Văn hóa pháp luật của thẩm phán trong lĩnh vực tố tụng hành chính

Văn hóa pháp luật của thẩm phán trong lĩnh vực tố tụng hành chính là tổng thể những giá trị vật chất và tinh thần gắn với hoạt động của Thẩm phán trong lĩnh vực tư pháp về TTHC; là sự ph

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Cán bộ hướng dẫn khoa học: TS LS NGUYỄN THANH BÌNH

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong Luận văn đảm bảo tính chính xác, tin cậy và trung thực

Vậy tôi viết Lời cam đoan này đề nghị Khoa Luật xem xét để tôi có thể bảo vệ Luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

NGƯỜI CAM ĐOAN

Cao Thị Nga

LUẬT CỦA THẨM PHÁN TRONG LĨNH VỰC TỐ TỤNG HÀNH CHÍNH 7 1.1 Các khái niệm liên quan về văn hóa pháp luật trong lĩnh vực

1.3 Nội dung văn hóa pháp luật của thẩm phán trong lĩnh vực tố

tụng hành chính 21 Chương 2: THỰC TRẠNG VĂN HÓA PHÁP LUẬT CỦA THẨM

PHÁN TRONG LĨNH VỰC TỐ TỤNG HÀNH CHÍNH 28 2.1 Tình hình văn hóa pháp luật của thẩm phán trong quá trình

tiến hành tố tụng giải quyết các khiếu kiện hành chính 28 2.2 Thực trạng các chuẩn mực văn hóa pháp luật của thẩm phán

theo quy định hiện hành của Luật tố tụng hành chính 35 2.3 Thực trạng các giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể về văn hóa

pháp luật của thẩm phán trong lĩnh vực tố tụng hành chính 49

2.3.1 Thực trạng các giá trị văn hóa phi vật thể của thẩm phán về văn

hóa pháp luật của thẩm phán trong lĩnh vực tố tụng hành chính 49 2.3.2 Thực trạng các giá trị văn hóa vật thể văn hóa pháp luật của

thẩm phán trong lĩnh vực tố tụng hành chính 55 2.3.3 Thực trạng bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa vật thể và phi

vật thể của văn hóa pháp luật của thẩm phán trong lĩnh vực tố tụng hành chính 58

2.4 Thực trạng công tác xây dựng đội ngũ Thẩm phán Tòa án 63

2.4.1 Công tác tuyển chọn, bổ nhiệm Thẩm phán 63 2.4.2 Công tác xây dựng đội ngũ Thẩm phán và đào tạo, bồi dưỡng

Thẩm phán 66 2.4.3 Công tác quản lý Thẩm phán 67 2.4.4 Công tác thực hiện chế độ, chính sách đối với đội ngũ Thẩm

phán Tòa án nhân dân tối cao 69

Chương 3: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ CÁC BIỆN PHÁP NHẰM PHÁT

HUY CÁC GIÁ TRỊ VĂN HÓA PHÁP LUẬT CỦA THẨM PHÁN TRONG LĨNH VỰC TỐ TỤNG HÀNH CHÍNH 71

3.2 Phương hướng phát huy các giá trị của văn hóa pháp luật của

thẩm phán trong lĩnh vực tố tụng hành chính 73 3.2.1 Xây dựng môi trường văn hóa pháp luật của thẩm phán trong lĩnh

tố tụng hành chính theo hướng lành mạnh, phong phú, đa dạng 78 3.2.2 Phát huy các di sản văn hóa truyền thống cách mạng của văn hóa

pháp luật của thẩm phán trong lĩnh vực tố tụng hành chính 80 3.2.3 Phát triển hệ thống thông tin đại chúng 81 3.2.4 Mở rộng và nâng cao hiệu quả hợp tác quốc tế về văn hóa pháp

luật của thẩm phán trong lĩnh vực tố tụng hành chính 82 3.3 Các giải pháp nâng cao các giá trị văn hóa pháp luật của thẩm

phán trong lĩnh vực tố tụng hành chính 83

KẾT LUẬN 89 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 92

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

BCHTW: Ban Chấp hành Trung ương ĐCSVN: Đảng Cộng sản Việt Nam HĐXX: Hội đồng xét xử

HVTP: Học viện tư pháp TTHC: Tố tụng hành chính XHCN: Xã hội chủ nghĩa

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Cải cách và hoàn thiện nền tư pháp quốc gia trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN của dân, do dân và vì dân là một chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước ta Một nền tư pháp hiện đại, trong sạch, vững mạnh là mục tiêu chiến lược mang tính tất yếu khách quan Mục tiêu đó được đặt ra luôn phù hợp với yêu cầu phát triển kinh tế và tiến bộ xã hội của đất nước

Chủ trương và mục tiêu trên đã được xác định ngày càng rõ nét kể từ Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI (1986), đặc biệt được nhấn mạnh tại các Nghị quyết 08/2002 và Nghị quyết 49/2005 của Bộ Chính trị Ban Chấp hành Trung ương ĐCSVN (Khóa X) và tiếp tục được khẳng định một cách đầy đủ

và toàn diện hơn tại Đại hội Đại biểu toàn quốc khóa XI của Đảng ta

Nền tư pháp quốc gia gồm nhiều nội dung, yếu tố cấu thành, song đáng chú ý và tập trung nhất là các thành tố sau:

1 Hệ thống pháp luật;

2 Thiết chế và cơ chế về tổ chức, hoạt động tư pháp;

3 Văn hóa pháp luật, trong đó có văn hóa pháp luật của thẩm phán trong lĩnh vực tố tụng hành chính

Văn hóa pháp luật của thẩm phán trong lĩnh vực tố tụng hành chính là tổng thể những giá trị vật chất và tinh thần gắn với hoạt động của Thẩm phán trong lĩnh vực tư pháp về TTHC; là sự phản ánh đời sống tinh thần, trình độ, năng lực, tri thức, kiến thức, thẩm mỹ… của người Thẩm phán trong lĩnh vực TTHC Trong các lĩnh vực văn hóa pháp luật ở nước ta thì văn hóa pháp luật trong lĩnh vực tố tụng hành chính chỉ mới được hình thành trong khoảng hơn

15 năm trở lại đây

Bên cạnh những giá trị đích thực với các nấc thang chuẩn mực giá trị ngày càng được củng cố và nâng cao thì văn hóa pháp luật của thẩm phán

trong lĩnh vực tố tụng hành chính vẫn còn nhiều biểu hiện hạn chế và nhiều thách thức lớn, đòi hỏi phải có sự nỗ lực phấn đấu với quyết tâm cao của Đảng, Nhà nước và nhân dân, đặc biệt là nhân tố con người trực tiếp tham gia vào quá trình tố tụng hành chính

Như trên đã khẳng định, Văn hóa pháp luật của thẩm phán trong lĩnh vực TTHC là tổng thể những giá trị vật chất và tinh thần gắn với hoạt động của Thẩm phán trong lĩnh vực tư pháp về TTHC; là sự phản ánh đời sống tinh thần, trình độ, năng lực, tri thức, kiến thức, thẩm mỹ… của người Thẩm phán trong lĩnh vực TTHC Trong các quan hệ tố tụng này có 2 nhóm nhân tố quan trọng có vai trò to lớn đến quá trình hình thành và xác định các chuẩn giá trị văn hóa bao gồm:

1 Nhóm cơ quan và người tiến hành tố tụng (Tòa án, Viện Kiểm sát, Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân, Thư kí tòa án );

2 Nhóm các tổ chức, cá nhân tham gia tố tụng (các đương sự, những người tham gia tố tụng khác )

Ngoài ra còn có các nhóm nhân tố khác như:

1 Nhóm vãn hoá của cá nhân, cơ quan, tổ chức hữu quan;

2 Nhóm vãn hoá của công chúng (gồm cả cá nhân, tổ chức) liên quan;

3 Nhóm văn hoá của các nhóm xã hội khác tạo thành dư luận xã hội về

vụ án và giải quyết vụ án hành chính

Những hành vi ứng xử thiếu khách quan, minh bạch, không tôn trọng pháp luật, thiếu dân chủ bình đẳng, võ đoán, tiêu cực đều được coi là các biểu hiện khác nhau của hiện tượng kém văn hóa, là nguy cơ trực tiếp cản trở quá trình hình thành các chuẩn văn hóa, cản trở quá trình cải cách và hoàn thiện nền tư pháp trong sạch, vững mạnh Kinh nghiệm thực tế đã chứng tỏ rằng, công cuộc cải cách bộ máy nhà nước, dân chủ hóa mọi mặt đời sống xã hội, xây dựng nhà nước pháp quyền phải đi đôi với quá trình hoàn thiện hệ thống pháp luật, tăng cường pháp chế XHCN và nâng cao trình độ văn hóa

pháp luật cho các cá nhân Cả ba nhân tố đó phải được tăng cường đồng bộ, phát triển hài hòa thì công cuộc cải cách bộ máy nhà nước mới hiệu quả, dân chủ hóa đi vào cuộc sống một cách lành mạnh, nhà nước pháp quyền mới từng bước được xây dựng và phát triển, hoàn thiện

Trước yêu cầu rất cần thiết và có ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với sự tiến bộ xã hội, việc nghiên cứu và xây dựng nền văn hóa pháp luật nói chung

và văn hóa pháp luật của thẩm phán trong lĩnh vực tố tụng hành chính nói riêng, đã và đang đặt ra hàng loạt nhiệm vụ hết sức cấp thiết nhằm xây dựng, củng cố và hoàn thiện các chân giá trị văn hóa pháp luật kể cả trong lĩnh vực

tố tụng hành chính Để đáp ứng các yêu cầu nhiệm vụ trên đòi hỏi có nhiều hoạt động tích cực khác nhau, trong đó có hoạt động nghiên cứu lý luận và thực tiễn về tư pháp, văn hóa pháp luật, văn hóa pháp luật của thẩm phán trong lĩnh vực tố tụng hành chính

Vì những lý do trên, tôi chọn đề tài “Văn hóa pháp luật của thẩm phán

trong lĩnh vực tố tụng hành chính” để thực hiện luận văn thạc sĩ của mình

2 Tình hình nghiên cứu

2.1 Trên thế giới, việc nghiên cứu văn hóa pháp luật đã xuất hiện từ lâu

đời, được trình bày dưới nhiều hình thức công trình, tác phẩm khoa học khác nhau; dưới nhiều góc độ cũng như phương pháp và cách thức tiếp cận khác nhau và đều nằm chung trong kho tàng lý luận của loài người về văn hóa pháp luật, văn hóa pháp luật của thẩm phán trong lĩnh vực tố tụng hành chính

