Ý thức pháp luật của học sinh, sinh viên ở tỉnh Phú Thọ

Nhận thức rõ tầm quan trọng của vấn đề này, Hội nghị trung ương toàn quốc giữa nhiệm kỳ khóa 7, Đảng ta đã xác định: tăng cường giáo dục ý thức pháp luật, nâng cao hiểu biết và ý thức th

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT - -

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Cán bộ hướng dẫn khoa học: GS.TSKH Đào Trí Úc

HÀ NỘI - 2013

MỤC LỤC

Lời cam đoan

Mục lục

Danh mục các ký hiệu, các chữ viết tắt

Danh mục các bảng

MỞ ĐẦU 1

Chương 1.CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA Ý THỨC PHÁP LUẬT VÀ GIÁO DỤC Ý THỨC PHÁP LUẬT CHO HỌC SINH, SINH VIÊN Ở TỈNH PHÚ THỌ 5

1.1 Ý thức pháp luật và đặc điểm ý thức pháp luật của HSSV hiện nay 5

1.1.1 Ý thức pháp luật 5

1.1.2 Đặc điểm ý thức pháp luật của HSSV 21

1.2 Vai trò và các hình thức giáo dục ý thức pháp luật cho HSSV hiện nay 26 1.2.1 Vai trò của việc giáo dục ý thức pháp luật cho HSSV 26

1.2.2 Các hình thức giáo dục ý thức pháp luật cho HSSV 35

Kết luận chương 1 41

Chương 2.THỰC TRẠNG Ý THỨC PHÁP LUẬT VÀ GIÁO DỤC Ý THỨC PHÁP LUẬT CỦA HỌC SINH, SINH VIÊN Ở TỈNH PHÚ THỌ 42

2.1 Đặc điểm của HSSV ở tỉnh phú thọ 42

2.2 Thực trạng ý thức pháp luật của HSSV ở tỉnh phú thọ hiện nay và nguyên nhân của thực trạng đó 46

2.2.1 Thực trạng ý thức pháp luật của HSSV ở tỉnh Phú Thọ hiện nay 46

2.2.2 Nguyên nhân của thực trạng ý thức pháp luật của HSSV ở tỉnh Phú Thọ 54

2.3 Kết quả chủ yếu của việc giáo dục ý thức pháp luật cho HSSV ở tỉnh phú thọ và những vấn đề đặt ra 62

2.3.1 Kết quả chủ yếu của việc giáo dục ý thức pháp luật cho HSSV tỉnh Phú

Thọ 62

2.3.2 Những vấn đề đặt ra trong việc giáo dục ý thức pháp luật cho HSSV ở tỉnh Phú Thọ 65

Kết luận chương 2 72

Chương 3 PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO Ý THỨC PHÁP LUẬT CHO HỌC SINH, SINH VIÊN Ở TỈNH PHÚ THỌ 73

3.1 Phương hướng nhằm nâng cao ý thức pháp luật cho HSSV ở tỉnh Phú Thọ 73 3.1.1 Nâng cao ý thức pháp luật cho HSSV phải gắn với việc nâng cao đạo đức cho HSSV 73

3.1.2 Nâng cao ý thức pháp luật cho HSSV phải gắn với việc nâng cao chất lượng công tác giáo dục ý thức pháp luật trong nhà trường 74

3.1.3 Nâng cao ý thức cho HSSV phải đảm bảo tính thường xuyên liên tục, đồng bộ và lâu dài 76

3.2 Một số giải pháp tăng cường giáo dục ý thức pháp luật cho HSSV tỉnh phú thọ 76

3.2.1.Tăng cường sự chỉ đạo sâu sát của các cấp lãnh đạo: 77

3.2.2 Tiếp tục đổi mới nội dung và phương thức giáo dục pháp luật cho HSSV 78 3.2.3 Kết hợp giáo dục pháp luật với giáo dục tư tưởng chính trị, đạo đức, nhận thức của học sinh 80

3.2.4 Tăng cường công tác bồi dưỡng, nâng cao kiến thức chuyên ngành, phương pháp giáo dục mở cho đội ngũ giáo viên làm công tác giáo dục pháp luật và đẩy mạnh việc đầu tư kinh phí cho công tác giáo dục pháp luật cho HSSV 86

Kết luận chương 3 89

KẾT LUẬN 90

TÀI LIỆU THAM KHẢO 91

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT

4 CNH - HĐH Công nghiệp hoá, hiện đại hoá

DANH MỤC CÁC BẢNG

STT Số hiệu

1 Bảng 2.1 Thống kê kết quả điều tra về thái độ của

HSSV tỉnh Phú Thọ đối với Pháp luật 55

2 Bảng 2.2 Thống kê kết quả điều tra về nhận thức của

HSSV tỉnh Phú Thọ đối với Pháp luật 56

3 Bảng 2.3

Thống kê kết quả điều tra thái độ của HSSV tỉnh Phú Thọ đối với Pháp luật thông qua việc đọc một số văn bản luật

56

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Hơn hai mươi lăm năm qua, việc chuyển từ nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung, quan liêu bao cấp sang nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa đã và đang đặt ra yêu cầu cấp bách là phải tăng cường quản lý nhà nước bằng pháp luật, xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN Qua đó chứng tỏ vai trò, giá trị xã hội to lớn của pháp luật và sự cần thiết, nhanh chóng phải nâng cao ý thức pháp luật cho người dân

Nhận thức rõ tầm quan trọng của vấn đề này, Hội nghị trung ương toàn quốc giữa nhiệm kỳ khóa 7, Đảng ta đã xác định: tăng cường giáo dục ý thức pháp luật, nâng cao hiểu biết và ý thức thực hiện pháp luật, sống và làm việc theo hiến pháp và pháp luật, đảm bảo cho pháp luật được thi hành một cách nghiêm minh, thống nhất và công bằng Trong văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ 9 cũng đã nhấn mạnh: Phát huy dân chủ đi đôi với giữ vững kỷ luật, kỷ cương, tăng cường pháp chế, quản lý xã hội bằng pháp luật, tuyên truyền giáo dục toàn dân nâng cao ý thức chấp hành pháp luật Chính phủ đã triển khai "Chương trình phổ biến giáo dục pháp luật từ năm 2008 đến năm 2012" theo Quyết định số 37/2008/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ

HSSV là lứa tuổi đang trưởng thành, đang cần được trang bị về tư

tưởng, nhân cách, tri thức để bước vào cuộc sống, để chuẩn bị tham gia trực tiếp vào các quan hệ xã hội và làm chủ bản thân Các em sẽ là lực lượng lao động chính và là chủ nhân tương lai của đất nước Do vậy việc giáo dục ý thức pháp luật cho HSSV là rất cần thiết, để từ đó làm tiền đề hình thành ý thức pháp luật trong cuộc sống sau này của các em, và điều này sẽ góp phần

to lớn trong công cuộc xây dựng, phát triển đất nước

Trong những năm gần đây, tình trạng vi phạm pháp luật ở lứa tuổi học đường trên cả nước nói chung và ở tỉnh Phú Thọ nói riêng có chiều hướng gia

tăng cả về số vụ vi phạm cũng như mức độ, tính chất nguy hiểm Thực trạng

đó cho thấy cần phải phân tích đánh giá lại những mặt mạnh, mặt yếu của công tác tuyên truyền và phổ biến giáo dục pháp luật cho HSSV trong địa bàn tỉnh Phú Thọ Để từ đó đưa ra những giải pháp căn bản để nâng cao tính hiệu quả của công tác này Góp phần giúp các em có một hành trang vững vàng và hoàn thiện để bước vào cuộc sống, xứng đáng là những chủ nhân tương lai của quê hương đất nước

Dựa trên những cơ sở trên đây, tôi đã đặt vấn đề nghiên cứu “ý thức pháp luật của HSSV ở tỉnh Phú Thọ”

2 Mục tiêu nghiên cứu của đề tài

Mục tiêu tổng quát:

Luận văn nhằm làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn của việc giáo dục ý thức pháp luật cho HSSV tỉnh Phú Thọ, từ đó đề xuất một số giải pháp góp phần nâng cao hiệu quả của công tác này

Mục tiêu cụ thể:

- Phân tích, làm rõ khái niệm, đặc điểm … của ý thức pháp luật và ý thức pháp luật HSSV nói riêng trong hệ thống ý thức xã hội và tầm quan trọng của việc giáo dục ý thức pháp luật đối với giáo dục ý thức pháp luật trên địa bàn tỉnh Phú Thọ

- Phân tích thực trạng công tác tuyên truyền phổ biến giáo dục YTPL trong HSSV tỉnh Phú Thọ, làm rõ những nguyên nhân của thực trạng đó

- Đề xuất một số giải pháp cơ bản nhằm nâng cao hiệu quả việc giáo dục YTPL cho HSSV ở tỉnh Phú Thọ hiện nay

3 Tính mới và những đóng góp của đề tài

Tính mới của đề tài:

Việc giáo dục ý thức pháp luật cho người dân nói chung và HSSV nói riêng có ý nghĩa to lớn, tạo nên nội lực trong việc xây dựng thành công sự

nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước do vậy đã được nhiều công trình khoa học nghiên cứu Vấn đề này được đề cập trong một số tài liệu có tính chất giáo trình, giáo khoa như: “Giáo trình lý luận về nhà nước và pháp luật” của trường Đại học Luật Hà Nội, Khoa Luật trường Đại học Quốc gia

Hà Nội; “Bàn về giáo dục pháp luật” của tác giả Trần Ngọc Đường và Dương Thị Thanh Mai (NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội 1995); “Giáo dục pháp luật trong nhà trường” của Nguyễn Đình Đặng Lục; “Một số vấn đề về phổ biến giáo dục pháp luật trong giai đoạn hiện nay ” của Vụ Phổ biến GDPL, Bộ Tư pháp

