Tìm hiểu thành phần ký sinh trùng và thử nghiệm trị bệnh sán dây (Cestoidea) trên cá giò nuôi lồng tại Công ty TNHH Ngọc Trai Nha Trang, Đầm Môn, Vạn Ninh, Khánh Hòa

Mục tiêu của đề tài là đưa ra được thành phần loài KST ký sinh trên cá giò tại công ty và phương pháp phòng trị bệnh ký sinh trùng do sán dây Cestoidea gây ra.. Năm 2002, tại Viện Nghiên

LỜI CẢM ƠN

Trong thời gian thực hiện đề tài, tôi đã nhận được sự giúp đỡ nhiệt tình của TS Nguyễn Hữu Dũng, ThS Phan Văn Út, anh Hoàng Ngọc Bình cùng các cán bộ và nhân viên Phòng thực tập Bệnh học Thủy sản, Trường Đại học Nha Trang và Công ty TNHH Ngọc Trai-Nha Trang Qua đây, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến sự giúp

đỡ quý báu đó

Để hoàn thành khóa học này, tôi cũng đã nhận được nhiều sự giúp đỡ của các thầy cô giáo, bạn bè trong Trường Đại học Nha Trang Nhân đây cho tôi bày tỏ tình cảm tốt đẹp và lời cảm ơn chân thành

Cuối cùng tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc nhất tới những người thân trong gia đình tôi – những người đã luôn động viên, tạo điều kiện cả về vật chất và tinh thần cho tôi trong suốt quá trình học tập để tôi có được như ngày hôm nay

Nha trang, ngày 20 tháng 11 năm 2007

Sinh viên thực hiện Trần Văn Dũng

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU 1

PHẦN 1:TỔNGLUẬN 3

1 Vài nét về đặc điểm sinh học và tình hình nuôi giò 3

1.1 Vài nét về đặc điểm sinh học của cá giò 3

1.1.1 Đặc điểm hình thái cấu tạo và vị trí phân loại……… 3

1.1.2 Đặc điểm phân bố……… 4

1.1.3 Đặc điểm môi trường sống………4

1.1.4 Kích thước, tuổi và sinh trưởng……….4

1.1.5 Đặc điểm dinh dưỡng………5

1.1.6 Đặc điểm sinh sản……… 5

1.2 Tình hình phát triển nghề nuôi cá giò trên thế giới và Việt Nam 5

1.2.1 Tình hình nuôi cá giò trên thế giới ………5

1.2.2 Tình hình nuôi cá giò ở Việt Nam ………6

2 Tình hình nghiên cứu KST trên cá 8

2.1 Tình hình nghiên cứu KST ở cá trên thế giới 8

2.2 Tình hình nghiên cứu KST trên cá ở Việt Nam 10

2.3 Tình hình nghiên cứu KST trên cá giò 11

2.4 Một số bệnh KST thường gặp trên cá giò 13

2.4.1 Bệnh do trùng miệng lệch (Brooklynella) kí sinh ……… 13

2.4.2 Bệnh do trùng bánh xe (Trichodina) ký sinh 14

2.4.3 Bệnh do trùng quả dưa (Ichthyophthyrius) ký sinh 15

2.4.4 Bệnh do sán lá đơn chủ (Monogenea) kí sinh 15

2.4.5 Bệnh do sán lá song chủ (Digenea) kí sinh 16

2.4.6 Bệnh do sán lá dây (Cestoidea) ký sinh 17

2.4.7 Bệnh do giun tròn (Nematoda) ký sinh 17

2.4.8 Bệnh do giáp xác (Crustacea) ký sinh 18

2.5 Sán dây (Cestoidea) và tình hình nghiên cứu sán dây ký sinh trên cá biển 19

2.5.1 Đặc điểm chung về sán dây (Cestoidea) 19

2.5.2 Một số nghiên cứu về sán dây ký sinh ở cá biển 19

PHẦN 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 21

1 Thời gian, địa điểm và đối tượng nghiên cứu 21

2 Phương pháp nghiên cứu 21

2.1 Phương pháp tìm hiểu kỹ thuật nuôi và biện pháp phòng trị bệnh 23

2.2 Phương pháp nghiên cứu bệnh ký sinh trùng 23

2.2.1 Thu mẫu cá 24

2.2.2 Thu mẫu KST 25

2.2.3 Phương pháp thu thập, cố định và bảo quản trùng 27

2.2.4 Phương pháp làm tiêu bản ký sinh trùng 28

2.3 Thí nghiệm trị bệnh Cestoidea 31

2.4 Phương pháp xử lý số liệu 32

2.4.1 Phương pháp đo, đếm KST 32

2.4.2 Phương pháp phân loại KST 33

2.4.3 Phương pháp xử lý số liệu 33

2.4 Phương pháp đánh giá mức độ cảm nhiễm Cestoidea 34

PHẦN 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 35

1 Tìm hiểu kỹ thuật nuôi và biện pháp phòng trị bệnh 35

1.1 Tìm hiểu kỹ thuật nuôi 35

1.1.1 Điều kiện tự nhiên của vùng nuôi 35

1.1.2 Thiết bị nuôi 36

1.1.3.Chọn giống và thả cá 36

1.1.4 Chăm sóc quản lý 37

1.2 Các bệnh thường gặp và biện pháp phòng trị 40

2 Thành phần và mức độ cảm nhiễm các giống loài KST trên cá giò 43

2.1 Mẫu nghiên cứu 43

2.2 Hệ thống phân loại và đặc điểm KST ký sinh trên cá giò 44

2.3 Mức độ cảm nhiễm KST trên cá giò 56

2.3.1 Mức độ cảm nhiễm các loài KST trên cá giò 56

2.3.2 Mức độ cảm nhiễm các loài KST trên cá giò theo 3 nhóm kích thước 60

3 Thí nghiệm trị bệnh sán dây (Cestoidea) ký sinh ở cá giò: 64

PHẦN 4: KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT Ý KIẾN 67

1 Kết luận 67

2 Đề xuất ý kiến 68

DANH MỤC CÁC BẢNG Trang Bảng 3.1: Các bệnh thường gặp và biện pháp phòng trị 40

Bảng 3.2: Số lượng và kích thước cá nghiên cứu 43

Bảng 3.3: Mức độ cảm nhiễm các lớp KST trên cá giò 56

Bảng 3.4: Mức độ cảm nhiễm các giống loài KST trên cá giò 58

Bảng 3.5: Mức độ cảm nhiễu giống loài KST trên cá giò theo 3 nhóm kích thước 62

Bảng 3.6: Kết quả trị bệnh sán dây ký sinh trên cá giò bằng các loại thuốc và các mức nồng độ khác nhau 65

DANH MỤC CÁC HÌNH

Hình 2.1: Sơ đồ khối nội dung và phương pháp nghiên cứu 22

Hình 2.2: Sơ đồ nghiên cứu thành phần và mức độ cảm nhiễm KST trên cá giò 24

Hình 2.3: Thử nghiệm dùng thuốc với nồng độ khác nhau để trị bệnh sán dây 31

Hình 3.1: Bản đồ vị trí địa lý công ty Ngọc Trai 35

Hình 3.2: Trichodina sp 44

Hình 3.3: Brooklynella sp 45

Hình 3.4: Hemiopheys sp 46

Hình 3.5: Ichthyophthyrius sp 47

Hình 3.6: Neobenedenia sp1 48

Hình 3.7: Neobenedenia sp2 48

Hình 3.8: Tylocephalum sp 49

Hình 3.9: Spectatus sp 50

Hình 3.10: Spinitectus sp 51

Hình 3.11: Contraceacum sp 51

Hình 3.12: Caligus sp 52

Hình 3.13: Họ Pandaridea 53

Hình 3.14: Plerurus sp1 54

Hình 3.15: Plerurus sp2 55

Hình 3.16: Ấu trùng của Neobenedenia 55

Hình 3.17: Tỷ lệ cảm nhiễm của các lớp KST trên cá giò 57

Hình 3.18: Tỷ lệ cảm nhiễm của các lớp KST theo 3 nhóm kích thước 60

KÝ HIỆU VIẾT TẮT

KST: Ký sinh trùng

TLCN: Tỷ lệ cảm nhiễm

CĐCN: Cường độ cảm nhiễm

MĐCN: Mức độ cảm nhiễm

CĐCNTB: Cường độ cảm nhiễm trung bình

ĐVT: Đơn vị tính

MỞ ĐẦU

Nuôi cá biển là một nghề đang được phát triển mạnh ở Việt Nam trong vài năm

trở lại đây Tuy chưa thể so sánh với hiệu quả nuôi tôm sú (Penaeus monodon) nhưng

với hai hình thức nuôi lồng và nuôi đìa, đã cho thấy nghề nuôi cá biển rất có tiềm năng

và trong tương lai sẽ giữ một vị trí hết sức quan trọng trong ngành nuôi trồng thủy sản nước ta

Công ty TNHH Ngọc Trai, Vạn Ninh, Khánh Hòa là công ty nuôi cá lồng biển lớn nhất tại Việt Nam, với hơn 900 ha diện tích mặt nước nuôi cá Những đối

tượng được nuôi như: cá giò (Rachycentron canadum), cá mú (Epinephelus spp),

cá chim, và một số đối tượng khác… trong đó đối tượng được nuôi nhiều nhất là

cá giò và cá chim

Tuy vậy, sự phát triển của nghề nuôi cá biển ở nước ta nói chung còn gặp nhiều khó khăn: về giống, thức ăn, và đặc biệt là vấn đề bệnh Mặt khác, các nghiên cứu về bệnh ở cá biển và các biện pháp phòng trị bệnh vẫn còn bỏ ngỏ, cho đến nay vẫn chưa

có nhiều công trình nghiên cứu về bệnh ở cá biển có ý nghĩa phòng trị trong thực tiễn được công bố ở Việt Nam Đặc biệt đối với cá giò các vấn đề nêu trên lại càng hạn chế Do đó việc nghiên cứu bệnh và các biện pháp phòng trị trên cá giò là cực kỳ cần thiết, góp phần mở rộng và phát triển nghề nuôi cá giò

Trong khi đó, cá giò nuôi ở Việt Nam cũng như trên thế giới vẫn thường xuyên

bị nhiều loại bệnh khác nhau, với đủ các nhóm bệnh KST, vi khuẩn và virus … đã và đang đe dọa ngành nuôi cá biển công nghiệp ở nhiều quốc gia

Sán dây (Cestoidea) là những KST nội ký sinh trong ruột của nhiều loài cá Đây

là các KST có chu kỳ phát triển khá phức tạp, qua nhiều giai đoạn ấu trùng, đòi hỏi 1-2

ký chủ trung gian để hoàn thành vòng đời của chúng Do đặc điểm phức tạp này mà việc trị bệnh sán dây thường gặp nhiều khó khăn, đòi hỏi phải tiêu diệt ký chủ trung gian, trứng và ấu trùng Cá bị cảm nhiễm sán dây nặng, có thể gây tắc ruột, lấy chất dinh dưỡng và làm cho cơ thể thiếu máu, cá bị gầy yếu Ngoài tác hại lấy chất dinh dưỡng, loại ký sinh trùng này còn là nguyên nhân gây xuất huyết và làm thương tổn rất nhiều trên niêm mạc ruột, tạo điều kiện cho các bệnh nhiễm khuẩn bùng phát, đặc biệt

là các bệnh xuất huyết đường ruột Có thể nói sán dây là bệnh KST nội ký sinh nguy hiểm trên các loài cá nuôi