2.2 Ở Việt Nam, trong những năm gần đây, tình hình nghiên cứu văn

hóa pháp luật ngày càng diễn ra sôi nổi dưới nhiều góc độ khác nhau Các công trình nghiên cứu về văn hóa pháp luật được tiếp cận dưới nhiều phương pháp và cách thức khác nhau tùy vào các yêu cầu và nội dung nghiên cứu cụ thể Hình thức, đề tài và cấp độ nghiên cứu cũng ngày càng đa dạng, phong phú Thông qua những Tạp chí chuyên ngành như: Nghiên cứu lập pháp, Luật học, Dân chủ và pháp luật, Nhà nước và pháp luật các tác giả đã bày tỏ quan

điểm cá nhân của mình xung quanh khái niệm, vai trò, và những biện pháp nâng cao vấn đề văn hóa pháp luật Cụ thể như sau:

- Văn hóa pháp luật (Cấp bộ) - Viện khoa học pháp lý, Bộ Tư pháp;

- Văn hóa pháp luật - Khoa Luật, Đại học quốc gia;

- Văn hóa và đạo đức thẩm phán - Khoa luật, Đại học quốc gia;

- Thẩm quyền xét xử vụ án hành chính - sự bảo đảm công lý trong quan

hệ giữa nhà nước với công dân - Tiến sỹ Nguyễn Thanh Bình, NXB Tư pháp;

- Tư pháp trong nhà nước pháp quyền – Giáo sư Tiến sỹ Nguyễn Đăng Dung, NXB Đại học quốc gia

Đề tài Văn hóa pháp luật cũng được nghiên cứu trong nhiều công trình khác được công bố trên một số Tạp chí chuyên ngành luật, luận văn, luận án, khóa luận tốt nghiệp nghiên cứu

3 Mục đích, đối tƣợng, mục tiêu và phạm vi nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu của đề tài là làm sáng tỏ cơ sở lý luận và

thực tiễn vấn đề văn hóa pháp luật của thẩm phán trong lĩnh vực tố tụng hành chính Trên cơ sở đó đưa ra các giải pháp nhằm xây dựng, củng cố và phát huy các giá trị vật chất, tinh thần của văn hóa pháp luật của thẩm phán trong lĩnh vực tố tụng hành chính ở nước ta

3.2 Đối tượng nghiên cứu

Luận văn có đối tượng nghiên cứu là các yếu tố, thành tố; các nội dung, các quan hệ văn hóa pháp luật của thẩm phán trong lĩnh vực tố tụng hành chính

3.3 Mục tiêu của đề tài

Thông qua việc hệ thống lý luận và phân tích thực tiễn văn hoá pháp luật của thẩm phán trong tố tụng hành chính nhằm đưa ra giải pháp hình thành

và phát triển các giá trị văn hoá của thẩm phán trong tố tụng hành chính Góp phần cải cách, hoàn thiện nền tư pháp trong sạch vững mạnh, với nét văn hoá tiên tiến, văn minh, đậm đà bản sắc dân tộc

3.4 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn sẽ tập trung nghiên cứu các nội dung sau:

Cập nhật và phân tích các tri thức (quan niệm, quan điểm, khái niệm, kết luận ) về văn hóa pháp luật của thẩm phán trong lĩnh vực tố tụng hành chính

Có thể nói đây là nội dung quan trọng nhất tập hợp hệ thống cơ sở lý luận, các kiến thức học thuật về văn hóa pháp luật trong lĩnh vực tố tụng hành chính Với

ý nghĩa như vậy, phần này sẽ tập hợp, phân tích làm rõ các nội dung sau:

Thứ nhất, xây dựng và đưa ra cho được khái niệm “Văn hóa pháp luật

của thẩm phán trong lĩnh vực tố tụng hành chính” Để có được khái niệm này, luận văn phải đưa ra được các cơ sở lý luận, nguyên tắc xác định khái niệm, các yếu tố thuộc nội hàm của khái niệm, các yếu tố cấu thành khái niệm Sau khi đã đưa ra được định nghĩa khái niệm, một vấn đề hết sức cần thiết trình bày các đặc điểm riêng của khái niệm để từ các chuẩn riêng này giúp chúng ta xác định ranh giới giữa văn hóa pháp luật với văn hóa pháp luật của thẩm phán trong lĩnh vực tố tụng hành chính, đồng thời tạo sự khác biệt giữa văn hóa pháp luật của thẩm phán trong lĩnh vực tố tụng hành chính với văn hóa pháp luật của thẩm phán trong các lĩnh vực khác

Đây chính là điểm mới và là nội dung chính có ý nghĩa lý luận của luận văn Nội dung này cũng được xem là một trong những nhiệm vụ chính mà luận văn phải tập trung lý giải

Thứ hai, sau khi đã có khái niệm, có căn cứ về mặt học thuật, luận văn

cần tập hợp và lý giải một cách có hệ thống các chuẩn giá trị của văn hóa pháp luật của thẩm phán trong lĩnh vực tố tụng hành chính Các chuẩn này vừa có ý nghĩa phổ quát vừa phản ánh nét đặc sắc của văn hóa dân tộc trong lĩnh vực tố tụng hành chính Việt Nam

Thứ ba, một nội dung quan trọng khác không thể thiếu đồng thời cũng

là một yêu cầu cơ bản của một luận văn Thạc sỹ là phải tập trung nghiên cứu thực trạng, nghiên cứu mặt thực tiễn

Thứ tư, từ kết quả đạt được của các nội dung trên, một phạm vi nghiên

cứu cơ bản quan trong nữa của luận văn là phải nghiên cứu và trình bày cho được những phương hướng và các giải pháp nhằm xây dựng, hoàn thiện và phát huy các chuẩn giá trị văn hóa pháp luật của thẩm phán trong lĩnh vực tố tụng hành chính ở nước ta

4 Cơ sở lý luận, cơ sở thực tiễn và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận nghiên cứu của đề tài là dựa trên các quan điểm của Chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, các chủ trương, chính sách của Đảng về văn hóa, văn hóa pháp luật ; các tri thức khoa học có liên quan để tiếp cận và nghiên cứu các nội dung văn hóa pháp luật và văn hóa pháp luật của thẩm phán trong lĩnh vực tố tụng hành chính Cơ sở thực tiễn là toàn bộ các hoạt động tố tụng hành chính của thẩm phán và người tiến hành tố tụng khác, các cá nhân, tổ chức tham gia tố tụng trong lĩnh vực tố tụng hành chính

Đề tài sẽ sử dụng các phương pháp sau để nghiên cứu:

- Phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử;

- Phương pháp phân tích tổng hợp;

- Phương pháp lịch sử;

- Phương pháp so sánh;

- Phương pháp thống kê

5 Kết cấu luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn được bố trí và trình bày trong 3 chương:

Chương 1: Một số vấn đề lý luận về văn hóa pháp luật của thẩm phán

1.1.1 Khái niệm Văn hóa và Văn hóa pháp luật

Con người là từ tự nhiên mà ra, không thể tách khỏi tự nhiên để tồn tại

và phát triển Văn hóa trước hết là một sự thích nghi chủ động và có ý thức của con người với tự nhiên, đồng thời lại là sự phát triển của sự thích nghi ấy Với tính cách là một sinh vật, con người có một bản chất thứ nhất, đó là bản chất tự nhiên Nhưng với tính cách là một sinh vật có ý thức và sống thành xã hội thì con người lại có bản chất thứ hai, đó là bản chất văn hóa, vượt ra khỏi bản chất tự nhiên, điều này đưa đến quan niệm coi văn hóa là tự nhiên thứ hai được hình thành và phát triển trên cơ sở tự nhiên thứ nhất tự tại: Là văn hóa, những gì không phải tự nhiên

Văn hóa là khái niệm có nội hàm rộng lớn, có thể tiếp cận dưới nhiều góc độ khác nhau Có nhiều định nghĩa về văn hóa đã được các học giả đề cập

và phân tích trong các công trình nghiên cứu của mình Chủ tịch Hồ Chí Minh, từ năm 1942, đã đưa ra một định nghĩa về văn hóa:

Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hàng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó là văn hóa Văn hóa là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó

mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự tinh tồn [12, tr.431, T.3]

Cách định nghĩa văn hóa này là khá toàn diện, thể hiện được sự nguồn gốc, chức năng của văn hóa, đồng thời cũng phản ánh tính kế thừa từ thế hệ này sang thế hệ khác, thời kỳ lịch sử này sang thời kỳ lịch sử khác của văn hóa

Theo định nghĩa của UNESCO thì:

Văn hóa phản ánh và thể hiện một cách tổng quát sống động mọi mặt của cuộc sống (của mỗi cá nhân và các cộng đồng) đã diễn

ra trong quá khứ, cũng như đang diễn ra trong hiện tại, qua hàng bao thế kỷ, nó đã cấu thành nên một hệ thống các giá trị, truyền thống, thẩm mỹ và lối sống mà dựa trên nó từng dân tộc tự khẳng định bản sắc riêng của mình [23, tr.23]

Văn hóa pháp luật là thuật ngữ dùng để mô tả mối quan hệ gắn bó khăng khít giữa các giá trị pháp luật và các giá trị về văn hóa, là tổng thể các hoạt động hàm chứa các giá trị pháp luật được hình thành trên cơ sở trí thức pháp luật, lòng tin, tình cảm đối với pháp luật và hành vi pháp lý thực tiễn

Khái niệm Văn hóa pháp luật hay nền văn hóa pháp luật vẫn còn có nhiều cách hiểu khác nhau GS TS Lê Minh Tâm cho rằng:

Văn hóa pháp luật là tổng thể những giá trị vật chất và tinh thần mà con người sáng tạo ra trong lĩnh vực pháp luật bao gồm hệ thống qui phạm pháp luật được ban hành trong các thời kỳ lịch sử, những tư tưởng, quan điểm, luận điểm, nguyên lí, nguyên tắc, những tác phẩm văn hóa pháp luật, những kinh nghiệm và thói quen tích lũy được trong quá trình xây dựng và thực thi pháp luật [18, tr.18]