Trong các công trình nghiên cứu, vấn đề này cũng được đề cập từ nhiều góc độ như: “Thực trạng phạm tội của HSSV trong mấy năm gần đây và vấn

đề giáo dục pháp luật trong nhà trường”, Tổng luận của Vương Thanh Hương

và Nguyễn Minh Đức,Viện nghiên cứu phát triển Giáo dục, Hà Nội năm 1995; “Xây dựng ý thức và lối sống theo pháp luật” của GS.TSKH Đào Trí

Úc, chương trình khoa học công nghệ cấp nhà nước KX - 07 - 17; “Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về giáo dục pháp luật trong công cuộc đổi mới hiện nay”, đề tài khoa học cấp bộ của Bộ tư pháp năm 1994

Một số luận án, luận văn cũng đề cập đến vấn đề này như: “Giáo dục pháp luật cho học sinh trong nhà trường phổ thông nước ta hiện nay”, Luận án phó tiến sỹ của Lê Quý Đình, năm 1991; “Về tâm lý xã hội đối với tội phạm

và các hành vi vi phạm pháp luật của người chưa thành niên và việc tổ chức phòng ngừa các tội phạm đó”, Luận án Phó tiến sỹ của GS.TSKH Đào Trí Úc Mátxcơva, năm 1981; “Ý thức pháp luật và giáo dục pháp luật ở Việt Nam”, Luận án Phó tiến sỹ của Lê Đình Lập năm 1997; “Những đặc điểm của quá trình hình thành ý thức pháp luật ở Việt Nam”, Luận án tiến sỹ của Đào Duy Tấn …

Các công trình này nghiên cứu ý thức pháp luật ở các khía cạnh khác nhau như sự hình thành, phát triển, nội dung của ý thức pháp luật, khái quát mục tiêu, phương pháp nhằm nâng cao ý thức pháp luật cho nhân dân Tuy nhiên chưa có công trình nào đề cập đến vấn đề nâng cao hiệu quả trong việc giáo dục ý thức pháp luật cho HSSV tỉnh Phú Thọ nói riêng Vì vậy đây là vấn

đề lần đầu tiên được đặt ra nghiên cứu

- Luận văn có thể làm tư liệu tham khảo cho công tác giảng dạy pháp luật và giáo dục ý thức pháp luật cho HSSV tại các trường trong tỉnh Phú Thọ

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu của luận văn là YTPL của HSSV tỉnh Phú Thọ

- Phạm vi nghiên cứu: Trong luận văn này YTPL được xem xét từ góc

độ triết học, pháp luật, từ ý thức pháp luật của HSSV ở tỉnh Phú Thọ trong tình hình hiện nay

5 Phương pháp nghiên cứu:

- Phương pháp luận chủ nghĩa: chủ nghĩa duy vật lịch sử, chủ nghĩa duy vật biện chứng, phép biện chứng của chủ nghĩa Mác – Lênin

- Các phương pháp khác: phương pháp phân tích, phương pháp logic, phương pháp thống kê, phương pháp tổng hợp, phương pháp đối chiếu, so sánh, phương pháp chứng minh

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA Ý THỨC PHÁP LUẬT

VÀ GIÁO DỤC Ý THỨC PHÁP LUẬT CHO HỌC SINH, SINH VIÊN

Ở TỈNH PHÚ THỌ

1.1 Ý thức pháp luật và đặc điểm ý thức pháp luật của HSSV hiện nay

1.1.1 Ý thức pháp luật

1.1.1.1 Khái niệm ý thức pháp luật

Theo quan điểm triết học Mác - Lênin "ý thức pháp luật là một trong các hình thái ý thức xã hội trong xã hội có giai cấp, nó cùng tồn tại khách quan với các hình thái ý thức xã hội khác như đạo đức, chính trị, tôn giáo, nghệ thuật, khoa học" [35, tr15]

Ý thức pháp luật tồn tại phổ biến trong ý thức mọi cá nhân và toàn

xã hội Bản chất của nó là phản ánh đời sống pháp luật của xã hội Đời sống pháp luật đó là nhu cầu cần phải điều chỉnh những hành vi có tính lặp đi, lặp lại thường xuyên, phổ biến của con người trong đời sống xã hội nhằm bảo vệ lợi ích của giai cấp nắm quyền lực và duy trì sự ổn định của cộng đồng Nhu cầu cần điều chỉnh đó được con người phản ánh một cách tích cực và sáng tạo thành YTPL Trong xã hội có giai cấp, nhu cầu này được các giai cấp thống trị nhận thức và hình thành một cách khách quan, ngày càng phát triển với sự phát triển của đời sống xã hội

Nếu hiểu theo nghĩa hẹp, nghĩa thông thường thì ý thức pháp luật là

ý thức chấp hành những quy định pháp luật của con người Vì thế khi đánh giá YTPL của một tập thể hay một cá nhân nào đó người ta thường so sánh giữa ý thức chấp hành của những đối tượng đó với yêu cầu của những quy định trong văn bản pháp luật để đánh giá YTPL cao hay thấp, tốt hay kém của

họ Quan niệm này đồng nhất YTPL với một hình thức biểu hiện của nó, đó là

ý thức chấp hành những quy định của pháp luật Có thể nhận thấy cách đánh

giá này là quá hẹp, thiếu toàn diện bởi vì đó chỉ là sự nhìn nhận đánh giá bên ngoài, hình thức của đối tượng và dễ rơi vào chủ quan, phiến diện, chưa đủ để thể hiện rõ bản chất, vai trò năng động sáng tạo của ý thức pháp luật

Do bản chất phản ánh đời sống pháp luật của xã hội, ý thức pháp luật được coi là một hiện tượng tinh thần - xã hội hết sức phức tạp nên đã có rất nhiều các quan niệm khác nhau về khái niệm ý thức pháp luật, dựa trên các mục đích và phương diện nghiên cứu khác nhau:

Có quan niệm cho rằng: “Ý thức pháp luật là một hình thái ý thức xã hội, biểu thị mối quan hệ của con người đối với pháp luật” [31, tr147] Đây là quan niệm mang tính khái quát cao, nhưng lại quá chung chung, chưa phản ánh được kết cấu, nội dung và nguồn gốc của ý thức pháp luật

Có quan niệm chỉ tập trung nhấn mạnh cơ cấu của ý thức của pháp luật, cho rằng: “Ý thức pháp luật là tổng hợp những tư tưởng, quan điểm pháp luật và tâm lý pháp luật Hay nói cụ thể hơn, là tổng hợp những nhận thức, những hiểu biết, quan điểm pháp lý, những tình cảm pháp luật cùng với sự tôn trọng và thói quen chấp hành nghiêm chỉnh pháp luật” [33, tr235]

Xét về mặt bản chất giai cấp, có quan niệm lại cho rằng: “Ý thức pháp luật XHCN là tổng hòa những quan điểm, quan niệm, tình cảm về mặt pháp luật thể hiện thái độ của giai cấp công nhân và của nhân dân lao động do giai cấp công nhân lãnh đạo, đối với những yêu cầu khác của pháp luật của pháp luật, đối với các quyền và nghĩa vụ của công dân” [11, tr196]

Một số ý kiến khác lại thu hẹp cơ cấu của ý thức pháp luật, chỉ nhấn mạnh mặt tri thức của pháp luật như: Ý thức pháp luật là tổng thể những học thuyết, tư tưởng, quan điểm và quan niệm thịnh hành trong xã hội thể hiện mối quan hệ thông qua sự hiểu biết của con người đối với pháp luật hiện hành, pháp luật đã qua và pháp luật cần phải có, thể hiện sự đánh giá về tính

hợp pháp hay không hợp pháp trong hành vi xử sự của con người cũng như trong hoạt động của các cơ quan nhà nước và tổ chức xã hội [7,tr430]

Quan niệm sau đề cập tới ý thức pháp luật một cách đầy đủ hơn, toàn diện hơn, nêu lên được cả tính chất, cơ cấu và nội dung của ý thức pháp luật, quan niệm này còn đề cập đến cả nguồn gốc, mối liên hệ phổ biến tất yếu của ý thức pháp luật đối với đời sống xã hội: Ý thức pháp luật là một hình thái

ý thức xã hội gồm tổng thể những quan điểm, khái niệm, học thuyết pháp lý, tình cảm của con người (cá nhân, giai cấp, tầng lớp) thể hiện thái độ của họ đối với pháp luật hiện hành, trật tự pháp luật, sự đánh giá về tính công bằng hay không công bằng, đúng đắn hay không đúng đắn của pháp luật hiện hành, pháp luật đã qua và pháp luật trong tương lai, về hành vi hợp pháp hay không hợp pháp của các cá nhân, cơ quan nhà nước, tổ chức

Trong từ điển Bách khoa toàn thư của Việt Nam có định nghĩa về ý thức pháp luật như sau: Ý thức pháp luật là tổng hợp những quan điểm, tư tưởng, học thuyết thể hiện thái độ của con người, các nhóm xã hội, giai cấp… đối với pháp luật, pháp chế cũng như quan điểm của họ về sự hợp pháp hay không hợp pháp trong những hành vi của cá nhân, tổ chức, xã hội Cũng theo

từ điển, YTPL gồm 3 nội dung chủ yếu: 1 Sự hiểu biết về pháp luật; 2 Thái

độ đối với pháp luật; 3 Khả năng thực hiện, áp dụng pháp luật [11, tr 197]

Trên cơ sở tổng hợp các yếu tố hợp lý của các quan niệm trên, có thể rút ra định nghĩa ý thức pháp luật như sau: Ý thức pháp luật là một hình thái ý thức xã hội độc lập tương đối với các hình thái ý thức xã hội khác, phản ánh một cách trực tiếp đời sống pháp luật, bao gồm những học thuyết, quan điểm, tư tưởng, tình cảm của con người đối với pháp luật, thể hiện sự hiểu biết, thái độ của họ đối với pháp luật hiện hành, pháp luật trong quá khứ và pháp luật cần có trong tương lai, về quyền và nghĩa vụ của các chủ thể pháp

luật, về tính hợp pháp hay không hợp pháp trong hành vi của các cá nhân, cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị xã hội