Do vậy, để góp phần nhỏ trong việc quản lý sức khỏe các loài cá biển đang nuôi

ở Khánh Hòa và cũng để hoàn thiện chương trình tốt nghiệp đại học, tôi được khoa Nuôi trồng Thủy sản, trường Đại học Nha Trang cho phép thực hiện đề tài:

“Tìm hiểu thành phần KST và thử nghiệm trị bệnh sán dây Cestoidea trên

cá giò nuôi lồng tại công ty TNHH Ngọc Trai Nha Trang, Đầm Môn, Vạn Ninh, Khánh Hòa”

Nội dung của đề tài:

1 Tìm hiểu kỹ thuật nuôi cá giò thương phẩm, bệnh thường gặp và các biện pháp phòng trị

2 Xác định thành phần KST ký sinh trên cá giò

3 Xác định mức độ cảm nhiễm KST trên cá giò

4 Thử nghiệm trị bệnh sán dây (Cestoidea) cho cá giò nuôi lồng ở giai đoạn

giống lớn

Mục tiêu của đề tài là đưa ra được thành phần loài KST ký sinh trên cá giò tại

công ty và phương pháp phòng trị bệnh ký sinh trùng do sán dây Cestoidea gây ra

Ý nghĩa khoa học: nhằm góp phần cung cấp thêm thông tin nghiên cứu về bệnh

KST và bệnh do sán dây Cestoidea ký sinh trên cá giò nói riêng và bệnh KST trên cá

biển ở Việt nam nói chung

Ý nghĩa thực tiễn: kết quả của đề tài có thể áp dụng vào chăm sóc quản lý sức khỏe các loài cá biển nuôi và hạn chế những thiệt hại đến nghề nuôi cá biển do sán dây

Cestoidea gây ra

Vì thời gian thực hiện đề tài có hạn, kiến thức còn hạn chế và bước đầu làm quen với phương pháp nghiên cứu khoa học nên luận văn khó tránh khỏi những thiếu sót Kính mong quý thầy cô cùng bạn đọc đóng góp ý kiến để luận văn được hoàn thiện hơn

PHẦN 1: TỔNG LUẬN

1 Vài nét về đặc điểm sinh học và tình hình nuôi cá giò

1.1 Vài nét về đặc điểm sinh học của cá giò

Cá giò là loài cá thịt thơm ngon, có giá trị kinh tế cao, phân bố rộng ở vùng biển nhiệt đới, cận nhiệt đới Cá có tốc độ tăng trưởng nhanh, trong điều kiện nuôi một năm

1.1.1 Đặc điểm hình thái cấu tạo và vị trí phân loại

♦ Hệ thống phân loại

Cá giò (cá bớp biển) có tên tiếng Anh blacking fish, hoặc cobia Là loài duy nhất

trong họ Rachycentridea có vị trí phân loại như sau:

Ngành: Vertebrata Lớp: Osteichthyes Bộ: Perciformes Họ: Rachycentridea Giống: Rachycentron Loài: Rachycentron canadum (Lineaus, 1766)

♦ Hình thái cấu tạo

Thân cá giò thon dài có hình ngư lôi, đầu dẹp và rộng, mắt nhỏ, miệng rộng hàm dưới nhô dài hơn hàm trên, răng dạng lông nhung phân đều ở cả hai hàm, lưỡi và vòm miệng Vậy lưng thứ nhất có 6 – 9 tia cứng ngắn và khoẻ, giữa các tia không có màng liên kết, vây lưng thứ hai có màng liên kết giữ các tia mềm Vây đuôi cá con tròn, khi trưởng thành lõm hình trăng khuyết, thuỳ trên dài hơn thuỳ dưới Vẩy tấm nhỏ nằm sâu trong lớp da dầy, đoạn dưới của đường bên xếp hơi giống hình lượn sóng, đoạn sau thẳng

Màu sắc: lưng và hai bên sườn có màu nâu đậm Dọc thân có hai dải sáng bạc hẹp chạy dài từ mắt đến cuống đuôi, bao phía trên và dưới hai hai dải này là các dải màu xám xanh ở cá con các dải xám xanh này rất rõ và trở nên mờ ở cả trưởng thành Phía dưới bụng có màu trắng sữa hoặc vàng nhạt Hầu hết các vây có màu nâu đậm và màu xám tro ở vây hậu môn [10]

1.1.2 Đặc điểm phân bố

Các giò phân bố rộng ở vùng biển nhiệt đới và cận nhiệt đới: ở phía Tây Đại Tây Dương từ Mỹ đến Argentina bao gồm vịnh Mexico và toàn bộ biển Caribean Vào những tháng mùa thu và mùa đông, chúng di cư xuống phía nam và vùng nước ấm ngoài khơi, nơi có nhiệt độ nước từ 20 – 30oc, đến đầu mùa xuân chúng di cư ngược lên phía bắc dọc theo bờ Đại Tây Dương Ở phía Đông Đại Tây Dương chúng phân bố

từ Marocco đến phía Nam Châu Phi Phía Đông Thái Bình Dương, cá giò không được tìm thấy Ở Việt Nam, cá giò phân bố cả vùng nước ven bờ và xa bờ từ Bắc vào Nam Đây là loài cá nổi, nhưng người ta đã thấy chúng xuất hiện ở nhũng vùng có độ sâu 50 m, thậm chí còn thấy ở những nơi sâu tới 1.200 m [11]

1.1.3 Đặc điểm môi trường sống

Cá giò là loài cá nổi có thể sống ở nhiều dạng môi trường khác nhau như: chất đáy là cát, bùn, sỏi, hoặc sống quanh các rạn san hô ngoài khơi xa bờ và những nơi có

sự chia cắt dòng chảy của nước Ngoài ra chúng cũng sống ở các vịnh, lạch và rừng

ngập mặn ven bờ

Nhiệt độ là yếu tố ảnh hưởng rất lớn đối với sự sinh trưởng, phát triển và sự sống của cá giò Khoảng nhiệt độ chịu đựng của cá từ 16,8oC – 32oC (Dawson, 1971; Milstein & Thomas, 1976) Cá giống có thể bị chết ở nhiệt độ nước 17oC hoặc 37,7oC

và ngừng bắt mồi khi nhiệt độ nước còn 18,3oC (Richards, 1967), chúng chỉ bắt mồi trở lại khi nhiệt độ nước tăng lên 19oC [15], [33] Khoảng chịu đựng độ mặn của cá giò từ 22,5‰ đến 44,5‰ (Christesen, 1965); Roessler, 1967) [15] pH thích hợp cho

cá dao động trong khoảng từ 7,5 - 8,3 [11]

1.1.4 Kích thước, tuổi và sinh trưởng

Kích thước cá đánh bắt được thường có chiều dài từ 50 – 120 cm, có con đạt tới

200 cm trọng lượng 68 kg Cá giò là loài tăng trưởng nhanh và tuổi thọ tương đối ngắn, người ta xác định được rằng cá đực có thể sống tối đa từ 9 – 13 năm cá cái là từ

11 – 14 năm Ở vịnh Chesapeake cá cái thành thục ở tuổi 3+ và cá đực là 2+ Ở vùng khác trên thế giới cá giò có thể thành thục sớm hơn [11]

1.1.5 Đặc điểm dinh dưỡng

Cá giò là loài cá dữ bắt mồi chủ động, ăn thịt và rất phàm ăn Thức ăn của chúng

là giáp xác, chân đầu và các loài cá nhỏ như cá đối, lươn, cá trích,… trong đó ưu thế nhất là cua Khi nghiên cứu thành phần thức ăn trong dạ dày cá giò thấy 42% là

Callinectes, 46% là tôm (Micheal, 2001) Chúng thường bắt mồi sát đáy, tuy nhiên có

thể bắt mồi trên tầng mặt và bơi theo nhóm từ 3 – 100 con, săn mồi trong khi di cư ở vùng nước nông dọc theo bờ Khẩu phần ăn của cá giò thay đổi tùy theo trọng lượng thân của cá (BW) và loại thức ăn sử dụng Cho cá ăn bằng thức ăn viên nhỏ dạng nổi thì khẩu phần ăn của cá là 5% (BW) với cá có khối lượng từ 10-30 g, và 2-3% khi cá đạt từ 100-200 g trở lên [10]

1.1.6 Đặc điểm sinh sản

Cá thành thục sau 1,5 – 2 năm khi đó cá có trọng lượng khoảng 10 kg Sức sinh sản của cá giò khá lớn từ 1,9 - 5,4 triệu trứng/cá cái, tùy thuộc vào kích thước và tuổi

cá, cá có tuổi càng lớn thì sức sinh sản càng cao

Cá giò thường tụ tập thành đàn lớn khi đẻ trứng vào tháng 5 đến tháng 9 hàng năm Thường mỗi lần đẻ kéo dài khoảng 9 – 12 ngày và chúng đẻ khoảng 15 – 20 lần trong một mùa Chúng thường đẻ trứng ở ngoài khơi vào ban ngày, trứng và tinh trùng được phóng thích ra môi trường nước, khi đẻ thì sắc tố của cơ thể chuyển từ mầu nâu sang mầu sáng hơn, người ta phát hiện ra cá con mới nở ở ngoài khơi gần bờ và vịnh

Do vậy, có thể chúng cũng đẻ trứng ở cả vùng cửa sông và các vịnh gần bờ Trứng cá giò hình cầu, đường kính trung bình là 1,24 mm, 24 – 36 giờ sau khi thụ tinh thì ấu trùng nở Ấu trùng mới nở có chiều dài 2,5 mm và chưa có sắc tố Năm ngày sau khi

nở mắt và miệng phát triển và cá con có thể bắt mồi Dọc cơ thể kúc này có hai vệt màu vàng nhạt có thể nhìn thấy được Khi đạt 30 ngày tuổi thì hình dáng giống cá trưởng thành với hai dải màu chạy dọc cơ thể từ đầu đến cuống đuôi [10]

1.2 Tình hình phát triển nghề nuôi cá giò trên thế giới và Việt Nam

1.2.1 Tình hình nuôi cá giò trên thế giới

Cá giò đã được nghiên cứu và sản xuất giống từ những năm 90 của thế kỷ 20 Năm 1990 Đài Loan đã nghiên cứu thành công về sinh sản nhân tạo cá giò trong điều

kiện nuôi nhốt Đến năm 1997 đã đưa ra qui trình công nghệ sản xuất con giống hàng loạt (Chang và ctv, 1999) Năm 1999, Đài Loan sản xuất được 5 triệu con cá giò giống, không những phục vụ cho nhu cầu trong nước mà còn xuất khẩu sang các nước như: Nhật Bản, Trung Quốc và Việt Nam