Theo quan điểm của TS Phạm Duy Nghĩa thì “văn hóa pháp luật là một

cách nhìn về luật pháp, đặt pháp luật trong những tương quan đa chiều với khoa học hành vi, cách nghĩ, cách ứng xử, tôn giáo, niềm tin, các đặc tính nhân học của các cộng đồng và tộc người” [13, tr.1] Một quan điểm khác của

GS.TS Hoàng Thị Kim Quế thì:

Văn hóa pháp luật là hệ thống các yếu tố vật chất và tinh thần thuộc hệ thống tác động của pháp luật được thể hiện trong ý chí và hành vi của con người… Văn hóa pháp luật thể hiện ở trình độ cao của sự tôn trọng pháp luật, trình độ tri thức pháp luật của nhân dân; thực trạng có chất lượng của quá trình lập pháp và thực hiện pháp luật, các phương thức hoạt động pháp luật đặc thù như của các cơ quan pháp luật, kiểm tra hiến pháp…; kết quả của hoạt động pháp luật dưới dạng sản phẩm tinh thần và vật chất do con người xây dựng như luật,

hệ thống lập pháp, thực tiễn tư pháp và hành pháp [15, tr.7]

Bản thân khái niệm văn hoá pháp luật có nhiều nghĩa, được thể hiện ở: trình độ của tư duy pháp lý, trình độ cảm nhận, nhận thức về thực tiễn pháp luật; mức độ tôn trọng pháp luật; trình độ tri thức pháp luật của nhân dân; thực trạng của quá trình lập pháp và thực hiện pháp luật có chất lượng; các phương thức hoạt động pháp luật đặc thù (như của các cơ quan pháp luật, kiểm tra hiến pháp…); kết quả của hoạt động pháp luật dưới dạng sản phẩm tinh thần và vật chất do con người xây dựng như: luật, hệ thống lập pháp, thực tiễn tư pháp…

Một cách tiếp cận khác về văn hoá pháp luật, theo đó, văn hoá pháp luật là quá trình và kết quả hoạt động sáng tạo của con người trong lĩnh vực pháp luật, thể hiện trong việc xây dựng, khẳng định và giữ gìn những giá trị pháp lý Văn hoá pháp luật của cá nhân chính là trình độ ý thức pháp luật, trình độ của cá nhân về sử dụng pháp luật trong các hoạt động thực tiễn của mình Văn hóa pháp luật của xã hội là toàn bộ lĩnh vực vật chất và tinh thần của văn hóa pháp luật, thực tiễn pháp lý trong các giai đoạn lịch sử Văn hóa pháp luật xã hội là trạng thái và đặc thù của ý thức pháp luật, hệ thống thông tin pháp luật, trình độ phát triển của pháp luật, trật tự pháp luật và tình trạng pháp chế trong xã hội Đối với nhà nước và xã hội, có văn hoá pháp luật nghề

nghiệp, đạo đức nghề nghiệp – một bộ phận cấu thành của văn hoá pháp luật Các lĩnh vực của văn hoá pháp luật cũng rất đa dạng, bao gồm: văn hoá lập pháp, văn hoá trong thực hiện pháp luật; văn hoá phổ biến, giáo dục pháp luật; trong khoa học pháp lý và đào tạo luật vv…

Văn hoá pháp luật có các đặc điểm của văn hoá nói chung, các đặc điểm riêng của mình và luôn có mối quan hệ mật thiết với các dạng văn hoá khác Mối tương quan và sự tác động giữa văn hoá pháp luật và các hình thái văn hoá xã hội khác là điều dễ hiểu vì bản thân các quy phạm pháp luật luôn nằm trong mối liên hệ với các loại quy tắc xã hội khác, các quan hệ pháp luật cũng nằm trong hệ thống các quan hệ xã hội khác

Từ các cách tiếp cận văn hóa pháp luật nêu trên, chúng ta có thể hiểu trong cơ cấu của văn hoá pháp luật có các yếu tố văn hoá cơ bản sau: pháp luật với tư cách là một hệ thống các quy phạm thể hiện ý chí nhà nước, mệnh lệnh nhà nước; các quan hệ pháp luật; các thiết chế pháp luật (như hệ thống các cơ quan nhà nước và tổ chức xã hội) đảm bảo sự kiểm soát pháp luật, sự điều chỉnh và sự thực hiện pháp luật; ý thức pháp luật; hành vi pháp luật Hay nói một cách ngắn gọn, các yếu tố cấu thành của văn hoá pháp luật bao gồm:

ý thức pháp luật; nền pháp luật; trình độ, kỹ năng, nghệ thuật sử dụng công cụ pháp luật Ba yếu tố này có mối quan hệ biện chứng, tác động lẫn nhau, làm tiền đề, điều kiện cho nhau phát triển, sự lạc hậu, trì trệ của yếu tố này sẽ là lực cản của yếu tố kia

Như trên đã nêu, các bộ phận cấu thành của văn hoá pháp luật là ý thức pháp luật, nền pháp luật, hành vi pháp luật và sử dụng pháp luật Ý thức pháp luật là những tư tưởng, quan điểm, nhận thức và tâm lý, tình cảm về pháp luật của con người Có thể nói:

Ý thức pháp luật là tổng thể những tư tưởng, học thuyết, quan điểm, thái độ, tình cảm, sự đánh giá của con người về pháp luật trên

các phương diện, tiêu chí cơ bản như: Về sự cần thiết (hay không cần thiết), về vai trò, chức năng của pháp luật, về tính công bằng hay không công bằng, đúng đắn hay không đúng đắn của các qui định pháp luật hiện hành, pháp luật đã qua trong quá khứ, pháp luật cần phải có, về tính hợp pháp hay không hợp pháp trong hành vi

của các cá nhân, nhà nước, các tổ chức xã hội [16, tr 430]

Hệ thống pháp luật được thể hiện với ý nghĩa là các sản phẩm vật chất của ý thức pháp luật, bao gồm hệ thống pháp luật thành văn và không thành văn cũng như hệ thống tổ chức và hoạt động của các thiết chế lập pháp, hành pháp, tư pháp Hành vi, cách ứng xử theo pháp luật của mỗi cá nhân trong đời sống hàng ngày cũng như trình độ vận dụng công cụ pháp luật của Nhà nước trong quá trình quản lý xã hội là một kết quả tất yếu của quá trình nhận thức, chắt lọc kiến thức pháp luật và là yếu tố không thể thiếu được của văn hóa pháp luật

Văn hoá pháp luật chỉ bao gồm bộ phận ý thức pháp luật phù hợp với các nguyên tắc, các yêu cầu của pháp luật Ý thức pháp luật có vị trí quan trọng trong cơ chế điều chỉnh pháp luật và trong sự phát triển của nhà nước, pháp luật và văn hóa xã hội Không có một hoạt động nào của con người lại

có thể thực hiện ngoài ý thức con người, không có một quyết định văn bản pháp luật nào, không có một quan hệ pháp lý nào có thể thực hiện ngoài tâm

lý pháp luật và tư tưởng pháp luật của con người Ý thức pháp luật là bộ phận cấu thành cơ bản của văn hoá pháp lý, song văn hoá pháp luật chỉ bao gồm bộ phận ý thức pháp luật phù hợp đúng các yêu cầu của pháp luật Văn hoá pháp luật chính là một trạng thái tốt của ý thức pháp luật

- Văn hoá pháp luật là sự thống nhất giữa những yếu tố hình thức và nội

dung trong xây dựng và thực hành pháp luật một cách có văn hoá và đạo đức

Trong thực tiễn, khi nói đến văn hoá pháp luật thường được hiểu, được quy về những yếu tố mang tính hình thức trong các hoạt động pháp luật Theo

đó, nói đến văn hoá pháp luật là nói đến những yếu tố như cung cách giao tiếp, hành xử, cách phát ngôn, cách thức ăn mặc, trang phục, cách thiết kế, bài trí công sở vv…Quan niệm này đúng nhưng chưa toàn diện, bao quát hết phạm trù văn hoá pháp luật Đôi khi cũng theo góc độ hình thức đó, văn hoá pháp luật lại được quan niệm chỉ ở vị thế như là những yếu tố bổ trợ –

“những phụ liệu - linh kiện” có tính chất phụ họa, trang điểm, đánh bóng cho

hoạt động pháp luật Nếu quan niệm như vậy thì sẽ làm mất đi mối liên hệ mật thiết giữa phạm trù hình thức và nội dung trong hoạt động pháp luật Trong khi đó, giữa cái nội dung và cái mà đôi khi chỉ cho là hình thức như nêu trên lại là một thể thống nhất hữu cơ, phụ thuộc, ảnh hưởng lẫn nhau để đạt được mục đích, ý nghĩa và chức năng của văn hoá pháp luật

Chức năng của văn hoá pháp luật suy cho cùng là nhằm đạt tới những hành vi hợp pháp trên cơ sở văn hoá đạo đức Thực hành pháp luật phải trên

cơ sở đạo đức (đạo đức truyền thống dân tộc và đạo đức tiến bộ của nhân loại) Liên hệ vào lĩnh vực văn hoá xét xử, một phiên toà có văn hoá chính là một phiên toà tuân thủ nghiêm ngặt các quy định pháp luật tố tụng và các chuẩn mực văn hoá giao tiếp phù hợp bản sắc văn hoá dân tộc, văn hoá nhân loại Văn hoá pháp luật của những người tham gia hoạt động tư pháp được thể hiện thông qua ý thức pháp luật của họ, ý thức và hành vi văn hoá, tôn trọng

và tuân thủ pháp luật, thái độ đúng mực trong việc tiếp nhận và thi hành các quyết định của các cơ quan tư pháp Thẩm phán, luật sư, công tố viên giữ vai trò quan trọng, định hướng, được thể hiện ở ý thức pháp luật, trình độ chuyên môn, kỹ năng nghề nghiệp trong hoạt động tư pháp Đối với luật sư, thái độ ứng xử có văn hoá là một trong những điều kiện để hành nghề luật sư một cách nghiêm túc, hiệu quả, đạt được sự tôn trọng, tín nhiệm của khách hàng Biểu hiện tập trung nhất của văn hóa xét xử, suy cho cùng, chính là xét xử đúng pháp luật với sản phẩm là những quyết định thấu tình đạt lý

- Văn hoá pháp luật không phải là sự lắp ghép cơ học giữa yếu tố văn hoá và yếu tố pháp luật