Định nghĩa trên chỉ rõ bản chất của pháp luật là một hình thái ý thức

xã hội, có nguồn gốc xuất phát từ đời sống pháp luật - một trong những lĩnh vực của đời sống xã hội, có tính độc lập tương đối, đồng thời cũng nêu lên được cơ cấu và nội dung của ý thức pháp luật Điều đó có ý nghĩa thực tiễn quan trọng trong việc thấy được bản chất, vai trò to lớn của ý thức pháp luật trong đời sống xã hội để có thái độ xử sự đúng đắn với sự tồn tại của nó

1.1.1.2 Đặc điểm của ý thức pháp luật

Ý thức pháp luật là một hình thái ý thức xã hội mang tính giai cấp sâu sắc, phản ánh đời sống pháp luật của xã hội, thông qua quan điểm, tư tưởng về pháp luật của giai cấp cầm quyền, thể hiện ý chí của giai cấp cầm quyền Nhà nước - đại diện cho giai cấp cầm quyền, chỉ ban hành những quy phạm pháp luật phù hợp với ý chí của giai cấp cầm quyền, nhằm giữ gìn trật

tự xã hội, và bảo vệ hài hoà giữa lợi ích giai cấp và xã hội Là một hình thái ý thức xã hội cho nên ý thức pháp luật cũng tuân thủ những quy luật, đặc điểm chung của ý thức xã hội Song nó lại có tính độc lập tương đối so với tồn tại

xã hội và các hình thái xã hội khác nên cũng có những đặc điểm riêng của mình [29, tr 23]

Các đặc điểm của ý thức pháp luật được thể hiện như sau:

Thứ nhất, ý thức pháp luật mang bản chất giai cấp, cũng như bất kỳ hình thái ý thức nào, ý thức pháp luật của một thời đại bao giờ cũng phản ánh tồn tại xã hội của thời đại đó Nó chịu sự tác động của các hoàn cảnh vật chất của xã hội (như cơ sở kinh tế, quan hệ kinh tế Trong một xã hội, quan hệ sản xuất luôn là nền tảng kinh tế cho việc hình thành nên kiến trúc thượng tầng hay chính là các hình thái ý thức xã hội (trong đó có ý thức pháp luật)

Sự chuyển biến của nền kinh tế - xã hội sớm hay muộn sẽ dẫn đến sự biến đổi trong ý thức pháp luật và tất yếu dẫn đến sự biến đổi trong pháp luật

Tuy nhiên, ý thức pháp luật cũng có tính độc lập tương đối Tính độc lập tương đối được thể hiện ở tính lạc hậu và tính vượt trội của ý thức pháp luật Ý thức pháp luật phần lớn lạc hậu hơn, chậm biến đổi hơn so với trình độ phát triển của tồn tại xã hội Thực tế cho thấy nhiều khi tồn tại xã hội

cũ mất đi nhưng ý thức pháp luật của xã hội cũ do nó sinh ra vẫn còn được duy trì trong một thời gian dài, đặc biệt là tâm lý pháp luật do ảnh hưởng của thói quen và truyền thống Mặt khác, trong những điều kiện nhất định, ý thức pháp luật, đặc biệt là tư tưởng pháp luật khoa học lại có thể vượt trước so với

sự phát triển của tồn tại xã hội, vạch đường cho sự phát triển của pháp luật và tồn tại xã hội

Thứ hai, ý thức pháp luật có tính kế thừa sâu sắc Mặc dù nó phản ánh tồn tại xã của một thời đại nhất định, nhưng nó cũng kế thừa những yếu tố của ý thức pháp luật trong các thời đại trước đó Đặc biệt là những tư tưởng, quan điểm pháp luật tiến bộ, có giá trị nhân bản đối với sự phát triển của xã hội

Thứ ba, ý thức pháp luật có khả năng tác động trở lại đối với tồn tại

xã hội Sự tác động ngày càng mạnh mẽ, trực tiếp hơn bởi vì nó có khả năng phản ánh tồn tại xã hội và cải tạo xã hội Ý thức pháp luật tiến bộ, phù hợp với sự phát triển của xã hội sẽ thúc đẩy xã hội phát triển Ngược lại, nếu ý thức pháp luật trở nên lạc hậu, không theo kịp sự biến đổi của tồn tại xã hội hay phản ánh không đúng tồn tại xã hội thì sẽ kìm hãm sự phát triển của xã hội

Thứ tư, ý thức pháp luật có mối quan hệ tác động qua lại với các hình thái ý thức xã hội khác, nhất là đối với ý thức chính trị, đạo đức, tôn giáo, nghệ thuật

Tuy cùng ra đời và tồn tại với ý thức chính trị trong những xã hội có giai cấp, ý thức pháp luật vừa có tính độc lập tương đối lại vừa chịu sự chi

phối của ý thức chính trị Nếu ý thức chính trị phản ánh những nguyên tắc trong mối quan hệ giữa các tập đoàn người trong xã hội đối với quyền lực nhà nước, thì ý thức pháp luật phản ánh mối quan hệ của các cá nhân với nhà nước với tư cách là những chủ thể mang quyền lợi và có nghĩa vụ Tuy ý thức pháp luật và ý thức chính trị khác nhau nhưng có mối quan hệ mật thiết, ảnh hưởng và gắn bó lẫn nhau trong đó ý thức pháp luật chịu sự tác động trực tiếp của ý thức chính trị; bởi vì, bản chất của pháp luật là ý chí của giai cấp cầm quyền được thể hiện thành “luật lệ”; mà mỗi chế độ xã hội có giai cấp, có nhà nước chỉ có một hệ thống pháp luật duy nhất, thể hiện ý chí của giai cấp cầm quyền Mặc dù trong xã hội còn có những giai cấp và các tầng lớp khác nhau,

có ý chí, quan điểm, lợi ích riêng khác nhau nhưng đều bị chi phối bởi ý chí của giai cấp cầm quyền Như vậy, trong mối quan hệ với ý thức chính trị, ý thức pháp luật bị chi phối, định hướng bởi ý thức chính trị và điều đó quy định tính giai cấp của ý thức pháp luật Theo Lênin, một đạo luật cũng là một biện pháp chính trị và là chính trị [24, tr 116]

Trong mối quan hệ giữa ý thức pháp luật với ý thức đạo đức, cả hai cùng phản ánh tồn tại xã hội, nhưng chúng khác nhau ở phương thức và kết quả phản ánh Ý thức pháp luật phản ánh đời sống pháp luật xã hội, mà kết quả phản ánh sẽ được mô hình hóa thành quyền và nghĩa vụ mang tính bắt buộc chung để điều chỉnh hành vi con người Còn ý thức đạo đức phản ánh tồn tại xã hội dưới dạng các quy tắc, điều chỉnh hành vi con người bằng lương tâm và sự tự điều chỉnh, tự hoàn thiện, tự đánh giá mang tính tự nguyện của bản thân; mặt khác, nội dung ý thức đạo đức không bao hàm quyền mà chỉ có nghĩa vụ Nghĩa vụ ở đây cũng khác nghĩa vụ trong ý thức pháp luật, đó là nghĩa vụ từ nội tâm và sự tự giác Ý thức pháp luật và ý thức đạo đức cùng chịu sự quy định của tồn tại xã hội và cùng tác động trở lại đối với tồn tại xã hội, chúng cùng tham gia điều chỉnh hành vi con người trong xã hội Do đó,

cả hai luôn có mối quan hệ tác động qua lại và hỗ trợ, làm tiền đề cho nhau trong sự hình thành và phát triển của nhau Trong đó, ý thức đạo đức có vai trò đặc biệt quan trọng trong sự hình thành và nâng cao ý thức pháp luật, nhất

là đối với ý thức pháp luật xã hội chủ nghĩa

Sự khác nhau giữa ý thức pháp luật và ý thức tôn giáo được thể hiện

ở chỗ: ý thức tôn giáo là sự tự nhân cách hóa đến thần bí các lực lượng siêu nhiên của các cá nhân rong xã hội mà không phải do bị cưỡng chế hay ép buộc và ý thức tôn giáo thường mang tính chủ quan của từng cá nhân trong xã hội Còn bản chất ý thức pháp luật là sự nhận thức, đánh giá có sự điều chỉnh,

có sự cưỡng chế, ép buộc của các quy định chung mang tính khách quan trong

xã hội mà bắt buộc mọi cá nhân đều phải tuân thủ Điều đó, C.Mác đã viết:

“Tôn giáo là sự tự ý thức và sự tự cảm giác của con người chưa tìm được bản thân mình hoặc đã lại để đánh mất mình một lần nữa…”[34, tr569] Khác tôn giáo, ý thức pháp luật lại sản phẩm của sự nhận thức lý tính, dù ở trình độ khác nhau nhưng đều có sự sàng lọc của con người về những điều được coi là cần thiết, bắt buộc phải tuân theo trong mọi hoạt động, mọi ứng xử để đảm bảo lợi ích của toàn xã hội, mà trước hết là lợi ích của giai cấp cầm quyền

