Sự tác động qua lại giữa văn hoá và tôn giáo

Bòi vay, theo òng, trong còng cuòc xAy dung chù nghTa xà bòi càn phàt huy nén vàn hoà cùa quàn chùng nhAn dAn trèn ca so "phàt trién hgp quy lual cùa long so nhùng kién thùc ma loài nguó

LE VÀN LOI

VÀN HOA VÀ TÒN CIÀO

Chuyéii iigành: Cini iighTa diiy vm bicii cluing

va chù nghla duy vàt lidi su

Ma so: 5.01.02

LUAN VAN THAC SI KHOA HOC TRIÉT HOC

Nguòi Imófiig dàii klioa hoc:

TS DÒ VÀN KHANG PTS HO TRONG HOÀI

LÒI MODÀU: 4

CHirONG 1: BÀN CHAT CÙA VÀN HOAVÀTÓNGlAO 8

1.1 Bàli chat ciia vàii lioà 8

1.1.1 Qua trìnli hìnli tliành va phdt trién klidi niem, quan

nieni ve vàn hod 8

7.7.2 Quan nieni Màc xit ve bau chat cùa vàn lioà 12

1.2 Bàli chat ciia tòn giào 16

1.2.1.Quan nieni ngoài Màc xit ve tón giào 16

7.2.2 Quan niem Màc xit ve hdn chat tón giào 22

CHUONG 2: MOT SO PHL/ONG DIÉN BiÉU HIEN SL/TÀC DÒNG

QUA LAI GIUTA VÀN HOA VÀ TÒN GIÀO 26

2.1 Tàc (long dia vàn hoà dòi vói tòn giào 26

2.7.7 Plìuì/ng thù'c tàc doug cùa vàn hoà dòi vai tòn giào 26

2.7.2 Hình thài hi eh dai cùa tòn giào duài tàc dòng

cùa vàn hoà 30

2.2 Tàc dgng ciia tón giào dòi vói vàn hoà 38

2.2.7 Phwang thù'c tàc dòng cùa tòn giào dòi vài vàn hoà 39

2.2.2 Anh lufàng tich cifc cùa tòn giào dòn vai qua frinii

pilaf trién vàn hoà 42 2.2.3 Tàc dòng tiéu afe cùa tòiLgrdo dòi vài vàn hoà 46

CHL/ONG 3: BiÉU HIEN CÙA SL/TÀC DÒNG QUA LAI G I Q A VÀN HOÀ

VÀ TÓN GIÀO Ò VIET NAM HIEN NAY VÀ MOT SO GIÀ!

PHÀP GIÀI QUYÉT MÓl QUAN HE G I Q A C H Ù N G 49

3.1.1 Su'lan tod cùa càc già fri vàn hoà chù dao vào dui

sò'ng sinh hogt fon giào cùa dóng hào co dao 49 3.1.2 Nhi7ng fliay dói cùa càc tóchiìc fon giào fheo huàng

plìù ligp vài xu fhcphdf trién cùa vàn hoà dàn toc 52 3.1.3 Tòn giào góp phdn làni giàu thém mot so'già tri

vàn hoà dàn toc 54 3.1.4 Sifxung dòf giù'a he già fri vàn hoà chù lu'u cùa

dàn toc va fon giào 56

3.2 Mot so giài phàp nhàni góp phàn glài quyét tòt

iiiói quan he gifra vàn hoà va tòn giào phuc vu

còng cuòc dói iiiói dàt nuóc 60

3.2.1 Tàng cifòng noi lifc vàn hoà dàn toc 61

3.2.2 Thùc day qua frinii anh liKÓ'ng cùa vàn hoà dói vài

fon giào 64 3.2.3 Bào ddm quyén fifdo fin ngu'àng va khòng fin nguàng

cùa nhàn dàn 66 3.2.4 Kliuyen khich va sù'dung càc già fri vàn hoà tich afe

trong tòn giào phuc vu elio su' nghiep phdt trién vàn hoà, pliàt trién dàt nifàc 69

KÉTLUÀN 72 DANH MUC TÀI LIÉU THAM KHÀO 75

pluit trién van hoà" lAp tire dirgc ca the giói van minh hiTcfng ung Co the do nhiéu nguyèn nliAn, nlurng có't loi cùa vA'n de là sau nhiéu tliAp ky phàt trién Iheo mó hìnli lA'y tàng triròng kinh té' làm thiróc do chù yé'u da dira tói nhiéu hAu qua nghiém trong,

va nhu cfiu lioàn fhién cuòc song luong lai da bugc loài ngiròi phai co càch nliìn cliAn thirc han ve vai trò cùa van hoà Bòi vAy, van hoà "ngày hòm qua mói chi là mot thù trang tri, nay là nén tàng va linh hón cùa cugc phiéu luu cùa con ngiròi" [50,35J

"Cuòc phiéu luu" ay chàc chàn se dcn dirgc bcìi bó phón vinh va phàt trién né'u bici gat bò nlìUng yé\i tó phàn van hoà, dòng (liói pliàt huy dirgc sire manh long hgp cùa làt thày càc thành tó vàn hoà cung nliir nliung già trj van hoà liém fin trong tAÌ cà càc linh virc cùa dói song xà ligi Vi vay, van de bure thiét dat ra là phài nghicn cùu su tàc dòng qua lai gifra van hoà va càc ITnh virc khàc nhau cùa dòi song xa ligi, trong dò ce

tòn giào - mot ITnh virc phóc tap va tàc dòng khòng nhò tói tién trình lich s.vx nhAn

ma trong so dò khòng ft hién tugng phàn van hoà, phi nhAn tfnh; ròi hien tugng th€ tue hoà, dAn toc hoà cùa càc tòn giào

TA't cà nhung dién bién dò tao nén bue tranh tòn giào da dang ve chùng Ioai phong phù ve màu sAc va da chiéu ve khuynh huóng vAn dòng, bién dói

Cung tùf dò, xuAl hién nhiéu càch ly giài, dành già khàc nhau ve hién tugn^

tòn giào va vai trò cùa iió Trong boi cành nhu vAy, nghién cuu '\Si/ tdc dgng qua la

giil'a vàn hoà va tòn giào'' góp phàn vào viec hiróng tói mot cài nhìn toàn cuc dói vó

bue tranh tòn giào ciìng nhu xu huóng tA't yé\i cùa nò 0 Vict Nam, trong bòi cani

thiét dat ra cho còng tàc nghién ciru ly luAn Bòi vi, mot trong nhCrug nguyén nhAn dàn tói nhung mat yéu kém cùa van hoà nuóc ta hién nay, nhu Dang la dà xàc dinh là: "Còng tàc nghién citu ly luAn chua làm ro nhiéu vA'n de co lièn quan dén van hoà trong qua trình dói mòi, trong viéc xàc dinh nhung già trj truyéii tliÓng cung nhu he

già trj mói càn xAy dung, trong viec Xù ly cdc mai quan he giila truyén thóng va

hién dai, dàn toc va quóc te, vàn hod va chinh tri, vàn hod va kinh /<?' "[62,61

Khào sàt ''Su'tàc dòng qua lai giu'a vàn hod va fon gido'\ luAn vàn này góp phàn vào

ca so ly luan chung cho chién lugc vàn hoà cùa Dang ta hién nay

2 Tinh hình nghién cùu de tài:

Ve càc ITnh vuc vàn hoà va tòn giào da co nhiéu còng trình nghién ciru; chang

han ve vàn hoà co: ''Viet Nani vàn hod su cuong' cùa hgc già Dào Duy Anh (Mué 1938), ''Pligm vi tliifc tón cùa vàn hod va vàn hoc'' (Tién sT Dò Vàn Khang, Tap chi vàn hoà - nghé thuAt, so 5, 1994); ''Khdi niem va quan niem ve vàn hod'' (Vièn Vàn hoà xuàt bàn, 1996), 'Wàn hod Vief Nam va càch tiep càn mai" cùa GS Phan Nggc

(Nxb Vàn hoà - thòng tin, 1994) Ve tòn giào, Màc - Ang ghen Le Nin va Ilo Chi Minh de cAp dén rA't nhiéu trong càc tàc pham cùa mình Ly luan ve tòn giào dà trò thành mot trong nhung bò phàn quan trgiig hgp Ihành chù ngliTa Màc

Càc hgc già tu san cung dóng góp nhiéu còng trình ve tòn giào nhu: Duy

khem vói tàc phc^m: ''Dinh nglna ve hién fu'o'ng tòn giào va ve fon giào"; Lam bé vói

"Thdp Dabel dinh nghìa ve fon giào" v.v Ò trong nuóc cung da xuàt hien nhicu

còng trình nghién cuu ve tòn giào co già tri lYong mot so còng trình chuyén biét nhu vAy, su tàc dòng qua lai giiJa vàn hoà va tòn giào dugc de cAp tói vói nhiìng mire

dò, góc nhìn kliàc nhau Ngoài ra con co mot so it còng trình de cAp trirc tiép tói inòt vài phuorng dién biéu hien su tàc dòng qua lai giua vàn hoà va tòn giào, chang han

bài: "Dao dii'c va dao due fon giào nhìn fu góc dò triet hoc" cùa GS Nguyén Hiìu Vui (Tap chi Iriét hgc, so 4-1995); "Vai fra xà hai cùa tón gido a Vief Nam hién

nay" (Ho Trong Hoài, Luan àn PTS Triét hgc, Dcii hgc Tóng ligp Uà Noi, 1994); bài

hoà va tón giào, chùng ta thày co rA't nhiéu y kién khàc nhau, tuy thuòc vào quan diém, góc nhìn cùa mòi nhà nghién cùu Ve tóng thè co thè khài quàt thành nhung nhóm y kién nhu sau:

Thu' nhd't, Xu huóng xem vàn hoà va tòn giào là hai hién tugng dói lAp nhau,

luòn xung dot tlieo khuynh huóng Ioai trìr nhau Xu huóng này thuóng thA'y ò nhiìng nhà vò thàn chù ngliTa cuc doan Ho cho ràng, de phàt trién van hoà càn phài xoà bò tòn giào ma khòng tinh dén diéu kién Ijch su cu the va nhu càu tAm linh cùa quan chùng nhAn dAn

Thù hai, nhóm y kién cho ràng tòn giào là "hat nhAn", thAm chi là "bàn thè"

duy nhàt cùa vàn hoà, do vay tàc dòng cùa tòn giào dói vói vàn hoà là mang tfnh quy dinh Hay noi càch khàc, tòn giào quyét dinh qua trình bién dói cùa vàn hoà con vàn hoà chi làm phong phù cho hình thùc biéu hién cùa tòn giào ma Ihòi

Thu' ha, nhóm y kién cho ràng vàn hoà là mot "Dai he thóng" mot tóng thè

song dòng nhiéu mat, co pham vi thuc tón trong mgi ITnh vuc cùa dói song xà hòi, con tòn giào là mot tiéu he thóng kién trùc thugng tàng xà bòi, mot "phùfc hgp da ngliTa" nhu: su kién licli su, su kién xà ligi, su kién lAm ly, su kién vàn hoà [36; 5-lOJ [74,531 Trong su tàc dóng qua lai giùa vàn hoà va tón giào ihì tàc dòng cùa vàn hoà mang tmh quy dinh Bàn thAn tón giào vói tu càch là mot "su kién vàn hoà", cijng anh huóng, xAm thA'u vào càc thành tó thuòc càu trùc vàn hoà Dùrng trèn quan diém cùa chù ngliTa Màc - Le Nin, tu tuòng Ho Chf Minh, luAn vàn kc thùa dòng mach tu tuòng này, dóng thói huóng tói viec nghién cuu mot càch ca bàn va toàn

dién han ve m tàc dòng qua lai giua vàn hoà va tòn giào

3 Mite dìch va nhiém vu cùa luan vàn

3.1 Muc dìch: Trèn ca so ly luan cùa chù nghTa Màc - Le nin va tu tuòng

Ho Chi Minh, luAn vàn nhàin làm io su tàc dòng qua lai giua vàn hoà va tòn giào cùng mot so biéu hien cùa su tàc dòng dò ò Viet Nani hién nay va de xuàt mot so giài phàp xir ly mói quan he giua chùng

vàn hoà va tòn giào

- Buóc dàu khào sàt biéu hién cùa su tàc dòng (jua lai giua vàn hoà va tòn giào ò Viet Nam giai doan hién nay va de xuA't mot so giài phàp nhàm xu ly mói quan he giua chùng

4 Phuang phàp nghién cùu cùa luan vàn:

Luan vàn su dung phuang phàp cùa chù ngliTa duy vAt bién chù'ng va duy vat lich su: phuang phàp lo gic, phuang phàp lich su va két hgp hai phuang phàp do, phuang phàp tiép cAii he thóng - cA\i trùc, phuang phàp phAn tfch - tóng hgp

5 y nghìa ly luan va thuc tién cùa luan vàn:

5.1 Ve pliuWig dién ly luan:

- Luan vàn he thóng hoà khài niem, quan niem ve vàn hoà va tón giào, trình

bay khài ciuàl quan diém cùa chù nghTa Màc - Le nin va tir tuòng Ho Chf Minli ve bàn chat cùa vàn hoà va tón giào

- Luan vàn góp phàn làm sAu sàc ihèm nhAn tinte ve su tàc dòng qua lai giùa

vàn hoà va tòn giào, cung nhu góp phàn vào viec xAy dung ca so ly luAn ve phép bién chung cùa qua trình phàt trién vàn hoà

