xã hội của con ngươi lại là nguyẻn nhân quan trọng nhất duy trì sự bất lực trước tự nhiên của họ là cái nhờ nó, sự bất lực của con người được củng cố Vì thế Mác cho rằng: "không phải thần thánh và giới tự nhiên mà chính ngay con người mới có thể tà lực lượng xa lạ đó, lực lượng thống trị con người" ( 3 11 tr 123)

Ở đây nưa, chúng ta thấy chủ nghĩa IV]ác đã vượt bồ chủ nghía duy vật và vô thần trước đố Không phải đã nâng hệ vân

để nhân chủng học - tôn giáo của Phoi ơ bắc lên một trình độ mới (theo quan ni£m của Marcelle Feđele) mà là sự vượt bỏ hoàn toàn nghĩa là đa chỉ ra cái cơ sở hiện thực của sản xuât

và đời sống inà trên đo tôn giáo phát sinh "Nhà nước ấy, xã hội ấy đã sản sinh ra tôn giáo" (31] tr, 14)

1 2 NHỮNG PHƯƠNG DIỆN TIIỂ HIỆN VAI TRÒ XÃ HÔI CỦA

TÔN GIÁO

Như phan trèn dá trình bày, bằng phương pháp tiep cận khoa học, chủ nghĩa Mác đa chỉ rõ nguồn gốc làm tôn giáo

phát smh và bản chất của chung Đó là những cơ sở lý luận và

phương pháp quan trọng để xác định vai trò xã hội của chúng Trong khuôn khổ của luận án, tác giả chỉ đề cập một cách khái quát những luạn điểm quan trọng nhất của chủ nghĩa Mác khi bàn vể vai trò xã hội của tôn giáo với tính cách là cơ sở lý luận chung cho việc xem xét biẻu hiện của nó trong giai đoạn hiện nay ở nước ta

Chúng ta biết vai trò xã hội của tồn giáo chính là bản chất của chúng đươc phát huy tác dụng trong những điều kiên nhất định, trèn những phương diộn nhất định Thông thường được xem xét thông qua hệ thống các chức nãng xã hội cua tòn giáo Vì vây giữa chức nàng và vai trò là không đổng nhất Bởi -

vì thông qua việc thực hiện các chức năng cua mình mà vai trò được biểu lnộn Tuy nhiên sự phân biột đó cũng chỉ tương đối Chàng hạn chức nãng đẻn bù hư ảo của tôn giáo cũng chính là vai trò của chung,

Trước h ế t chủ nghĩa Mác quan niệm tôn giáo như la sàn

phẩm của các mối quan hệ hạn chế của con người, và đổng

thơi như Ịà sư dén bù các mối cu an hè dỏ ." những quan niẽm

sợilech vè thien nhien là cái bo sung cho trinh độ kinh té thap

kem của thời kỳ tiẻn sử, nhưng phần nào cũng là điều kiện và thậm chí là nguvên nhân của trình thấp kém đó" (315 - Tr 736) "Tôn giáo là tiếng thở dài của chúna sinh bị áp bức" (311

ir 14) Điều này có nghid với tư cách là một hiện tượng xã hội đặc thù, tôn giáo thực hiện chức nãng đển bù một cách hư ảo những bất lưc hiên thực của COI1 người Chức nang này làm cho tôn giáo tổn tại hết sưc dai dẵng và làm cho 1 1Ó có một vị trí xã hội đặc biệt Bằng cách tạo ra những hình ảnh lý tưởng một cách giả tạo, trong đó mọi rarời đều đưực giái thoát khỏi những bất lực hiẹn thực nên tôn aiáo dường như làm cho họ được an

ủi và vơi đi những khổ đau thực tại

Như đã trình bày, đối điên với thế giới khách quan xa lạ

bí ân, con ngtòi cảm thấy mình bất lực trong viẽc giải thích và cải tạo chúng, vì vậy nảy sinh sự sùng bái, sợ hãi Trong đời thường, sự sống và cái chết, hạnh phúc và bất hạnh đột ngột dãng xuống con người, buộc họ đi tim sự lý giải và sự che chở

Và khi không tìm được sự che chở hiện thực thì tôn giáo như là

sự bù đắp giúp họ đứng vững được để sống Bút ký về tác phẩm "Bản chất của đạo Cơ đốc" của Phoi ơ bắc Lẽ Nin đổng tình rằng: "Trong tôn giáo ngoài ảo tưởng ra mặt thực tế, tìm tòi cái tốt hơn tìm tòi sự che chở, sự giúp dỡ là cực kỳ quan trọng" c27! tr 63)