Ý thức pháp luật khác ý thức thẩm mỹ ở chỗ, ý thức thẩm mỹ là ý thức về sự thỏa mãn trước cái đẹp Về cái đẹp có thể có những điểm chung không mang tính bắt buộc đối với tất cả mọi người Trong xã hội, khó có một tiêu chuẩn chung về cái đẹp cho mọi người và nó không mang tính cưỡng chế như ý thức pháp luật Vì thế, ý thức thẩm mỹ, cho phép các cá nhân có sự lựa chọn rộng rãi, điều này khác với ý thức pháp luật Nhà nước và giai cấp cầm quyền luôn thông qua việc đặt ra quy phạm pháp luật làm chuẩn mực xử sự cho hành vi của mỗi người trong xã hội, tức là áp đặt ý thức pháp luật cho xã

hội Việc không thừa nhận ý thức này có nghĩa là chống lại ý chí của nhà nước

và sẽ bị cưỡng chế bằng các chế tài của pháp luật

1.1.1.3 Cấu trúc của ý thức pháp luật

Quá trình phân tích, làm rõ được cấu trúc của ý thức pháp luật là tiền

đề quan trọng giúp chúng ta tìm ra những phương thức phù hợp tác động để nâng cao ý thức pháp luật Có thể hiểu cấu trúc của ý thức pháp luật là cấu tạo bên trong của ý thức pháp luật, trong đó, giữa các nhân tố cấu thành của ý thức pháp luật vừa thống nhất với nhau, vừa tác động ảnh hưởng lẫn nhau và với các hiện tượng khác trong đời sống xã hội [29, tr 26]

Ý thức pháp luật là hiện tượng xã hội phức tạp, theo các lát cắt khác nhau, có thể chia ý thức pháp luật thành những yếu tố cấu thành khác nhau Mỗi cách phân chia đều có ý nghĩa nhất định trong việc tìm hiểu bản chất, đặc điểm và vai trò của ý thức pháp luật

Xuất phát từ mục đích và nhiệm vụ của luận văn, chúng tôi theo cách tiếp cận truyền thống Theo đó cấu trúc của ý thức pháp luật gồm 2 bộ phận: Tâm lý pháp luật và hệ tư tưởng pháp luật

Tâm lý pháp luật được hình thành trong hoạt động thực tiễn của con người trên bình diện cá nhân và các nhóm xã hội Tâm lý pháp luật gắn liền với các hiện tượng tâm lý của con người, đó chính là tâm trạng, tình cảm, cảm

xúc, thói quen, thái độ, … đối với pháp luật và các hiện tượng pháp lý khác

Trong hoạt động giao tiếp hằng ngày thường xuất hiện những trạng thái tâm lý pháp luật trong con người bao gồm: tình cảm, tâm trạng, truyền thống, thói quen, niềm tin, thành kiến … Tâm lý pháp luật được hình thành một cách tự phát, nó là nấc thang đầu tiên của nhận thức con người về vấn đề liên quan đến pháp luật, là kết quả của nhận thức trực tiếp, mang nhiều yếu tố chủ quan, cảm tính, thiếu tính hệ thống nhưng nó có tính bền vững, ít biến đổi và

tính bảo thủ cao

Tâm lý pháp luật tồn tại phổ biến trong mọi cá nhân, nó là yếu tố ảnh hưởng lớn đến sự hình thành ý thức pháp luật nước ta hiện nay Tâm lý pháp luật của các cá nhân chịu sự tác động mạnh mẽ và thường xuyên từ phía các yếu tố chủ quan và khách quan như môi trường xã hội, tình trạng kinh tế, văn hoá, tôn giáo, học vấn, tính cách, các mối quan hệ gia đình và xã hội của các

cá nhân …

Trình độ nhận thức cảm tính trong tâm lý pháp luật thể hiện ở thái độ của nhân dân đối với pháp luật hiện hành và việc chấp hành các quy định của pháp luật Thái độ này có thể biểu hiện khi chưa có hiểu biết pháp luật và có thể khi đã có kiến thức pháp luật thông thường nhưng về thái độ lại xem thường pháp luật Chính vì thế, quá trình hình thành ý thức pháp luật, trước tiên cần cho mọi người hiểu biết pháp luật và xây dựng thái độ tôn trọng pháp luật Trình độ hiểu biết pháp luật, văn hóa pháp lý luôn là cơ sở cho sự nhận

thức để hình thành ý thức pháp luật và củng cố thái độ, niềm tin đối với pháp luật Trong những trạng thái của tâm lý pháp luật thì tình cảm pháp luật là yếu tố năng động Nếu chủ thể nhận thức được giá trị của pháp luật và cơ chế điều chỉnh của pháp luật phù hợp với nguyện vọng, lợi ích nhu cầu của mình thì nảy sinh tình cảm pháp luật tích cực Ngược lại, sẽ xuất hiện tình cảm tiêu cực Tình cảm pháp luật này ảnh hưởng rất lớn tới thái độ tích cực hoặc tiêu

cực của con người đối với pháp luật

Truyền thống, thói quen, niềm tin pháp luật là nhân tố tương đối ổn định trong tâm lý pháp luật Nó được hình thành trong một thời gian dài và trải qua thử thách, giúp cho con người hoạt động một cách tự tin và kiên định

Vì vậy nó là yếu tố quan trọng trong việc hình thành ý thức pháp luật

Trong mọi lĩnh vực cũng phải cân nhắc cẩn thận việc tiếp thu, kế thừa truyền thống thói quen, bởi vì truyền thống thói quen có cả mặt tích cực và mặt tiêu cực Chẳng hạn, do điều kiện lịch sử, đất nước ta nhìn chung chưa có

thói quen sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật, do vậy trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền chúng ta phải khắc phục hạn chế này

Là một bộ phận của ý thức xã hội, luôn gắn liền với truyền thống tập quán, thói quen của con người, tâm lý pháp luật, ít biến đổi, biến đổi chậm chạp, do đó nó bền vững, bảo thủ hơn so với tư tưởng pháp luật Cho nên muốn xóa bỏ ý thức pháp luật lạc hậu, xây dựng ý thức pháp luật XHCN thì cần phải có quá trình lâu dài, phức tạp

Hệ tư tưởng pháp luật là tổng hợp các quan điểm, ý niệm, tư tưởng, của con người về đời sống pháp luật hợp thành hệ thống thống nhất, phản ánh một cách sâu sắc đời sống pháp luật trên lập trường của một giai cấp nhất định

Hệ tư tưởng pháp luật phản ánh hiện thực một cách không trực tiếp, trực diện mà phản ánh một cách gián tiếp dưới dạng các khái niệm, phạm trù, quan điểm, tư tưởng… Hệ tư tưởng pháp luật là sự nhận thức ở trình độ lý luận, có tính hệ thống về các vấn đề có tính bản chất của pháp luật và các hiện tượng pháp luật

Nội dung của hệ tư tưởng pháp luật chủ yếu là những tri thức về vai trò, chức năng, bản chất giai cấp của pháp luật, về mối quan hệ giữa pháp luật với dân chủ, bình đẳng, công bằng tự do của con người, mối quan hệ giữa quyền

và nghĩa vụ pháp chế trong tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước về sáng tạo pháp luật và thực hiện pháp luật

Hệ tư tưởng pháp luật chính thống của một quốc gia bao giờ cũng là hệ

tư tưởng của giai cấp thống trị (trong xã hội tư bản chủ nghĩa, giai cấp thống trị là giai cấp tư sản, trong XHCN giai cấp thống trị là giai cấp công nhân và nhân dân lao động dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng Sản) Khi giai cấp thống trị là lực lượng tiến bộ của xã hội, có lợi ích phù hợp với lợi ích căn bản của đông đảo các lực lượng khác trong xã hội thì tính khoa học, tính dân chủ, và tính xã hội của hệ tư tưởng pháp luật sẽ thể hiện nổi bật, rõ nét Ngược lại, nó

sẽ trở thành hệ tư tưởng lạc hậu, thậm chí phản động Song, dù có tiến bộ hay lạc hậu thì trong quá trình tồn tại và phát triển, các hệ tư tưởng này luôn có ý thức chuyển hóa mạnh mẽ thành ý thức pháp luật của toàn xã hội

Những quan điểm, tư tưởng, học thuyết pháp luật chủ yếu đề cập đến vai trò, bản chất giai cấp, các thuộc tính, giá trị của pháp luật cũng như mối quan hệ giữa pháp luật với dân chủ, công bằng, tự do, quyền con người, mối quan hệ giữa quyền và nghĩa vụ pháp lý trong tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước, về nhận thức, sáng tạo và thức hiện pháp luật

So với tâm lý pháp luật thì hệ tư tưởng pháp luật mang tính lý luận khoa học, tính hệ thống hơn Tư tưởng pháp luật thể hiện sự nhận thức khoa học về pháp luật với tư cách là công cụ điều chỉnh quan hệ xã hội, nó có tính chiều sâu hơn tâm lý pháp luật trong nhận thức pháp luật Nhưng điều đó không có nghĩa là hệ tư tưởng pháp luật có vị trí cao hơn, quan trọng hơn hay đứng trước so với tâm lý pháp luật Đây là hai bộ phận của ý thức pháp luật, tồn tại trong mối quan hệ biến chứng, tác động qua lại chặt chẽ với nhau Tâm

lý pháp luật ra đời một cách tự phát, nhưng chịu sự chi phối của hệ tư tưởng pháp luật Mức độ xúc cảm, tình cảm pháp luật của cá nhân phụ thuộc vào đặc điểm và trình độ nhận thức của cá nhân đó Ngược lại, sự phát triển của hệ tư tưởng pháp luật cũng chịu ảnh hưởng của tâm lý pháp luật, nó là điều kiện, là tiền đề kích thích tư duy sáng tạo của con người, hướng họ vươn lên trình độ

tư tưởng pháp luật Tâm lý pháp luật và hệ tư tưởng pháp luật là hai trình độ phản ánh đời sống pháp luật, nhưng có mối quan hệ tác động lẫn nhau trong

Nếu phân chia kết cấu ý thức pháp luật theo chủ thể nhận thức pháp luật thì ý thức pháp luật bao gồm: ý thức pháp luật cá nhân, ý thức pháp luật nhóm, ý thức pháp luật xã hội

1.1.1.4 Vai trò của ý thức pháp luật đối với sự phát triển của đời sống xã hội

Là một bộ phận của hình thái ý thức xã hội, ra đời và bị quy định bởi tồn tại xã hội, ý thức pháp luật có vai trò rất quan trọng đối với sự phát triển của đời sống xã hội nói chung, đời sống pháp luật nói riêng