Từ năm 1997, Trung Quốc đã nghiên cứu thành công công nghệ sản xuất cá giò với quy mô lớn (Yeh, 1998) Đến năm 1999 Trung Quốc đã có 4 trại sản xuất giống Riêng năm 1998, Trung Quốc đã sản xuất được 1,4 triệu cá giống Năm 1999, sản xuất được trên 2 triệu cá giống chuyển cho các vùng nuôi trong nước và nước ngoài trong

đó có Việt Nam và Nhật Bản

Các nhà nghiên cứu của Mỹ đã sử dụng hormone để thúc đẩy sự thành thục của

cá giò trong mùa sinh sản tự nhiên Cả HCG (275 UI/kg) và GnRHa đều cho kết quả tốt Tại Mỹ nuôi cá giò thương phẩm được tiến hành từ năm 2002 và ngày càng phát triển, từ 15.000 con nuôi trong lồng ngầm tại Culebra, Puerto Rico (2002), đến năm

2003 chuyển thêm 25.000 con cá giò giống tới nuôi tại Puerto Rico, Texas, Florida,… Châu Á là khu vực sản xuất cũng là nơi tiêu thụ sản phẩm từ cá giò cao nhất thế giới Trung Quốc, từ năm 1992 đã bắt đầu nuôi cá giò, đến nay cá giò đã nhanh chóng chiếm ưu thế và trở thành đối tượng nuôi công nghiệp chính trong hệ thống lồng xa bờ (Yu, 1999) Nhật Bản đã nhập con giống từ Trung Quốc và tiến hành nuôi trong lồng ở khu vực đảo Okinawa

Đài Loan luôn là nước đứng đầu về nuôi cá giò thương phẩm (nuôi cá giò chiếm gần 80% số lồng biển) Tổng sản lượng cá giò ở Đài Loan năm 1999 là 1.500 tấn, năm 2000 là 2.000 tấn Tuy nhiên đến năm 2002 sản lượng có giảm mạnh do sự bùng phát của dịch bệnh (Liao và ctv, 2003) Một số bệnh đã gây ra trên cá giò tại Đài

Loan vào năm 2002 như: bệnh ký sinh trùng Amylodinium ocellatum, Trichodina (gây

ra trên giai đoạn cá giống), Neobenedenia spp (ở cá nuôi thương phẩm); bệnh do vi khuẩn chủ yếu là do Streptococcus, chúng có thể làm mù mắt cá giò ở giai đoạn giống; hay chủng vi khuẩn Vibrio alginolyticus, là tác nhân chính gây bệnh xuất huyết ở cá và một số loài khác là tác nhân cơ hội như V vulnificus, V parahaemolyticus

1.2.2 Tình hình nuôi cá giò ở Việt Nam

Nghề nuôi cá biển ở Việt Nam đã khởi đầu rất sớm Tuy nhiên đến những năm

1990 đã cải tiến phương pháp nuôi và đạt sản lượng hàng năm khoảng 3.000 tấn

Những năm gần đây với sự đầu tư đáng kể nghề nuôi biển ở Việt Nam đã có những bước phát triển rõ rệt những loài cá nuôi phổ biến như cá song, cá hồng, cá cam, cá giò, Đặc biệt gần đây, nhiều doanh nghiệp tư nhân trong và ngoài nước đã đầu tư vào nuôi lồng cá giò với quy mô tương đối lớn góp phần thúc đẩy nghề nuôi cá giò theo hướng công nghiệp

Từ năm 1995 đến năm 2000, ở Việt Nam có những đề tài nghiên cứu sản xuất giống một số loài cá biển trong đó có cá giò do Đào Mạnh Sơn và Đỗ Văn Khương chủ trì Đề tài đã sản xuất thành công giống cá giò và đưa ra quy trình dự thảo

Năm 1999, công ty Hải sản Đại Dương ở Vũng Tàu bắt đầu nuôi cá giò, thức ăn

sử dụng chủ yếu là cá tạp với FCR = 6, khi sử dụng thức ăn viên của Đài Loan (1÷1,1 USD/kg) thì FCR = 1÷1,5, đến tháng 6/2001 công ty đạt 400 tấn cá thịt Một công ty

khác ở Vũng Tàu có 300 lồng nuôi cũng sản xuất được 500 tấn cá thịt

Từ năm 2000 đến năm 2003, Đỗ Văn Minh và ctv với sự tài trợ của SUMA

đã thực hiện đề tài nghiên cứu hoàn thiện quy trình sản xuất giống và nuôi thương phẩm cá giò tại Trạm Nghiên cứu Nuôi trồng Thuỷ sản nước mặn Cát Bà, Trạm Nghiên cứu Nuôi trồng Thuỷ sản nước lợ Quý Kim, thuộc Viện Nghiên cứu Nuôi trồng Thuỷ sản I

Năm 2002, tại Viện Nghiên cứu giống Hải sản Bắc Trung Bộ, Cửa Hội, Cửa Lò, Nghệ An sử dụng hệ thống lọc tuần hoàn, kết hợp khử trùng bằng tia cực tím loại bỏ một số ion và tạp chất dư thông qua bộ lọc sinh học cho sinh sản nhân tạo cá giò và đã sản xuất được hơn 3 vạn cá giống cỡ 8÷10 cm

Tại Việt Nam, nghề nuôi cá giò cũng gặp phải các nhóm bệnh phổ biến đã được báo cáo trên cá giò nuôi ở một số nước trên thế giới: nhóm bệnh do vi khuẩn bao gồm:

bệnh lở loét do vi khuẩn Vibrio, bệnh xuất huyết đường ruột do Staphylococus, bệnh

mù mắt do cầu khuẩn Streptococus, bệnh chướng bụng do Pseudomonas, bệnh mòn đuôi và hoại tử mang do Flexibacter Nhóm bệnh ký sinh trùng được báo cáo bao gồm: bệnh sán lá đơn chủ, bệnh thích bào tử trùng (Microsporea), bệnh trùng bánh xe, bệnh đốm trắng do Cryptocaryon, và bệnh do Amyloodinium Nhóm bệnh do virus gây

thiệt hại lớn bao gồm: bệnh Lymphosystis và bệnh VNN xuất hiện chủ yếu ở giai đoạn

cá nhỏ [19]

Do đó, việc nghiên cứu các bệnh nói chung và bệnh ký sinh trùng nói riêng cũng như các biện pháp phòng trị bệnh có hiệu quả là rất cần thiết, góp phần quản lý tốt sức khỏe cá giò nuôi, hướng tới sự phát triển bền vững nghể nuôi cá giò tại nước ta

2 Tình hình nghiên cứu KST trên cá

2.1 Tình hình nghiên cứu KST ở cá trên thế giới

Nghiên cứu về ký sinh trùng ở cá đã bắt đầu từ thế kỷ 20, các nhóm giun chính ký

sinh ở trên cá như Monogenea, Cestoidea, Digenea, Aspidogastrea, Nematoda và Acanthocephala đều đã được mô tả Nhưng phải đến năm 1929, khi nhà ký sinh trùng

học người Nga - Dolgiel đưa ra phương pháp nghiên cứu về ký sinh trùng trên cá thì hàng loạt các công trình nghiên cứu về khu hệ ký sinh trùng ký sinh ở cá được thực hiện [2] [25]

Viện sỹ Bychowsky và cộng sự, năm 1962 trong cuốn sách “Bảng phân loại KST của cá nước ngọt Liên Xô”, mô tả 1.211 loài KST của khu hệ cá nước ngọt Liên Xô Tiếp tục năm 1984, 1985 và 1987 công trình nghiên cứu khu hệ KST cá nước ngọt ở Liên Xô đã xuất bản làm hai phần gồm ba tập Công trình đã mô tả hơn 2.000 loài KST của 233 loài cá thuộc 25 họ cá nước ngọt ở Liên Xô Có thể nói Liên Xô cũ là nước có rất nhiều nhà khoa học nghiên cứu KST ở cá sớm nhất, toàn diện và đồ sộ nhất [1]

Trong khoảng thời gian từ 1959 - 1973, nhà ký sinh trùng học nổi tiếng người Nga

là A.M Parukhin đã tiến hành khảo sát nghiên cứu về ký sinh trùng trên cá mú, và một

số loài cá biển khác ở Đông Nam Á, kết quả đã phát hiện được 20 loài giun sán ký sinh trong hệ thống hệ tiêu hóa của cá [15]

Năm 1964, Paperna đã nghiên cứu KST đa bào của 29 loài cá nội địa Israel và phát

hiện được 116 loài KST gồm: Monogenea 29 loài, Trematoda 13 loài, ấu trùng Trematoda 43, Cestoidea 7 loài, Nematoda 15 loài, Acanthocephala 1 loài, Hirudinea 1 loài, Mollusca 1 loài và Crustacea 6 loài [1]

Năm 1973, Chen Chih-leu là chủ biên cuốn sách KST cá nước ngọt tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc, điều tra 50 loài cá nước ngọt và phân loại được 375 loài KST, trong đó

Protozoa có 159 loài, Monogenea 116 loài, Cestoidea 10 loài, Trematoda 33 loài, Nematoda 21 loài, Acanthocephala 7 loài, Hirudinea 2 loài, Mollusca 1 loài và Crustacea 26 loài [1]

Theo Muller và Anders (1986) có khoảng 10.000 loài ký sinh trùng sống ký sinh gây bệnh ở cá nước ngọt, nước lợ và nước biển Trong đó, 17% thuộc lớp sán lá song

chủ - Digenea và 15% thuộc sán lá đơn chủ - Monogenea Các ký sinh trùng ngoại ký sinh ở cá có khoảng 4200 loài, trong đó bao gồm Monogenea (1500 loài), giáp xác ký sinh - Crustacea (2590 loài), lớp đỉa ký sinh - Hirudinea (100 loài), Coelenterata (20

loài), số còn lại thuộc về những giống loài ký sinh trùng thuộc động vật đơn bào -

Protozoa (1570 loài) [31]

Năm 1992, Jiri Lom và Dykova trong cuốn sách “ký sinh trùng đơn bào

(Protozoa) của cá” Họ cho biết có xấp xỉ 2.420 loài KST đơn bào ở cá đã được công

bố Nhiều loài gây nguy hiểm cho cá nuôi nước ngọt và nuôi nước mặn Cuốn sách đã giới thiệu phương pháp nghiên cứu và hệ thống phân loại của 7 ngành KST đơn bào ở cá

gồm: ngành Mastigophora, ngành Opalinata, ngành Amoebae, ngành Apicomplexa, ngành Mycrospora, ngành Myxozoa và ngành Ciliophora [1]

Paperna (1996) trong cuốn sách “Ký sinh trùng, sự lây nhiễm và gây bệnh trên cá

ở Châu Phi” đã mô tả thành phần ký sinh trùng ký sinh trên một số loài cá nuôi ở Châu Phi, tình trạng lây nhiễm, vòng đời phát triển, dấu hiệu bệnh lí và biện pháp phòng trị bệnh [32]

Các nhà ký sinh trùng học ở các nước Đông Nam Á đã có một số công trình nghiên cứu về ký sinh trùng ký sinh ở cá biển nuôi Tuy nhiên các nghiên cứu này chưa toàn diện thường đi sâu vào từng nhóm ký sinh trùng như các giống loài sán lá song chủ