5.2 Ve phuang dién fhifc tién:

- LuAn vàn dóng góp vào ca so ly luAn cho viéc xu ly mói quan he giùa vàn

hoà va tòn giào trong thuc tién ò nuóc ta hién nay

- Luan van co thè làm tài lieu tham khào cho còng tàc nghién cùu giàng day

ly luan ve vàn hoà va tón giào,

LI Bàn chat cùa vàn hod

Vàn hoà là hién tugng xa bòi rat phuc tap, xuA't hién cùng vói su xuàt hién con nguói va gàn bó hùu ca vói su pliàt Irièn cùa Ijch su nhAn Ioai Vàn hoà do con nguói sàng tao ra nhung trèn mot phuang dién nhàt dinh, cung co thè nói vàn hoà sàng tao ra con nguói Bòi chi khi sàng tao ra vàn hoà, song trong mòi truóng vàn hoà va tiép thu già trj vàn hoà thì con nguói mói xàc lap dugc Ijch su rièng cùa mình trong giói tu nhién Mac dù vàn hoà rat gàn gùi, va thàm chi là màu thjt cùa su phàt trién con nguói - xà bòi nhung viéc nhAn thùc sAu sàc, va day dù ve nò là cà mot qua trình rat lAu dai Cho dén nay, dà co nhiéu quan niem, phàn ành nhùng góc dò, càp

dò nhAn tliùc khàc nhau ve vàn hoà Tuy nhién, nhùng cuóc tranh luAn xung quanh vàn de bàn chat cùa vàn hoà vàn con rat sòi nói Trong boi cành dò, viéc cu thè hoà

va làm sàng tò khài niem vàn hoà càng Irò nén càn thiét Bòi vi, chi khi nàm dugc bàn chat vàn hoà, chùng ta mói co ca so de tiép lue nghién cùu su tuang tàc giùa vàn hoà va tòn giào (cùng nhu nhùng vàn de khàc cùa ly luAn vàn hoà)

De co cài nhìn tóng quàt ve vàn bòa, truóc hét càn khào sàt qua trình hình thành khài niem này

7.7.7 Qua trình hình thành va phàt trién khài niem, quan niem ve vàn

hoà

Khài niém "vàn hoà" manh nha tu rat som, cà ò phuang Dòng va phuang TAy Khóng Tu, tir thè ky VI truóc còng nguyén, dà tiìng dùng thuAt ngù "vàn" (vàn trj)

de chi net dep, net tot ma con nguói tao ra; sau dò dugc TuAn Tu giài thfch ihém

"vàn" là "cài nguy", tue là cài dugc bién cdi bòi con nguòi Ò phuang Tay, ngù

nghTa góc cùa thuAt ngù "vàn hoà" xuàt phàt tu chù Latinli "Cultura" va "Cultus"

nghTa là canh tàc, trong trgt va vàn hoà dugc hièu là su gieo trong tinh thdn (cullura

animi)

Cùng vói su phàt trién cùa lich su va nhAn thùc cùa nhAn Ioai, y nghTa cùa

thuAt ngù "vàn Jioà" dugc mò ròng thém mài Nhà triét hgc duy vAt Anh Ph.ràngxi

nguói Due dà nhAn thA'y y nghTa ròng lón cua khài niem vàn hoà Ong cho ràng vàn hoà là toàn bò nhùng gì do boat dòng xà ligi cùa con nguói tao ra, vàn hoà là cài dói lAp vói trang thài tu nhién [26,941 Dén thói khai sàng, Vòn te (1694 - 1772), nhà vàn, nhà triét hgc Phàp va Do hoii vòn Héc de (1774 - 1803) dà xàc lAp nguyén ly cho ly luAn vàn hoà Còng lao cùa Héc de rat lón vi làn dàu tién trong lich su, óng dà khài quàt toàn bó tri thùc nhAn Ioai va trình bay vàn hoà nhu là két qua cùa su phàt trién Ong nói "Nguói, trèn dòng chày Ijch su cùa mình, xuA't phàt tu tu nhién, tién buóc tu do trèn con duóng cùa vàn hoà"

Truóng phài triét hgc duy tAm Due dành dàu mot buóc phàt trién ly luAn ve vàn hoà Nhà triét hgc Imanuen Canta (1724 - 1804) xem vàn hoà là su phàt trién, bòc lo càc khà nàng va sue manh thién bc\m cùa con nguói Nhà bién chùng lòi lac PIi Héghen (1770 - 1831) cùng co nhiéu dóng góp cho ly luan ve vàn hoà Ong dà dàt ra bang loat vàn de ve: mói quan he qua lai giùa nhAn càcli va vàn hoà, chùc nàng vàn hoà chung cùa lao dòng, su kélliùa va phàt Iricn vàn hoà, tfnh phó quàt cùa qua trình xà bòi - vàn hoà v.v Tuy nhién, do bi han che bòi quan diém duy tAm, òng dà xem qua trình vàn bòa chi là qua trình "Tinh thàn chiém ITnh thè giói de tu thuc hién, tu trién khai mình" Mac dù vay, nhùng vàn de nìà òng dat ra cùng nhu phuang phàp bién chùng ma òng su dung dà co tàc dung to lón trong viec nhan thùc bàn chA't cùa vàn hoà

Trong Ijch su khoa hgc, khài niém va quan niem ve vàn hoà tiìng buóc dugc xàc lAp va phàt trién, song phài dén thè ky XX ibi vàn hoà mói Irò thành dói tugng

cùa khoa hgc chuyén biét: Vàn hoà hgc Thói diém ra dói cùa vàn hoà hgc là nàm

1855, khi Klem xuA't bàn cuón "Khoa hgc chung ve vàn hoà" (2 tAp); trong dò òng

trình bay su phàt sinh, phàt trién cùa Ijch su nhu là Ijch su cùa mot ca thè vàn hoà

thóng nhA't Cùng khoàng thói gian dò, E.B.Tylo (1832 - 1877) dà xuAÌ bàn cuón

"Vàn hoà nguyén tliùy" (Primitive culture) ò LuAn dòn (1871) dành dàu su ra dòi

cùa truóng phài "NhAn hgc vàn hoà" Trong cuón sàch này, Tylo dóng nhàt vàn hoà

vói vàn minh va óng miéu tà vàn hoà hoàc vàn minh nhu là "mot toàn thè phùc hg|^ bao góm tri thùc, tin nguang, nghé thuat, luAn ly, luAt phàp, phong tue va tal thay nhùng nàng lue khàc va nhùng tAp quàn khàc ma con nguói dal dugc vói tu càch là thành vièn xà bòi" 19,43] Màc dù djnh nghTa cùa Tylo con mang nàng lùih mò tà nhung nò là tién de ly luAn cho su xuàt hien nhùng quan niem vàn hoà sau này Cùng vói su phàt trién va phAn ngành sAu sàc trong khoa hgc xà bòi, vàn hoà Irò Ihành dói tugng nghién cùu cùa nhiéu mòn hgc Càc nhà vàn hoà hgc nhìn chung nghién cùu vàn hoà duói càc góc dò: tAm ly hgc, dAn toc hgc, dAn toc chi, nhAn hgc càu trùc, xà hói hgc va co cà su nghién cùu lièn ngành Ngay khi dùng trèn góc nhìn cùa cùng mot khoa hgc Ibi hg cùng co nhùng quan niém rat khàc nhau ve vàn hoà Do vay, dà

co su bùng nò càc djnh nghTa vàn hoà ma nguói la chi co tlié lap hgp theo nhóm chù khòng the liét ké day dù, chi tiét tùng djnh nghTa Chang han, theo su thóng ké trong

"Tu dién triét hgc" (tiéng Nga, do Staemman chù bién) thì trong giói nghién cùu phuang TAy co tói 12 nhóm djnh nghTa ve vàn hoà [33,97-98],

1 Djnh nghTa mang Inih chat miéu tà ma Tylo là dai biéu

2 Djnh nghTa mang tinh chat Ijch su - nhàn manh vào su ké tue càc di san xà bòi:

"Vàn hoà bao góm càc qua trình ké thùa ve ky thuat tu tuòng, tap quàn va già trj"(Malinòxky)

3 Djnh nghTa nhàn manh vào nép song xà bòi:

"Vàn hoà là toàn bó nép song dugc xàc djnh bang mói truóng xà bòi va thòng qua càc cà nhAn vói tu càch là thành vièn cùa xà bòi ày" (Còlinehécgó),

4 Djnh nghTa nhAn manh vào phuang thùc ùng xù:

"Vàn hoà là càc già trj vAt chat va xà bòi cùa nhóm nguói, càc ibiét che phong tue va phàn ùng trong càch ùng xù cùa hg" (Tòmàtxa)

5 Djnh nghTa nhàn manh mal hgc tap, giào due:

"Vàn hoà là lói song ma con nguói hgc tap dugc chù khóng phài là su ké thùa sinh hgc" (R.Bénédiè)

6 Djnh nghTa nhàn manh vào su tlifch ùng cùa con nguói vói mòi truóng lu nhién:

"Vàn hoà là nép song, là su thfch ùng dàc biét cùa con nguói vói mói truóng

tu nhién va càc nhu càu kinh lé'^' (Danxi)

7 Djnh nghTa mang tfnh chat di truyén xà bòi, nhàn manh vàn hoà là càc san phàm sàng tao:

"Vàn hoà là làt cà nhùng gì do con nguói san xuàt ra: còng cu, biéu trung, thiét che, boat dòng, càc quan niém tfn nguang do là nhùng san pliAni nhAn tao va dugc truyén dat tu théhé này qua thè he khàc" (Plonxom)

8 Djnh nghTa nhàn manh khfa canh tu tuòng:

"Vàn hoà là dòng thàc tu tuòng, xuyén tu cà nliAn này sang cà nhAn khàc thòng qua càc hành dòng biéu tugng, càc tu hoàc qua bàt chuóc" (Phòtódò)

9 Djnh nghTa nhàn manh cuc già tri cùa vàn hoà:

"Còt tru cùa vàn hoà là già trj Gfa trj ca bàn cùa phuang TAy co dai cùng nhu hién dai là tu tuòng tu do" (A.vèba)

10 Djnh nghTa nhàn manh vào y nghTa cùa he thóng biéu tugng:

"Vàn hoà là c a c h e cùa càc hién tuang, vAt thè, hành dòng tu tuòng, càin xùc

Ca che này dugc tao ra nhó viéc su dung càc biéu trung hoàc phu thuòc vào biéu trung dò" (K.hite)

11 Dinh nghTa nhàn manh càu trùc cùa vàn hoà:

"Vàn hoà bao góm càc sàng tao hoàc nhùng dac diém vàn hoà tfch hgp lai trong mot he thóng nhiéu cA'p dò lièn két khàc nhau giùa càc bò phAn Nhùng dàc diém vat chat hoàc phi vat chat dugc tó chùc lai xung quanh su thoà man càc nhu càu ca bàn cùa con nguói Chùng lao ra càc thiét che vàn hoà hgp thành bai nhAn cùa vàn hoà Càc thiét che vàn hoà lièn he qua lai vói nhau duói hình thirc mot mò hình dan nhàt cho mói xà boi" (Orabèc va Nincóp)

12 Djnh nghTa mang tfnh chat diéu khièn hgc, nhàn manh khfa canh thòng tin cùa vàn hoà;

"Vàn hoà là toàn bó thóng tin khóng bé di truyén sinh vat, là mgi bién phàp nhàm tó chùc va bào ve thóng tin" (lu.Lalman)

Nghién cùu càc nhóm djnh nghTa này, mot dac diém de nhAn tliA'y là cluing thuóng chi mói khài quàt dugc mot vài thuòc Inib, ihAm chf mot vài biéu hién cùa

Vàn hoà Cùng càn phài thùa nhAn ràng, su da dang trong quan niém ve vàn hoà khóng chi co ò càc nhà nghién cùu tu san Ngay càc nhà Màc xft hién dai, màc dù déu xuAÌ phàt lién nén tàng tu tuòng cùa chù nghTa Màc, nlurng khi de cAp dén vàn hoà cùng co su ly giài khàc nhau Cliàng han, Iheo thóng ké sa bó Ibi càc hoc già Màc xft hién dai co tói sàu huóng liép cAn vàn hoà khàc nhau (|33,98I va dén nay, con so djnh nghTa vàn boa dà lén dén bang tram Su phong phù da dang cùa càc dinh nghTa ve vàn hoà mot mat giùp chùng la hièu dugc tfnh da dang cùa vàn hoà, nlurng mài khàc lao nén mot bue man bao phù dói lugng, khicn nguói ta de lac lói trong khi nghién cùu bàn chat cùa vàn hoà

De hièu va chiéTn ITnh dói tugng vàn hoà trong lu duy mot càch toàn dién va sAu sàc lìofn, chùng ta càn phài nghién cùu quan niem cùa càc nhà kinh dién Màc xft

ve vàn hoà Mói mat, quan niem do co ca so vùng chàc là chù nghTa duy vai bién chùng va chù nghTa duy vat Ijch su Mal khàc bàn than C.Màc - Ph.Ang ghen va V.l

Le nin cung tùng bàn dén vàn hoà trong he thóng ly luan cùa mình Vói su nhìn nlian nhu vay, chùng ta di vào khào sàt quan niém Màc xft ve bàn chat cùa vàn hoà