Sở dĩ như vậy là vì, về bản chất, pháp luật là hiện tượng văn hoá, trong văn hoá có chứa đựng pháp luật, một sản phẩm chắt lọc của văn hoá Văn hoá pháp luật là sự nhận thức sâu sắc pháp luật, sự vận dụng đúng đắn pháp luật Mọi sự bất chấp pháp luật, lạng lách pháp luật, bẻ cong pháp luật đều là sự vận dụng pháp luật không có văn hóa Sự thật là những quyết định độc quyền, độc đoán không tính toán tới cái đúng, cái tốt, cái đẹp lâu bền, cái ích cũng là chưa

có văn hoá Pháp luật, đạo đức chính là giá trị tiêu biểu nhất của văn hoá Văn hóa chín muồi tất yếu sẽ sản sinh ra pháp luật Hoạt động xét xử, giải quyết các tranh chấp đúng pháp luật và phù hợp lẽ công bằng, đạo đức xã hội, vì lợi ích chính đáng của con người chính là những giá trị tiêu biểu của văn hoá

Văn hóa pháp luật, cũng như các loại văn hoá khác, đều cần được đánh giá, tất nhiên sự đánh giá này chỉ là tương đối Các chủ thể khác nhau sẽ có cách đánh giá khác nhau về các thành tựu của văn hóa pháp luật trong lĩnh vực nhà nước và pháp luật Lịch sử có chọn lọc và thừa nhận những tiêu chí văn minh chung trong sự xác định trình độ văn hoá và trên cơ sở này thiết lập khả năng để xác định và nâng cao văn hóa pháp luật Đó là các tiêu chí:

- Sự hình thành nhận thức, tình cảm về pháp luật và pháp chế;

- Sự đạt được, lĩnh hội được tư duy pháp lý logic;

- Hoàn thiện, nâng cao trình độ của hoạt động chuyên nghiệp của các

cơ quan pháp luật (lập pháp, hành pháp, tư pháp);

- Tăng cường chất lượng và khối lượng về sự thực hiện pháp luật của

cư dân;

- Sự phân chia ba nhánh quyền lực: lập pháp, hành pháp và tư pháp;

- Hoạt động nghiên cứu các nguồn, các thành tựu của văn hoá pháp luật

và thực tiễn pháp luật;

Pháp luật ngoài việc được nhìn nhận là những định chế thì còn có xu

hướng được nhìn dưới góc độ văn hóa nhằm vượt lên những bất đồng, khác biệt, để hợp tác xây dựng nên những qui tắc ứng xử mới – những qui tắc có khả năng đem lại lợi ích cho các bên tham gia và cho toàn xã hội

Lâu nay pháp luật thường được nhìn nhận dưới góc độ là

những định chế có tính chất “quan phương” từ phía nhà nước hay

nói cách khác pháp luật được hiểu là tổng thể các qui tắc xử sự do nhà nước ban hành hoặc thừa nhận và đảm bảo thực hiện nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội Tuy nhiên, ngày nay trong bối cảnh toàn

cầu hóa, tồn tại một xu hướng tiếp cận pháp luật khác – xu hướng

nhìn pháp dưới góc độ văn hóa, mục đích là nhằm vượt lên những

bất đồng, khác biệt, để hợp tác xây dựng nên những qui tắc ứng xử mới –những qui tắc có khả năng đem lại lợi ích cho các bên tham gia và cho toàn xã hội [20]

1.1.2 Khái niệm văn hóa pháp luật trong lĩnh vực tố tụng hành chính

Văn hóa nói chung, văn hóa trong quá trình giải quyết vụ án hành chính nói riêng là một phạm trù ý thức thuộc thượng tầng kiến trúc xã hội, là một trong những quyền, tự do bắt nguồn từ phẩm giá của con người Công ước Quốc tế về các quyền dân sự và chính trị, 1966 đã xác định:

Theo tuyên ngôn thế giới về quyền con người thì chỉ có thể đạt được lý tưởng về con người tự do không phải chịu sợ hãi và thiếu thốn, nếu tạo được những điều kiện để mỗi người có thể hưởng các quyền dân sự và chính trị cũng như các quyền kinh tế, xã hội văn hoá của mình [11]

Với ý nghĩa như vậy, văn hóa vừa là một giá trị nhân văn cao quý, vừa

là một phạm trù nghiên cứu của khoa học xã hội nói chung, vừa là của khoa học pháp lý nói riêng – trong đó có bộ phận (ngành) khoa học luật TTHC

Việc nghiên cứu vấn đề văn hóa trong quá trình giải quyết vụ án hành chính đã xuất hiện từ rất sớm trên thế giới Ở châu Âu, cách đây hàng trăm

năm đã xuất hiện nhiều công trình nghiên cứu về văn hóa pháp luật và văn hóa pháp luật của thẩm phán trong lĩnh vực TTHC Chúng được nghiên cứu dưới nhiều cấp độ khác nhau, hình thức biểu hiện khác nhau và với nhiều phương pháp, cách thức tiếp cận vô cùng đa dạng và phong phú Điều đáng chú ý là hệ thống lý luận và tri thức này nhanh chóng được vận dụng, áp dụng

và làm cơ sở cho việc hình thành hệ văn hóa với các chuẩn giá trị mẫu mực cho các đối tượng khác nhau trong các quan hệ TTHC Cùng với các chuẩn giá trị xã hội khác (đạo đức, quy tắc ứng xử, quy chế pháp lý…), các chuẩn giá trị văn hóa trong TTHC đã tạo nên nền văn minh tư pháp mới của châu Âu hiện đại, đồng thời có ảnh hưởng lan tỏa nhanh chóng trên phạm vi thế giới

Ở Hoa Kỳ, ngay từ những thập niên giữa của Thế kỷ thứ XVIII trở đi, người

ta đã bàn nhiều về một nền văn minh tư pháp hiện đại, minh bạch, chuẩn xác, năng động, hiệu quả, phục vụ tối đa cho lợi ích của con người nhất là yếu tố con người tham gia trực tiếp vào quá trình tư pháp (xét xử của Tòa án) Nền văn minh tư pháp đó có sự tham gia cấu thành đáng kể của văn hóa pháp luật Hoa Kỳ, nền văn hóa pháp luật tranh tụng mẫu mực theo xu hướng bảo đảm tối đa các quyền, tự do bắt nguồn từ phẩm giá của con người

Ở Việt Nam, cùng với các giá trị văn hóa truyền thống, Đảng và Nhà nước ta luôn đề cao và bảo đảm các quyền con người, đã có nhiều biện pháp tích cực xây dựng một nền tư pháp trong sạch, vững mạnh của dân, do dân và

vì dân với nét văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc Việt Nam

Trong tổng thể nói chung về khái niệm văn hóa, có những sáng tạo trong lịch sử tư pháp và diễn biến trong quá trình giải quyết vụ án hành chính thì được gọi là văn hóa trong quá trình giải quyết vụ án hành chính (hay còn gọi là văn hóa TTHC, văn hóa pháp đình hành chính…)

Xét về nhân tố con người thì văn hóa pháp luật trong quá trình xét

xử hành chính liên quan đến các nhóm xã hội thuộc quan hệ TTHC Mỗi

nhóm như vậy có các chuẩn giá trị văn hóa của mình đồng thời có sự tác động tương hỗ và hướng tới hình thành một loại (bộ phận) văn hóa cụ thể: Văn hóa TTHC

Như vậy, chỉ tính riêng nhân tố này thì văn hóa TTHC có những nhóm sau:

- Nhóm văn hóa của cơ quan và người tiến hành TTHC;

- Nhóm văn hóa của người tham gia TTHC;

- Nhóm văn hóa của cá nhân, cơ quan, tổ chức hữu quan;

- Nhóm văn hóa của công chúng (gồm cá nhân, tổ chức) liên quan;

- Nhóm văn hóa của các nhóm xã hội khác tạo thành dư luận xã hội về

Xét về thể loại, văn hóa pháp luật trong lĩnh vực TTHC cũng như các

bộ phận văn hóa khác Đó là văn hóa vật thể và văn hóa phi vật thể trong quá trình xét xử hành chính Văn hóa vật thể thông thường được biểu hiện dưới dạng vật chất như trụ sở, phương tiện, thiết bị … của văn phòng, trụ

sở cơ quan; cấu trúc, kiến trúc và cách bài trí, sự phù hợp và tiện dụng của chúng… Còn văn hóa phi vật thể thể hiện dưới các dạng như hệ thống văn bản pháp luật TTHC (thuộc hệ chữ viết), các tác phẩm văn học nghệ thuật

về TTHC, các chuẩn mực ứng xử của các bên cũng như các biểu hiện về truyền khẩu… thuộc phạm vi trên

Văn hóa pháp luật trong lĩnh vực TTHC Việt Nam mới bắt đầu nhen nhóm và hình thành trong khoảng mười lăm năm trở lại đây Các chuẩn giá trị văn hóa như vậy rõ ràng là hết sức non trẻ, chưa đậm nét, chưa ảnh hưởng và tác động tích cực đến ý thức con người, đến những bên tham gia vào quá trình

giải quyết vụ án hành chính Chính vì vậy, mọi hành vi ứng xử thiếu khách quan, minh bạch, không tôn trọng pháp luật hoặc luật không khả thi, thiếu bình đẳng dân chủ, võ đoán tiêu cực… trong quá trình này đều được coi là các biểu hiện khác nhau của hiện tượng kém văn hóa, là nguy cơ trực tiếp cản trở quá trình hình thành các chuẩn giá trị văn hóa, cản trở sự nghiệp cải cách và hoàn thiện nền tư pháp quốc gia trong sạch, vững mạnh

Từ những phân tích trên, tôi xin đưa khái niệm: Văn hóa pháp luật trong lĩnh vực TTHC là hệ thống các yếu tố vật chất và tinh thần thuộc hệ thống tác động của pháp luật được thể hiện trong ý chí và hành vi của con người trong lĩnh vực TTHC Nó thể hiện ở trình độ cao của sự tôn trọng pháp luật, trình độ tri thức pháp luật của những người tiến hành TTHC và những người tham gia TTHC

1.2 Khái niệm văn hóa pháp luật của thẩm phán trong lĩnh vực tố

tụng hành chính

1.2.1 Một số quan niệm

Văn hóa pháp luật của thẩm phán trong lĩnh vực TTHC là một nội dung cụ thể của văn hóa pháp luật và nói chung là của văn hóa Do vậy, văn hóa pháp luật của thẩm phán trong lĩnh vực TTHC vừa mang những giá trị chung của văn hóa vừa có những nội dung, yếu tố cấu thành, đặc điểm riêng… của nó