- Digenea được nghiên cứu nhiều ở Philippine Trong khi đó, các loài sán lá đơn chủ - Monogenea lại được nghiên cứu nhiều ở Malaysia [20]

Năm 1975, Velasquez nghiên cứu sán lá song chủ - Digenea ký sinh ở cá nuôi tại

Philippine đã phát hiện và mô tả 73 loài thuộc 50 giống, 21 họ sán lá song chủ ký sinh trên 27 họ cá ở nước này [22]

Arthur và Lumanlan (1997) đã điều tra và xác định được 201 loài ký sinh trùng ký

sinh ở 72 loài cá gồm 1 loài thuộc Apicomplexa; 16 loài thuộc Ciliophora; 2 loài thuộc Mastigophora; 1 loài thuộc Microphora; 9 loài thuộc Myxozoa; 90 loài thuộc Digenea;

22 loài thuộc Monogenea; 6 loài thuộc Cestoidea; 20 loài thuộc Nematoda; 5 loài thuộc Acanthocephala; 2 loài thuộc Branchiura; 21 loài thuộc Copepoda và 5 loài thuộc Isopoda [26]

Năm 1988, Leong và Wong kiểm tra ký sinh trùng trên 149 con cá chẽm (Lates calcarifer) trưởng thành Kết quả tìm được 17 loài ký sinh trùng: 2 loài thuộc Protozoa, 2 loài thuộc Monogenea, 6 loài thuộc Digenea, 1 loài thuộc Cestoidea, 2 loài thuộc Nematoda, 2 loài thuộc Isopoda, 1 loài thuộc Copepoda và 1 loài thuộc Branchiura [30]

2.2 Tình hình nghiên cứu KST trên cá ở Việt Nam

Năm 1959-1961, một số nhà khoa học người Nga đã thực hiện điều tra nghiên cứu thành phần loài ký sinh trùng ký sinh trên cá ở Vịnh Bắc Bộ - Việt Nam Kết quả

đã phát hiện hơn 90 loài ký sinh trùng, trong đó có nhiều giống loài mới [12]

Từ 1960-1990 ở Việt Nam có một số công trình nghiên cứu về khu hệ ký sinh trùng ký sinh trên cá nước ngọt ở miền Bắc Việt Nam (Hà ký 1960-1975); ở đồng bằng sông Cửu Long (Bùi Quang Tề 1980-1990); Ở miền Trung, Tây Nguyên (Nguyễn Thị Muội và Đỗ Thị Hòa 1980-1986) Tuy vậy, cho đến nay vẫn chưa có nhiều công trình nghiên cứu về ký sinh trùng ký sinh trên cá biển [1][6]

Năm 1968 – 1971, Hà Ký điều tra thành phần loài KST ở 16 loài cá kinh tế ở Bắc

Bộ Việt Nam, ông đã xác định được 120 loài KST thuộc 48 giống, 37 họ, 26 bộ và 10

lớp Trong đó, Mastigophora 2 loài, Myxozoa 18 loài, Ciliophora 17 loài, Monogenea

42 loài, Cestoidea 4 loài, Trematoda 8 loài, Nematoda 12 loài, Acanthocephala 2 loài, Crustacea 15 loài Ông cũng đã mô tả 1 họ, 1 giống và 42 loài mới với khoa học [1]

Năm 1984 – 1996, Bùi Quang Tề nghiên cứu 3.217 cá thể của 41 loài cá kinh tế nước ngọt ở đồng bằng sông Cửu Long đã xác định được 157 loài KST thuộc 70 giống,

46 họ, 27 bộ, 12 lớp, 8 ngành Trong số 157 loài, có 121 loài lần đầu tiên được phát hiện

46 loài sán, 18 loài giun tròn, 7 loài giun đầu móc, 8 loài giáp xác [6]

Năm 1998, Bùi Quang Tề và ctv nghiên cứu ký sinh trùng trên cá mú

(Epinephelus spp) nuôi lồng tại Quảng Ninh đã phát hiện được 10 giống ký sinh trùng thuộc 7 họ, 5 bộ, 5 lớp, 4 ngành ký sinh trên 3 loài cá mú Cá mú mỡ (Epinephelus

tauvina) gặp 10 loài ký sinh trùng; cá mú sáu sọc (E moara) gặp 7 loài và cá mú chuối (E resfaxciatus) gặp 9 loài Trong đó loài sán lá đơn chủ Pseudorhabdosynochus epinepheli và Ancyrocephalus sp ký sinh ở mang của cả 3 loài cá mú nói trên với tỉ

lệ cảm nhiễm rất cao từ 71,4 – 93,8% [3]

Năm 2006, Trần Công Trung đã nghiên cứu thành phần KST trên 2 loài cá mú

Epilephelus bleekeri và E coioides nuôi tại Khánh Hòa Kết quả tìm thấy 18 loài KST

và một số dạng ấu trùng của sán lá song chủ, chúng thuộc 15 giống, 14 họ, 12 bộ, 9

lớp và 6 ngành Trong đó số loài thuộc lớp Monogenea là nhiều nhất (8 loài) [16]

Năm 2006, Bùi Thị Khuyên đã nghiên cứu thành phần ký sinh trùng ký sinh trên

cá chẽm (Lates calcarifer) tai Khánh Hoà Kết quả đã tìm thấy 15 loài ký sinh trùng,

trong đó có 2 loài chưa xác định rõ vị trí phân loại Trong 13 loài đã định danh thuộc

12 giống, 11 họ, 11 bộ, 7lớp và 5 ngành Trong số các loài ký sinh trùng tìm thấy thì

ký sinh trùng thuộc lớp Digenea có số lượng loài nhiều nhất (6 loài) [4]

Năm 2006, Phan Văn Út đã nghiên cứu bệnh do sán lá đơn chủ (Monogenea) ký

sinh trên một số loài cá biển nuôi tại Khánh Hòa Nghiên cứu cũng đã chỉ ra được một

số phương pháp trị bệnh có hiệu quả bằng phương pháp tắm đối với bệnh do sán lá

đơn chủ (Monogenea) gây ra ở cá mú [15]

Năm 2007, Võ Thế Dũng và ctv đã nghiên cứu thành phần và tỷ lệ cảm nhiễm

sán lá đơn chủ (Monogenea) trên cá mú nuôi lồng và ao ở Khánh Hoà Kết quả đã tìm thấy 11 loài, 1 giống và 1 họ phụ và 2 nhóm ấu trùng ở nhớt da và mang Đây là lần đầu tiên các loài Pseudorhabdosynochus lantauensis, P serrani, Benedenea hoshinai, Allobenedenia epinepheni, Neobenedenia girellea, và họ phụ Benedeniinea được công

bố ở Việt Nam Riêng 2 loài P summanea, P summanoides được công bố lần đầu ở

Đông Nam Á trong đó có Việt Nam [18]

2.3 Tình hình nghiên cứu KST trên cá giò

Các nghiên cứu về KST trên cá giò trên thế giới cũng như Việt Nam nhìn chung chưa nhiều Tập trung chủ yếu ở Đài Loan và Mỹ, là 2 quốc gia có nghề nuôi cá giò phát triển mạnh, đặc biệt là Đài Loan Tuy vậy các công trình nghiên cứu sâu và một cách hệ thống về các nhóm loài ký sinh trên cá giò vẫn chưa có, chỉ tập trung ở dạng đơn lẻ một số nhóm loài

Các nhóm loài ký sinh trùng phổ biến trên cá giò nuôi ở Đài Loan được nghiên cứu

bao gồm Amyloodinium ocellatum, Cryptocaryon irritans, Epistylis spp., Neobenedenia sp., Trichodina sp., Sphearospora, Coccidia spp Đây là các nhóm loài phổ biến và có ảnh

hưởng lớn đến nghề nuôi cá giò ở nước này [35]

Ogawa và ctv (2006) đã phát hiện sự cảm nhiễm của Neobenedenia girellea trên cá giò nuôi lồng ở Đài Loan Đây là trường hợp đầu tiên được xác nhận là N girellea cảm nhiễm trên các đối tượng cá biển ở nước này N girellea cảm nhiễm trên cá giò gây hoại

tử mô ở cá [28]

Ký sinh trùng trên cá giò bao gồm sự thay đổi của các nhóm loài như: Digenea, Cestoidea, Nematoda, Acanthocephala, Copepoda 30 con ký sinh trùng thuộc nhóm Digenea là Stephanostomum pseudoditrematis, được tìm thấy trong ruột của 1 con cá giò lấy từ vùng biển Ấn Độ Dương Sự cảm nhiễm của giun tròn là Iheringascaris inquies cũng khá phổ biến trong dạ dày của cá giò [26]

Năm 2001, hiện tượng cá chết hàng loạt liên quan đến một loại bào tử trùng

tương tự như Myxosporea cảm nhiễm trên cá giò giống (cỡ 45-48g) trên các lồng nuôi

cá biển tại Đài Loan, tỷ lệ chết lên đến 90% chỉ trong vòng 1 tháng, đây là báo cáo đầu

tiên của Myxosporea trong nuôi trồng thuỷ sản [20]

Bệnh và dinh dưỡng là hai nhân tố được xác định như là vấn đề chính yếu cho sự phát triển thành công của nghề nuôi cá giò ở quy mô công nghiệp tại Mỹ Bên cạnh các

bệnh do trùng tiêm mao, còn có các loại ký sinh trùng như: Amyloodinium, Cryptocaryon và Brooklinella Bệnh do vi khuẩn Photobacterium sp đã được xác định

như là mối nguy hại tiềm ẩn cho cá giò trong suốt giai đoạn giống và trưởng thành [28]

Kí sinh trùng Psettarium anthicum sp n (Digenea: sanguinicolidea) cảm nhiễm

trên cơ tim và thành tâm nhĩ của cá giò ở phía Bắc của vịnh Mexico Đây là thành viên

đầu tiên Psettarium Goto et Okazaki, 1930 được báo cáo từ vùng khác với Ấn Độ

Dương và Thái Bình Dương và là loài thứ 2 của giống này được báo cáo trên cá giò

Giống đầu tiên được báo cáo là P rachycentri ký sinh ở thận cá giò tại vịnh Mannar,

Ấn Độ Dương (Lebedev và Parukhin (1972)) [34]

Sự xuất hiện của nhiều loại bệnh trong những năm gần đây là nguyên nhân làm giảm đáng kể sản lượng trong nghè nuôi cá giò tại Đài Loan Các bệnh có nguyên nhân là do virus, vi khuẩn và ký sinh trùng xảy ra trong hầu hết các giai đoạn nuôi của

cá giò Trong giai đoạn ấu trùng vấn đề gặp phải là sự cảm nhiễm 2 loài Epistylis và

Nitzchia Trong giai đoạn ương, một loại bệnh do virus (Lymphocytis) phổ biến nhưng

không gây chết cùng với sự quản lý nước tốt và cho ăn hợp lý Ký sinh trùng thuộc

loài Amyloodilium ocellatum cũng là nguyên nhân gây bệnh, nó có thể dẫn đến tỷ lệ chết cao khi không có sự điều chỉnh Sự cảm nhiễm của Trichodina cũng phổ biến trong suốt giai đoạn ương Sự cảm nhiễm của Myxosporidea cũng được báo cáo ở giai