Vai trò của ý thức pháp luật với sự phát triển kinh tế:

Trong quá trình phát triển đời sống xã hội thì kinh tế luôn giữ vai trò quyết định Đời sống kinh tế phát triển sẽ kéo theo sự phát triển của đời sống

xã hội nói chung Quá trình phản ánh đời sống kinh tế, ý thức pháp luật phản ánh qua hệ thống các văn bản pháp luật, tình trạng pháp chế, văn hóa pháp lý, hoạt động tổ chức thi hành pháp luật… Mặc dù đời sống kinh tế quyết định đến việc hình thành và phát triển ý thức pháp luật nhưng ý thức pháp luật cũng có tính độc lập tương đối ở chỗ đó là có thể góp phần khuyến khích phát triển những yếu tố tích cực và hạn chế đến mức tối đa các yếu tố tiêu cực trong sự vận hành của cơ chế kinh tế Nước ta đang thực hiện kinh tế nhiều thành phần, vận hành theo cơ chế thị trường, có sự quản lý của Nhà nước Với nền kinh tế vận hành theo cơ chế này, bên cạnh những tích cực đem lại trong việc nâng cao tính cạnh tranh và năng xuất lao động thì cũng tồn tại những hạn chế tiêu cực đó là việc chạy theo lợi nhuận, bất chấp thủ đoạn như làm hàng giả, hàng lậu, kém chất lượng, tham ô, tham nhũng, đầu cơ tích trữ để nâng giá, gây rối loạn thị trường, ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế Do vậy muốn có sự cạnh tranh lành mạnh trên thị trường thì cần phải có các đạo luật phù hợp, chẳng hạn như: Luật chống độc quyền, Luật bảo vệ người tiêu dùng, Luật doanh nghiệp, Luật cạnh tranh, Luật phá sản, Các đạo luật này sẽ phát huy tính tích cực của cơ chế kinh tế này và cũng phát huy tích cực vai trò

quản lý kinh tế của nhà nước nhằm đem lại hiệu quả cho sự phát triển kinh tế

Để có được các đạo luật phù hợp này thì hệ tư tưởng pháp luật đóng một vai trò quan trọng

Do ảnh hưởng của trình độ, tâm lý, thói quen, tập quán và cả những điều kiện kinh tế làm cho ý thức pháp luật của người dân nước ta chưa cao Điều này có tác động tiêu cực đến sự phát triển kinh tế như do cạnh tranh, bất chấp các thủ đoạn như gian lận trong sản xuất và kinh doanh làm cho gây tổn thất kinh tế của xã hội như làm hàng giả, kém chất lượng, trốn thuế… Do đó việc nâng cao ý thức pháp luật cho người dân sẽ hạn chế được những tiêu cực của nền kinh tế và phát huy những tích cực của cơ chế kinh tế ở nước ta hiện nay, thúc đẩy kinh tế phát triển

Như vậy muốn kinh tế phát triển, thúc đẩy đời sống xã hội đi lên thì pháp luật phải là nhân tố quan trọng trong quá trình ổn định, điều chỉnh mọi quan hệ xã hội Điều đó chỉ được thực hiện khi có sự tác động tích cực của hệ

tư tưởng pháp luật, bởi vì nó giữ vai trò định hướng cho kinh tế và đời sống

đẩy kinh tế phát triển, nhưng ngược lại nếu ý thức pháp luật sẽ hạn chế sự phát triển kinh tế

Vai trò của ý thức pháp luật với việc bảo vệ môi trường:

Môi trường là toàn bộ các yếu tố tự nhiên và yếu tố vật chất nhân tạo quan hệ mật thiết với nhau, bao quanh con người như đất, nước, không khí, bầu khí quyển, tài nguyên các loại… có ảnh hưởng tới đời sống của con người

và thiên nhiên Cuộc sống của con người tồn tại và phát triển được là nhờ vào các yếu tố của môi trường Nhưng hiện nay môi trường ở nước ta nhiều nơi bị

ô nhiễm và nhiều nơi khác đang có nguy cơ bị ô nhiễm, đe dọa đến cuộc sống của con người Có rất nhiều nguyên nhân trong đó cơ bản là do ý thức của con người Ý thức bảo vệ môi trường của nước ta là rất kém so với nhiều nước và nhiều nơi khác trên thế giới Vì vậy nhà nước ta đã phải ban hành một đạo luật về môi trường nhằm nâng cao ý thức bảo vệ môi trường của người dân Luật bảo vệ tài nguyên và môi trường của nước ta còn nhiều bất cập Nếu ý thức pháp luật của các nhà làm ra luật được nâng cao thì đạo luật đó sẽ thiết thực hơn rất nhiều và nó sẽ nâng cao hiệu quả hơn nữa trong việc bảo vệ môi trường Ngược lại nếu đạo luật về bảo vệ môi trường xuất phát từ ý thức pháp luật của các nhà làm ra luật pháp mà không hoàn thiện sẽ làm cho việc bảo vệ môi trường hoàn toàn không có hiệu quả gì

Bên cạnh đó, ý thức pháp luật về bảo vệ môi trường của người dân là rất quan trọng, quyết định cơ bản đến việc bảo vệ môi trường ở nước ta Việc phá rừng, đổ trộm chất thải, săn bắn, nuôi nhốt, mua bán trái phép động thực vật hoang dã quý hiếm vẫn diễn ra thường xuyên Điều này rất cần ý thức pháp luật về bảo vệ môi trường của người dân được phát huy Nếu từng người dân đều có ý thức pháp luật về bảo vệ môi trường thì chắc chắn những hành

vi phá hoại môi trường sẽ bị ngăn chặn, việc bảo vệ môi trường sẽ có hiệu quả lớn hơn rất nhiều Ngược lại nếu ý thức pháp luật về bảo vệ môi trường kém

thì môi trường của chúng ta ngày càng bị phá huỷ nghiêm trọng như tình trạng phá rừng bất chấp pháp luật của nhiều lâm tặc hiện nay Như vậy, ý thức pháp luật có vai trò rất quan trọng đối với việc bảo vệ môi trường

Vai trò của ý thức pháp luật với sự ổn định của xã hội:

Muốn đời sống xã hội phát triển bền vững, trước hết phải có trật tự, kỷ cương xã hội ổn định, trong đó ý thức pháp luật thể hiện qua hệ thống pháp luật là nhân tố quan trọng trong việc duy trì trật tự xã hội, quản lý xã hội ổn định

để phát triển

Sự ổn định của xã hội trước hết nhờ việc ban hành những đạo luật phù hợp với sự phát triển của xã hội hay nói cách khác là nhờ sự phát triển của khoa học pháp lý Trong đó ý thức pháp luật sẽ góp phần xây dựng pháp luật

và phát triển khoa học pháp lý Thực tế ở Việt Nam đã chứng minh: nền khoa học pháp lý của chúng ta phát triển như ngày nay là nhờ một phần quan trọng vào sự phát triển của ý thức pháp luật xã hội và các nhà làm luật Ý thức pháp luật càng cao thì những văn bản quy phạm pháp luật càng hoàn thiện, đầy đủ hơn, nghiêm minh hơn Nhờ đó việc biến những quy định của pháp luật trở thành những hành vi hợp pháp sẽ có chiều hướng tích cực hơn, góp phần quan trọng trong việc giữ gìn ổn định, trật tự xã hội Nếu khoa học pháp lý kém phát triển sẽ tạo nên những đạo luật lỏng lẻo, thiếu tính chặt chẽ, thuyết phục người dân sẽ dẫn đến những hành vi vi phạm pháp luật và gây mất ổn định, trật tự trong xã hội Ý thức pháp luật còn có vai trò góp phần nâng cao việc thi hành pháp luật, thúc đẩy trật tự xã hội Ý thức pháp luật ngày càng cao thì việc áp dụng pháp luật trong hoạt động quản lý nhà nước như kiểm sát, xét

xử, thi hành án,… sẽ hiệu quả hơn Các cá nhân, tổ chức xã hội và cơ quan nhà nước sẽ tuân thủ pháp luật nghiêm minh nếu có ý thức pháp luật cao Bên cạnh đó, ý thức pháp luật được nâng cao thì cũng góp phần to lớn trong việc giữ gìn an ninh quốc gia, bảo vệ tổ quốc An ninh quốc gia, trật tự xã hội chỉ

được đảm bảo khi mọi công dân nắm vững luật pháp quốc gia và pháp luật quốc tế, có ý thức tôn trọng pháp luật

Vai trò của ý thức pháp luật trong việc phát triển văn hoá:

Như chúng ta đã biết ý thức pháp luật là một hình thái ý thức xã hội, có quan hệ tác động qua lại với tất cả các hình tháI ý thức xã hội khác trong đó

có cả văn hoá Sự tác động này diễn ra theo hai chiều hướng, có thể là tích cực nếu ý thức pháp luật tốt, còn nếu ý thức pháp luật kém sẽ tác động tiêu cực Ví dụ nếu ý thức pháp luật của một cá nhân tốt, họ sẽ tiếp nhận những luồng văn hoá tích cực, trình độ văn hóa sẽ nâng cao, tạo ra những hành động tích cực trong cuộc sống Ngược lại ý thức pháp luật kém, những cá nhân đó

sẽ tiếp cận với những văn hoá độc hại, nhiễm những thói hư tật xấu, tư tưởng lệch lạc về mọi mặt như lối sống, đạo đức,… Điều này sẽ gây nguy hiểm cho

sự văn hoá của xã hội, nhân cách của con người nói chung Hiện nay một bộ phận không nhỏ thanh thiếu niên hưởng thụ văn hoá nhưng không chấp hành pháp luật như lười lao động, chỉ thích hưởng thụ, hoặc giải trí tiêu khiển bằng cách sử dụng thuốc lắc, ma túy, các chất tạo ảo giác, … Những thói hư về văn hoá đó như một căn bệnh truyền nhiễm rất nhanh trong một bộ phận thanh thiếu niên hiện nay Khi có ý thức pháp luật trong việc tiếp cận và hưởng thụ văn hoá làm cho đời sống tinh thần của con người tích cực hơn, những truyền thống văn hoá tốt đẹp sẽ được giữ gìn và phát huy, chẳng hạn trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình, nếu ý thức chấp hành luật hôn nhân gia đình tốt, các cá nhân trong gia đình yêu thương tôn trọng lẫn nhau, sẽ thúc đẩy văn quan hệ gia đình phát triển Ý thức chấp hành pháp luật tốt sẽ thúc đẩy mối quan hệ giữa các cá nhân trong xã hội phát triển Qua đó chúng ta thấy ý thức pháp luật có vai trò thúc đẩy văn hoá phát triển