1.1.2 Quan niém Màc - xit ve bau chat cùa vàn hoà

C.Màc - Ph.Angghen khòng dira ra mot djnh nghTa hoàn chinh nào ve vàn boa song nhùng lién de ma càc óng xàc lap nén cung nhu nhùng luan diém ma càc òng

dà trình bay cho phép chùng ta hièu dugc dàc trung va eòi nguón sàu xa nhàt cùa nò Vói quan diém duy vai Ijch su, C.Màc-Ph.Angghen cho ràng nguón góc, nén tàng

cùa Ijch six là lao dòng cùa con nguói, trong do quan trong nhA't là lao dòng san xuàt

vài chat; qua trình con nguói sàng tao nén Ijch su bang lao dòng cùng là qua trình sàng tao nén vàn hoà Do vAy, theo càc óng, vàn hoà co nguón góc lù lao dóng difilli lao dóng dà làm phàt lo mot diéu bel sue quan trong ma C.Màc ggi là "lue lugng bàn chat" nguói [50,941 Thòng qua qua trình lao dóng, lue qua trình cài bién

tu nhién cho phù hgp vói nhu càu càu mình, con nguói dà sàng tao ra "Tu nhién ihù hai" ghi dàu an cùa bàn IhAn con nguói Co thè nói "Tu nhien Ihù hai" dò là tón lai khàc cùa con nguói, bòi vay C.Màc mói kliàng dinh "Con nguói iigàm nhìn bàn ihan mình liong thè giói do mình sàng lao ra" M9,120| Cliùih bang vice sàng lao ra "lón tai Ihù hai" dò ma con nguói kbàng djnh mình là chù the co y thùc, là thuc thè sinii

hgc - xà bòi vùa co ly tri, vùa co tinh càm, là thuc thè cao quy nhà't cùa tu nhién C.Màc viét: "Càn cu vào mùc dò tu nhién dugc con ngirói chuyén biè'n thành bàn chat nguói, tue mùc dò tu nhién dugc con nguói khai thàc, cài tao thì co thè xél dugc trình dò vàn hoà chung cùa con nguói"[51,587J Va khi con ngUói dà co tu nhién cùa rièng mình, dén lugt nò, "tu nhién nhàn tao" dò lai tàc dòng Irò lai, boi dàp, nAng cao bàn chA't nguói/Nói ve diéu dò C.Màc cho ràng: "mot tàc phàm nghé ihuAl, cùng nhu mgi san phcim khàc tao ra mot còng chùng biéu nghé thuàt va co khà nàng thuóng thùc cài dep"144,49] Vói càch nhìn nhu vAy, C.Màc - Pb.Ajigghciucoi vàn hoà là "Tu nhién thù hai" do con nguói sàng tao ra, thATn nhuàn, phàt lo lue lugng bàn chAT nguói va co tàc dung hoàn thién, hoàn my con nguói - xà bòi Bàn chat con nguói, theo càc óng khàc bàn chat con vai bòi con ngirói biét sàng tao ra vàn hoà va cung là sàng tao ra chinh con nguói Ihòng qua qua trình lao dòng sàng tao Dói lap bàn chat con nguói vói bàn chat con vài, C.Màc cho ràng: "sue vài chi nhào nan vAt chat theo thuóc do va nhu càu cùa gióng loài nò, con con nguói thì co thè san xuàt theo thuóc do cùa bàt cu gióng nào va ò dàu cùng co thè àp dung thiróc do Ibich dung cho dói tugng Do do, con nguói cùng nhào nan vài chat theo quy luAt cùa cài dep" [49,120]

Nhu vay, nói vàn hoà là cài phàt lo lue lugng bàn chat nguói, hoàn thién hoàn

my con nguói cùng co nghTa vàn hoà co pham vi thuc tón khóng chi ò thè giói vai ph^m ma con cà trong boat dóng sàng tao, va bàn ihAn con nguói vùa là chù thè nhung vùa là trai tini dfch thuc cùa vàn hoà Do dò, co thè nói vàn hoà là vàn hoà thfim my, là cài dep biéu trung bàn chat nguói, là cài gàn lién va thè hién nàng lue tu hoàn thién, tu phàt trién khóng ngùng cùa con nguòi Va chinh nhó thóng qua con nguói ma càc già trj vàn hoà dugc tfch luy, luu truyén tu thè he này qua thè he khàc tao thành dòng chày lièn tue, thùc day xà bòi phàt trién./Co nhién, C.Màc -Ph.Angghen khòng xem xét con nguói mot càch chung chung trùu tugng ma càc òng xét con nguói vói tu càch là cà nhAn - còng dóng trong tinh Ijch su cu thè cùa nò Bòi vAy, nàng lue phàt lo lue lugng bàn chat cùa con nguói lai bj quy djnh bòi trình dò tó chùc xà bòi cùa ho

Nghién cùu lich su phàt trién cùa nhAn Ioai qua càc thói ky, càc òng dà phàt hién, trong xà bòi co dói kbàng giai cA'p, con nguói va lao dòng cùa con nguói bj tha hoà nén nàng lue cùa hg khóng dugc dién dal tu do trong boat dòng va san phàm mình tao ra Di sAu phAn tfch càc qua trình xà bòi cùa chù nghTa tu bàn, càc òng dà rùt ra mot dàc diém quan trgng cùa nò là: "còng nhAn càng san xuA't ra nhiéu thì anh

ta càng co fi de tiéu dùng, anh ta càng tao ra nhiéu già trj ibi bàn IhAn anh la càng bj mal già trj, càng bj mài ph^in càch; san phiJm cùa anh ta càng dep thì anh ta càng xàu di, vat do anh ta tao ra càng vàn minh Ibi bàn ibAn anh ta càng gióng vói nguói

dà man" [49,113J

Ro ràng, trong xà bòi nguói bòc lòt nguói, con nguói - chù thè sàng tao, trai tim dfch thuc cùa vàn hoà - dà bj chà dap lén pham càch va tha hoà nhiéu mài Tu thuc trang Ijch su dò, C.Màc - Ph.Angghen dà di lói ly luàn ve su là't yéu ra dói mot

xà bòi tot dep han Mot xà bòi con nguói dugc Irà lai bàn chA't co hùu cùa mình, mot

xà bòi vàn hoà co vj trf trung tàm, tue là no tham tbàu mot càch ehm muói trong tal

cà mgi ITnh vuc xà bòi

Quan niém cùa C.Màc - Ph.Angghen ve bàn chA't vàn hoà dà dugc VI.Lenin phàt trién mot buóc Trong thói dai mói, do nhu càu thuc tién dal ra V.l.Lenin dà pIiAn tich hién tugng vàn hoà cùng nhu vai Irò cùa nò trong dòi song xà bòi, tu dò òng rùt ra két luan: trong Ijch su xà bòi co giai càp luòn luòn tòn lai bai nén vàn hoà, mot nén vàn boa cùa giai cA'p thóng trj va mot nén vàn hoà cùa quàn chùng nhAn dAn Bòi vay, theo òng, trong còng cuòc xAy dung chù nghTa xà bòi càn phàt huy nén vàn hoà cùa quàn chùng nhAn dAn trèn ca so "phàt trién hgp quy lual cùa long so nhùng kién thùc ma loài nguói dà tfch luy dugc duói àch thóng trj cùa xà bòi tu bàn,

xà bòi cùa bgn dja chù va xa bòi cùa bgn quan liéu" [37,361]

Phàt trién quàn niém cùa C.Màc - Ph.Angghen ve bàn chat vàn hoà, òng cho ràng vàn hoà là muc tiéu cùa Ijch su xà hói loài nguói Quan niém này dugc thè hién xuyén suol trong toàn bò ly luàn cùa òng ve vàn hoà va dugc óng due kè'l thành luAn diém "Chù nghTa còng san = vàn hoà vò san"

Quan niém cùa V.LLènin ve bàn chat cùa vàn hoà co y nghTa phuang phàp luàn to lón trong viéc nghién cùu su tuang tàe giùa van hoà vói càc ITnh vuc khàc cùa dói song xà bòi

Qua viéc tìm hièu quan niém cùa C.Màc - Ph.Angghen va V.LLènin ve vàn hoà, chùng ta thày càc óng xàc dinh bàn chat cùa nò thóng qua 3 mói quan bé ca bàn

- Quan he giùa con nguói - tu nhién

- Quan he giùa con nguói - con nguói

- Quan bè giùa con nguói va càc qua trình vàn hoà

Trèn ca so nghién cùu ba mói quan bé ca bàn dò, càc òng dà làm lo ro nhùng thuòc tinh chù yéu cùa hién tugng vàn hoà nhu sau:

Thù nlidf, vàn hoà là hien tugng xà bòi dàc biét bòi nò co pham vi thuc lon

ròng lón ò trong mgi ITnh vuc cùa dói song xà bòi, dóng thói no khóng dóng nhàt vói

xà boi ma chi là phuang dién mang dàc trung bàn chat nguói cùa xà bòi

Thù hai, vàn hoà co tinh he thóng: nò là mot thuc thè dugc càu thành lù nhiéu

yéu tó, tón lai trong tfnh chinh thè, vói trang ihài chat lugng va chùc nàng rièng cùa

nò

Thù ba, vàn hoà thuc hién chùc nàng xà bòi bang su tàc dòng tu nhiéu

phuang dién linh boat song dàc trung bòi bé tiéu chi Chàn - Tliién - My He già trj vàn hoà tram tfch, xAin thuc trong làt cà càc yéu tó, bò phàn cùa dói song xà bòi, xà bòi hoà con nguói va nhàn dao hoà xà bòi

Thù tu, vàn hoà là chinh thè cùa qua trình thóng nhàt hùu ca giùa su tiép ihii

va sàng tao, giùa càc bàn thè vàn hoà, giùa càc qua trình tao nén vàn hoà va chù thè vàn hoà

Tu viéc khài quàt quan niém Màc xft ve bàn chat vàn hoà nhu vày, chùng la

co thè hièu: vàn hoà là bé thóng già Irj két tinh va phàt lo lue lugng bàn chat ngirói, dugc con nguói sàng tao ra bang lao dòng trèn cà hai ITnh vuc san xuAt vai chat va san xuàt linh thàn nhàm phuc vu nhu càu song cùa mình dóng thói de hoàn thién, hoàn my cà thè va cà toc loài nguói

1.2 Bàn chat cùa tòn giào

Tòn giào là hién tugng xà bòi xuàt hién som trong Ijch su nhAn Ioai Né'u tfnh

lù khi con nguói (nguói khón ngoan) bài dàu biét chón cA't nguói chél - mot hành vi

biéu dal su tfn nguang - thì tón giào dà co qua trình Ijch su khoàng lù 50000 dén

120000 nàm Trong qua trình lón lai va phàt trién, lón giào luòn tàc dóng, ành huóng dén dói song xà hói trèn nhiéu phuang dién Con nguói trong qua Irình kliàm phà tu nhién va thè giói nói tàm cùng luòn tìm càch ly giài hién tugng này Vi vAy, Ijch su

de lai nhiéu triét thuyét, nhiéu quan niém khàc nhau ve tón giào Nhung lón giào là hién tugng rat phùc lap nén viéc nhan thùc dugc nò mot càch sAu sàc va toàn dién

khòng he dan giàn Dcn nay dà co tói khoàng 250 djnh nghTa ve tòn giào theo nhu

su thóng ké sa bò cùa nhà nghién cùu nguòi Nga LN.Joblockov [75,54]

Màc dàu vAy, cùng nhu khài niém vàn hoà, càc djnh nghTa mói ve lón giào van con xuA'l hién Dén nhùng nàm cuòi cùng cùa thè ky XX này, nguói ta vàn dal cAu bòi xira cu: "tòn giào cuoi cùng là cài gì ?" [35,1 IJ Nói nhu vAy khòng co nghTa

su nò lue cùa con nguòi trong viéc nhàn thùc ve tòn giào khóng thu dugc két qua gì Bàn IhAn so lirgng càc dinh nghTa lón giào trèn mot phuang dién nhàt djnh, dà phàn ành diéu do Dac biét, vói su ra dói cùa chù nghTa Màc nói chung, cùa ly luAn màc xit ve tón giào nói rièng, ibi tón giào khòng con là an so luyèl dói truóc nhan thùc cùa con nguòi Diéu dò cùng co nghTa là muón nhAn thùc dugc hién tugng tòn giào mot càch khoa hgc, nhàt thiét phài dua trèn quan niém màc xft ve tón giào cùng nhu tién hành còng viéc ma càc nhà kinh dién màc xft tùng làm, dò là ké ihùa co phé phàn nhùng quan niém ve tón giào trong Ijch su - chù nghTa vó thàn truóc Màc va cà quan niém khàc ve tón giào trong bòi cành hién dai

7.2.7 Quan niém ngoài Màc xit ve tón giào:

Nghién cùu quan niém ngoài màc xft ve lón giào, truóc bèi chùng la bay de càp dén chù nghTa vò'thàn truóc Màc Viéc nghién cùu càc quan niém cùa chù nghTa

vó thiln truóc Màc, mot mal là do chùng chùa dung nhùng già Irj khoa hgc phài ké thùa, màt khàc giùp chùng ta nhAn thùc dùng, sAu sàc han quan nièin cùa càc nhà kinh dién cùa chù nghTa Màc ve tòn giào

Chù nghTa vó thàn co mot Ijch su lAu dai va ngày càng phàt trién Ngay tu thói co dai, dà xuàt hién nhùng tu tuòng khoa hgc ve tòn giào va pbè phàn tón giào

màc dù su pbè phàn con de dàt va thuóng rai vào su thièu nhàt quàn Vào thè ky VI Iriróc còng nguyèn, truóng phài Lòcaiàt ò An Dò dà co chù Irirang chó'ng iiliùng két luAn ve thè giói sièu nghiém, ve cuòc song sau khi chè'l 0 HiLap, La Ma co dai, nhà bién chùng lòi lac Hèracarit (540 - 480 TCN) màc dù thùa nhan su lón lai cùa chùa nhung lai kbàng djnh khòng co bài ky lue lugng sièu nhién nào tham già vào su phàt trién bién chùng cùa giói tu nhién Nhà nguyèn lù luAn Démóearft (460-370 TCN) kjch liei pbè phàn càc quan niem thùa nhAn tón lai càc lue lugng sièu nhién thóng trj

va diéu khién thè giói Ong con cho ràng, linh hón khòng thè bài tu vi con nguói chél

di thì cà thè xàc lAn linh hón déu dugc phAn giài thành nhùng nguyèn tu Tién thém mot buóc, EPiquya (khoàng 341-270 TCN) dà còng khai lan còng vào tón giào co dai va cho ràng con ngirói khòng nén sg bài truóc cài chél, cùng khóng nén tin vào nhùng diéu huyén hoàc cùa tón giào mot càch mù quàng, ngày tha Dàc bici, Kxénópban (khoàng 570-478 TCN) dà co quan niém chùa dung nhiéu yéu tó hgp ly: khòng phài lón giào sàng tao ra con ngirói, chùih con nguói sàng tao ra càc vi thàn linh theo trf tuòng tugng va khuòn màu cùa mình