Về quan niệm, theo từ điển Việt Nam có một loạt các khái niệm văn hóa được đưa ra:

Văn hóa là tổng thể nói chung những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trình lịch sử; là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo

và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên xã hội; là những hoạt động của con người nhằm thỏa mãn nhu cầu đời sống tinh thần (nói tổng quát); là tri thức, kiến thức khoa học (nói khái quát); là trình độ cao

trong sinh hoạt xã hội, biểu hiện của văn minh; là cụm từ để chỉ một nền văn hóa của một thời kỳ lịch sử cổ xưa, được xác định trên cơ

sở một tổng thể những di vật có những đặc điểm giống nhau [7] Trong thực tiễn có nhiều cách định nghĩa khác nhau về văn hóa Có ý kiến cho rằng văn hóa là cách ứng xử của con người; là các giá trị vật chất mà con người xây dựng và tôn tạo nên hay văn hóa là những gì liên quan đến đời sống của con người mang yếu tố hay có ý nghĩa về mặt tâm linh…

Tuy hình thức thể hiện của quan niệm văn hóa có khác nhau nhưng đều

có chung những nội dung nhất định Nội dung của văn hóa là khá đa dạng và phong phú gồm cả yếu tố không gian, thời gian (quá khứ, hiện tại và tương lai), vật chất và tinh thần, vật thể và phi vật thể, là thế giới quan hay năng lực, phẩm chất (nhân sinh quan) của con người… và cũng vì có nội hàm phức tạp như vậy nên khi nghiên cứu văn hóa cũng sẽ có nhiều cách tiếp cận khác nhau, với góc nhìn, phương pháp và cách thức nghiên cứu khác nhau Mọi nội hàm của văn hóa luôn liên quan, gắn bó với đời sống, hoạt động của con người trong quá khứ, hiện tại cũng như tương lai

Văn hóa bắt nguồn từ hoạt động của con người, từ lao động, sản xuất, chiến đấu… của con người và rồi trở lại phục vụ cho con người, tôn thêm vẻ đẹp của con người và khi đạt đến một giá trị nhất định hay các chuẩn mực xác định được thừa nhận chung nó thành văn hóa

Với ý nghĩa như vậy, văn hóa pháp luật của thẩm phán trong lĩnh vực TTHC vừa là văn hóa cụ thể gắn với hoạt động của thẩm phán, vừa liên quan đến văn hóa pháp luật trong lĩnh vực TTHC Nó vừa mang nội dung văn hóa nói chung vừa có những nét đặc thù của một loại văn hóa cụ thể, hay nói một cách khác nội hàm của văn hóa pháp luật của thẩm phán trong lĩnh vực TTHC cũng như nội hàm của văn hóa nói chung nhưng mang bản sắc riêng của một dạng văn hóa cụ thể

Tuy nhiên, trong lĩnh vực nghiên cứu vấn đề văn hóa pháp luật của thẩm phán trong lĩnh vực TTHC ở nước ta là hết sức mới mẻ Cho đến nay hầu như chưa có bất kỳ một hoạt động nghiên cứu nào về văn hóa pháp luật của thẩm phán trong lĩnh vực TTHC của bất kì cá nhân nhà khoa học hay tổ chức nghiên cứu nào Trong lúc đó, TTHC lại là một trong ba lĩnh vực tạo nên nền tố tụng, nền tư pháp Việt Nam

Như vậy, việc nghiên cứu văn hóa pháp luật của thẩm phán trong lĩnh vực TTHC ở nước ta hiện nay là rất cần thiết và phải thực hiện ngay Đây là một yêu cầu có tính khách quan và rất cấp thiết cho công cuộc cải cách nền tư pháp nước nhà, có ý nghĩa cho sự tiến bộ và văn minh xã hội

1.2.2 Định nghĩa

Từ những trình bày như vậy có thể nêu định nghĩa như sau: “Văn hóa

pháp luật của thẩm phán trong lĩnh vực TTHC là tổng thể những giá trị vật chất và tinh thần gắn với hoạt động của Thẩm phán trong lĩnh vực TTHC; là

sự phản ánh đời sống tinh thần, trình độ, năng lực, tri thức, kiến thức, thẩm mỹ… của người Thẩm phán trong lĩnh vực TTHC”

Trước hết cũng như các loại văn hóa khác, văn hóa pháp luật của thẩm phán trong lĩnh vực TTHC được hình thành và chịu sự tác động của điều kiện sinh hoạt vật chất và môi trường xã hội, điều kiện hoạt động nghề nghiệp của

nó Nói cách khác là do điều kiện kinh tế và bản chất, nội dung nền tư pháp quốc gia tác động, chi phối trong quá trình hình thành, tồn tại và phát triển Ở mỗi thời đại, khu vực, quốc gia khác nhau thì văn hóa pháp luật nói chung, văn hóa pháp luật của thẩm phán trong lĩnh vực TTHC nói riêng là có sự khác nhau Hiện nay, đại đa số các nước trên thế giới đều áp dụng nền tư pháp tranh tụng, do đó văn hóa pháp luật của thẩm phán trong lĩnh vực TTHC ở những nước này mang bản sắc của nền tư pháp tranh tụng, biết nghe lẽ phải, biết xác định giá trị chân lý thuộc về phía nào trong các bên đối tụng, qua đó

mà tôn trọng và bảo vệ công lý, bảo vệ lẽ phải, bảo vệ pháp luật (mà suy cho cùng pháp luật đặt ra cũng chỉ vì công lý, bảo vệ công lý) Văn hóa pháp luật của thẩm phán trong lĩnh vực TTHC của nền tư pháp tranh tụng chính là văn

hóa của vị trọng tài “cầm cân, nảy mực”, biết nhìn nhận chính xác, khách quan các chuẩn mực, các nấc thang của “cán cân công lý” và không bao giờ

trở thành một bên, hoặc ít ra là nghiêng về một bên đối tụng trong quá trình giải quyết vụ án hành chính Văn hóa pháp luật của thẩm phán trong lĩnh vực TTHC của nền tư pháp tranh tụng được đa số các nước trên thế giới nhìn nhận

là ưu việt nhất từ trước đến nay Ở nước ta hiện nay, trong quá trình cải cách

tư pháp chúng ta cũng đang phấn đấu hướng tới một nền tư pháp tranh tụng Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày 02/01/2002 của Bộ chính trị Đảng cộng sản

Việt Nam vạch rõ “bản án, quyết định của Tòa án phải căn cứ vào kết quả

tranh tụng tại phiên tòa” [3], đây là hướng đi đúng đắn của nền tư pháp nước

nhà, vừa nhằm hướng tới xây dựng một nền tư pháp trong sạch, vững mạnh vừa phù hợp với xu thế phát triển tất yếu của thời đại, phù hợp với quá trình hội nhập kinh tế quốc tế, hòa nhập với cộng đồng thế giới của đất nước

Nói như trên không có nghĩa là văn hóa pháp luật, văn hóa pháp luật của thẩm phán trong lĩnh vực TTHC ở những nước có nền tư pháp xét hỏi là không tốt, là kém cỏi Văn hóa pháp luật của thẩm phán trong lĩnh vực TTHC của nền tư pháp xét hỏi mang bản sắc riêng, có chuẩn mực và giá trị riêng của

nó Từ xa xưa, dưới thời đại phong kiến Trung Quốc, bằng khát vọng hướng tới một nền tư pháp cao đẹp, khát vọng về tự do và công lý, người ta đã tạo dựng nên hình tượng Bao Công - một vị Thẩm phán lý tưởng là một biểu tượng văn hóa pháp luật của thẩm phán mẫu mực để mọi người, mọi Thẩm phán noi theo Rõ ràng Bao Công là nét đẹp, là tựu trung văn hóa pháp luật của thẩm phán của nền tư pháp xét hỏi điển hình Trên thực tế đã có không ít Thẩm phán đã làm theo được, đạt được một số chuẩn và giá trị nhất định của hình tượng Bao Công

1.3 Nội dung văn hóa pháp luật của thẩm phán trong lĩnh vực tố tụng hành chính

Ở nước ta hiện nay, nền tư pháp được hình thành và phát triển qua các thời kỳ khác nhau Phù hợp với chế độ chính trị, truyền thống lịch sử và chính quyền mới nên văn hóa pháp luật nói chung và văn hóa pháp luật của thẩm phán trong lĩnh vực TTHC nói riêng mang bản chất của chế độ chính trị và của chính quyền đó Văn hóa pháp luật của thẩm phán trong tư pháp nói chung, văn hóa pháp luật của thẩm phán trong lĩnh vực TTHC nói riêng dưới chế độ mới ở nước ta được hình thành và phát triển cùng với sự hình thành và phát triển của chế định Thẩm phán Tuy nhiên, trong các loại văn hóa pháp luật của thẩm phán thì văn hóa pháp luật của thẩm phán trong lĩnh vực TTHC được hình thành chậm hơn cả, nó chỉ được hình thành một cách rõ nét kể từ khi hình thành tư pháp hành chính, TTHC, nó được đánh dấu bằng mốc son quan trọng kể từ khi có sự ra đời của Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án hành chính năm 1996

Qua trình bày trên cho thấy, việc nghiên cứu nội dung văn hóa pháp luật của thẩm phán trong lĩnh vực TTHC bao gồm các vấn đề sau:

Thứ nhất, văn hóa pháp luật của thẩm phán trong lĩnh vực TTHC là tổ

hợp (hay tổng thể) các giá trị vật chất, tinh thần do con người sáng tạo ra, gắn liền với hoạt động TTHC của người thẩm phán Trong các chủ thể sáng tạo, vai trò nổi bật nhất thuộc về đội ngũ thẩm phán, các sáng tạo về giá trị vật chất và tinh thần được tồn tại dưới dạng vật thể và phi vật thể

Về giá trị vật chất được sáng tạo ra của văn hóa pháp luật của thẩm phán trong lĩnh vực TTHC – văn hóa vật thể - được tồn tại dưới nhiều hình thức, loại khác nhau Nhưng quan trọng nhất là các giá trị vật chất bảo đảm cho hoạt động tiến hành tố tụng của Thẩm phán hành chính Trên thế giới, loại văn hóa vật thể này được tồn tại khá ấn tượng ở các dạng công trình kiến trúc uy nghi, thâm nghiêm cả nội thất cũng như ngoại thất của trụ sở, công đường, phòng xử… nơi làm việc của Thẩm phán Ngày nay, dưới tác động

của các thành tựu khoa học kỹ thuật, sự bùng nổ của công nghệ thông tin… các phương tiện, thiết bị hiện đại được trang bị, phục vụ cho hoạt động của Thẩm phán hành chính và các giá trị vật chất bảo đảm khác ngày càng hoàn chỉnh được coi là văn hóa vật thể hiện đại, là những bước phát triển của văn hóa pháp luật của thẩm phán trong lĩnh vực TTHC