Nói tóm lại ý thức pháp luật có vai trò tác động đến mọi mặt của đời sống xã hội như kinh tế, bảo vệ môi trường, ổn định xã hội, văn hóa Nhưng

sự tác động đó theo hai chiều hướng có thể là tích cực nếu ý thức pháp luật tiến bộ và ngược lại nó sẽ là tiêu cực nếu ý thức pháp luật kém Do vậy cần có một cơ chế để phát huy vai trò tích cực của ý thức pháp luật đối với các mặt của đời sống xã hội Trước hết, xuất phát từ xây dựng ý thức pháp luật của các nhà làm ra luật pháp, đó là làm sao xây dựng những đạo luật phù hợp với thực tiễn đất nước, với xu thế phát triển của xã hội Ý thức pháp luật (với tư cách là một bộ phận của ý thức xã hội) sẽ chi phối ý thức cá nhân và trở thành một bộ phận trong ý thức cá nhân, chi phối nhận thức, tình cảm, hành vi các

cá nhân Ý thức pháp luật tốt cần được biểu hiện trong các hành vi ứng xử đúng theo chuẩn mực pháp luật trong cuộc sống, biến thành những hành vi hợp pháp trong hoạt động thực tiễn Vì vậy cần đẩy mạnh những hoạt động thực tiễn để sao cho ý thức pháp luật của quần chúng nhân dân được nâng cao hơn Và bên cạnh đó tự các cá nhân phải nhận thức và điều chỉnh hành vi của bản thân sao cho phù hợp yêu cầu nâng cao ý thức pháp luật của xã hội

Vai trò của ý thức pháp luật đối với sự phát triển kinh tế, bảo vệ môi trường, ổn định trật tự xã hội, phát triển văn hóa còn phụ thuộc vào các yếu tố như:

+ Hệ thống quan điểm, tư tưởng pháp luật của giai cấp cầm quyền, đường lối, biện pháp đưa pháp luật vào cuộc sống của người dân

+ Mức độ thâm nhập của từng người, từng cá nhân trong xã hội (thông qua sự tuyên truyền, giáo dục)

+ Phụ thuộc vào sự chủ động, tích cực, sáng tạo của các nhà quản lý 1.1.2 Đặc điểm ý thức pháp luật của HSSV

Từ khái niệm ý thức pháp luật như đã được trình bày ở phần lý luận chung, chúng ta có thể tóm gọn lại ý thức pháp luật của HSSV có 3 nội dung chủ yếu sau: Sự hiểu biết về pháp luật; thái độ đối với pháp luật; khả năng thực hiện, áp dụng pháp luật

HSSV là lứa tuổi thanh thiếu niên, các em đang trong thời kì có những biến đổi rất lớn về mọi mặt Tư duy các em đã phát triển hơn, nội dung, tính chất học tập đòi hỏi mức độ độc lập, tự giác cao hơn, các em bắt đầu ý thức được động cơ và thái độ học tập Tuổi này vốn rất hiếu động, ham hiểu biết, thích tham gia các hoạt động tập thể, các hoạt động xã hội Các em muốn làm người lớn và tự khẳng định mình Về mặt trí tuệ tuy đã hình thành nhưng chưa đầy đủ mà còn phải tiếp tục hoàn thiện

HSSV học trong các trường THPT, Cao đẳng, Đại học và đã được trang

bị những tri thức cơ bản phổ thông cần thiết cho cuộc sống sau này khi trưởng thành của các em, khi các em bước vào cuộc sống tự lập Thời gian này, các

em vẫn đang sống phụ thuộc vào gia đình, tâm lý chưa hoàn thiện Con đường hình thành tri thức cho các em được thông qua sự giáo dục của gia đình, nhà trường, xã hội và thông qua chính sự chủ động tiếp nhận tri thức của các em Trong hệ thống tri thức mà các em cần tiếp nhận tất yếu có tri thức pháp luật

vì như ở phần vai trò của ý thức pháp luật và vai trò của việc nâng cao ý thức pháp luật cho HSSV đó là để đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong tình hình hiện nay và góp phần quan trọng trong việc hình thành nhân cách của các em sau này

Trên cơ sở nội dung khái niệm pháp luật và căn cứ vào đặc điểm lứa tuổi HSSV ta có thể thấy ý thức pháp luật của HSSV được hiểu như sau:

Ý thức pháp luật của HSSV là trình độ hiểu biết pháp luật, thái độ đối với hành vi hợp pháp hay không hợp pháp của các cá nhân, tổ chức, xã hội, thể hiện thái độ tôn trọng hay coi thường pháp luật và khả năng áp dụng, thực hiện pháp luật của HSSV

Vậy dựa vào đó có thể đưa ra những tiêu chí sau để đánh giá ý thức pháp luật của HSSV:

- Biểu hiện đầu tiên trong ý thức pháp luật của HSSV là sự nhận thức, hiểu biết về nội dung pháp luật hiện hành Nó thể hiện khả năng nhận biết, nắm bắt vai trò, ý nghĩa của pháp luật với cuộc sống bản thân mình và xã hội, khả năng nhận biết, nắm bắt những nội dung quy định của pháp luật, về quyền

và nghĩa vụ của bản thân hoặc có thể hiểu là những tri thức, kiến thức, thông tin về pháp luật cụ thể mà người dân phải biết… Sự hiểu biết này của các em đến đâu thông qua sự giáo dục trong nhà trường, qua thông tin đại chúng, sự tuyên truyền, thực hiện pháp luật của những người xung quanh, bên cạnh đó còn thông qua sự chủ động nhận thức của từng học sinh Mỗi HSSV sự hiểu biết về nội dung pháp luật là khác nhau Sự hiểu biết này rất quan trọng, nó sẽ

là cơ sở, tiền đề ban đầu để các em thấy được vai trò của pháp luật, sau đó là hình thành thái độ đúng đắn của bản thân với pháp luật theo mong muốn của

xã hội, và đây cũng là cơ sở để các em biết và thực hiện theo những quy định của pháp luật Bởi vì “chúng (các quy phạm pháp luật) tác động lên ý thức và

ý chí của con người, hướng dẫn con người xử sự đúng đắn” Trong giai đoạn phát triển hiện nay của đất nước, với chủ trương xây dựng nhà nước pháp quyền, không thể phát huy được nhân tố con người nếu như bản thân con người không có được những lượng tri thức cần thiết, kể cả về pháp luật, là một trong những biểu hiện của văn hoá pháp luật Không thể có một xã hội dựa trên pháp luật nếu trong đó mỗi công dân không được trang bị đầy đủ những kiến thức pháp luật cấn thiết để suy nghĩ và hành động theo pháp luật

Để biến việc thực hiện pháp luật thành một thói quen, một kĩ năng thì việc đầu tiên là phải nhận thức hiểu biết về pháp luật Sự hiểu biết về nội dung của pháp luật là tiêu chí đầu tiên để đánh giá ý thức pháp luật của HSSV

- Biểu hiện thứ hai là thái độ đối với pháp luật của các em Thái độ đối với pháp luật ở đây là thái độ tôn trọng hay coi thường pháp luật, tin tưởng hay không tin tưởng vào pháp luật Có thể nói đó là tình cảm của các em đối

với pháp luật như đề cao, trân trọng, ác cảm, đối với pháp luật Thái độ này được hình thành dựa trên nền tảng những hiểu biết về pháp luật và bị chi phối bởi thái độ đối với pháp luật của những người xung quanh và sự tự ý thức của các em Và đây cũng là yếu tố đóng vai trò quan trọng trong việc thực hiện pháp luật Nếu các em có thái độ tôn trọng pháp luật thì từ đó các em sẽ có ý thức thực hiện pháp luật tốt Còn nếu không có thái độ tốt, các em sẽ coi thường pháp luật và dẫn tới thực hiện những hành vi trái pháp luật Nhưng bên cạnh đó sự hiểu biết về pháp luật không phải lúc nào cũng là thước đo đánh giá thái độ đúng hay coi thường pháp luật và ngược lại, có những lúc thái độ đối với pháp luật chưa hẳn đã đánh giá đúng sự hiểu biết về pháp luật

- Biểu hiện thứ ba đó là việc thực hiện pháp luật Việc thực hiện hay chấp hành pháp luật tức là biến những quy định của pháp luật đi vào cuộc sống, trở thành những hành vi hợp pháp của các em HSSV Tức là trên nền tảng tri thức pháp luật mà các em đã nắm được, các em thấy được vai trò to lớn của pháp luật và việc chấp hành những quy định đó với cuộc sống và chính bản thân mình và từ đó khi tham gia các hoạt động trong cuộc sống hàng ngày các em đã tuân thủ theo những quy định mà pháp luật đề ra Từ việc thực hiện áp dụng pháp luật sẽ biến thành những hành vi đúng đắn theo chuẩn mực mà xã hội đã đề ra, sau đó nó sẽ tạo thành thói quen chấp hành, tuân thủ pháp luật cho các em, nó cũng sẽ góp phần làm tăng nhu cầu hiểu biết hơn nữa về những quy định của pháp luật và tăng thái độ tôn trọng đối với pháp luật