Dén thói Phuc Hung, Cópécnfch (1474-1543), Calile (1564-1642) va Bruno

(1548-1600) dà tiép tue phàt trién tu tuòng vó thàn, chùng minh chi co mot thè giói duy nhat, là thè giói vài chat tón lai vTnh vièn va vò lan Bang nhùng luAn cu khoa hgc tu nhién, càc òng dà vach tran lùih chat sai làm cùa thè giói quan tòn giào (Ki-tò giào)

Tu thè ky XVIII, quan niém duy vài ve tón giào dà phàt trién thành trào luu,

hgc Ibuyèl lón - chù nghTa vó thàn Trong giai doan này, dàng chù y nhàt là ciui nghTa vò thàn cùa Phoiabàc (1804-1872) bòi nò là dinh cao cùa chù ngliTa vó thàn truóc Màc, dóng thói là mot trong nhùng tién de Irirc tiép, quan trgng cho su ra dói

ly luan màc xft ve tón giào XuA't phàt lù lap truóng duy vAt, Phoi-a-bàc kliàng dinh lai quan niém dùng dàn cùa càc nhà vó Ibàn truóc dò, ràng lón giào là do con nguói

sàng lao nèn, Ong di sAu phAn tfch hién lugng tòn giào ve mal tAm ly, ve mal nhAn

thùc luAii, lù dò rùt ra "bàn chA't dac thù" cùa no Theo òng, bàn chat con nguói co hai ihuóc tnib ca bàn là trf tuòng tugng va tinh cani le Ihuòc Nhó bai thuòc tfnh này

ma bàn chat con nguói khàc bàn chat con vAt va con nguói Irò thành thuc the cao

OAl HOC -J'IOC 0\/

TRlJNG'^\MT,'0;'^r'N

^^u:

quy nhA't trong giói tu nhién Nhung vi co oc tuòng tugng va tinh càm le lluiòc, còng vói su ngu dot, su bài lue trong viéc giài thfch niém lianh phùc va nói bài haiih cùa cuòc dói, con nguói dà tuòng lugng ra càc lue lugng sièu nhién chi phói cuóc song cùa hg Hg khóng bé biét ràng ihàn tbànli là do mình tao ra, va nhùng "plifim chat sièu nhién" cùa òng thàn chang qua chi là long mong muón, tinh càm, y thùc cùa mình gùi gàm vào dò Trong tàc pbAm "Bàn chat dao Ki tò" ra dói nàm 1841, Phoiabàc viét; "Con ngirói suy ngliT ra sao, lAm lU thè'nào thì Ihugng de cùa nò dùng nhu vày: con ngirói co bao nhiéu già trj Ibi thugng de cùa nò cùng chi co bay nhiéu, khòng bau Y thùc ve Ihugng de là su' tu y thùc cùa con nguói, su nhàn thùc thugng

de là su tu nhan thùc cùa con nguói Tu thugng de co thè suy ra con nguòi va lù con nguói co thè suy ra thugng de, day chùih là tinh thàn, là tàm hón cùa con ngirói, va cài ggi là linh thàn là lAm hón, trai lim con nguói, day chnih là thugng de: thugng de

là cài ben trong dà dugc phai bay, là cài tu thàn dà dugc biéu hién cùa con nguòi, lón

giào là su véli mò trang trgng nhuìig kho tàng kn dàu cùa con nguói, là su thùa nhan

nhùng y nghTa thàm kfn nhàt, là lói thù nhan còng khai nhùng bf mal tinh yéu cùa con ngirói" f87,l03]i va "tòn giào là su tu y thùc dàu tién, va là su tu y thùc giàn tiép cùa con nguòi", "tón giào là bàn chAÌ con tré cùa loài ngUÓi, nhung dùa tre lai ihày bàn chat cùa minh, tue con ngirói - ò ngoài mình"[8,104]

Nhu vAy, theo óng, tón giào chùili là bàn chat cùa loài ngirói dugc kliàcli quan hoà mot càch tu phàt, trò thành cài xa la, dói lap va thóng Irj con nguói

Quan niém cùa Phoiabàc ve lòn giào co nhiéu diém hgp ly, 0 mot chùng mire nhàt djnh, nò dà làm lo ra nhùng Ihuòc tùib dàc thù cùng nhu nguón góc tàm ly va nguón góc nhan thùc cùa tòn giào Tuy nhién, do càch nhìn sièu hình, quan niém cùa óng con co nhiéu han che va cuòi cùng dà khòng tranh khòi rai vào chù nghTa duy tàm Diéu dò thè hién ò cho: Phoiabàc dà khòng nhan ihA'y ca so kinh té - xà bòi cùa

su này sinh va tón lai cùa hién lugng lòn giào Ong bugc phài tìm nguón góc cùa tòn giào lù trong bàn chat con nguói va quy bàn chat tòn giào vào bàn chat con nguói, cài bàn chA'l dugc òng biéu nhu là tnih "loài", tfnh phó biè'n nói tai, cAm, gàn bó mot càch thàn tuy tu nhién dóng dào càc cà nhan lai vói nhau" [44,1 1] Khóng nhan thày bàli chat xà bòi cùa tón giào, òng jiliài thùa nhan tòn giào là mal hùu ca trong bàn

chA't nguói, tón lai vTnh vièn cùng con nguói Dò là ly do óng di dé'n két luan: "càc thói dai cùa loài nguói chi khàc nhau bòi nhùng Ihay dói ve phuang dién tòn giào" [47,4181 Dò là két luan duy lAm, "hoàn toàn sai làm", nhu Ph.Angghen tùng nhan xét [47,4181 Lógfc cùa càch lAp luAn siéu hình cùng dà dàn Phoiabàc rai vào cài ho thàn hgc khi óng cho ràng càn tao ra lón giào mói, lón giào tinh yéu Nhùng han che cùa Phoiabàc cùng nhu cùa tal cà càc nhà vò thàn truóc dò dà dugc C.Màc -Ph.Angghen phé phàn va khàc phuc triét de

Nghién cùu quan niém ngoài Màc xft ve tón giào con phài de cAp tói quan niém cùa càc hgc già tu san hien dai Diéu dò giùp chùng ta càng co diéu kién dói chiéu va nhAn chAn tfnh uu viet cùa quan diém màc xit ve tón giào Han nùa, bàn IhAn nhiéu luan diém trong quan niém cùa càc hgc già tu san hién dai khóng phài là khóng co già trj khoa hgc Ve bàn chat lòn giào, càc hgc già tu san hién dai quan niem rat khàc nhau Tlieo Yvalambé, cho dén nàm 1983, dà co ft nhàt 30 hgc già lu san nói liè'ng dira ra djnh nghTa rièng ve tón giào [ 87,170-171-172]

BROWN

TrAt tu siéu nhién

Nhùng thuc thè hay lue

lugng phi nhAn

BELLAN (1964)

Nhùng hình thài biéu trung /diéu kién sinh tón tói thugng

NOTTINGHAM (1954)

Ca so cùa lièn bé xà bòi (fondemenl du lien social)

Cài siéu nhién

(extra-natural) mot tap hgp càc

tiéu chi (batterie de

critères) (1989)

BELLAII(1967)

Tón giào còng dAn (civil leligion)

COLEMAN (1970)

Diéu kién sinh lón tói thugng (ull.cond.ot exist)

LUCKMAN (1977)

Giàm thièu su khòng chàc chàn

(réduction de rincerlilude)

SCHMID (1979)

Con duóng cho tal cà (the way of the whole) KHERERvà HARDIN (1985)

Nhìn vào bang thóng ké cùa Yvalambé chùng ta co thè rùt ra mày nliAn xét sau

77//^ nhdf, càc djnh nghTa ve tón giào cùa càc hgc già tu san rA't da dang va

phong phù Càc djnh nghTa này hoàc nhàn manh dén chùc nàng cùa tón giào hoàc co

hiróng dén viéc tìm kiém mot "bàn thè" chung cùa lón giào

Thù hai, càc hgc già tu san nhìn cluing thóng nhàt vói nhau ò mot diém, dò là

de cao y nghTa lói Ihugng cùa lón giào

Trong so nhùng hoc già tu san co su kién giài khà sàu sàc ve tón giào, nói lén hai dai biéu dò là M.Véba va E.DuyKhem (1858-1917)

M.Vèbcy xem lón giào là su quan bé vói nhùng thè lue siéu nhién; con EDuykhem dinh nghTa: "Mot tòn giào là mot bé thóng co két nhùng tfn nguang va nhùng Ihuc hành co lién (pian vói càc su vAl ihiéng liéng, lue là nhùng su vAl làcli ra,

bj càm doàn, dò là nhùng lui nguang va thuc hành thóng nhàt lAl cà nhùng ai tin theo thành mot còng dóng linh thàn ggi là giào bòi" [87,154] Dóng góp cùa nhùng quan niém này là ò chò phàn nào làm lo ra bàn chat tón giào thóng qua vai trò cùa nò trong dói song xà bòi Tuy nhién, do de cao qua mùc vai trò xà bòi cùa tòn giào ma bau hét càc hgc già tu san déu di lói quan diém duy lAm trong khi ly giài bàn chA'l tòn giào

7.2.2 Quan niém Màc xit ve hdn chat fon giào

Trèn lap truóng cùa chù nghTa duy vai bién chùng va chù nghTa duy vAt Ijch

su, càc nhà kinh dién cùa chù nghTa Màc dà ké thùa co pbè phàn quan niém cùa chù nghTa vò thàn cu, dac biét là chù nghTa vó thàn cùa Phoi-a-bàc, lù do dira ra càch kién giài mói, khàc ve chat vSO vói tal cà càc quan niém ve lón giào Irong Ijch su

Khi xem xét Ijch su xà bòi nói cluing, hién tirgng lòn giào nói rièng, càc òng khóng Xuàt phàt lù y niém tón lai dàu dò trèn thugng giói hoàc lù con nguói trùu tugng nhu Phoiabàc cjuan niem Nguge lai, càc óng xuàt phàt tu con nguói hién thuc, con ngirói trong tóng hoà càc mói quan he cùa hg, trong qua trình dói song vai chat -thuc tién cùa hg C.Màc-Ph.Angghen kbàng djnh: "Chùng ta xuàt phàt lù nhùng con nguói dang hành dòng, hién thuc va chùih là xuàt phàt tu qua trình dói song hien thuc cùa hg ma chùng ta mó tà su phàt trién cùa nhùng phàn ành tu tuòng va tiéng vang tu tuòng cùa qua trình dói song ày Ngay cà nhùng ào tuòng hình thành trong dàu óe con ngirói cùng là nhùng vài lliàng boa lA'l yèn cùa qua trình dói song vai chat cùa hg, mot qua Irình co thè xàc djnh dugc bang kinh nghiém va gàn lién vói nhùng tién de vài chat 142,37-38] Vói càch xem xét dò, tòn giào khòng con là cài co san ò dAu dò la lung trèn tròi, cùng khóng phài là bàn chat co san, trùu tugng cùa con nguói, Y thùc tòn giào, Iheo càch kién giài duy vai ve Ijch su, là mot hình thài y thùc

xà bòi phàn ành va chiù quy djnh bòi dòi song thuc tién cùa con ngirói

Vói tu càch là mot hình thài y thùc xà bòi, gióng nhu nhùng hình thài y thùc

xà bòi khàc, lón giào tu nò "khóng co Ijch su, khòng co su phàt Iricn" [42,37-38] Cùng càn nói thém ràng, khi nghién cùu tu tuòng này cùa C.Màc - Ph.Angghen, mot

so nhà nghién cùu dà co chùng minh lón giào cung co Ijch su, co su phàt trién, lù dò

hg két luAn ràng "C.Màc dà sai làm" |94,6| Hg dà khóng biéu hoàc co linh xuyén lac lu tuòng cùa C.Màc-Ph.Ang ghen, vi thuc ra càc óng khóng bé phù nhAn lich su,

su phàt trién cùa lón giào ma chi |)luì nhAn "Su phàt trién tir nò" cùa tón giào ma thói Khòng dùng lai ò dò, C.Màc-Ph.Ang ghen con chi rò nguón góc kinh té - xà bòi va bàn chat xà bòi cùa tòn giào, diéu ma khóng mot nhà nghién cùu nào trUóc dò làm dugc Trong tàc plulin "Góp phàn pbè phàn triét hgc phàp quyén cùa Héghen -lói nói dàu", C.Màc dà khài quàt nhùng thành tiru ma càc nhà nghién cùu lòn giào trong Ijch su dal dugc, dóng thói "cài tao" nhùng quan niém dò Irén quan diém cùa chù nghTa duy vat Ijch su, biè'n chùng thành nhùng quan diém khoa hgc khàch quan Ong viét: "Con nguói sàng tao ra tón giào, chù lòn giào khóng sàng tao ra con ngirói

Cu thè là: tón giào là su tu y ihùc va su tu càm giàc cùa con nguói dura tìm dugc bàn than mình hoàc dà lai de mài bàn thàn mình mot làn nùa Nhung con nguói khòng

|-)hài là mot sinh vAt trùu tugng, àn nàu dau dò ngoài thè giói Con ngirói chfnh là thè giói con nguói, là nhà nuóc, là xà bòi Nhà nUóc ày, xà bòi Ay san sinh ra tón giào, tire thè giói quan lòn ngugc, vi bàn thAn chùng là thè giói lòn ngugc" [41,5691

Nhu vAy, bàli chat dàc thù cùa tòn giào (so vói càc hình thài y thùc xà bòi khàc) khòng phài ò chò nò khòng co lich su, khòng co su phàt Irién ma ò Inih boang duóng, hu ào cùa no