Về giá trị tinh thần được tồn tại dưới dạng văn hóa phi vật thể, như chữ viết (văn bản), lời nói (ngôn ngữ nói), văn học – nghệ thuật, thơ, ca, nhạc, họa… về (của) Thẩm phán trong lĩnh vực TTHC hay các chuẩn mực tư cách, đạo đức, tác phong, thái độ, trách nhiệm, động cơ, mục đích… và đặc biệt là giá trị thẩm mỹ (cái đẹp) của chính các hành vi và nhân cách của Thẩm phán

Các giá trị văn hóa phi vật thể này được xã hội tạo ra hay do chính Thẩm phán tạo ra Chúng đạt đến một giá trị nhất định bắt nguồn từ quá khứ, được hình thành, được tôn tạo trong cuộc sống, hoạt động của hiện tại, làm nền tảng hay định hướng cho tương lai… Văn hóa phi vật thể có thể tồn tại dưới dạng các hình mẫu, các chuẩn mực, các quy ước, các nấc thang giá trị về trình độ, năng lực chuyên môn, về phẩm chất đạo đức, tinh thần trách nhiệm hay nét đẹp, lịch sự trong ăn mặc, nói năng… của Thẩm phán trong quá trình TTHC Nói cách khác, văn hóa phi vật thể của con người nói chung và của Thẩm phán nói riêng là nhân văn, là các giá trị tinh thần gắn liền với đời sống

và hoạt động tố tụng của Thẩm phán cả trong môi trường ngoại cảnh cũng như trong phẩm chất và nhân cách của Thẩm phán

Thứ hai, văn hóa pháp luật của thẩm phán bắt nguồn từ cuộc sống,

hoạt động tố tụng của thẩm phán, từ yêu cầu của môi trường tư pháp… và trở lại phục vụ cho đời sống lao động của thẩm phán Trong các loại hình văn hóa pháp luật thì văn hóa trong lĩnh vực TTHC có một vị trí vai trò khá đặc biệt Tính chất đặc biệt của văn hóa pháp luật của thẩm phán hành chính

do tính chất, nội dung của loại hình tố tụng công, xét xử công quyền xác định Do vậy, về mặt tinh thần, ngoài các đặc điểm chung của văn hóa pháp

luật, văn hóa pháp luật của thẩm phán trong lĩnh vực TTHC còn mang thêm một số nét riêng liên quan đến trình độ, phẩm chất, bản lĩnh cá nhân của người Thẩm phán

Hoạt động xét xử vụ án hành chính của Thẩm phán có đối tượng là các hoạt động của chính quyền (quyết định hành chính, hành vi hành chính…) bị khởi kiện, người bị kiện chính là cơ quan nhà nước, cán bộ công chức nhà nước Ở nước ta, nội dung hoạt động này có ý nghĩa quyết định chi phối đến các nội dung, các yếu tố cấu thành văn hóa pháp luật của thẩm phán trong lĩnh vực TTHC Ý nghĩa chi phối này thể hiện ở chỗ, nếu Thẩm phán có năng lực, trình độ, dũng cảm, có bản lĩnh, khách quan… thì việc xét xử sẽ đúng đắn, là được coi là có văn hóa Nếu vì thiếu kiến thức, tri thức, nể sợ, xu nịnh, vuốt đuôi chính quyền mà bất chấp pháp luật, thiếu công minh, coi nhẹ số phận, quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự khác thì trở nên vô văn hóa

Về trình độ, năng lực: Do đối tượng xét xử của Thẩm phán trong lĩnh vực TTHC luôn luôn là quyết định, hành vi của công quyền, là cơ quan hay cán bộ công chức của công quyền bị khởi kiện; đối tượng như vậy rõ ràng là luôn có tính hệ thống, tính tổ chức cao với những hoạt động phức tạp, đa dạng trên cơ sở một hệ thống pháp luật hành chính (cả nội dung và hình thức thủ tục) cũng hết sức phức tạp với nhiều tầng nấc và phạm vi hiệu lực khác nhau Ngoài ra, hoạt động tác động của loại đối tượng này còn gắn với hàng loạt các quy trình, công nghệ, kỹ thuật, chuyên môn… Do vậy, đòi hỏi Thẩm phán hành chính phải có năng lực, trình độ chuyên môn nghiệp vụ cao

Để đánh giá một quyết định hành chính, hành vi hành chính… của công quyền – sản phẩm – kết quả hoạt động mang tính ư thức tổ chức cao là trái hay không trái pháp luật đòi hỏi Thẩm phán phải vận dụng, áp dụng nhiều loại kiến thức chuyên môn như:

 Kiến thức về hệ thống tổ chức hành pháp, về chức năng, nhiệm vụ,

quyền hạn của các cơ quan hành chính nhà nước, của cán bộ, công chức trong các cơ quan đó

 Khả năng am hiểu, vận dụng, áp dụng hệ thống pháp luật hành chính (cả nội dung và hình thức)

 Trình độ, kiến thức khoa học quản lý nhà nước

 Kiến thức công nghệ thông tin, kỹ thuật về thiết bị tin học

 Kiến thức, nghiệp vụ về điều tra, thẩm định, công chứng, chứng thực… Trình độ, năng lực của Thẩm phán được biểu hiện một cách rõ nét và tập trung nhất, điển hình nhất ở hiệu quả, kết quả xét xử Hay nói một cách khác, một nội dung văn hóa quan trọng, nét đẹp ấn tượng, hấp dẫn nhất của Thẩm phán hành chính được kết tinh ở hiệu quả xét xử vụ án Đó chính là kết quả của một quá trình nhận thức, vận dụng, áp dụng pháp luật, huy động mọi khả năng chuyên môn để có những hành động đúng, để đạt được những kết quả đúng, chuẩn xác

Hiệu quả, kết quả hoạt động TTHC, hoạt động văn hóa pháp luật của Thẩm phán được kết tinh ở các phán quyết (bản án, quyết định) Một bản án hành chính – sản phẩm tố tụng – sản phẩm văn hóa (loại văn hóa phi vật thể) được coi là đạt đến có giá trị văn hóa cao khi hội đủ các giá trị thành phần sau:

Một là bản án áp dụng đúng pháp luật Để ra được phán quyết, Thẩm

phán phải nắm và hiểu sâu hệ thống pháp luật cả về pháp luật nội dung cũng như pháp luật hình thức, mà đặc biệt là hệ thống pháp luật hành chính Nắm

và hiểu sâu hệ thống pháp luật giúp Thẩm phán nghiên cứu, lựa chọn một cách chính xác các văn bản pháp luật có hiệu lực để làm cơ sở pháp lý cho việc làm sáng tỏ sự thật khách quan - một nội dung có ý nghĩa nhất định nào

đó cho việc xem xét và giải quyết vụ án Giá trị văn hóa ở đây – áp dụng đúng pháp luật – là hoàn toàn đối lập và loại bỏ việc áp dụng pháp luật một cách tùy tiện, thiếu chính xác hoặc cố tình giải thích, nhận định một cách gượng

ép, giả tạo Thông qua “lăng kính chủ quan” của Thẩm phán để giải thích

thiên lệch, tạo cách nhìn méo mó về một sự vật, hiện tượng, một tài liệu chứng cứ… để cố gán ghép vào một điều khoản pháp luật nào đó hoặc các hoạt động tương tự là làm ảnh hưởng xấu đến chuẩn mực này và là một biểu hiện phản văn hóa của Thẩm phán trong lĩnh vực TTHC

Hai là bản án không vi phạm pháp luật tố tụng Hoạt động tạo ra các

sản phẩm tố tụng nói chung và bản án hành chính nói riêng là kết quả của hàng loạt các hoạt động tiến hành tố tụng phù hợp với chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn… của Thẩm phán, của Tòa án theo quy định của pháp luật tố tụng Đây cũng là một khía cạnh quan trọng thuộc văn hóa phi vật thể của thẩm phán trong lĩnh vực TTHC Một bản án, quyết định đúng tố tụng là thành quả biểu hiện sự chuẩn mực của các hành vi tiến hành tố tụng Do vậy, đòi hỏi Thẩm phán phải có trình độ, năng lực trong hoạt động nghiên cứu xem xét và

áp dụng chính xác, thực hiện nghiêm chỉnh pháp luật TTHC Một nội dung, một hành vi tiến hành tố tụng thiếu chuẩn xác, vi phạm tố tụng vừa thể hiện

sự hạn chế trình độ, năng lực vừa là một biểu hiện kém văn hóa trong hoạt động giải quyết vụ án hành chính của Thẩm phán

Ba là bản án có nội dung, kết luận phải phù hợp với các tình tiết khách quan Đây là các tình tiết mà Thẩm phán lựa chọn, sắp xếp để dùng làm căn

cứ cho việc xem xét, giải quyết vụ án Đây là loại hoạt động mà Thẩm phán phải vận dụng nhiều kiến thức và kinh nghiệm hoặc đúc rút kinh nghiệm từ đồng nghiệp, từ tổng kết hoạt động xét xử của ngành Việc xác định và lựa chọn đúng các tình tiết khách quan đúng đắn, chính xác để xem xét và giải quyết vụ án, phản ánh đúng nội dung, bản chất của vụ án là một bảo đảm cơ bản quan trọng cho chất lượng của bản án Làm cho bản án thực sự là một sản phẩm trí tuệ, một sản phẩm văn hóa của thẩm phán

Ngoài ra, năng lực và trình độ của Thẩm phán còn được thể hiện trong

nhiều hoạt động khác như: sắp xếp nghiên cứu hồ sơ, tập hợp và hệ thống tài liệu chứng cứ, trao đổi và làm việc với các đương sự, kỹ năng điều khiển phiên tòa… đều có thể góp phần tạo ra các giá trị văn hóa của thẩm phán trong lĩnh vực TTHC