đoạn giống nhỏ hơn 80 g Ở giai đoạn cá lớn, các ký sinh trùng ngoại ký sinh thuộc

giống Neobenedenia sp là tác nhân phổ biến cùng với các loài vi khuẩn là tác nhân cảm nhiễm thứ 2 (bởi Streptocoscus spp) có thể là nguyên nhân gây mù ở cá giò giống

Hoạt động ăn mồi của cá giò giống bị ảnh hưởng rất lớn, kết quả làm giảm tốc độ tăng trưởng, màu có thể tối và làm giảm giá trị hàng hoá [14]

Năm 2003, Phan Thị Vân và ctv đã kiểm tra 155 con cá song (Epinephelus spp)

và cá giò (Rachycentroncanadum) nuôi tại Hải Phòng và Quảng Ninh phát hiện 2 loài

ký sinh trùng đa bào và 1 loài ký sinh trùng đơn bào [10]

Năm 2007, trong “Nghiên cứu tác nhân gây bệnh phổ biến đối với cá mú, cá giò nuôi và đề xuất các giải pháp phòng trị bệnh” đã đưa ra một số biện pháp phòng trị

bệnh vi khuẩn và ký sinh trùng trên cá giò nuôi Trong đó bệnh ký sinh trùng tập trung

vào các nhóm loài: Amyloodinium ocellatum, Cryptocaryon, Trichodina, Microsporidea, Monogenea Trong nghiên cứu này tác giả cũng đề xuất việc kết hợp sử

dụng một vài loại thuốc kháng sinh được phép sử dụng trong nuôi trồng thủy sản như Oxytetrecyclin, Erythromycin, Streptomycin tắm cho cá trong thời gian 10 phút cuối có

ý nghĩa quan trọng trong việc phòng ngừa tác nhân gây bệnh thứ cấp tấn công [19]

2.4 Một số bệnh KST thường gặp trên cá giò

Các nghiên cứu về bệnh KST trên cá giò cho thấy, cá giò thường mẫn cảm với các nhóm KST dưới đây:

2.4.1 Bệnh do trùng miệng lệch (Brooklynella) kí sinh

Gây bệnh là KST đơn bào – Brooklynella hostilis Lom et Nigrelli, 1970 Cơ thể

hình quả thận mảnh, kích thước 36-86 x 32-50 µm Trên cơ thể mặt bụng có các đường tiêm mao, tập trung từ phía trước cơ thể; phía sau có 8-10 đường tiêm mao, bên trái có 12-15 đường tiêm mao, phía phải có 8-11 đường tiêm mao Mặt lưng có các tiêm mao

tự do Miệng cấu tạo từ 3 đường tiêm mao và lệch sang một bên, nên có tên gọi là

trùng miệng lệch

Một số loài cá biển nuôi ở Việt Nam có thể gặp loài KST này như cá mú

(Epinephelus spp) và cá chẽm (Lates calcarifer), ký sinh trên mang, gây tác hại lớn khi

cá còn nhỏ Khi bị ký sinh, da và mang cá tiết nhiều nhớt, làm cá khó chịu, kém ăn, gầy yếu và chết rải rác Theo Bùi Quang Tề, cá mú giống nuôi trong lồng tại Vịnh Hạ Long đã bị cảm nhiễm KST này tới 100%, cường độ cảm nhiễm 18-20 trùng/ttk 10x10, gây chết cá tỷ lệ cao Theo Đỗ Thị Hòa, 2002 Cá giống nuôi tại công ty Hoằng

Ký, Nha Trang cũng bị nhiễm KST này và gây chết ở cá con

Để phòng trị bệnh: Dùng nước ngọt tắm trong thời gian 10-15 phút; hoặc dùng formalin (36-38%) tắm với nồng độ 100-200ppm trong thời gian 30-60 phút; hoặc dùng xanh malachite tắm với nồng độ 1-2ppm thời gian 10-20 phút Có thể treo túi xanh malachite, liều lượng 5g/10 m3 lồng, treo 2 lần trong 1 tuần

Dấu hiêu bệnh lý: Nhiễm trùng bánh xe ở cường độ cao làm cho cá ngứa ngáy, có nhiều nhớt màu trắng đục Do vậy cá thường bơi lội lung tung không địng hướng, cọ sát vào bất cứ đâu có thể nên dễ bị tổn thương, loét và mòn vây Tỉ lệ cảm nhiễm trùng bánh xe ở cá nuôi có khi lên tới 100% Khi bị nhiễm nặng cá có thể bị chết hàng loạt

Phòng bệnh và trị bệnh

- Phòng bệnh: Biện pháp phòng bệnh tốt nhất là giữ gìn vệ sinh cho các lồng và

ao nuôi Áp dụng một số biện pháp phòng chống tổng hợp như: tẩy dọn ao nuôi, vệ sinh lồng nuôi trước khi nuôi, chọn giống tốt và mật độ thả cá thích hợp,…

- Trị bệnh: Đối với cá biển có thể dùng nước ngọt để tắm cho cá trong vòng 15 –

30 phút hoặc tắm bằng dung dịch formalin 200 ppm khoảng 30 – 60 phút có sục khí mạnh hoặc tắm bằng formalin 25ppm trong 1 – 2 ngày có sục khí mạnh

2.4.3 Bệnh do trùng quả dưa (Ichthyophthyrius) ký sinh

Đặc điểm: Trùng có dạng giống hình quả dưa, toàn thân có nhiều tiêm mao ngắn phân bố đều xếp thành hàng dọc Miệng gần giống hình số “6” nằm ở phía trước mặt bụng, đường tiêm mao quanh miệng đi theo chiều ngược chiều kim đồng hồ vào bên trong miệng Chính giữa cơ thể có môt hạch lớn hình móng ngựa Trong quá trình phát triển phân ra làm 3 thời kỳ rõ ràng: thời kì bào nang, thời kỳ ấu trùng và thời kỳ trưởng thành Chúng thường ký sinh trên: da, vây, mang, hốc mũi

Dấu hiệu bệnh lý: Cá bị bệnh nặng bề mặt da, mang phủ một lớp dịch mỏng màu trắng Cá bơi chậm chạp và nổi lên mặt nước, không lâu cá chết hàng loạt Tổ chức cơ thể có các điểm màu trắng nên còn gọi là bệnh “bạch điểm” Cá bị mắc bệnh giảm khả năng bắt mồi, vận động yếu, hô hấp khó khăn và dần dần bị chết

Phòng và trị bệnh:

- Phòng bệnh: Dùng vôi tẩy dọn ao, phơi kỹ đáy ao trước khi thả cá nuôi, mật độ

cá ương nuôi không nên quá dầy, cá giống trước khi thả nuôi phải được kiểm dịch Nếu có bệnh cần xử lý trước khi đem thả nuôi

- Trị bệnh: Dùng xanh malacchite cho xuống ao nuôi với nồng độ 0,1–0,3 ppm tuỳ theo nhiệt độ, một tuần sau lặp lại một lần nữa, hoặc dùng xanh methylene (0,2 – 0,4ppm) tắm cho cá trong 2 giờ Cũng có thể tắm cho cá bằng dung dịch NaCl + MgSO4 tỷ lệ 7/3, nồng độ 2,5% trong thời gian 30 phút nếu bệnh nặng sau 3 – 5 ngày tắm lại một lần nữa

2.4.4 Bệnh do sán lá đơn chủ (Monogenea) kí sinh

Đặc điểm: Lớp sán lá đơn chủ (Monogenea) ký sinh trên mang, da cá nước ngọt,

cá biển, một số ít ký sinh trên giáp xác, lưỡng thê,…Sán lá đơn chủ phát triển không xen kẽ thế hệ, không thay đổi vật chủ, tất cả đều là ngoại ký sinh

Nhìn chung cơ thể sán lá đơn chủ nhỏ Các giống loài sán lá đơn chủ ký sinh trên

cá nước ngọt có hình phiến lá, hình trụ hoặc hình hơi bầu dục Các cơ thể sán kí sinh trên cá biển hình dạng thay đổi tương đối lớn Cơ thể sán lá đơn chủ không có gai Phần đầu miệng có nhiệm vụ hút thức ăn và vận động Phía sau cơ thể sán lá đơn chủ

có đĩa bám, trên các đĩa này có các gai kitin Cơ quan sinh dục đực và cái của sán lá đơn chủ trên cùng một cơ thể Cấu tạo cơ quan giao cấu cũng là đặc điểm để phân loại đến loài

Dấu hiệu bệnh lý: Sán lá đơn chủ thường ký sinh trên da và mang cá Khi cá nhiễm bệnh này thì trên cơ thể cá có xuất hiện một số chỗ lở loét, mang có màu lợt, tiết dịch nhờn, cá vận động không bình thường

Phòng bệnh và trị bệnh

- Phòng bệnh: trước khi thả giống, tắm cho cá bằng KMnO4(20ppm) trong 15 –

30 phút hoặc đối với các loài cá nước ngọt có thể tắm bằng nước muối 3–4% tắm trong

5 phút bên cạnh đó cần dùng một số biện pháp phòng bệnh chung khác: vệ sinh ao sạch, thả cá mật độ thích hợp,…

- Trị bệnh: Dùng dipterex loại tinh thể 90% cho trực tiếp xuống nước với nồng độ 0,2–0,3ppm, cũng có thể sử dụng dipterex cho trực tiếp xuống nước với nồng độ 1–2ppm để trị bệnh cho cá nhiễm bệnh

Đối với cá biển bị mắc bệnh sán lá đơn chủ có thể dùng nước ngọt tắm cho cá trong 15–20 phút Hay dùng formalin (200 ppm) hoặc xanh malachite (7 ppm) tắm cho

cá bị nhiễm bệnh

2.4.5 Bệnh do sán lá song chủ (Digenea) kí sinh

Đặc điểm: Sán lá song chủ cơ thể hình trứng Bề mặt cơ thể trơn, một số có gai hoặc

có mấu lồi Đa số chúng có 2 giác hút và giác hút miệng tương đối nhỏ ở phía trước cơ thể, giác hút bụng lớn hơn giác hút miệng Miệng thường nằm trong cơ quan bám ở phía

trước cơ thể Ruột thường chia 2 nhánh, một số có ruột tịt (Gibson et at, 2002)

Trừ một số họ như: Schistomatidea, Didymozoidea, còn lại đều có hệ thống sinh

dục lưỡng tính, đực cái trên cùng một cơ thể (Đỗ thị Hoà, 2003) Chúng thường có một

đến nhiều tinh hoàn, thường là hai (Gibson el at, 2002) Sán lá song chủ đẻ trứng trên

giao phối trên cùng cơ thể Từ trứng phát triển đến cơ thể trưởng thành phải qua quá

trình biến thái phức tạp, qua nhiều gai đoạn Vòng đời phát triển của chúng chia làm 2 loại: loại chỉ cần một vật chủ trung gian và loại cần 2 vật chủ trung gian

Dấu hiệu bệnh lý: Tác hại của sán lá song chủ là không giống nhau, tuỳ thuộc vào giống loài sán và vị trí sán ký sinh Chúng thường ký sinh trong hệ thống tiêu hoá, trong mắt, trong hệ thống tuần hoàn Có một số giống loài sán lá ký sinh gây chết cá Phòng và trị bệnh