Két hgp phAn tfch lón giào cà ve mal nhAn thùc luan va mài xà bòi hoc C.Màc cung dà chi ro vj trf, vai trò cùa cài "thè giói quan lòn ngugc" dói vói "thè giói lòn ngugc" san sinh ra nò Cung trong tàc pliàm trèn, C.Màc dà elio ràng: "tòn giào là ly luan phó bién cùa thè giói ày, là tal yéu bàch khoa cùa nò, là lógfcli cùa no duói hình thùc phó cAp, là Point d'honnenr * duy linh luAn cùa no, là nhiet tinh cùa

nò, là su thùa nhàn ve mat dao due cùa nò, là cài bó sung trang nghiém cùa nò, là ca

so phó biè'n cùa su tuan ùi va su tu hién ho cùa nò" [41,570[; va "su nglico nàn cùa

tón giào, mot mal là biéu hién cùa ngbco nàn hién ibirc, va nuil khàc là su phàn

kbàng chóng su nghèo nàn bién thuc ày Tón giào là liéng ilio dai cùa chùng sinh bj

àp bue, là Irai tini cùa Ihégiói khóng co trai tini, cung gióng iiliir nò là tinh thàn cùa nhùng diéu kién xà boi khòng co linh thàn Tòn giào là thuóc pbién cùa nhAn dan" 141,5701

Rò ràng, tón giào thoàt Ihai lù hien thuc iilurng lai luòn co quan he vói hién llurc; nò làc dòng va gàn bó vói nhùng diéu kién xà ligi san sinh ra nò Dò là ca sa

de C.Màc rùt ra két luAii ve Ihuòe Inib lliuó'c pbién cùa lón giào Ve két luAn "lòn giào là thuóc pbién cùa nhAn dAn", dà co rat nhiéu càch biéu khàc nhau, phó bién là quan niém elio ràng Màc coi mot dàc lùili nào dò (co Igi hoàc co hai) cùa lluiò'c pbién là bàli chat cùa tón giào Xél phuang phàp nghién cùu cùa C.Màc (phuang phàp bién chùng duy vai) cùng nhu toàn bò bé thóng càc luan diém cùa Màc, chùng

ta thày Màc khóng quy két mot càch siéu hình nhu vAy O dAy chi co thè hièu ràng, C.Màc quan niém tòn giào mang bàn chat xà bòi day niAu tliuàii, trong do ihuóc tfnh thuóc pbién là mot mal, han nùa là mal dàc trung cùa bàn chat dò Trong tàc pham

"Chóng Duy rinb", cùng vói càch xem xél tòn giào trong mói ciuan bé vói tón tai xà bòi này sinh ra no va trong su lièn he, dói sành vói càc hình Ibài y thùc xà bòi khàc, Ph.Angghen dà kbàng djnh: "Tal cà mgi tòn giào chang qua chi là su phàn ành liu ào

- vào trong dàu oc cùa con nguòi - cùa nhùng lue lirgiig ò ben ngoài chi piiòi cuòc song bang ngày cùa hg; chi là su phàn ành trong dò nhùng lue lugng ò tran thè dà mang hình thùc nhùng lire lugng siéu tran thè" [46,437] Sau khi chi ra bàn chat cùa lòn giào là mot hình thài y thùc xà bòi phàn ành "hu ào" (C.Màc ggi "lòn ngugc") ve hién llurc cuòc song con cliju nhiéu tiói bugc cùa con nguói, Ph.Angghen dà phAn tfch nguón góc iiliAn thùc, tAm ly va nguón góc kinh té - xà bòi cung nliir vai Irò cùa

nò trong tùng thói ky Ijch su nhàt dinh

IVoiig bòi cành thói dai dui ngliTa tu bàn phàt trién sang giai doan chù nghTa

de quóc, V.l.Lenin dà phàt trién mói buóc quan niém màc xft ve tòn giào Ong phAn tfch sAu sàc thém ve nguyèn nhAn, ca che này sinh va duy tri su tón lai liicn tirgiig tón giào trong xà bòi lU bàn va cà trong chù nghTa xà bòi Ong kliàng djnh nguón góc sAu xa cùa lòn giào hién dai clifnb là Vsir sg bài truóc thè lue mù quàng cùa chù ngliTa lu bàn; niù (]uàng vi (luàn duìng nhAn dAn khòng thè doàn ra dugc nò, - là thè

lue bàt eù lue nào trong dói song cùa nguói vó san va nguói tiéu chù, cùng de doa dem lai cho hg va dang dem lai elio hg su phà san "dot ngòl", "bA't ngó", "iigAu nhién", làm cho hg phài diét vong, bién hg Ihành nguói àn xin, mot kè bàn cùng, mot gài diém, va don hg vào cành chél dói " [38,315] Ve ca che này sinh cùa lòn giào, óng nói: "su pliAii dói cùa nhAn thùc cùa con ngirói va Inili khà nàng cùa chù nghTa duy lAm (= cùa tón giào) dà co trong cài trùu tugng dàu lién, lói sa, "cài nhà" nói chung va nhùng cài nhà cà biet"[81,301 V.LLènin cùng vach rò vai trò cùa tón giào nhu là còng cu cho chù nghTa tu bàn trong cuòc dàu tranh vói giai cA'p vò san; lù dò óng xAy dung nhùng nguyén tàc mang tnib phuang phàp luAn de giài quyét vàn de tón giào trong xà bòi mói Nhùng quan diém cùa V.LLènin ve vàn de tón giào giùp chùng la nhAn thùc sAu sàc, toàn dién ve bàn chat cùa nò

Nhu vAy, chùng ta thA'y quan niém cùa càc nhà kinh dién Màc xft ve bàn chA'l cùa tòn giào rat nhA't quàn Nò dà chi ra mot càch khàch quan, toàn dién bàn chA't xà bòi day màu thuàn cùa tòn giào cùng nhu nguón góc, chùc nàng, vai trò xà boi cùa

no PhAn tfch quan niém màc xft ve tòn giào, chùng ta co thè rùt ra: Tòn gido, ve hdn

chà} là mot hình tildi y thùc xà ligi phdn ành hu do ve hién thuc cuóc song, mot hién thuc trong do con nguòi con chiù nhiéu frói bugc va con co nhiéu han che frong vice làm chù hoàn canh va làm chù chình mình Hình thài y thùc này cùng vói thiéì che duy fri va làm fai sinh ra nò tao thành móf tiéu he thóng kién trùc thugng fdng xà hói

CHUONG 2

MOT SO PHaONG DIÉN BiÉU HIEN S i i

TAG DÒNG QUA LAI GIQA VÀN HOÀ VA TÒN GIÀO

Su tàc dgng qua lai giùa vàn boa va lòn giào là mot vA'n de bèi sue róng lón va bue tap Diéu dò quy dinh bòi tnili phùc tap da chiéu canh cùa bàn IhAn thuc thè

àn hoà va tón giào Han nùa, trong thuc té, viec nghién cùu vàn hoà nhu mot he long toàn ven vói day dù két cA'u dure nàng cùa nò trong bé thóng lón xà bòi chi lói dugc quan làm thfch dàng trong nhùng nàm gàn day, dàc bici là lù khi tó chùc JNESCO phàt dòng "Tliap ky quóc té phàt trién vàn hoà" (1987-1997) Do vay, bùng vàn de ly luAn ve pham vi thuc tón cùa vàn hoà, ve su tuang tàe giùa vàn hoà

ai càc ITnh vuc nhu kinh tè, chinh trj, khoa hoc, nghé thuat, tón giào vAn là nhùng

An de mói me va con gAy nhiéu tranh luan,

Nghién cùu su làc dòng qua lai giùa vàn hoà va tòn giào là nghién cùu nhùng

uóì lién he ma qua do vàn hod va fon gido ành huàng làn nhau Su tàc dòng qua lai

;iùa vàn hoà va lón giào thè hién trèn nhiéu phuang dién khàc nhau, phàn ành tnib

la chiéu canh cùa hai "he thóng" co càu trùc vó cùng phùc lap Tuy nbièn, duói góc

lo triét hgc, nhùng phuang dién sau dAy dàng chù y han cà bòi chùng phàn ành dugc

!AC trung cùa su tàc dòng qua laj giùa vàn hoà va lón giào; dò là: phuang thùc tàe long giùa chùng; hình thài biè'n dói cùa mòi mot hién tugng duói tàc dòng cùa hién ugng kia Nghién cùu su tàc dòng qua lai giùa vàn hoà va tón giào ibi khóng thè :lióng tìm hièu nhùng phuang dién dò Vói su nhìn nliAn nhu vAy cluing la di vào

ìm biéu su tàe dòng qua lai giùa vàn hoà va tón giào trèn mot so phuang dién chù

^èu cùa nò

2.1 Tàc dgng cùa vàn hoà dai vói tòn giào

2.1 L Phuang thùc tàc dòng cùa vàn hoà dòi vài tòn giào

Tlieo quan diém he thóng va phàt trién, vàn hoà là mot he thóng xà bòi co càu

;ùc, chùc nàng cu thè tón lai nhu mot bàn thè dóc lap tuang dói vói nhùng quy lufit

bàt trién rièng cùa no Tuy nhién, vói tfnh càch là mot he thong già fri két tinh lue

rgng hdn chat nguòi, vàn hoà bién dién duói nhiéu hìnli thùc khàc nhau bao góm cà

hình thùc vàt thè va phi vài lliè, hùu hình va tieni hùu hình, tinh thàn va vai chaì Ngoài nhùng già trj két nén nhùng guaiig mal de nliAn dién nhu khoa hgc, nghé

tbuAt, dao due nò con xàm tbàu va tram tfch trong mgi ITnh vue khàc cùa dói song

xà bòi Bòi vAy co nhà vàn hoà hgc dà vf vàn boa nhu mot làt cài giùa làt cà càc iiliAn

lo cA'u Ihành xà bòi Nhà nghién cùu Phan Nggc cùng dà eò nliAn xét gàn tuang tu, óng viét: "khòng eò hién tugng nào chi là vàn hoà ma khòng là cài gì nùa Vàn hoà

là cài dàu àn cùa mot thè cóiig dóng lén mgi hien tugng tinh thàn, vàt chat, mgi san pbàm cùa thè còng dóng này, lù lui nguang, phong tue, cho dén cà san pham còng nghiép bàn ra tlij truóng [92-96 J Né'u hai quan diém trèn co gang di dén viec xàc djnh phuang thùc tón lai dàc thù cùa vàn hoà thì quan diém sau day cùa UNESCO

lai chù y cà phuang thùc tàc dóng cùa vàn hoà trong dòi song xà bòi Trong cuón

sàch "ThAp ky toàn thè giói phàt trién vàn hoà" do UNESCO xuàt bàn nani 1980,

phuang thùc fdc dòng cùa vàn hoà dugc xàc djnh là: "no thàm vào mgi ITnh vuc cùa

con nguói", "no xuyén suol ca thè xà bòi" [77,31] Tón giào là mot tiéu bé thóng kiéTi trùc thugng tàng xà bòi, dT nhién cùng cliju su làc dòng bòi vàn hoà theo phuang thùc do De hièu rò han ve phuang thùc tàc dòng cùa vàn hoà dói vói tón giào, chùng la bay xem xél lù mot phuang dién khàc: quy luat van dòng va phàt trién vàn boa

Nhu chùng ta dà biè't, vàn boa xét ve mal bàn chat là su két tinh "lue lugng bàli chA't" nguói trong mgi ITnh vuc boat dóng va san phàm sàng tao cùa con nguói

Su van dóng va phàt Irièn cùa vàn boa dugc thuc bién thóng qua hai qua trình: qua Irình kliàiih thè hoà chù thè va qua trình chù thè hoà khàch thè

O (]uà trình thù nliA'l con nguói thóng qua boat dóng cài bié'n thè giói xung quanh dà IbAm nliAp bàn chA't nguói vào trong dói tugng va cà boat dòng cùa mình lao nén Ihégiói rièng cùa con nguói - Ihégiói vàn boa, Chfnh lù phuang dién này ma nhà nghién cùu Nguyén Vàn Huyén dà cho ràng: "Vàn boa là su tbàng boa, su boa thàn cùa con nguói vàn minh vào mgi hoàn cành, mgi tuang tàc tu nhién - xà bòi, trong nhùng thói gian, khóng gian thfch hgp [29,31]

Ò qua trình thù hai, con nguòi lié'p thu, su dung, hgc tap càc già trj vàn hoà cùa còng dóng, nàng cao nàng lue, hoàn thién liàn tliAii con nguói de lòi lai tién hành

cài lao lu nhién xà bòi vói mot trình dò "nhAn boa" cao han Hai qua trình dò làm mòi giói cho nhau, thóng nhA't hùu ca vói nhau tao nén dòng chày vàn boa lién tue lù thè bé này qua thè he khàc, lù hình thài kinh té - xà bòi này dén hình thài kinh tè -

xà bòi khàc

Vói quy luAt vAii dòng va phàt trién nhu vAy, vàn boa luòn tàc dòng dcn càc ITnh vire xà bòi nói chung, dén lón giào nói rièng Dò là su làc dòng tu nhiéu phuang dién khàc nhau Nhìn mot càch long thè, chùng la thày vàn boa tàc dòng dén lón

giào vói càch thùc chù yéu sau: Thù nhàt, vàn hoà xAm nhAp vào toàn bò cA'u Irùc tón giào; Thù hai, thòng qua qua Irình tiép thu va sàng tao cùa con nguói, vàn boa

chuyén biè'n thành nhàn tó "nói sinh" thùc day su biè'n dói cùa tón giào Co ngliTa

ràng, vàn boa làc dòng dén lòn giào bang phuang thùc xànj_nhdp va tiép hién

(Acculluration, co ngliTa là tiép xùc va làm bién dói mò thùc lù lién trong)