Biểu hiện áp dụng, thực hiện theo quy định của các em là vô cùng quan trọng bởi vì mục đích cuối cùng của việc nắm bắt các tri thức pháp luật là để các em tuân thủ theo những quy định của pháp luật và qua đây cũng sẽ đánh giá được phần lớn trình độ nhận thức pháp luật hay ý thức pháp luật của các

em Nhưng việc áp dụng hay thực hiện pháp luật như thế nào là phụ thuộc

nhiều vào trình độ nhận thức và thái độ pháp luật của các em Bởi vì khi có sự nhận thức đầy đủ, thái độ tôn trọng pháp luật sẽ được củng cố và điều đó sẽ là tiền đề cho các hành vi thực hiện pháp luật của các em Nhiều em thực hiện những hành vi vi phạm pháp luật chỉ vì không nắm được các quy định của pháp luật hay hiểu một cách rất đơn giản

Ví dụ trường hợp em Nguyễn Chiến Thắng, học sinh lớp 11B2 Trường THPT Công Nghiệp Việt Trì Sau nhiều lần bị bắt nạt, em đã mang sẵn một con dao và hôm đó lại bị bạn cùng trường gọi ra, em sẵn có dao trong người

và đâm bạn luôn Kết quả bạn bị đâm thương tật 35% và Thắng đã phải ngồi

tù, phải bồi thường thiệt hại trong khi gia đình khó khăn Khi được hỏi tại sao

em làm như vậy và em biết là làm như vậy em sẽ bị pháp luật xử lý không thì

em có trả lời rằng: “em chỉ hiểu là, nó bắt nạt thì mình có thể được làm như vậy và nếu biết hậu quả như thế này thì em không làm thế vì cái giá phải trả cho hành vi đó là quá đắt” Qua đó để chứng tỏ các em chưa hiểu pháp luật, chưa biết hành vi của mình là đúng pháp luật hay là sai, chưa hiểu được hậu quả sau đó của hành vi đó là gì Và cuối cùng vì không hiểu nên dẫn tới vi phạm pháp luật Có những trường hợp mặc dù hiểu pháp luật nhưng vẫn vi phạm do thái độ coi thường pháp luật, không tôn trọng pháp luật như những

vụ giết người, cướp của, hay vi phạm luật lệ an toàn giao thông Do vậy để thực hiện pháp luật có hiệu quả thì việc nắm những kiến thức về pháp luật và xây dựng thái độ, tình cảm với pháp luật là rất quan trọng

Trên đây là ba tiêu chí cơ bản để đánh giá ý thức pháp luật của HSSV

Ba tiêu chí này có mối quan hệ rất gắn bó chặt chẽ qua lại tác động lẫn nhau, chi phối lẫn nhau và là tiền đề thúc đẩy nhau phát triển Nhưng trong ba tiêu chí đó thì tiêu chí thực hiện, áp dụng những quy định pháp luật là quan trọng nhất vì mục đích ban hành pháp luật hay học tập tìm hiểu pháp luật cũng là để

áp dụng pháp luật vào cuộc sống trở thành hành vi hợp pháp của các cá nhân

và xã hội Nhờ những hiểu biết tri thức về pháp luật mới hình thành thái độ tôn trọng pháp luật và cũng từ đó để biến những hiểu biết đó thành những hành vi chấp hành pháp luật và cũng thông qua việc chấp hành pháp luật sẽ thúc đẩy nhu cầu tìm hiểu pháp luật và củng cố tình cảm tôn trọng pháp luật

Với đặc điểm đó nên HSSV có quá trình hình thành tri thức, thái độ, tình cảm, nhân cách, lối sống của các em là quá trình phức tạp, bị chi phối bởi nhiều yếu tố như sự giáo dục của gia đình, nhà trường, môi trường xã hội và

sự tự tu dưỡng của bản thân các em Một đặc điểm cần được chỉ ra ở đây của HSSV hiện nay đó là sự tác động của nền kinh tế thị trường, đặc biệt là những mặt trái của nó đã có những tác động rất lớn đến quá trình hình thành và nâng cao ý thức pháp luật của các em Trong đó phải kể đến sự bùng nổ công nghệ thông tin, các trò chơi giải trí đã ảnh hưởng rất lớn, góp phần hình thành một

bộ phận học sinh thanh thiếu niên lệch lạc về nhận thức cũng như hành động 1.2 Vai trò và các hình thức giáo dục ý thức pháp luật cho HSSV hiện nay 1.2.1 Vai trò của việc giáo dục ý thức pháp luật cho HSSV

Việc giáo dục ý thức pháp luật cho HSSV có ý nghĩa rất quan trọng, cần thiết Điều đó được thể hiện:

- Thứ nhất, giáo dục ý thức pháp luật trong nhà trường là gắn với việc

giáo dục đạo đức, lối sống và hình thành nhân cách học sinh, sinh viên

Góp phần giáo dục đạo đức, lối sống, hình thành nhân cách, rèn luyện hành vi ứng xử cho thế hệ trẻ ngay từ trên ghế nhà trường tạo nếp sống, hành động “sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật.”

Giáo dục ý thức pháp luật trong nhà trường bao gồm hai lĩnh vực: phổ biến pháp luật và giáo dục pháp luật Hoạt động giáo dục pháp luật là một hoạt động giáo dục cụ thể gắn bó hữu cơ với hoạt động giáo dục nói chung Nội dung giáo dục pháp luật là một phần của nội dung chương trình giáo dục

ở các cấp học và trình độ đào tạo của hệ thống giáo dục quốc dân Nói cách

khác, giáo dục pháp luật là một hoạt động tự thân, thường xuyên của ngành giáo dục khác một số ngành khác Giáo dục pháp luật trong nhà trường thực hiện thông qua việc dạy và học nội dung, kiến thức pháp luật trong trong chương trình giáo dục chính khóa qua các môn học như giáo dục công dân (phổ thông), pháp luật (TCCN, cao đẳng, đại học) hoặc được lồng ghép, tích hợp vào các môn học có liên quan đạo đức, tìm hiểu tự nhiên xã hội, sinh học, lịch sử,… (phổ thông); chính trị (TCCN)

Phổ biến pháp luật trong nhà trường được thực hiện thông qua các hoạt động giáo dục ngoại khóa, giáo dục ngoài giờ lên lớp với các hình thức như nói chuyện pháp luật, thi tìm hiểu pháp luật, viết báo tường, sinh hoạt theo chủ đề pháp luật, tọa đàm, hội thảo chuyên đề, tham dự phiên tòa, … Phổ biến pháp luật góp phần củng cố những tri thức được học trong chương trình, bồi dưỡng tình cảm, niềm tin pháp luật, đồng thời rèn luyện, uốn nắn hình thành hành vi ứng xử theo chuẩn mực pháp luật quy định Phổ biến pháp luật trong nhà trường giúp người học tiếp cận pháp luật toàn diện hơn, đầy đủ hơn, thấm sâu hơn, vượt qua rào cản khô khan của ngôn ngữ văn bản

Nhà trường (trường học) là đơn vị cấu trúc cơ sở của hệ thống giáo dục quốc dân, là nơi thực hiện chức năng dạy học có tổ chức Giáo dục trong nhà trường là hoạt động mang tính mục đích (định hướng), thực hiện mục tiêu của giáo dục Các nội dung, phương pháp và hình thức tổ chức giáo dục trong nhà trường được lựa chọn và có độ tin cậy cao Giáo dục nhà trường giữ vai trò, tuy không phải duy nhất, nhưng rất trọng yếu trong việc giáo dục đạo đức, lối sống và hình thành nhân cách người học, tạo ra nguồn nhân lực phù hợp với nhu cầu và sự phát triển của xã hội, đặc biệt trong xã hội tiên tiến, văn minh Trong thời đại ngày nay, vị trí của giáo dục nhà trường ngày càng được khẳng định và nâng cao, giáo dục trong nhà trường đóng vai trò chủ đạo trong việc đào tạo sức lao động mới, đáp ứng nhu cầu tồn tại và phát triển của xã hội

- Thứ hai, giáo dục ý thức pháp luật góp phần thực hiện mục tiêu giáo

dục toàn diện

Giáo dục ý thức pháp luật trong nhà trường có vai trò to lớn đối với sự phát triển toàn diện con người Việt Nam trong đó có việc hình thành ý thức pháp luật, văn hoá pháp lý trong nhân dân Hoạt động giáo dục pháp luật là một hoạt động giáo dục cụ thể gắn bó hữu cơ với hoạt động giáo dục nói chung Nội dung giáo dục pháp luật là một phần của nội dung chương trình giáo dục ở các cấp học và trình độ đào tạo của hệ thống giáo dục quốc dân Giáo dục pháp luật là một hoạt động tự thân, thường xuyên của ngành giáo dục - đào tạo Giáo dục pháp luật tốt không chỉ góp phần ổn định hoạt động của ngành mà còn góp phần trực tiếp vào việc nâng cao chất lượng sản phẩm giáo dục, góp phần quan trọng đào tạo nguồn nhân lực, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội

Công cuộc đổi mới đất nước, xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam đòi hỏi có những con người mới, có tri thức khoa học, có hiểu biết về pháp luật, có ý thức tuân thủ pháp luật Thực tế hiện nay cho thấy, tình hình vi phạm pháp luật trong xã hội ngày càng tăng nhất là trong lứa tuổi thanh thiếu niên mà một trong những nguyên nhân đó là tình trạng “mù” pháp luật, không hiểu biết gì về pháp luật, hoặc hiểu biết pháp luật không đầy đủ, từ đó dẫn đến việc có những hành vi vi phạm pháp luật