- Phòng bệnh: Phân bón ủ kỹ với vôi để diệt trứng sán trong phân, cải tạo ao tốt

để hạn chế và tiêu diệt vật chủ trung gian

- Trị bệnh: Hiện nay chưa có biện pháp trị bệnh hữu hiệu đối với bệnh sán lá song chủ

2.4.6 Bệnh do sán lá dây (Cestoidea) ký sinh

Đặc điểm: Cơ thể sán dây dài, dẹp, có nhiều đốt, cũng có một số giống loài không phân đốt Đầu biến đổi thành cơ quan bám nhiều dạng khác nhau Cơ quan sinh dục đực và cái nằm trên cùng một đốt

Trùng trưởng thành ký sinh trong ống tiêu hoá và xoang cơ thể của động vật có xương sống, giai đoạn ấu trùng sống trong cơ thể động vật không xương sống, vòng đời phát triển qua 2–3 vật chủ trung gian Ngoài giao phối trên cùng cơ thể còn một số giống loài giao phối khác cơ thể

Dấu hiệu bệnh lý: Cá bị nhiễm sán ở mức độ nhẹ thì triệu chứng biểu hiện không rõ ràng Cá bị nhiễm nặng sẽ gây viêm ruột và tắc ruột, cá gầy, mất máu, ruột cá phồng to Phòng và trị bệnh

- Phòng bệnh: Đối với mặt nước lớn cá bị bệnh khó có biện pháp phòng trị Thường để đề phòng bệnh cần tiến hành: cải tạo phơi đáy ao, tiêu diệt vật chủ trung gian, trứng và ấu trùng sán

- Trị bệnh: theo Serbin (1965) dùng 80 mg Phenolthyazin cho cá 3 tuổi ăn 1- 2 ngày (dẫn bởi Đỗ Thị Hoà, 2003)

2.4.7 Bệnh do giun tròn (Nematoda) ký sinh

Đặc điểm: Nói chung cơ thể giun tròn nhỏ, dài, 2 đầu nhỏ, đuôi nhỏ nhọn hơi cong Cơ thể dạng ống tròn không phân đốt Cơ thể dạng ống tròn không phân đốt Cơ thể phía trước có lỗ miệng, thường có 3 môi Cơ quan sinh dục phát triển trực tiếp hoặc gián tiếp Phần lớn giun tròn đẻ trứng, một số ít đẻ con Giun tròn ký sinh nhiều ở

màng treo ruột, dạ dày, manh tràng và xoang cơ thể Hình dạng và kích thước cơ thể thay đổi theo loài

Dấu hiệu bệnh lý: triệu chứng thể hiện không rõ ràng, tác hại lấy dinh dưỡng của

cá làm cho cá gầy yếu, chết rải rác Một số ký sinh gây thương tổn và mở đường cho các tác nhân gây bệnh khác xâm nhập dẫn đến cá bi chết nhanh

Phòng và trị bệnh

- Phòng bệnh: Dùng vôi tẩy ao đìa và lồng nuôi để tiêu diệt trứng giun, nguồn nước trước khi nuôi cần lọc kỹ, vệ sinh lồng nuôi thường xuyên Đối với cá nước ngọt trước khi thả giống, tắm cho cá bằng nước muối 2% trong 5 -10 phút Ngược lại với cá biển thì tắm bằng nước ngọt

- Trị bệnh: Phát hiện giun ký sinh dưới vẩy, vây thì dùng cồn Iodine hay thuốc tím 1% xát vào vị trí giun ký sinh

2.4.8 Bệnh do giáp xác (Crustacea) ký sinh

Đặc điểm: Lớp giáp xác (Crustacea) có 3 bộ: Copepoda, Branchiura, Iopsopoda Trong đó Copepoda có nhiều loài ký sinh gây hại cho cá giò Chúng ký sinh trên da,

vây và mang

Copepoda cơ thể nhỏ, nhìn chung không có giáp lưng, phân đốt rõ ràng Phần đầu

thường cùng với đốt ngực thứ nhất hoặc thứ 2, thứ 3, hợp lại thành phần đầu ngực Phần đầu ngực có các đôi phần phụ Ấu trùng phát triển qua các giai đoạn biến thái

Copepoda phân bố trong các thuỷ vực nước biển, nước lợ và nước ngọt Một số ký

sinh gây tác hại có thể làm chết cá

Dấu hiệu bệnh lý: Nếu số lượng giáp xác ký sinh ít thì triệu chứng thể hiện không

rõ ràng, khó nhận biết Nhưng khi cường độ cảm nhiễm cao có thể nhìn thấy bằng mắt thường: tế bào tổ chức mang bị viêm loét, sưng to, có nhiều niêm dịch màu trắng Tác hại của chúng là phá hoại tổ chức mang làm ảnh hưởng đến hô hấp tốc độ sinh trưởng giảm, cá gầy, nghiêm trọng có thể làm cá bị chết

Theo Đỗ Thị Hòa và ctv, 2004: tại công ty sản xuất cá giống biển Hoằng Ký,

Khánh Hòa, trong năm 2002 cá mú giống đã chết rải rác khi bị nhiễm Caligus với

cường độ cao Võ Thế Dũng và ctv, 2005 cho thấy có ít nhất 2 loài này trong tổng số

22 loài KST được tìm thấy

Phòng bệnh và trị bệnh

- Phòng bệnh: áp dụng các biện pháp phòng chung (tương tự như bệnh do giun tròn ký sinh), đối với nghề nuôi cá nước ngọt có thể bón CuSO4 xuống thuỷ vực với nồng độ 0,7 ppm, bón lá xoan 0,2 – 0,3kg/m3 nước

- Trị bệnh: Đối với cá nước ngọt có thể sử dụng CuSO4 nồng độ 7 – 10ppm tắm cho cá trong 20 phút hoặc bón xuống thuỷ vực với nồng độ CuSO4 trong nước là 0,7ppm Đối với cá biển dùng một số hoá chất khác như: dipterex 2,5%(2 ppm), chlorofor tắm cho cá với nồng độ 100 mg/L nước tắm Cũng có thể dùng Neguvon phun xuống ao theo nồng độ hướng dẫn của nhà sản xuất (0,4 – 0,6 ppm) để diệt loại

KST này và thay nước sau 3 - 6 giờ

2.5 Sán dây (Cestoidea) và tình hình nghiên cứu sán dây ký sinh trên cá biển

2.5.1 Đặc điểm chung về sán dây (Cestoidea)

Hầu hết các giống loài sán dây đều sống ký sinh Cấu tạo cơ thể sán dây thể hiện sự thích nghi sâu sắc với đời sống ký sinh Giai đoạn ấu trùng ký sinh ở xoang cơ thể động vật không xương sống, giai đoạn trưởng thành ký sinh trong ruột của hầu hết các động vật có xương sống Sán dây có cơ thể dài, dẹp, có mầu trắng đục, cơ thể không có đốt,

có đốt giả hoặc có đốt thật Phần đầu sán biến đổi thành các cơ quan bám nhiều dạng khác khác nhau và đây chính là căn cứ phân loại chủ yếu của sán dây Sán dây không có

cơ quan tiêu hoá, hấp thụ dinh dưỡng trên toàn bộ bề mặt cơ thể, nhưng cơ quan sinh dục lưỡng tính và rất phát triển Chu kỳ phát triển của sán dây phức tạp, qua nhiều giai đoạn ấu trùng, đòi hỏi 1 – 2 ký chủ trung gian để hoàn thành vòng đời của chúng

Chu kỳ phát triển của sán lá dây thường trải qua một số giai đoạn ấu trùng như:

cầu trùng(Coracidium), ấu trùng dạng túi chứa đầy tế bào phôi (Procercoid), ấu trùng

có đốt ký sinh ở ruột của cá, giai đoạn ấu trùng ký sinh trong xoang cơ thể của giáp xác, giun đốt hoặc động vật thân mềm

2.5.2 Một số nghiên cứu về sán dây ký sinh ở cá biển

Nhìn chung các nghiên cứu về bệnh sán dây trên cá biển còn rất hạn chế, các nghiên cứu chỉ dừng lại ở mức độ phân loại, trong khi đó còn thiếu vắng các nghiên cứu sâu về tác hại của loại sán này cũng như các biện pháp phòng trị bệnh có hiệu quả trong thực tiễn

Một số nghiên cứu về bệnh KST trên cá mú đã chỉ ra sự xuất hiện của loại sán dây ký sinh trong ruột của loài cá này Năm 2006, Bùi Thị Thu đã phát hiện thấy sự

cảm nhiễm của loài Tylocephalum sp trong ruột cá mú với cường độ cảm nhiễm thấp,

kết quả nghiên cứu cũng tương tự với nghiên cứu của Đàm Bá Long (1998) và Phạm Văn Quang (2006) Trong khi đó nghiên cứu của Trần Công Trung, 2006 cũng trên loài cá này đã phát hiện thấy mặc dù TLCN thấp chỉ 6-7%, song CĐCN lại khá cao

1200 trùng/cá đối với loài Epilephelus coioides và 327 trùng/cá ở loài E bleekeri

Năm 2006, Bùi Thị Khuyên đã phát hiện ra 2 loài sán dây thuộc 2 bộ khác nhau

ký sinh trong gan và mật của loài cá chẽm (Lates calcarifer): Loài Proteocephalus sp với TLCN là 29,7% và CĐCN là 57,1 trùng/lamel; loài Scolex sp với mức độ cảm

nhiễm thấp hơn 7,8% và 8,5 trùng/lamel

PHẦN 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

1 Thời gian, địa điểm và đối tượng nghiên cứu

- Thời gian: từ tháng 8/2007 đến 12/2007

- Địa điểm thực hiện:

1 Công ty TNHH Ngọc Trai Nha Trang, Bãi Lách, thôn Đầm môn, xã Vạn Thạnh, huyện Vạn Ninh, tỉnh Khánh Hòa

1 Phòng thí nghiệm Bệnh học Thủy sản – trường Đại học Nha Trang

- Đối tượng nghiên cứu: bệnh do KST ký sinh trên cá giò nuôi lồng

2 Phương pháp nghiên cứu

Sơ đồ khối nội dung và phương pháp nghiên cứu:

Tìm hiểu bệnh ký sinh trùng và thử nghiệm trị bệnh sán dây trên cá giò nuôi lồng tại công ty

TNHH Ngọc Trại Nha Trang

Kết luận và đề xuất ý kiến

Hình 2.1: Sơ đồ khối nội dung và phương pháp nghiên cứu

Thu mẫu nghiên cứu KST

Xác định thành phần loài KST

Xác định cường

độ, tỷ

lệ cảm nhiễm

Làm tiêu bản ký sinh trùng

Dùng hóa chất cho cá

ăn

2.1 Phương pháp tìm hiểu kỹ thuật nuôi và biện pháp phòng trị bệnh

Chủ yếu dựa trên các số liệu điều tra sơ cấp, trực tiếp phỏng vấn người nuôi cá tại công ty:

Với nội dung tìm hiểu kỹ thuật nuôi bao gồm: điều kiện nuôi; kỹ thuật chuẩn bị lồng, lưới; thả cá; chăm sóc quản lý: cho ăn, phân cỡ cá, thay lưới lồng, vệ sinh và theo dõi các hoạt động của cá