Con nguói sàng lao ra tón giào truóc bèi bang su phàn ành ihè giói khàch quan vào trong dàu óe con nguói Su phàn ành dò, do bj quy djnh bòi trình dò bau elle cùa con nguói trong viéc d i e ngU tu nhién, tó chùc xà bòi va làm chù bàn IhAn nén dà mang lùili chat hu ào, già tuòng Nhung rò ràng do khóng phài là su phàn ành giàn dan ma là su phàn ành ò trình dò trùu tugng Ph.Ang ghen tùng nliAn xél ve su phàn ành tòn giào là "càch xa dói song vai chat han cà".[47,445] De co thè sàng tao

ra nhùng biéu tugng tón giào (ma quy, thàn linh ) co tfnh khài quàt trùu tugng dù sue thoàt khòi thè giói vat chat mot làm rat xa nhu vay ibi tu duy con nguói phài dal dén mot trình dò phàt trién nhàt dinh Co nhién, su phàt trién cùa tu duy va toàn bò linh thàn cùa con iiguói chang phài là su bàt chuóc cài bóiig cùa thugng de hay do

nò "tu y thùc" dugc Ngugc lai, nò eó nguón góc lù llurc tién cài bién thè giói khàch quan, lù qua trình "vuii trong" cho nàng lue bàn chat cùa mình Nghién cùu qua trình xuàt hien cùa lón giào, Ph.Ang ghen dà chi ra mot càch dùng dàn ràng: "Tón giào ra dói trong mot thói dai hét sue nguyén lliùy, lù nhùng khài niem bèi sue sai làm, nguyén ihùy cùa con ngirói, ve bàn chat cùa chfnh hg, ve llié'giói ben ngoài, xung quanh hg" [47,445] Rò ràng, nhùng khài niém dò màc dù bèi sue sai làm, nhung là mot thành luu, san pham vàn hoà ma phài trai qua mot qua trình phàt trién Ijcli su rài lAu dai con nguói mai eò dugc

Mài khàc su phàn ành ò trình dò trùu tugng dòi bòi phài trai qua rA't nhiéu mài kbAu va chju làc dòng cùa nhiéu yéu tó "trung gian" Nhùng yéu tó trung gian dò khóng phài là cài gì khàc han ngoài "chat liéu" cùa vàn hoà Nói ve su phàn ành tòn giào, giào su Nguyén Vàn Kiém cho ràng: "Tón giào là su phàn ành cùa xà bòi

con nguói vào y thùc cùa hg Song dò khòng phài là mot su phàn ành giàn dan, ma là

su phàn ành chju tàc dòng cùa nhiéu yèn tó Iriing gian, vón cùng rat hién llurc cùa cliùili con ngirói Dò là càch thùc suy ngliT, lap luan va càm nhan cùa con ngirói ve Ihégiói con nguói dang song va ve chùih bàn tliAii mình iheo nhùng mó thùc nhàt djnh Dò cbùib là nhùng chat lieu de càu thành lòn giào" |75,15] Nhu vay, chi eó dira trèn nhùng chat liéu cùa vàn hoà, tón giào mói eó thè hình thành va pliàt trién Cùng do dò ma vàn hoà dà xàm tbàu "xuyén suò't ca thè" tón giào

Vàn hoà là bé thóng co cà'u trùc phùc tap, vói nhiéu hình thùc da dang Do vAy ma nò tàc dòng dén tòn giào cùng lù nhiéu phuang dién khàc nhau Co nghTa ràng, su xAm nliAp cùa vàn boa dói vói lón giào cùng rat da dang, phong phù PhAn tich tón giào vói tfnh càch là mot hình thài, y thùc xà bòi, giào su Nguyén Hùu Vui

dà nhan xét ràng: "Mot hình thài y thùc lliuóng eó két càu phùc tap do nò phàn ành càc hién tugng phùc tap cùa dói song xà bòi; cung iihir do su tón lai dan xen cùa no vói càc liìiili thài y thùc khàc nhau nhu mot quy luat van dòng va phàt trién cùa dói song y Ihùc Vi vay, nguói ta co thè tini thày càc yéu tókhàc nhau, tham chf dòi lap nhau trong mot hình thài y thùc Chàiig han ngoài càc yéu tó gàn chat vói Igi feb giai cA'p, con eó cà nhùng yéu tó, nhùng bò phàn là san phrim cùa vàn boa tinh thàn cùa nhàn loai"[63,156] Bòi vAy, trong thuc tè khòng eó cài ggi là hình thài y thùc tòn giào "thuàn tuy" dugc hình thành, sau dò mói "vay niugn" mot so già trj vàn hoà nào

dò nhu iihùiig nhà vó thàn chù ngliTa cuc doan quan niém Trai lai, su xàm nliap va tiép bién cùa vàn hoà dói vói tón giào dién ra xuyén suol qua trình hình Ihành va phàt trién cùa mòi mot tón giào

Phuang thùc làc dòng cùa vàn boa dói vói lón giào thè bién rò net khi chùng

la xem xét lón giào vói tùih càch là mot tiéu he thóng kién trùc thugng tàng xà bòi, tue là xét dèli cà tó chùc, thiét che cùa nò Nhùng tó chùc, thiét che xà bòi cùa tòn giào dugc lliièl lAp tréii ca sa cùa y thùc lòn giào Chùng tón lai truóc hét vói tu càch

là qua irình "vAl chA't hoà" y thùc tòn giào trong hién thuc Nlurng diéu dò khòng eò nghTa là y thùc tòn giào, tu bàn IhAn no eó thè san sinh ra dugc tó chùc, thièt che xà bòi Nguge lai, de "sàng tao" ra dugc nhùng tó chùc, thiét che do phài càn dén "chat liéu" cùa vàn hoà va nhùng con ngirói hién thuc vói nhùng già Irj vàn boa ma hg lié'p thu dugc cùa cóng dóng xà hòi./Mòt giào bòi dugc hình thành bòi su lièn két cùa dòi ngù nhà tu hành va quàn chùng tfn do nhung nhùng nguói này khóng chi mang due tin vào cài siéu nbièn; cùng khóng chi dugc "nhào nàn" nèn bòi giào ly lòn giào ma con bòi cà nén vàn boa cùa còng dóng Mot còng Irình kién trùc lón giào dù dugc tliòi thùc bòi due lin, hay nhùng lui diéu lòn giào ibi cùng khóng thè dugc sàng tao

ra né'u khòng eó nhùng già tri vàn boa dà dugc két tinh trong nhùng nguói kién tao nèn nò Kién trùc nhà thókièu Ròmanh phài chàng chi là san ph^m tón giào bay con

là san ph^m cùa nén vàn hoà Trung eó dién hình phuang Tày, vói vai trò cùa càc ky

sT in dàu trong càc tliàp cliuóng nhgn boat Kiéu nhà thó Gó tfch, khóng chi là san pliàm dién hình cùa vàn hoà cuòi Trung eó phuang TAy, ma con ghi dAm dàu An tinh Ibàn làng man cùa giai cA'p tu san dang lén Tinh thàn làng man này lai là he qua cùa vàn minh còng nghiép dang hình lliàiih trong long xà bòi phong kién.Nói ve tàc dóng cùa vàn boa dói vói Tón giào^ giào su Nguyén Vàn Kiém dà kbàng djnh ràng:

"Tón giào chi eó thè xày dung dugc nén vàn hoà elio rièng mình bang càch tiép nhan thành luu vàn hoà theo nghTa ròng, iigliTa là cà vàn boa tinh thàn va vài chA'l cùa dói thuóng ina còng dóng dò dà dal dugc Nhùng cóng trình vàn boa kiét xuàt cùa Hy Lap, Ai CAp, Àn Dò, Trung Quóc khóng chi là san phdm cùa he nhò, tue chi cùa tón giào ma là su bòi nhap nhuàn nliuyén giùa vàn boa tòn giào va vàn hoà dói thuóng, tói mùc khó ma tàcb badi" [36,7]

Nhu vAy, tàe dóng cùa vàn boa dói vói tòn giào dugc dàc trung bòi su xàm nliAp va lié'p biè'n Vói phuang thùc làc dòng nhu vAy, vàn hoà ành liiròng nhu thè nào dé'n qua trình phàt trién cùa tòn giào ? De tini hièu vA'ii de do, chùng la di vào nghién cùu hình thài bién dói cùa tón giào duói tàc dóng vàn hoà

2.7.2 Hình thài bién dói cùa fon giào duài tàc dòng cùa vàn hoà

0 Irén luan vàn dà trình bay su làc dòng cùa vàn boa dói vói lòn giào là bang phuang thùc xAm iibAp va tiép bién Vói phuang thùc tàc dòng nhu vay, vàn hoà

thàm tbàu nhiéu già trj cùa mình vào tòn giào, dóng thói cùng làm bién dói tón giào Vày duói tàc dòng cùa vàn hoà, tón giào bién dói theo hình thài nào ? Diéu de iiliAii thA'y nhàt dò là: duói tàc dóng cùa vàn hoà, tón giào dà tiép biè'n dugc nhùng già tri

"vàn hoà dói tliuóng" de tao nén he già Irj vàn hoà mang dAm màu sàc cùa mình Nhu vAy, eó thè nói su tàc dóng cùa vàn boa dà làm elio lón giào luòn co hình thài

"hòn dung" vói nhiéu yéu tó, già trj rat da dang Va chinh su xAm iihAp càc già trj cùa vàn hoà dfch thuc ma trong nhùng bòi càuli nliAl djnh, mal tiéu cuc trong tón giào diu bòi, ihAm chi trò thành thù yéu Chàng han trong thói ky Phuc hung ò CliAu

Au, do su xAni nhap manh me cua càc già tri nliAn vàn dang tròi day ma lùili cliAl euóng tfn, bao làn cùa Thién chùa giào dju bót it nhiéu Cung nhu vAy, PhAt giào thói

Ly - Tran ò Viét Nam, khi lié'p bién bòi chù nghTa yéu nuóc, y thùc dòc lAp tu cuóiig, long tu hào dAn toc, dà tu mot tón giào "xuàt thè'" trò thành mot tòn giào "nhAp thè'" hoà dóng cùng vói vàn boa dàn toc Ljch su Viet Nam thói dai Ho Chi Minh dà chùng minh ràng, mot khi dugc nhùng già trj vàn hoà tiéu biéu cùa thói dai làc dgng, càc tòn giào hoàn toàn eó thè biè'n dói theo duóng huóng tfch cuc, càdì mang Nhùng duóng huóng lón cùa càc tón giào ò nuóc ta bién nay nhu "kinh chùa yéu nuóc", "dep dao tot dói" hay "dao phàp dàn toc va chù nghTa xà bòi", "Song pluie

Am trong long dAn toc" dà nói lén diéu dò

Tuy nbièn, dò mói chi là nhùng "biéu hién bé ngoài" ve su bién dói cùa tón giào duói làc dòng cùa vàn hoà De nàm dugc tfnh quy lual trong su vAn dòng cùa tòn giào duói tàc dóng cùa vàn boa, dòi bòi chùng ta phài khào sàt lién Irình ljch su cùa nò

Khi nghién cùu ve lòn giào nguyén ibùy, Malinóxki dà ehi ra mot càch sàc ben ràng: Tón giào nguyén thùy khóng phài là mot quan niém trùu tugng nào dò vugt lèn trèn két cA'u vàn hoà [75,169] Diéu dò khóng chi dùng vói tòn giào nguyén thùy ma con dùng dio mgi hình thùc tòn giào Bòi vi, tón giào xuA't hién khóng phài

lù su "Mac khài" cùa thugng de, cùng khóng phài là su tu phàt trién cùa mot "y thùc tàng sAu" nào do nhu mot so nhà nghién cùu ngó nhAn [75,[77] Ngugc lai, nhu phàn trèn chùng ta dà phAn tfch, lón giào chi eó thè hình thành va phàt Irièn khi dua trèn nhùng chat liéu cùa vàn boa còng dóng; dóng thói nò luòn chju su ành huóng

manh cùa vàn hoà Bòi thè, hình Ibài tón lai va bién dói cùa nò bj quy djnh bòi két càu vàn hoà Hay nói càdì khàc, cpià Irình phàt trién cùa vàn hoà quy djnh khuynh huóng bién dói cùa tòn giào

TA't nhién, càn biéu ràng, bàn IhAn "két càu vàn boa" chi hình ihành va phàt Irièn trèn nén làng cùa qua trình boat dòng lao dóng, truóc hét là boat dòng san xuàt vài chat cùa con nguói Né'u chùng ta khòng quàn triét quan diém nén tàng dò cùa chù nghTa Màc thì mot su phàn tfch ve hình thài bién dói cùa lón giào duói tàc dòng

cùa vàn hoà, nhiéu làm cùng ehi dal dén tàm nhàn thùc cùa chù ngliTa vó thàn truóc