I i n giáo trong quan niêm của con người là lưỡng trùno;

cíìa sự đan xen: sờ h à ' vả hv v o n g Chính bất lưc của con

người là n g u y ẻ n nhân của sự sợ hãi và vì vậy xuất hiẽn sự hy

vọng Đố là sự cắt nghĩa cho cau hỏi tại sao tôn giáo ỉuỏn

hướng niềm tm của minh vào các đấng siêu nhiên, xc m dó như

là niềm an ủi sự bù đắp v.v

Khi nghiên cứu lịch sử đạo Cơ đốc sơ kỳ, Ăng ghen cho rang, sự cùng cực và thất vọng của người dân dưới sự thống trị của đế quốc La Mã đã làm cho họ phíì hướng tới vị thần Môxia - theo truyển thuyết - mới có khả năng lạp ra được vương ouốc của sự cong bằng Và ông Charles Ensel, một SỪ gia nổi tiếng Pháp đã thừa nhận có lý rằng: chúa Ki tô đã thắng vì Spáctaquýt đă thâ't bại Như vậy đạo Cơ đốc sơ kỳ là cái bù đáp nỗi tuyẽt vọng, sự mệt moi của người nô lệ sau khi

"mưu sự" không thành Lúc đó hình ảnh về một thế giới tràn

ngập tình thưưng, lòng nh2n ái, sự hoà thuận và công bằng tất yếu sẽ rất hấp dẫn đối với họ vì ở đó họ thấy được an ủi, được đền bù Chúng ta nhớ lại, khi phê phán "vương quốc tư duy" của Duy rinh Ăng ghen cho rằng: "Cái vương quốc tư duv vững vàng và có tính chất phê phán này thật giống như các vương quốc thiên đường của các tôn giéo, trong đó người tín đổ luôn

luôn gặp lại - dưới một dạng rạng rỡ - những cái đã làm cho

cdộc sống của họ ở trỏn cõi trần được ngọt ngào hơn (314 tr 44Ố1

Phật giáo xuất hiện như là sự phản knáng trước bất binh đẳng xã hòi khi người nô lệ không được thừa nhàn như mòt

con na #!* Không đảo lộ n được trật tư xã hộ i bất c ó n g thì tình

thương, sự bình đẳng, khát vọng cứu khổ cứu nạn cúa đức Phật thật hấp dẩn Con người thả mình vào ảo tưởnsỉ hương sự 5 U V

"cỏ lợi” của tôn giáo đố! với tâm ỉý cá nhân Werber đã chứng minh tác dụng của đạo đức Tin ìành trong việc khấc phuc các khuyết tật cua cơ chế thị trường Tư bản chi' íighia Theo ông cổn phải giáo dục đức tin của đạo Tin lành cho mọi người vĩ nhờ nó mới có thể giúp đỡ những kẻ khốn khó ngăn chận hành

vi bất lương cùa ngưoi vô đạo Fừ rớt lại cho tôn giáo như là

sư thăng hoa của trạng tháj con người bị dồn nén Theo ông nhờ sự an Ủ! tòn giáo, con ngưòi cảm thấy mình ấm áp trong

th ế giới tối tăm, lạnh lẽo và nó có thể khắc phục sự lo âu, sợ hãi vơ vân

Trong cuộc sống, mỗi naười đều có những bất hạnh riêng

và ở một chừng mực nhất định, niềm tin tôn giáo giúp họ làm dịu đi những nỗi đau, sự cãng thảng vể mãt tâm lý Song không phải ai cũng tìm sự an ủi trong tôn giáo khi bât hạnh ạp xuống

Vì vậv phải tìm nguyẽn nhân dần đến tôn giáo từ trong điểu kiện sống ciìa xã hội, ở đó sự bất lực cúa cá nhàn không được

xã hội giải thoát Mác đã nói đúng, rằng: -xoá bỏ tôn giáo là xoá bỏ "cái biểu khổ mà tôn giáo là vòng hào quang rhần thánh" ( 3 11 T r l 4 ) ở đây cần phải khẳng định rằng: sự bất hạnh cá nhân, trạng thái tâm lý yếu đuối chỉ có th ể là điều kièn tbuạn lợi để hình thành niẻm tin tôn giáo mà rhôi

Đằng sau lập luận của các học giả Tư sản chúng ta thấv

ẩn dấu một lập trường, một lợi ích giai cấp Họ cố tình lảng tránh rrách nhiệm của siai cấp thống trị bóc lột trong viẹc duy trì và khac phục sự bát hạnh của cá nhân, thừa nhận nó như là