Trong TTHC, mặc dù có nhiều hoạt động khác nhau nhưng hoạt động có tính tập trung và tổng hợp nhất đó là hoạt động điều khiển phiên tòa Hoạt động điều khiển phiên tòa có vai trò, vị trí vô cùng quan trọng bởi tại phiên tòa là nơi bộc lộ mọi khả năng về trình độ, năng lực, về đạo đức tác phong, về bản lĩnh và giá trị thẩm mỹ… của mọi nội dung hoạt động TTHC của thẩm phán Văn hóa phiên tòa hành chính được biểu hiện

ở cảnh quan, môi trường đến hoạt động của Thẩm phán, nhất là Thẩm phán

- Chủ tọa phiên tòa, những người tiến hành tố tụng, người tham gia tố tụng

và cả những người tham dự phiên tòa…

Về cảnh quan môi trường và điều kiện bảo đảm tuy là yếu tố khách quan, song các giá trị văn hóa vật thể này có sống động hay không lại phụ thuộc vào sự tác động tích cực của Thẩm phán Chẳng hạn Thẩm phán tác động sao cho việc bố trí phòng xử phải đảm bảo vệ sinh sạch sẽ, bàn ghế ngăn nắp, biển chức danh của Hội đồng xét xử cũng như của những người tiến hành tố tụng khác phải rõ nét ngay ngắn, các thiết bị âm thanh, ánh sáng phải đảm bảo, trang phục áo quần, giầy dép của Thẩm phán phải trang nhã, lịch sự, nghiêm chỉnh… Tất cả những biểu hiện trên đều phản ánh trình độ văn hóa của công sở nói chung và văn hóa phòng xử án trong TTHC nói riêng

Tuy nhiên, đáng chú ý nhất là văn hóa điều khiển phiên tòa và tham gia Hội đồng xét xử vụ án hành chính của Thẩm phán Loại (nhóm) văn hóa này được biểu hiện ở những hoạt động sau:

+ Cách đi đứng vào vị trí, chỗ ngồi trong Hội đồng xét xử của Thẩm phán; + Cách trình bày lời khai mạc phiên tòa và đọc quyết định đưa vụ

án ra xét xử;

+ Cách thực hiện các hoạt động khác tại phần thủ tục phiên tòa (cách yêu cầu và nghe thư ký báo cáo danh sách những người được triệu tập, phổ biến quyền, nghĩa vụ của những người tham gia tố tụng, giới thiệu người tiến hành tố tụng)…

+ Cách chuyển phần sang thủ tục hỏi;

+ Cách trình bày câu hỏi, văn hóa hỏi;

+ Văn hóa điều khiển phần tranh luận; phần nghị án, tuyên án;

+ Văn hóa đọc bản án…

Điều khiển phiên tòa là hoạt động thực tiễn của Thẩm phán, đây là loại hoạt động tiến hành tố tụng theo chuẩn mực do pháp luật TTHC quy định Tuy nhiên, nét văn hóa của nhóm hoạt động này lại được hình thành theo những phương pháp, cách thức riêng Chúng có hình thức biểu hiện với các nội dung được cấu thành từ các yếu tố cấu thành của văn hóa Các hoạt động điều khiển phiên tòa hành chính của Thẩm phán mang các giá trị văn hóa này mới gọi là có văn hóa Các giá trị này càng cao thì văn hóa pháp luật của thẩm phán trong lĩnh vực TTHC càng cao

Thụ lý vụ án hành chính là một hoạt động văn hóa có ý nghĩa mở đầu

và định hướng cho toàn bộ các hoạt động tiến hành tố tụng tiếp theo Việc thụ

lý vụ án hành chính có vai trò vô cùng quan trọng trong việc xác định trách nhiệm xem xét giải quyết vụ án và các quan hệ tố tụng giữa Tòa án với các cơ quan, tổ chức, cá nhân tham gia quá trình giải quyết vụ án hành chính Khi xem xét đơn khởi kiện hay quyết định khởi tố vụ án hành chính, đòi hỏi Thấm phán phải thận trọng và khẩn trương Nếu không thận trọng thì có thể thiếu chính xác, nhầm lẫn về vụ việc, thẩm quyền hoặc xác định không đầy đủ các điều kiện khởi kiện, khởi tố… dẫn đến thụ lý sai vụ án Nếu không khẩn trương thì có thể ảnh hưởng đến thời hiệu, thời gian khởi kiện, dẫn đến làm mất quyền khởi kiện của đương sự Kiểm tra thẩm quyền giải quyết, nếu đúng loại việc thì phải xác định thuộc thẩm quyền của Tòa án tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương hay quận, huyện, thị xã thành phố thuộc tỉnh Kiểm tra xem

đã có thủ tục tố tụng chưa

Việc thông báo nội dung đơn kiện không chỉ để cho “người bị kiện”

biết quyết định hành chính, hành vi hành chính hoặc quyết định kỷ luật buộc

thôi việc nào bị khởi kiện, mà còn xác định trách nhiệm cung cấp tài liệu, chứng cứ làm căn cứ cho việc ra quyết định hành chính, thực hiện hành vi hành chính

Một loại hoạt động văn hóa tiếp theo, Thẩm phán tiến hành xác minh, thu thập chứng cứ Hoạt động xác minh, thu thập chứng cứ trong vụ án hành chính có vai trò vô cùng to lớn trong quá trình giải quyết vụ án hành chính, đây là loại hoạt động chiếm một khối lượng công việc lớn nhất, nhiều thời gian nhất so với các loại công việc khác của quá trình giải quyết vụ án hành chính Xác minh, thu thập chứng cứ trong vụ án hành chính là tổng thể các hoạt động tố tụng của Tòa án nhằm làm rõ các tình tiết của vụ án, qua đó xác lập các căn cứ cần thiết, khách quan cho việc giải quyết đúng đắn vụ án hành chính Thẩm phán cần chú ý phương pháp ứng xử khi thực hiện thủ tục lập biên bản của từng hoạt động tố tụng; đồng thời xử lý các trường hợp trở ngại như triệu tập mà đương sự không đến, người trình bày không chịu ký biên bản, thỏa thuận không thành Khi đối chất, chỉ đối chất những vấn đề còn mâu thuẫn, những vấn đề nào người khởi kiện nêu ra hoặc yêu cầu mà người bị kiện đã thừa nhận thì không cần đối chất nữa Khi lặp biên bản đối chất hoặc tạo điều kiện cho các bên thoả thuận, cần chú ý: Ghi lời trình bày của người khởi kiện trước, sau đó ghi lời trình bày, đối đáp của người bị kiện về từng vấn đề mà người khởi kiện nêu ra (trong thực tiễn giải quyết một số vụ án hành chính có Tòa án quận, huyện đã lập biên bản đối chất và hòa giải, đối chất cả những vấn đề mà họ đã thừa nhận với nhau) là không đúng, vì theo TTHC không có thủ tục hòa giải như tố tụng dân sự

Việc xác minh, xem xét tại chỗ giúp Thẩm phán nắm bắt sự việc một cách cụ thể, để từ đó đánh giá chứng cứ một cách chuẩn xác Khi cần xác minh xem xét tại chỗ Thẩm phán cần báo trước ngày, giờ để các bên đương

sự cũng có mặt đi, mời đại điện chính quyền địa phương Sau khi xem xét thực tế, cần lập biên bản phản ánh cụ thể

Hoạt động nghiên cứu hồ sơ vụ án hành chính lại càng đặc biệt cần thiết đối với Thẩm phán được phân công xét xử, nhưng không được tiến hành hoạt động điều tra, xác minh ngay từ đầu Việc nghiên cứu hồ sơ vụ án hành chính có thể được tiến hành ở những thời điểm khác nhau và bao gồm nhiều hoạt động phức tạp như đọc hồ sơ, phân loại, sắp xếp hồ sơ, so sánh đối chiếu các tài liệu có trong hồ sơ với nhau và với các tình tiết khách quan của vụ án Việc đánh giá chứng cứ một cách toàn diện và đầy đủ thuộc thẩm quyền của HĐXX, song trong quá trình nghiên cứu hồ sơ, Thẩm phán cần có

sự phân tích, đánh giá bước đầu nhằm có những nhận xét, kết luận nhất định, tạo cơ sở cho HĐXX đánh giá chứng cứ được thuận lợi hơn Với yêu cầu này, việc nghiên cứu hồ sơ không thể tiến hành một cách qua loa, đại khái được mà cần phải hết sức cẩn thận, kỹ lưỡng; phải rà soát kỹ để không bỏ sót những nội dung, những chi tiết có ý nghĩa cho việc giải quyết vụ án Khi nghiên cứu hồ sơ, tuyệt đối không được để lẫn lộn, tránh tẩy xoá, sửa chữa làm sai lệch hồ sơ vụ án Việc nghiên cứu hồ sơ phải được tiến hành đúng tiến độ, đảm bảo thời gian giải quyết vụ án theo quy định của pháp luật, tránh tình trạng dễ kéo dài, tồn đọng án

Như vậy, nghiên cứu hồ sơ vụ án hành chính là một hoạt động văn hóa

tố tụng mang tính chất chuyên môn, nghiệp vụ cụ thể và cần thiết, nhằm góp phần nắm vững nội dung, tính chất diễn biến của vụ án, phát hiện nhưng thiếu sót, sai lầm của các hoạt động tố tụng có liên quan, nhằm bổ sung, hoàn thiện các tình tiết và hệ thống chứng cứ, đủ căn cứ và cơ sở cho việc giải quyết vụ án

Về thực tiễn văn hóa pháp luật của thẩm phán hành chính tại phiên tòa

sơ thẩm, đây là biểu hiện văn hóa đầy kịch tính và tập trung nhất trong hoạt động tiến hành tố tụng vụ án hành chính của Thẩm phán Tại phiên tòa sơ thẩm, tòa án áp dụng mọi biện pháp do luật quy định để kiểm tra, đánh giá

toàn bộ chứng cứ của vụ án, nhằm xác định tính hợp pháp của quyết định hành chính, hành vi hành chính hoặc quyết định kỷ luật buộc thôi việc bị khiếu kiện; xác định có hay không có thiệt hại do quyết định hành chính, hành

vi hành chính hoặc quyết định kỷ luật buộc thôi việc trái pháp luật gây ra để

ra bản án hoặc quyết định giải quyết vụ án

Như vậy, việc tiến hành phiên tòa sơ thẩm vụ án hành chính là thủ tục bắt buộc trong trình tự TTHC để giải quyết vụ án Sau phiên tòa sơ thẩm còn những bước tiếp theo của TTHC như xét xử phúc thẩm, thi hành án