Màc, hoàc sé roi vào lap truóng duy lam, "quyét dinh luan vàn hoà" nhu mot so nhà nghién cùu tu san dà màc phài Co nghTa ràng, chùng la xem xét hình thài biè'n dói

cùa lòn giào duói tàc dóng cùa vàn boa là trén nén fdng qua trình sdn xuàt vàt chat

cùa xà hói Bòi vi suy dé'n cùng, cliùih nén tàng dò mói quyét djnh qua trình tuang

làc giùa vàn hoà va lòn giào cùng nhu bàn thàn hién tugng vàn hoà va lón giào

Nguge dòng ljch su chùng ta thày trong xà bòi nguyèn thùy, lòn giào chi là

nhùng biéu tugng ma bó ve tu nhién, dan giàn va da dang nhu thàn dà, thàn cAy,

thàn ràn Cùng vói su này sinh nhùng biéu tugng dò, con nguói khón ngoan (Homo Sapiens) lue do cùng dà bài dàu eó nhùng hành vi Ilio cùng bèi sue giàn don nliir làm

le, chón cài nguói chél, kiéng eù, phù phép

Dua vào càc tài liéu khào co hoc, chùng la co thè kbàng djnh ràng, nhan xcl sau day cùa Ph.Ang ghen là co ca so khàch quan; óng viét: "Su nhàn càdì boa càc lue lugng tu nhién làm này sinh ra nhùng vj thàn dàu lièn, nhùng vj thàn này, liong (]uà trình phàt trién ve sau cùa tón giào, ngày càng mang mòi hình dàng nhùng sue

manh sièu pliàm, cho dén mot lue, rót cuòc lai, do mot qua trình frùn tugng hod - lòi

eó thè nói là mot qua Irình chung cài hoàn toàn tu nhién trong tién trình phàt Iricn cùa tri tue, trong dàu óe con nguói, lù dóng dào nhùng vi thàn co quyén lue fi nhiéu

bj han che va han che lAn nhau, này sinh ra quan niém ve mot vj Ibàn dòc tòn cùa càc tòn giào dòc thàn" [43,403] Cluing ta dà biét ràng, "lièn trình phàt trìcn cùa Irf lue" nliAii Ioai vùa là kè't qua phàt trién cùa bó oc, vùa là két qua cùa trình dò phàt trién vàn hoà Bòi vi, chi trong qua trình sàng tao va tiép iiliAn càc già tri vàn boa Ibi

"lue lugng bàn chat" cùa con nguói mói dugc bòc lo va pbàl liicn Ihvn nùa, nàm

trong dòng chày vàn hoà, bàn IhAn con nguói vùa là chù thè nhung dóng thói là niòl già trj lói cao

Nhu vAy, su chuyén bién cùa lón giào trong ljch su, lù da thàn tién dé'n nhàl thàn, eó su dóng góp cùa tién trình phàt Irièn vàn boa Nói ve su xAm nliAp, tiép bién cùa vàn hoà làm xuàt hién dao Ca dóc vói tùili càdì là mot lón giào co he thóng giào

ly, ibàn hgc Irùu tugng va chat che, Pii.Aiigghen dà kbàng djnh: "Tòn giào ihégiói mói, tue dao Ca Dóc, dà làng le ra dói lù su hòn hgp cùa thàn hgc Dóng phuang dà dugc klìài quàt, nliA't là thàn hgc Do thài vói triét hgc Hy Lap dà dugc thòng tue boa, nhA't là trìél hgc khàc ky" [47,446]

Rò ràng dao Ca Dóc khóng thè phàt trién tói mot Irình dò trùu tugng, khài quàt hoà cao ve biéu lugng thàn linh iiéu khóng tiép nhAn nhùng "chat liéu" vàn hoà

va ké' thùa nhùng thành qua cùa qua trình phàt trién vàn hoà Né'u thói ky nguyén thùy, "lue lugng bàn chat" cùa con nguói con giói bau trong ibj toc, bò lac ibi biéu tugng tòn giào cùng bèi sue dan giàn, mùc dò trùu tugng khóng thè vugt khòi y niem

ve vi thàn dùng dàu tlij toc bay bó lac Nlurng dén lue khà nàng khài quàt, mùc dò trùu tugng cùa tu duy con nguói pliàt trién han thì biéu tugng ve thàn linh cùng "trùu lugng" lion Ve pbucyng dién dò, chùng la co thè kbàng djnh ràng: mói buóc phàt IrieiijgiijLvàjiJìpà kéo Ibgo su bién dóLcùa tón giào

Cùng vói lièTi trình pbàl trién cùa san xuàt xà bòi, "lue lugng bàn chaì" ngirói ngày càng phàt Irièn, pliàt lo trén nhiéu phuang dién, két nén nhùng guang mài tinh thàn, thành luu vai chat phong phù, da dang Chùih thòng qua su "tuang tàc" vói càc phuang dién khàc nhau dò nià tòn giào dà pbàl trién thành mot liéu bé thóng kién trùc thugng tàng hoàn chinh ve càu Irùc, phong phù ve noi dung va cà ve hình thùc le Ughi

Ve mài nói dung, né'u nhu ò càc hình thài tòn giào sa khai dura co giào ly Ibi dé'n càc hình Ihùc lòn giào dAn lòe va dàc biét là tón giào thè giói, bè thóng giào 1)', Ibàn hgc cùa chùng thài do so Nói dung giào ly tón giào, qua qua trình ljch su dugc sua dói, dua thém vào nhiéu yéu tó, già Irj tinh thàn |ihong phù va da dang, phàn ành

su xAni nhap, giao thoa giùa tón giào vói dao due, nghé tliuAt, triét hgc, khoa hgc

Ve mal tliiél che, le nghi, qua Irình bién dói cùa lòn giào cùng dién ra lucrug tu, lue

là ngày càng phong phù va hoàn thién hoìi Trong xà bòi nguyén Ihùy, thièt che lòn giào bèi sue dan giàn, dura eó dòi ngù nhà lu hành dóng dào va tó dure chat che Nguói dùng dàu llij lóc, bò lac lluróng dóng vai Irò ihù ITnh lón giào Nghi le lòn giào nguyèn thùy khóng phùc tap, cAu ky nhu trong càc tón giào hién dai O càc

hình thùc tón giào trong xà ligi hien dai, nghi le dC\n dugc hoàn thién vói nhùng bé

llìóng quy tàc, cà nghi thùc ùng xù Ilio cùng va cà nhùng Ioai hình nghé lliuAl lòn

giào V\\\ du, trong càc cuòc hành le cùa nhà thó déu eó dàn dóng ca, hoàc dàn

nliac làu càc bài kinh dà dugc phó nliac nhu bài kinh Manipbct

Tal cà nhùng bién dói dò cùa lòn giào phài chàng dién ra mot càch iigàu nhién, là san pham cùa mot su luy tién ? Thuc tè chùng minh ràng, su biè'n dói cùa lòn giào chi eó thè dugc thuc hién theo mùc dò phàt Irièn cùa vàn boa iiliAii Ioai ma thói Dua trén ca so tfnh quy djnh cùa vàn hoà dói vói qua trình pbàl trién tón giào, Ph.Ang ghen chi càn pIiAn tfch màu mot bàn kinh dà co thè kbàng djnh ràng, càc bò kinh TAn iróc dugc sàng tao ra muòii han rA't nhiéu so vói móc thói gian ghi Irén dò

Sa dT òng eò thè xàc djnh dugc tuang dói clinih xàc thói gian kinh TAn uóc xuàt hien

là nhó phàt hién dugc "bf mal" cùa tòn giào: vói Inili càch là san pham sàng tao cùa con nguói, tón giào in dam dàu àn giai doan phàt trién vàn hoà ma no dugc san sinh

ra

Nói ve tfnh quy djnh cùa vàn boa dói vói su' bién dói cùa lón giào, C.Màc cho ràng: Tòn giào "bàn thàn nò chàng qua chi là mot hình thùc più thè lue cùa nàc phàt trién nào do cùa tinh thàn con ngirói Tinh thàn tón giào chi co thè dugc llurc hien Iheo mùc dò ma iiA'c phàt trién nhàl djnh này cùa linh ibàn con nguói (tinh thàn lón giào là biéu bién tón giào cùa nàc phàt trién này) thè liicn ra va tu cA'u thành trong hình thùc thè tue cùa mìiib[41,815|

Tu nhAn xcl cùa C.Màc, chùng la eó thè rùt ra nhùng luan de sau: Thù nhat, tón giào khòng phài là cài gì bài bién ma no cùng bién dói cùng lidi su Thù hai, su biè'n dói cùa lón giào khóng phài là do nò tu' thuc hién ma là dugv thuc hién ibco

trình dò phàt trién cùa vàn boa Nói ve su bién dói cùa tòn giào vói tnib càch là mot

y thùc he, Ph.Ang ghen nhàn xét: "Khi Ihégiói co dai dang suy làn Ibi nhùng lòn giào eù bj dao Ca dóc dành bai Vào thè ky XVllI, khi tu tuòng cùa dao Ca dóc

nliuóng chò cho nhùng tu tuòng tién bó ibi xà bòi phong kién dang giao chién Iran cuoi cùng vói giai càp lU san, lue bay gió là giai càp càch niang"[45,62|

Nhu vày, hình thài bién dói cùa lòn giào khòng chi bao liàm ò mal càu trùc nià con cà ò vj thè xà bòi cùa nò Nói càch khàc, su bién dói cùa tón giào luòn theo

xu huóng thfch nghi vói bòi canh xà hói va buóc phàt trién cùa vàn hoà Chàng han,

dao Ca dóc xuàt hién trong bòi cành ljch su: xà bòi cluiyèii lù che dò chiém hùu nò

le lén che dò phong kién, vàn hoà phàt Irién lù vàn boa xà bòi chiém hùu nò le lén vàn hoà phong kién; no dà lo ra llifch nghi vói nén vàn boa dua trèn san xuàl nòng nghiep, vói mot su thóng nhàt làiili thó ròng lón duói hình thùc phong kién tap quyén Bòi vay, khòng phài ngàu nhién ma trong làc pbàm "Tinh càuli iiiróe Anh'\

Ph Ang ghen dà dùng "cài tu nhà vua" trong su dói sành vói "cài lù Thugng de'" [41,858] Ong con cho ràng ngay trong mot giai doan phàt trién cua xà boi va vàn hoà Ibi tón giào cùng eó su biè'n dói de tlifeh nghi Ong dà viét ve dao Ca Dóc nhu sau: "Chi cài viéc là 250 nàm sau khi ra dói, dao Ca Dóc dà Irò ihành mot quóc giào, cùng dù chùng minh ràng no là tón giào thfch hgp vói hoàn cành cùa thói dai Trong

thói ky Trung co, dao Ca Dóc cùng phdt trién theo su phot trién cùa che dò phong

kién ma Irò thành tòn giào phù hgp vói che dò ày, va eò mot lón ti phong kién tuoìig ùng Va khi tàng lóp ibi dAn ra dói ibi dj giào Tin lành, dói lAp vói dao Thién Chùa phong kién, phàt Irièn truóc bèi trong nhùng nguói An-bi ò niién Nam nuóc Phàp, trong thói ky phón thjnb nhàt cùa càc dò tlij ò mién dò" [47,46]

Tuy nhién cùng càn phài kbàng djnh ràng, su phàt trién cùa tón giào vói càc liìiili thùc cùa nò trong ljch su (Tòn giào nguyén tliuy, lón giào dAn toc, tòn giào thè giói) khóng hoàn toàn tuo^iig ùng vói càc giai doan phàt trién vàn boa theo hình thài kinh tè'- xà bòi Chàng bau, su phàt trién cùa dao Kiló vói lùib càch là mot lón giào Ihégiói trai qua cà hai giai doan pbàl trìéii: vàn hoà phong kién va vàn boa lu bàn

Diéu dò co thè dugc ly giài nhu sau: Thù nhà), vice phàn Ioai càc hình thùc lón giào

dén nay hoàn toàn mang tnih quy uóc va tham chf liéu chf trong mot càdì pliAn Ioai

cùng khóng iilur nhau dói vói càc tòn giào Thù hai, bàn tliAn tón giào là inòl hien tugng "càch xa dói song vAt cliàl han cà va hình nhu xa la vói dói song vai chaì han

cà"[47,445j Bòi vAy, su bién cliuycn cùa lòn giào cliAiii bon so vói san xuàl vai cbàl

và ca tàng vàn boa licn dò nò dugc hình Ibành va pbàl Irién Khi phé phàn (]uan diém duy tàm cùa Phoiabàc Irong ITnh vuc nghién cùu ljch su, Ph Ang ghen dà

kbàng djnh ràng: "Chi co thè nói déii nhùng buóc ngoài ljch su lón co kèm theo

nhùng thay dói ve lòn giào, khi nói dén ba lòn giào lón trén thè giói dà tón lai Irén thè giói ngày nay: dao PhAt, dao Hói, dao Ca Dóc"[8l,l 141 Thuc le sinh dóng cùa qua trình phàt Irién lòn giào trén Ihégiói dà chùng minh diéu dò

Nhu vAy, màc dù khóng llié xàc djnh dugc mot càch clifiib xàc hình Ihùc pbàl Irièn cùa lón giào qua tùng giai doan pbàl trién vàn hoà theo hình tliài kinh té - xà bòi, nhung chùng ta co thè kliàng dinh ràng; duói tàe dòng cùa vàn boa, lòn giào biéTi dói theo huóng hoàn thién bau ve mal càu trùc, phong phù han ve mal noi dung

và nghi le

Vàn de dal ra là phài chàng lòn giào sé ngày càng pbàl Irièn cùng vói (luà trình pbàl trién cùa vàn boa? De giài dàp vàn de do chùng ta khòng thè khóng trò lai vói nhùng luan diém ca bàn ve bàn chat cùa mòi bién lugng vàn hoà và tòn giào

Tlieo quan diém cùa mot so hgc già tu san Ibi tón giào là y thùc làng sàu, là

dìo phàt nguón cùa mgi tri thùc, mgi hién tugng Bòi vAy, nò sé fon fai vmh vicn và

ngày càng phàt trién phong phù qua hình thùc cùa nò là vàn hoà[75,162| Xem tòn giào là mói quan thiét cuòi cùng, nhà thàn hgc vàn hoà Póntilfch chùng minh ràng:

"Vói tu cadi là mói quan thièt cuòi cùng, lón giào dà phù dio vàn hoà bàn thè cùa y ngliTa, còli vàn boa là long boa càc hình thùc biéu dal tu thàn cùa nhùng mói ciuan lliièl ca bàn cùa tòn giào Nói doìi giàn, tòn giào là bàn thè cùa vàn hoà con vàn hoà

là hình thùc cùa tòn giào" [75,166] Dò là mot quan diém duy lAni, thàn hgc Tuy nbièn, nò dà ggi mò mot diéu hc't sue quan trgng ngoài y do chù quan cùa làc già, dò

là khi con nguói khóng con càn dé'n "mói quan thièt cuòi cùng" dò nùa Ibi lòn giào vàn còli de lai nhùng "hình thùc" (vàn bòa) cùa mình elio nén vàn hoà nhàn Ioai