Phần tìm hiểu các biện pháp phòng trị bệnh với các nội dung: các loại bệnh thường gặp, dấu hiệu bệnh lý, tác hại của bệnh, giai đoạn phát triển của bệnh, mùa vụ của bệnh, và các biện pháp phòng trị bệnh

Ngoài ra còn trực tiếp quan sát và thu thập số liệu thông qua các hoạt đông nuôi

cá trong thời gian thực tập tai công ty

2.2 Phương pháp nghiên cứu bệnh ký sinh trùng

Chúng tôi đã sử dụng phương pháp nghiên cứu ký sinh trùng ở cá của viện sỹ Dogiel (1929), của Hà Ký (1992), Bùi Quang Tề (2002) và Đỗ Thị Hòa (2004)

Sơ đồ nghiên cứu KST:

Thu mẫu ngẫu nhiên cá giò

Đo kích thước và cân khối lượng mẫu

Thu mẫu ký sinh trùng

Kí sinh trùng ngoại ký sinh Kí sinh trùng nội ký sinh

2.2.2 Thu mẫu KST

 Phương pháp giải phẫu và kiểm tra:

Theo viện sỹ V A Dogiel có 2 phương pháp kiểm tra KST trên cá: Kiểm tra toàn diện: giải phẫu và kiểm tra toàn bộ các cơ quan bên ngoài và bên trong của cá Kiểm tra từng phần: chỉ giải phẫu và kiểm tra một số cơ quan tập trung nhiều KST như mang, ruột, xoang cơ thể Số kiểm tra toàn diện ít nhất phải bằng 1/3 tổng số cá kiểm tra Ở đây chúng tôi áp dụng phương pháp kiểm tra từng phần

 Khi kiểm tra KST phải tuân thủ các qui tắc sau:

- Cá đưa vào kiểm tra phải còn sống hoặc vừa mới chết (không ươn thối)

- Kiểm tra bằng mắt thường trước, dụng cụ quang học sau

- Kiểm tra các cơ quan bên ngoài trước, các cơ quan bên trong sau

- Khi kiểm tra từng cơ quan, dụng cụ phải được lau chùi sạch sẽ để tránh nhầm lẫn KST của cơ quan này với cơ quan khác

- Khi quan sát thấy KST cần tiến hành kiểm đếm, đo để các định thành phần giống loài, tỷ lệ cảm nhiễm và cường độ cảm nhiễm

- Phải quan sát hình dạng và vẽ toàn bộ hình dạng cấu tạo của trùng rồi tiến hành

cố định để tiếp tục nghiên cứu sau

 Kiểm tra cơ quan ngoài

Brooklynella sp; Ichthyophthyrius; Dactylogylus; Gyrodactylus; Sinergasilus; Ergasilus…

Sau khi kiểm tra xong, cần tiến hành cân, đo kích thước cá

- Kiểm tra mang cá :

Cắt bỏ xương nắp mang rồi quan sát bằng mắt về màu sắc mang : đỏ tươi, đỏ sẫm hay nhợt nhạt, dịch nhờn tiết ra nhiều hay ít, tơ mang có bị rách hay không, ngoài ra có

thể gặp một số KST có kích thước lớn thuộc Crustacea, bào mang Myxobolus…

Sau khi quan sát bằng mắt thường, cắt từng cung mang, lấy nhớt mang cho lên 2- 4 lamel, nhỏ nước muối sinh lý, đậy lamel rồi tiến hành quan sát dưới kính hiển vi (theo

thứ tự : 4x, 10x, 40x) Có thể gặp nhiều KST thuộc Protozoa, Monogenea

Nếu phát hiện thấy nhiều sán lá đơn chủ cần định lượng trên toàn bộ mang Nếu chưa có thời gian định lượng thì cần cắt cung mang ngâm trong formalin 4%, trước khi định lượng cần ngâm cung mang trong nước khoảng 24h để trùng no nước

 Kiểm tra các cơ quan bên trong :

Sau khi kiểm tra da và mang, ta bắt đầu kiểm giải phẫu cá để kiểm tra các cơ quan bên trong của cá

Dùng kéo cắt một đường cong từ hậu môn lên trước, cắt bỏ một bên vách bụng Sau đó dùng kéo cắt ruột sau ở sát hậu môn và ruột trước sát hầu lấy toàn bộ nội

tạng ra ngoài Quan sát xoang cơ thể có thể gặp một số loài giun thuộc lớp : Nematoda, Digenea, Acanthocephala,… Dùng panh tách riêng từng bộ phận: gan, tim, ruột, da

dày, bóng hơi,… rồi kiểm tra từng cơ quan

- Tim: ngâm trong nước muối sinh lý quan sát bằng mắt thường, sau đó giải phẫu

tim để quan sát máu và cơ tim Có thể gặp: Sanguinicola, Myxobolus…

- Gan: quan sát màu sắc, hình dạng của gan Cắt một ít lá gan ép lên 2 tấm kính lớn rồi dàn mỏng, quan sát bằng kính lúp hoặc bằng kính giải phẫu có thể gặp bào

nang của Digenea và Myxobolus Đồng thời kiểm tra dịch mật và túi mật

- Ruột: dùng kéo nhỏ giải phẫu ruột Quan sát bằng mắt thường hoặc bằng kính

lúp có thể gặp Acanthocephala, Digenea, bào nang của bào tử trùng Sporozoa và thích bào tử trùng Cnidosporidia Sau đó lấy nhớt (cách làm như nhớt mang) quan sát có thể

gặp giun sán kích thước nhỏ

- Dạ dày: tương tự như ruột

- Mắt: dùng kéo nhọn cắt mắt ra ngoài, quan sát dưới dụng cụ quang học có thể

gặp ấu trùng sán lá Diplostomulum giai đoạn Metacercaria

2.2.3 Phương pháp thu thập, cố định và bảo quản trùng

Khi kiểm tra cần phải ghi chép, nhận xét và vẽ sơ bộ cấu tạo hình dạng của KST

Vẽ sơ bộ trùng có ý nghĩa hết sức quan trọng, làm cơ sở cho phân loại sau này

Các loại KST khác nhau có phương pháp thu thập, cố định trùng khác nhau

 KST thuộc Protozoa:

Thu mẫu bằng phương pháp phết kính Dùng 2 lamel, một lamel có nhớt chứa trùng và 1 lamel sạch kéo nhẹ 2 lần lên nhau làm cho lớp nhớt trên lamel thật mỏng Thả các lamel vào dung dịch shandine, úp mặt có trùng xuống nước, sau đó lật lại và dìm toàn bộ vào dung dịch Sau 10 – 15 phút, rửa lại các lamel qua nước cất rồi cho vào cồn 70o trong thời gian 5 – 10 phút, sau đó nhúng vào dung dịch cồn iốt 10 – 15 phút (có thể khử được HgCl2 có trong shandine) Cuối cùng bảo quản trong cồn 700

Riêng KST thuộc các giống Trichodina; Brooklynella ngoài cách thu mẫu như

trên (để sau này nhuộm bằng hematoxylin) thì còn có thể thu thập và cố định bằng cách đơn giản hơn (để sau này nhuộn bằng nitrat bạc) như sau : lấy nhớt da, mang có nhiều trùng phết lên lamel sạch, phết xong để làm khô tự nhiên, tránh ruồi muỗi đậu vào Sau khi làm khô, dùng giấy quấn lamel lại cho gọn có thể bảo quản được trong vòng 15 – 20 ngày

Những giống loài thuộc lớp bào tử trùng (Sporozoa) và thích bào tử trùng (Cnidosporidia) có phương pháp thu mẫu khác: khi phát hiện thấy bào tử nang cần tiến

hành làm tiêu bản ngay không cần nhuộm Nghĩa là để bào nang của trùng lên lamel Nhỏ giọt bom canada, đậy lamel lại và dán etyket

 KST thuộc Monogenea:

Một số giống loài sán lá đơn chủ Dactylogyrus, Gyrodactylus kích thước nhỏ,

không nhìn thấy bằng mắt thường Để thu mẫu ta dùng dùi nhỏ tách riêng từng con trùng ra khỏi tơ mang dưới kính giải phẫu Dùng micropipet hút trùng ra và tiến hành làm tiêu bản ngay

Riêng các giống Diplozoon sán lá đơn chủ có kích thước lớn ta cần tiến hành thu

mẫu như sán lá song chủ

 KST thuộc Digenea:

Dùng panh hoặc dùi nhỏ tách trùng ra khỏi tổ chức cơ thể, cho vào hộp lồng chứa nước muối sinh lý rửa cho thật sạch Đặt trùng lên lamel, tiến hành ép trùng bằng cách

dùng vasenlline chấm lên 4 góc vừa với kích thước lamel, sau đó đậy lamel lại và ép từ

từ đến khi trùng mỏng dần và có thể nhìn thấy nội tạng bên trong là được

Có thể dùng boin; axit axêtic; cồn 700 nhỏ vào lamel chứa trùng vừa ép để cố định trùng (tuỳ thuộc vào thời gian trùng lớn hay nhỏ mà thời gian cố địng dài hay ngắn) Khi cố định bằng boin thì trùng chắc chắn nhưng bị dòn, dễ gãy vỡ Khi cố định bằng cồn thì trùng không dòn nhưng để lâu thì hút nước, gây khó khăn cho việc nhuộm màu tiêu bản sau này

Cố định xong lấy trùng ra khỏi 2 tấm ép và bảo quản trùng trong cồn 70o

 KST thuộc Cestoidea:

Dùng dùi gỡ trùng cho vào nước muối sinh lý để rửa trùng, sau đó đặt lên lamel

và ép Cố định giống như sán lá song chủ

Trùng cũng được bảo quản trong cồn 70o

 KST thuộc Nematoda:

Với giun tròn kích thước lớn, dùng panh thu trùng bằng mắt thường Nếu giun tròn kích thước nhỏ thì hòa tan dịch da, mang, ruột vào nước muối sinh lý, dùng micropipet hút trùng ra

Cố định trùng trong cồn 70o đun nóng (mục đích làm cho trùng duỗi thẳng, không co quắp) Bảo quản trùng trong cồn 70o

2.2.4 Phương pháp làm tiêu bản ký sinh trùng

Mỗi loài KST khác nhau tiến hành làm tiêu bản khác nhau Đây là thao tác cuối cùng nhưng rất quan trọng

 Nguyên sinh động vật – Protozoa:

Trước khi tiến hành làm tiêu bản cần tiến hành nhuộm trùng Đối với Protozoa

khác nhau có thể tiến hành nhuộm bằng hai cách sau:

Nhuộn bằng hematoxylin: có thể dùng để nhuộm cho tất cả các loại Protozoa

khác nhau, trừ các giống loài Cnidosporidia và Sporozoa

Làm cho trùng no nước: ngâm trùng trong các thang cồn có nồng độ nhỏ dần:

70o, 50o , 30o,10o Mỗi thang cồn để khoảng 10 – 20 phút

Cho mẫu vật vào dung dịch cồn axit hoặc dung dịch Feric Sulffattamonni 2 -

4%, thời gian ngâm phụ thuộc vào từng KST: bộ tiêm mao trùng (Ciliata) ngâm 2 – 4h; bộ tiên mao trùng (Flagellata) ngâm 6 -10h

Sau đó dùng nước cất rửa hai lần, mỗi lần 5 phút

Ngâm trong dung dịch hematoxylin khoảng 2 – 10 phút để trùng bắt màu

Rửa qua nước 30 – 60 phút

Nếu quá đậm màu có thể làm nhạt màu bằng cá rửa trùng qua dung dịch cồn axit

hoặc Feric Sullfattamoni khoảng 6 – 8h Khi thấy Protozoa bắt màu xanh tro hoặc màu

tím thì lấy trùng ra

Rửa qua nước chảy nhẹ 1 – 2h

Làm mất nước: bằng cách cho trùng qua các thang cồn có nồng độ cao dần: 10o,

30o, 50o, 70o, 90o, 100o, cồn xylen (tỷ lệ 1/1), rửa qua xylen để làm trong trùng

Gắn tiêu bản bằng bom canada

Nhuộm bằng nitrat bạc (AgNO 3 ) 2%: dùng thuốc nhuộm này để nhuộm trùng

thuộc các giống Trichodina; Brooklynella Ưu điểm của phương pháp này là các vòng

răng của trùng được thấy rõ, thuận lợi cho phân loại

Xếp lamel có trùng vào khay hoặc chậu thuỷ tinh (để mặt có trùng lên trên), nhỏ nitrat bạc 2% vào đều khắp mặt lamel

Để chậu thuỷ tinh trong bóng tối 10 phút

Lấy mẫu ra rửa trong nước sạch nhiều lần, dựng nghiên cho khô

Gắn tiêu bản bằng bom canada, có thể dùng glyxerin – gelatin để gắn tiêu bản nhưng với khí hậu nóng ẩm của Việt Nam rất dễ bị mốc và hỏng tiêu bản

 Sán lá đơn chủ Monogenea

Với sán lá đơn chủ kích thước nhỏ (Dactylogyus, Pseudorhabdosynochus, Ancyrocephalus) cách làm tiêu bản rất đơn giản, sán sau khi bắt ra rửa qua nước muối

sinh lý, cố định bằng cồn 70o, sau đó để khô cồn và dán bom canada

Với sán lá đơn chủ kích thước lớn (Diplozoon, Benedenia, Neobenedenia) làm

tiêu bản tương tự như sán lá song chủ

 Sán lá song chủ (Digenea) và sán lá dây (Cestoidea):

Lấy trùng ra khỏi dung dịch bảo quản

Làm trùng no nước qua các thang cồn nồng độ nhỏ dần: 70o, 50o, 30o, 10o, 0o, ở mỗi nồng độ cồn nên để khoảng 15 – 20 phút

Cho trùng vào dung dịch carmine hoặc hematoxylin trong thời gian từ 1 – 3h Quan sát dưới kính hiển vi thấy tầng trung bì cơ thể trùng màu đỏ, các cơ quan bên trong có màu đỏ đậm, nhạt không giống nhau (nên nhuộm bằng hematoxylin),

Nếu bắt trùng màu quá đậm nên làm nhạt màu bằng cách nhúng trùng vào cồn axit chlorhydric

Nhúng trùng và rửa qua nước chảy nhẹ 1h

Làm mất nước trùng qua các thang cồn nồng độ cao dần: 10o, 30o, 50o, 70o, 90o,

100o, cồn xylen và cuối cùng là xylen (mỗi thang khoảng 15 phút)

Gắp trùng ra để khô và gắn tiêu bản bằng bom canada

Dán etyket, ghi rõ tên trùng, ký chủ, cơ quan ký sinh

 Giun tròn (Nematoda) và giáp xác (Crustacea)

Lớp Nematoda (hoặc Crustacea) không cần nhuộm và làm tiêu bản, trước khi

quan sát cần ngâm trùng trong dung dịch làm trong axit lactic hoặc cồn glyxerin Thời gian ngâm khoảng 20 phút đến 1 ngày tuỳ theo kích thước trùng, ngâm đến khi trùng trong suốt

Sau khi quan sát xong trả trùng về dung dịch cố định (cồn 70o)

2.3 Thí nghiệm trị bệnh Cestoidea

Sơ đồ phương pháp trị bệnh sán dây:

Cá giò bị bệnh do sán dây ký sinh

Kiểm tra để xác định TLCN và CĐCN

Hình 2.3: Thử nghiệm dùng thuốc với nồng độ khác nhau để trị bệnh sán dây

Đối chứng 1

Đánh giá tác dụng của thuốc đối với KST

Đánh giá sức khỏe của cá

kg

- Cá thí nghiệm (cỡ 15 - 30 cm, 70 -150g) được bắt từ 1 đàn cá trước đó phát

hiện có cảm nhiễm Cestoidea với cường độ cao, bị bệnh với các dấu hiệu như đã được

mô tả phần kết quả nghiên cứu Kiểm tra thấy 100% cá bị nhiễm sán dây với cường độ cao trung bình 253,5 trùng/lamel; lác đác có hiện tượng gầy yếu và chết (số cá kiểm tra ít nhất là 10% số lượng cá thí nghiệm)

Thí nghiệm được thực hiện như sau: Dùng hai loại thuốc là các loại thuốc đặc trị bệnh giun sán ký sinh trong ruột và dạ dày: Customix 3810 hàm lượng Praziquantel 50%; Hadaclean A với hàm lượng Praziquantel 5%, đây là hai sản phẩm của công ty Bayer Mỗi loại hóa chất ở 2 mức nồng độ khác nhau Mục đích là tìm ra loại thuốc và

nồng độ thích hợp có thể tiêu diệt Cestoidea và ít ảnh hưởng đến sức khỏe của cá Hai lô

đối chứng: một lô không sử dụng thuốc; lô còn lại sử dụng men vi sinh (Lipto Proc C, Liptosa Lipidos Toledo S.A, sản phẩm của Tây Ban Nha) ở hai mức nồng độ khác nhau Thí nghiệm được tiến hành trong 7 giai (giai 8 m3), các giai được đặt trong lồng lớn để hạn chế tác động của sóng, gió Đàn cá trước khi thí nghiệm được kiểm tra mức

độ cảm nhiễm sán dây, số lượng mẫu là 30 con cá Mỗi lô thí nghiệm bố trí 50 con cá Thuốc được hòa vào nước rồi trộn vào thức ăn tổng hợp dạng viên khô (đơn vị tính g thuốc/kg thức ăn) Sau khi thuốc ngấm vào thức ăn, tiến hành thêm dầu mực để tăng tính bền vững và hạn chế thất thoát thuốc vào trong nước Ngoài ra việc trộn dầu mực còn có tác dụng kích thích cá ăn mồi Thao tác cho ăn được lặp lại 5 ngày liên tiếp, chế

độ cho ăn 1 lần/ngày (lúc 8h) Sau 5 ngày trị bệnh tiến hành mổ cá kiểm tra tỷ lệ cảm nhiễm và cường độ cảm nhiễm sán dây sau thí nghiệm đồng thời theo dõi tình trạng sức khỏe của cá thí nghiệm

Các thí nghiệm không được lặp lại Theo dõi các hoạt động của cá và một số yếu

tố môi trường trong quá trình thí nghiệm trị bệnh (nhiệt độ, độ mặn và pH)

 Phương pháp đếm KST:

Đối với các KST có kích thước lớn (đỉa, giun, giáp xác) đếm bằng mắt thường

Đối với các KST có kích thước nhỏ hơn (Monogenea, Digenea, Metacecaria, Protozoa) thì đếm dưới kính giải phẫu, kính hiển vi

2.4.2 Phương pháp phân loại KST

Đối với các loài KST đã gặp có thể phân loại ngay dựa vào đặc điểm phân loại Còn đối với những ký sinh trùng mới gặp hoặc chưa phân loại được thì cần chụp ảnh,

vẽ hình, đo kích thước, cố định, bảo quản và làm tiêu bản mẫu KST để phân loại sau Một số căn cứ phân loại KST: Với mỗi nhóm KST khác nhau có những đặc điểm phân loại khác nhau, tuy vậy có các căn cứ chung như: dựa vào hình dạng, vị trí KST

ký sinh, cấu tạo và kích thước cơ thể cũng như các cơ quan của KST (cơ quan bám, cơ quan sinh dục, điểm mắt,…) Ngoài ra có thể dựa vào một số đặc điểm sinh thái, sinh

lý, quá trình sinh sản và phát triển của KST

Để phân loại KST chúng tôi căn cứ vào các tài liệu phân loại sau:

- Parasitic Worm of Fish, Harford William và Arlene Jones (1994)

- Ký sinh trùng của một số loài cá nước ngọt ở đồng bằng sông Cửu Long và các giải pháp phòng trị chúng (2001)

- Khu hệ ký sinh trùng ký sinh trên cá nước ngọt ở Liên Xô, Pychowsky (1957)

- Bệnh học thuỷ sản, Đỗ Thị Hoà và ctv (2004)

- Protozoan Parasites of Fishes, Lom and Dykova (1992)

- Ký sinh trùng trên một số loài cá biển kinh tế phía nam

- Guide to Parasites of Fishes of Canada, Part 2 Crustacea, L Margolis và Z kabata (1972)

- Key To The Trematode, Volum 1, Gibson, Jones And Bray (2002)

- Copepoda Evolumtion, Huys And Boxshall (1991)

 Phương pháp tính cường độ cảm nhiễm

Đối với KST có kích thước khác nhau thì có cách tính khác nhau

KST có kích thước lớn ta đếm toàn bộ số KST trên cơ thể cá và tính theo công thức:

Tổng số trùng trên các cá

CĐCNTB (trùng/cá) =

Số con cá kiểm tra có KST

KST có kích thước nhỏ ta đếm số KST trên từng lamel hoặc thị trường kính kiểm tra và tính theo công thức:

Tổng số trùng trên các lamel (thị trường kính) CĐCNTB =

(trùng/lamel hoặc trùng/thị trường) Số lamel (thị trường kính) kiểm có KST

 Phương pháp tính giá trị trung bình và độ lệch chuẩn:

Ứng dụng chương trình thống kê mô tả (Descriptive Statistics) trong phần mềm Microsoft Excel để tính giá trị trung bình (Mean) và độ lệnh chuẩn (Standard deviation)

2.4 Phương pháp đánh giá mức độ cảm nhiễm Cestoidea

- Các số liệu thu được từ điều tra và thí nghiệm trị bệnh sán dây ký sinh trên cá giò được xử lý bằng phần mềm Excel

- Xác định cường độ cảm nhiễm sán dây của cá:

∑

=Χ

1 x A

A TLN =Trong đó: TLN: là tỷ lệ cảm nhiễm

A : là số cá kiểm tra

- Phương pháp xác định tỷ lệ (%) ký sinh trùng giảm sau thí nghiệm:

%100

x T

S T

TL= − Trong đó: TL(%): Tỷ lệ ký sinh trùng giảm sau thí nghiệm

T: Số ký sinh trùng trước thí nghiệm

S: Số ký sinh trùng sau thí nghiệm