Từ phân tích trên có thể hiểu rằng, phiên tòa hành chính sơ thẩm là một khâu quan trọng của giai đoạn xét xử sơ thẩm, trong đó Tòa án tiến hành xét xử kiểm tra các chứng cứ của vụ án làm cơ sở cho việc ra bản án hoặc quyết định giải quyết vụ án Hoạt động xét xử của Tòa án được thể hiện thông qua nhiều giai đoạn tố tụng kế tiếp nhau từ khi thụ lý vụ án cho đến khi đưa vụ án ra xét

xử và kết thúc bằng việc tuyên một bản án Trong các giai đoạn tố tụng thì phiên tòa là giai đoạn thể hiện sự đặc trưng điển hình nhất của giai đoạn xét xử

Các Thẩm phán dù đã làm quen và thành thạo trong việc điều khiển

các phiên tòa, nhưng việc điều khiển phiên tòa một cách "xuất sắc", nhất là

đối với những vụ án phức tạp không phải dễ dàng và không phải Thẩm phán nào cũng thực hiện được Đối với những phiên tòa hành chính là loại việc mới lại có những điểm đặc thù riêng, vì vậy rất cần có thời gian vừa thực hành vừa tổng kết rút kinh nghiệm để xây dựng một quy trình điều khiển phiên tòa thích hợp, có hiệu quả

Một phiên tòa nghiêm minh không chỉ căn cứ vào việc HĐXX tuyên một bản án có đúng pháp luật hay không, mà còn đòi hỏi phiên tòa có được một hình thức nghiêm trang thể hiện được nguyên tắc tuân thủ pháp luật và mọi người đều bình đẳng trước pháp luật Việc điều khiển phiên tòa của Chủ tọa phiên tòa phải đúng trình tự, rành mạch, chặt chẽ, ngắn gọn, không nặng

nề phong thái "chỉ huy", truy xét như phiên tòa hình sự mà cần bình tĩnh

lắng nghe các bên đương sự xuất trình tài liệu, chứng minh và trình bày ý kiến tranh luận thể hiện là vai trò trung gian, tạo điều kiện cho hai bên đương sự thoả thuận và nếu thoả thuận không được thì HĐXX mới quyết định theo pháp luật

Vì sau khi xét xử sơ thẩm, vụ án còn có thể được xét xử theo trình tự phúc thẩm, giám đốc thẩm hoặc tái thẩm, nên việc xét xử sơ thẩm còn là cơ sở cho việc tiến hành các thủ tục này Xét xử theo các thủ tục phúc thẩm, giám đốc thẩm hoặc tái thẩm có được thuận lợi hay không cũng phụ thuộc một phần quan trọng vào chất lượng của xét xử sơ thẩm vụ án Phiên tòa sơ thẩm

vụ án hành chính thường được tiến hành công khai nên nhân dân có điều kiện tham dự phiên tòa vừa chứng kiến vừa giám sát hoạt động xét xử của tòa án bằng việc làm sáng tỏ sự thật của vụ án và áp dụng pháp luật để giải quyết vụ

án có lý, có tình

Khi kiểm tra việc xác định thẩm quyền xét xử, Thẩm phán cần phải đối chiếu, làm rõ quyết định hành chính, hành vi hành chính hoặc quyết định kỷ luật buộc thôi việc bị khiếu kiện có thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật TTHC hay không, nếu thấy vụ án không thuộc thẩm quyền của mình thì Tòa

án chuyển vụ án cho Tòa án khác hoặc cơ quan có thẩm quyền giải quyết Trên cơ sở xem xét nội dung của vụ án, Thẩm phán kiểm tra xem việc xác định tư cách của những người tham gia tố tụng có đúng và đầy đủ không, nếu việc xác định tư cách người tham gia tố tụng là sai thì phải xác định lại; nếu

bỏ xót người nào thì phải bổ sung vào thành phần người tham gia tố tụng để đảm bảo quyền lợi cho họ

Thẩm phán kiểm tra xem các tài liệu, chứng cứ đã thu thập được đã đầy

đủ để làm rõ các vấn đề phải chứng minh chưa, nếu thấy còn thiếu những chứng cứ quan trọng thì phải xác minh thu thập chứng cứ bổ sung Tùy từng

trường hợp, có thể yêu cầu các đương sự cung cấp chứng cứ hoặc tự mình xác minh thêm Khi kiểm tra các tài liệu, chứng cứ, Thẩm phán phải xem xét những chứng cứ thu thập được có bảo đảm các thuộc tính vốn có của chứng

chứng cứ; tinh thần chung là phải "nghe nhiều hơn nói"; việc sử dụng các đại

từ nhân xưng phải phù hợp với vụ án hành chính; phải kịp thời cắt những ý kiến trình bày của đương sự khi họ trả lời ra ngoài phạm vi xét hỏi hoặc ngoài những yêu cầu làm rõ các tình tiết của vụ án

Khi xét hỏi, HĐXX xác định đầy đủ các tình tiết của vụ án bằng cách nghe ý kiến của người khởi kiện, người bị kiện, người có quyền lợi và nghĩa

vụ liên quan hoặc người đại diện của đương sự, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự, người làm chứng, người giám định, đối chiếu các ý kiến này với các tài liệu chứng cứ đã thu thập được

Trong quá trình xét hỏi, Thẩm phán - Chủ tọa phiên tòa hỏi trước, tiếp đến là các thành viên khác của HĐXX, sau đó đến Kiểm sát viên, người bảo

vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự Những người tham gia tố tụng có

quyền đề xuất với HĐXX hỏi thêm những vấn đề cần thiết liên quan đến vụ

án, HĐXX quyết định nội dung cần hỏi tại phiên tòa, nếu lời khai của những người tham gia phiên tòa có mâu thuẫn nhau thì HĐXX phải xác định lời khai nào là đúng sự thật

Nội dung các câu hỏi cần tập trung vào làm rõ các tình tiết, tài liệu, chứng cứ có ý nghĩa làm căn cứ cho việc giải quyết vụ án như: Các điều kiện khởi kiện, các cơ sở đánh giá tính hợp pháp của các đối tượng khởi kiện; các thiệt hại vật chất, phi vật chất do quyết định hành chính, hành vi hành chính hoặc quyết định kỷ luật buộc thôi việc gây ra Theo xu hướng cải cách tư pháp, Thẩm phán chỉ nên hỏi những câu hỏi có tính định hướng hoặc các câu hỏi về tố tụng, để dành nhiều thời gian cho các đương sự hỏi, nhất là luật sư đại diện hoặc bảo vệ quyền lợi cho các đương sự

Tranh luận tại phiên tòa là một giai đoạn tố tụng đảm bảo quyền bình đẳng trước pháp luật của những người tham gia tố tụng, vì vậy phải bình tĩnh tạo điều kiện để các bên được tự do trình bày ý kiến của mình, chỉ được cắt ý kiến của họ khi họ trình bày ra ngoài phạm vi vụ án, như có lời lẽ lăng mạ, nói xấu nhau hoặc nói dài dòng theo kiểu "ôn nghèo kể khổ"

Tranh tụng nói chung và tranh tụng trong xét xử hành chính nói riêng là hoạt động tố tụng vô cùng quan trọng góp phần bảo đảm cho phán quyết của Tòa án được khách quan, chính xác, đúng pháp luật, đúng đối tượng Do có tầm quan trọng như vậy, tại Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày 02/01/2002 của Bộ chính trị Đảng cộng sản Việt Nam về một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư

pháp trong thời gian tới, Đảng ta đã có chủ trương: “việc phán quyết của Tòa

án phải căn cứ chủ yếu vào kết quả tranh tụng tại phiên tòa” [3] Với ý nghĩa

như trên, việc làm rõ vấn đề tranh tụng và các biện pháp bảo đảm tranh tụng trong vụ án hành chính sẽ góp phần thống nhất về mặt nhận thức, tạo cơ sở lý luận cùng với thực tế hoạt động tranh tụng để các cơ quan nhà nước có thẩm

quyền tham khảo cho việc soạn thảo và ban hành các quy định về tranh tụng,

về các biện pháp bảo đảm tranh tụng trong quá trình giải quyết vụ án hành chính Việc tranh tụng tại phiên tòa hành chính được thể hiện một cách tập trung tại phần tranh luận, để thực hiện tốt quá trình tranh tụng tại phiên tòa hành chính theo hướng mở rộng tranh tụng và cải cách tư pháp, HĐXX trên cơ

sở quy định của pháp luật, phải xác định rõ chức năng điều khiển và xét xử để

có phán quyết xác đáng Do vậy, vai trò của Tòa án, của HĐXX về tranh tụng tại phiên tòa hành chính là vô cùng quan trọng

Như vậy, vấn đề tranh tụng tại phiên tòa hành chính không chỉ có mối quan hệ hữu cơ với các hoạt động tố tụng khác của các thành phần tham gia TTHC, mà còn gắn bó hữu cơ với các hoạt động tiến hành tố tụng của Tòa án trong quá trình giải quyết vụ án hành chính, nhất là tại phiên tòa sơ thẩm

2.2 Thực trạng các chuẩn mực văn hóa pháp luật của thẩm phán theo quy định hiện hành của Luật tố tụng hành chính

Có thể nói biểu hiện tập trung nhất về văn hóa pháp luật của thẩm phán trong lĩnh vực TTHC là tại phiên tòa sơ thẩm Phiên tòa hành chính sơ thẩm

là một diễn đàn thể hiện rõ nét các giá trị văn hóa ứng xử của Thẩm phán, văn hóa tiến hành tố tụng, các giá trị văn hóa này được thể hiện cả về thời gian, không gian cũng như các hoạt động cụ thể của Thẩm phán Thực tiễn Luật TTHC hiện hành – một dạng cụ thể của văn hóa phi vật thể đã lần lượt xác định hàng loạt chuẩn mực, khuôn mẫu cho các hành vi TTHC của Thẩm phán như trình bày sau đây:

Trước hết, một Thẩm phán có văn hóa là phải bảo đảm phiên tòa sơ thẩm phải được tiến hành đúng thời gian, địa điểm đã được ghi trong quyết định đưa vụ án ra xét xử hoặc trong giấy báo mở lại phiên tòa trong trường hợp phải hoãn phiên tòa Hành vi văn hóa của Thẩm phán trong phiên tòa sơ