Nhu chùng la dà biét, duói tàc dòng cùa vàn bòa, tòn giào dà co nhùng bién dói theo chiéu huóng hoàn thién han ve càu trùc cùng nhu dà dung chùa nhiéu già trj, yéu tó vàn boa Do vAy, trèn mot phuang dién nhàt djnh, eó the nói clinili su tàc dòng cùa vàn hoà dà tiép tlièni "sue song" elio tòn giào Nhung (juà trình pbàl trién

cùa vàn hoà cùng dem lai "he qua" khàc: làm bién dói hdn chat dàc thù cùa fon

gido Chùng la co thè thA'y rò diéu dò cjua qua trình pbàl Irién cùa vàn bòa và tòn

giào trong ljch su cùng nhu trong thói dai ngày nay

Tuang ùng vói trình dò phàt trién tliàp kcm cùa xà bòi, cùa "lue lugng bàn chat" cùa con nguòi, là su thóng Irj cùa tón giào Irong bau 2000 nani dàu ké lù khi con nguói Homo Sapiens xuA'l hién Trong cjuà Irình dò, vàn boa nhan Ioai phàt Iricn

duói su thóng trj cùa lón giào Nlurng dò là qua trình phàt trién khóng ngùng cùa

"lue lugng bàn chat" nguói nhàm thoàt khòi bóiig ma thugng de ma llurc chat là thoàt khòi tnih bau che cùa bàn IhAn và xà ligi

Dén thói ky Phuc hung (dò là ò phuang Tay, con ò phuang Dóng inuòn lioii rat nhiéu) vàn hoà dà ca bàn thoàt khòi cài bòng dcn cùa nhà thó de xàc lap mot tién Irình pbàl trién mói, mot tién trình phàt trién khóng dal lón giào là "mói quan lliièl cuòi cùng" Co thè nói, bàt dàu lù thói dai Phuc hung, tuang ùng vói su khòi sàc cùa vàn hoà là qua trình "rùt lui" cùa lòn giào khòi nhùng dja bai ma nò tùng thóng Irj Theo càch nói cùa C.Màc, trén dja hat cliùili trj, nguói ta dà duói tòn giào ra khòi ITnh vuc còng phàp, chuyén nò vào ITnh vuc tu phàp Con dói vói khoa hgc, nghé thuat v.v truóc su pbàl trién manh me cùa chùng, diéu ma tòn giào co thè làm dugc

do là tu két nèn bàn àn cùa minh truóc dòng chày vàn hoà nhAn Ioai

Trong thói dai ngày nay, khi ma trình dò cùa lue lugng bàn chat cùa con ngirói phàt trién iibanb, manh bau bao gió hét ibi nhùng niànli dal trù ngu cuòi cùng cùa Chùa ò tran gian cùng khòng tràiih khòi bj "xào dòng" và eò nguy ca bj luóe doal Bién dói cùa tòn giào dang dién ra vói nhùng xu huóng dan xen và phùc tap: xu huóng dan toc hoà xen làn vói xu huóng quóc tè hoà, xu huóng "hien dai hoà" song hành vói xu hiróng Irò ve nguón; xu hiróng thè tue boa dién ra cùng vói xu liuóng

"thoàt tue", xu huóng hgp nhàt khòng Ioai trù xu huóng pliAn rà Diéu dò co thè giài thfch dugc lù boi cành cùa ihói dai ngày nay: thói dai qua dò lù chù nghTa tu bàn lén chù nghTa xà bòi Thói dai qua dò lù mot hình thài kinh té - xà bòi và vàn hoà này sang mot hình thài khàc bao gió cùng dién ra càc qua trình cuc ky phùc lap, bao hàm cà lièn bò và thoài bò tam thói Qua trìiib phàt Irién cùa vàn hoà sé dàn tón giào vói tùib càch là hình thài y thùc hu ào, "lòn ngugc" lói chò liéu vong Song bàn thàn

vàn hoà lai dugc xàc lAp và bj (juy djnh IxVi nén tàng Sixn xuAÌ cùa xà bòi, bòi trình

dò chinh phuc tu nhién, làm chù xà bòi và bàn IhAn cùa con nguói Bòi vAy, "su phàn ành eó tnih chat lón giào cùa thè giói llurc lai ehi eó thè màt di khi nào ma nhùng quan he trong dói song thuc lièn bang ngày cùa con nguói dugc biéu hién bang nhùng mói lién bé rò ràng và hgp ly giùa nguói la vói nhau và vói lliiéii nhién" 148,126] Nhung phài chàng "su phàn ành" dò mài di là toàn bò càu thè tón giào mài

di ? Xét ve mal bè thóng dùng là nhu vAy; song thuc té ljch su cùng chùng minh ràng, khi "su phàn ành hu ào" cùa mot lòn giào nào do niAÌ di, vAii con lai toàn bó

vàn hod cùa nò Chàng bau Tò lem giào khòng con hien dién vói tùib càch là mot

"su phàn ành hu ào" nhung biéu tugng ve tó tién cùa mot còng dóng nhu Róng, Tién (Viét Nam), Gà tróng (Phàp), Kàng Gu ru (ÒxlrAy Ha) v.v vàn dugc luu giù và già iihAp vào vàn hoà cóng dóng Vói y ngliTa dò, chùng ta eó thè dóng y vói y kién sau day ve hình thài bié'n dói cùa tòn giào trong tuang lai: "Né'u biéu tón giào là mot yéu

tó càu thành y thùc thugng tàng cùa con nguói, Ibi dù trong hoàn cành nào no cùng vàn tón tai vói con nguói - vAii de chi là ò chò, vói su bién dói ^ à lich su xà bòi con nguói, nò sé eó su bié'n dói theo, cà ve noi dung và hình thùc, eó thè khàc xa vói dién mao bién nay cùa nò Su thay dói dò eó thè là khà nàng vàn hoà hoà tón giào; vói su pbàl trién toàn dién ngày càng cao cùa trf tue con nguói, tnih chat huyén bf, hu ào cùa tón giào sé phai ubai dàn, song nhùng gì ma tón giào dà de lai dàu àn trong dói song con nguòi sé vAn dugc bào luu nhu mot nép song, mot thói quen suy ngliT và giao lié'p, hoà nhap vào pham trù vàn hoà cùa mòi còng dóiig"[36,10]

2.2 Tàc dòng cùa tòn giào dòi vói vàn hoà

Tòn giào luòn bj quy dinh bòi nén tàng san xuA't vAl chat xà bòi, và bòi qua trình phàt trién cùa vàn hoà; su tàc dóng cùa vàn hoà dói vói tón giào, co xu huóng vàn hoà hoà tón giào Tón lai và phàt trién trong su ehi phói cùa vàn boa, tòn giào tàe dòng Irò lai nhu thè nào dé'n qua trình phàt trién cùa vàn boa? Giài dàp vàn de này eó nhiéu y kién khàc nhau

Mot thói gian dai, khóng lì nhà vó thàn cuc doan dà xem tón giào là cài hoàn toàn dói lAp vói vàn hoà Tlieo hg, tàc dòng cùa tón giào dói vói vàn boa thuàn tuy mang tfnh liéu cuc Do vay, hg chù tnrang Ioai bò su tón lai cùa lón giào, bàt cliàp diéu kién kjch su cu thè và nhu càu lAni linh cùa con nguói Nhùng quan diém siéu

\

hình mày móc nhu vAy tùng dugc C.Màc, Ph Ang ghen nhiéu làn phé phàn Chàng han, càc òng dà pbè phàn chù liuang xoà bò lòn giào bang sàc lénb cùa phài Blàngki òPhàp, dàu tranh chóng lai quan diém cùa Duy Rinb ve càm tòn giào [45](46]

Ngày nay, Iriróc nhùng dién bién phùc tap cùa tinh hình lòn giào trén Ihégiói

và truóc nhùng vA'ii de bàt cAp này sinh trong xà ligi hién dai, nhiéu nguói lai muón vièn dèli lón giào nhu mot cùu cành cho tuorng lai cùa toàn bó nén vàn hoà nhan Ioai Chàng han, nhà nghién cùu Phai hgc Ikcda Daisuku trong tàc pham "Tiéng chiióng cành linh elio thè ky XXI" dà kbàng djnh: "Chi co mot tòn giào cao cà mói

co thè cho phép chùng la di dé'n boa binh thè giói cùu loài nguói khòi su tàii sàt hat nhàn và su liùy diét hoàn toàn" [32,42]

Nhùng quan diém trèn déu khóng phàn ành mot càdì khàch quan ve su tàc

dóng cùa tòn giào dói vói vàn boa Bòi le, chùng chi xem xét tàc dóng dò mot cadi trùu tugng, tàcb rói khòi càc mói lién he qua lai, rat phùc lap trong dói song xà bòi, nhàt là mói lién he vói nén tàng san xuàl vai chat cùa xà bòi Nani trong càc mói ben

he da cliièu vói long thè càu trùc xà bòi rò ràng tàc dòng cùa tòn giào dói vói vàn hoà khòng don giàn ma bao hàm nhiéu càp dò khàc nhau, cà true tiép làn giàn tiép Bòi vay, de tìm hièu su làc dòng dò, truóc bèi chùng ta bay xem xcl phuang thùc cùa

nò

2.2.1 Phuang thùc tàc dòng cùa tòn giào dói vài vàn hod

Nói tói phuang Ihùc làc dòng cùa lón giào dói vói vàn boa là nói tói kiéu lién

he ma qua dò, tòn giào phàt huy àiili buòng lói qua trình phàt trién cùa vàn hoà Kiéu

lién bé giùa lón giào và vàn boa lai phu lliuóe vào vj thè' cùa mòi niòl hién lugng Irong tóng thè càu Irùc xà bòi Bòi vày, de nhAn thùc dugc mot càch khàch quan ve phuang Ibùc tàc dgng cùa lòn giào dói vói vàn hoà, chùng la khóng thè khóng de cap tói phuang thùc tón tai và phàt trìén mang tùib dac ihù cùa nò Irong he llióiig xà bòi

Nhu chùng ta dà biét, tòn giào là két qua cùa su nghèo nàn hién thuc, xuàt hién do su phàn ành hu ào cùa con nguói trong "thè giói lón nguge" Nlurng ve mài thuc tién, nò là mot nhu càu trong so càc nhu càu lam linh cùa con nguói hien nay, tón lai vói tu càdì là mot tiéu he thóng thuòc kién trùc Ihugng tàng xà bòi Và vói vj thè là mot thành tó cùa kién trùc ihugng làng, nò tàc dòng dén xà bòi lù hai phuofng

dién: Thù nhat, làc dóng dé'n ca so ha làng ma trén dò no này sinh và phàt trién Thù

hai, tàe dòng dén càc Ihành lo khàc cùa kién trùc ihugng tàng Hiòng qua hai

phuang dién làc dòng do ma lón giào pbàl huy ành buòng cùa nò lói tién trình cùa ljch su Ph Ang ghen tùng nliAii xét ràng: "Hoàn cành kinli té là cài ca so, nhung nhùng yèn tó khàc nhau cùa kién trùc ihugng làng - hình thùc chùih trj cùa dàu tranh giai càp và két qua cùa nò nhu là nhùng che djnh do giai cA'p chién tbàng trong cuòc dàu tranh tbàng Igi,v.v Nhùng che djnh ve luAt phàp, và ngay cà nhùng phàn ành cùa tal cà nhùng cuòc dàu tranh hién nay vào trong dàu óe cùa nhùng nguói Irong

cuòc nhu càc ly lliuyèt ve clinib trj, phàp ly, Irièì hgc, nhùng quan diém fon gido và

su phdt triéri xa han cùa chùng thành nhùng he thóng gido diéu - cùng déu phàt huy

ành buòng cùa chùng tói nhùng cuòc dàu tranh ljch su, và trong rat nhiéu truóng

hgp, con chiém uu thè frong viéc quyét dinh hình thùc cùa chùng Giùa càc nliAn tó

A'y eó su tuang làc, Irong do, giùa mot cluiói vó tan nhùng bié'n eó ngàu nhién (dò là nhùng su vAt và bién eó ma mói lièn bé nói lai cùa chùng rA't mó nhat hoàc khóng thè kiém chùng, khién ta tuòng là khòng lón lai hoàc khòng dàng quan lAni), su van dóng cùa kinh té'cuoi cùng vàn dóng vai Irò lA'l yéu Né'u khóng hièu dugc iiliir thè' thì viéc àp dung ly luan vào bài cu mot thói ky ljch su nào sé de dàng bau là giài mot

phuang trình [nìc I dan gian" [75,I2J NhAn xcl cùa Ph.Angghen cho chùng la thày,

tàc dòng cùa tón giào, vói tùib càch là mot nliAii to' cùa kién trùc thugng tàng, dói vói dói song xà bòi, suy dén cùng khóng dóng vai Irò quyé't djnh Nliuiig óng cùng chi ra ràng, trong rat nhiéu truóng hgp cùa ljch su, tòn giào co thè "chiém uu thè Irong vice quyét djnh hình thùc cùa cluing" Bòi vay, tàc dòng cùa tón giào dói khi ròng lón sAu sàc khó liróng

Trò ngugc lai beh su ta thày, do phong trào mg dao pbàl trién, lù chò càm dao, Hoàiig de Còng xtàng laiih dà phài thùa nhan Thién chùa giào dugc boat dòng cóng khai, tham chf con còng nhan Thién chùa giào làm quóc dao vào nàm 313

Thói Trung co, nguói ChAu Au dà lAp hgp duói là co duói nhan (co lliièn chiia giào) de chóng lai sU xAni nhap cùa quAii Hói giào A rap ò Poiliers Hg dà tién hành cuòc Ibap lu chinh kbóe liei, dfun màu de giàiih lai dal Ihành lù tay nguói ihco