Mặt khác, việc mở cửa nền kinh tế cũng có những ảnh hưởng, tác động đến truyền thống, đạo đức xã hội, một số nét đẹp trong đạo đức truyền thống

bị pháp vỡ, đạo đức xã hội có biểu hiện xuống cấp, ý thức pháp luật trong dân chúng chưa cao, việc tuân thủ pháp luật chưa được coi trọng Xã hội càng phát triển, nhu cầu hiểu biết pháp luật và vận dụng pháp luật trong các hoạt động kinh tế hay để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mỗi cá nhân trong

xã hội càng lớn Do đó, ngoài việc trang bị các kiến thức văn hoá, khoa học

kỹ thuật, việc giáo dục ý thức pháp luật vào nhà trường nhằm trang bị những tri thức pháp luật cơ bản cho học sinh, giáo dục ý thức tự giác tuân thủ pháp luật cho các công dân trẻ - chủ nhân tương lai của đất nước là việc làm đúng đắn, cần thiết và cấp bách đáp ứng đòi hỏi khách quan của sự phát triển của

xã hội nhằm nâng cao dân trí pháp lý và thực hiện chủ trương của Đảng đã đề

ra trong các Nghị quyết ở các hội nghị trung ương gần đây

Giáo dục trong nhà trường là sự tác động có bài bản, có định hướng, nội dung kiến thức được sắp xếp khoa học theo hệ thống từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ trực quan sinh động đến tư duy trìu tượng Chương trình giáo dục nhà trường có tính kế thừa, tính liên thông và phát triển trong nội dung kiến thức ở từng lớp học, bậc học, giúp cho học sinh từng bước mở rộng nhận thức, bồi đắp tri thức và thực hiện nhiệm vụ có tầm quan trọng đặc biệt đó là hình thành được ở học sinh nhân cách người công dân trong xã hội mới

Đưa giáo dục pháp luật vào nhà trường là việc sử dụng các thiết chế bộ máy, các cơ sở vất chất của nhà trường, thông qua chức năng giáo dục của nhà trường, thực hiện mục đích của giáo dục pháp luật Là việc bằng các quy tắc, luật lệ, các hình thức và phương pháp giáo dục trong nhà trường để đưa các nội dung kiến thức, các chuẩn mực pháp luật đến với học sinh các cấp học, bậc học Trang bị cho các em những tri thức pháp luật cần thiết, bồi dưỡng tình cảm và đặc biệt là xây dựng và hình thành trong các em ý thức pháp luật làm cơ sở cho sự hình thành hành vi và thói quen hành có các hành

vi phù hợp pháp luật, phù hợp với chuẩn mực đạo đức, với kỷ cương, nề nếp

xã hội yêu cầu Trường học là môi trường giáo dục pháp luật tốt nhất, dễ đạt hiệu quả cao Do việc sử dụng các hình thức, phương pháp đặc trưng của giáo dục nhà trường trong hoạt động giáo dục pháp luật Thực hiện giáo dục pháp luật trong nhà trường là góp phần đưa pháp luật đến với những công dân trẻ

tuổi bằng con đường ngắn nhất, nhanh nhất, hiệu quả nhất, góp phần thực hiện tốt nhất mục tiêu giáo dục toàn diện mà Đảng, Nhà nước và Ngành Giáo dục đã xác định

Nghị quyết Hội nghị lần thứ hai Ban Chấp hành Trung ương khoá VIII

đã xác định mục tiêu chủ yếu của giáo dục là: “Thực hiện giáo dục toàn diện đức dục, trí dục, thể dục, mỹ dục ở tất cả các bậc học Hết sức coi trọng giáo dục chính trị, tư tưởng, nhân cách, khả năng tư duy sáng tạo và năng lực thực hành”

Nhà trường có nhiệm vụ xây dựng cho thế hệ trẻ cơ sở ban đầu nhưng rất quan trọng của nhân cách người công dân, người lao động, những chủ nhân tương lai của đất nước, biết sống, lao động và học tập trong xã hội mới với muôn vàn mối quan hệ đa dạng Muốn vậy, một trong những vấn đề có tầm quan trọng đặc biệt là giáo dục cho học sinh biết, tôn trọng và làm theo những chuẩn mực xã hội do pháp luật quy định Dần dần hình thành trong người học những hành vi tự giác ứng xử theo chuẩn mực xã hội đồng thời biết

đề phòng, biết đấu tranh và khắc phục những sai lệch so với các chuẩn mực

đã được quy định Một trong những chuẩn mực quan trọng, cơ bản nhất của

xã hội hiện đại là chuẩn mực pháp luật Học sinh, sinh viên là những thành viên của cộng đồng, là những công dân đang trên bước đường trưởng thành, những người lao động, chủ nhân tương lai của đất nước Đối với các em, hiểu biết pháp luật là một bộ phận của học vấn và ý thức pháp luật là một thành phần quan trọng không thể thiếu được của nhân cách

Thông qua giáo dục pháp luật trong nhà trường trang bị cho các em những tri thức pháp luật, xây dựng, hình thành ở các em lối sống lao động và học tập theo pháp luật với đầy đủ ý thức trách nhiệm, nghĩa vụ và quyền hạn của người công dân Với vốn kiến thức và ý thức pháp luật được trang bị các

em phải dần dần tự điều chỉnh hành vi của mình theo khuôn khổ của pháp luật

một cách tự giác Có thể nói rằng việc giáo dục pháp luật cho học sinh, sinh viên là một yêu cầu khách quan nhằm chuẩn bị một cách có hệ thống cho thế

hệ trẻ vào đời, biết sống và làm việc theo pháp luật, góp phần xây dựng một nhà nước pháp luật, một xã hội có kỷ cương, nề nếp

Giáo dục pháp luật là giáo dục về những giá trị cao đẹp, giáo dục cách

xử sự vì lợi ích chung của cộng đồng, lợi ích xã hội và lợi ích của mỗi con người Suy cho cùng giáo dục pháp luật là tạo lập, rèn giũa và mài sáng cái tâm, cái đức trong mỗi con người Việt Nam

Bác Hồ đã dạy: “Có tài mà không có đức thì là người vô dụng, có đức

mà không có tài thì làm việc gì cũng khó” Xét trên mọi phương diện, giáo dục đạo đức, lối sống, giáo dục công dân, giáo dục pháp luật đóng góp một phần quan trọng tạo nên nhân cách của mỗi con người

Cha ông chúng ta cũng thường dạy: “Tiên học lễ, hậu học văn” Giáo dục đạo đức, công dân, giáo dục pháp luật chính là một cách học lễ, học cách

cư xử của người công dân với cộng đồng, với nhau và với nhà nước trong xã hội mới, xã hội xã hội chủ nghĩa Giáo dục đạo đức, công dân, giáo dục pháp luật xét trên phương diện rộng góp phần đặc biệt quan trọng trong thực hiện mục tiêu giáo dục mà Đảng đặt ra

- Thứ ba, giáo dục ý thức pháp luật góp phần đào tạo nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước

Trong đường lối, chủ trương phát triển kinh tế, Đảng và Nhà nước ta luôn coi con người giữ vị trí trung tâm, vừa là mục tiêu vừa là động lực trong chiến lược phát triển kinh tế Chính vì vậy mà giáo dục đào tạo được coi là quốc sách hàng đầu, việc nâng cao dân trí, đào tạo nguồn nhân lực, bồi dưỡng nhân tài luôn được quan tâm, chú trọng HSSV là lứa tuổi sẽ trở thành nguồn nhân lực lao động cho các ngành kinh tế, là lực lượng lao động cơ bản trong

sự nghiệp CNH - HĐH đất nước, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế xã hội

Việc nâng cao ý thức pháp luật cho các em là cơ sở, là tiền đề hình thành ý thức pháp luật cho các em sau này để đáp ứng nhu cầu nguồn nhân lực có ý thức tổ chức kỷ luật cho sự phát triển của đất nước

Trong quá trình xây dựng và phát triển kinh tế của nước ta hiện nay, giáo dục ý thức pháp luật có vai trò vô cùng quan trọng đó là có thể góp phần khuyến khích phát triển những yếu tố tích cực và hạn chế những yếu tố tiêu cực trong sự vận hành của cơ chế kinh tế, đặc biệt là trong nền kinh tế thị trường càng cần đến vai trò tích cực của pháp luật hơn nữa Hiện nay, cùng với quy luật phát triển chung của xã hội, Đảng và nhân dân ta đang thực hiện chủ trương xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường, có sự quản lý của nhà nước và trong đó pháp luật được coi là một phương tiện, công cụ quan trọng để quản lý và điều hành sự phát triển của toàn bộ nền kinh tế Ý thức pháp luật đầy đủ của người dân nói chung và các em nói riêng về quy định của pháp luật về quyền và nghĩa vụ của những người sản xuất kinh doanh, những hình thức xử lý vi phạm trong sản xuất kinh doanh sẽ điều chỉnh các quan hệ kinh tế, qua đó đưa hoạt động sản xuất vào vòng khuôn khổ, trật tự,

ổn định

Như chúng ta đã thấy, với những tác động tích cực của việc xây dựng

và phát triển nền kinh tế thị trường thì bên cạnh đó là những mặt tiêu cực của

nó Nâng cao ý thức pháp luật đóng vai trò cực kì quan trọng trong việc phát huy tính tích cực, hạn chế những tiêu cực đó Với vai trò to lớn như vậy, việc nâng cao ý thức pháp luật cho người dân nói chung, HSSV nói riêng là rất quan trọng để đáp ứng yêu cầu về nguồn nhân lực cho việc phát triển nền kinh

tế thị trường trong tình hình hiện nay Bởi vì để phát huy hết vai trò tích cực của pháp luật trong cơ chế thị trường thì không thể không xây dựng ý thức pháp luật cho bản thân những cá nhân tham gia sản xuất kinh doanh HSSV sẽ trở thành lực lượng lao động chính trong xã hội, tạo nguồn cho đất nước phát

triển Nếu họ được giáo dục ý thức pháp luật sẽ tạo thành đội ngũ lao động có trí tuệ, có ý thức tổ chức kỷ luật và sẽ nâng cao hiệu quả trong lao động, góp phần đáp ứng được nguồn nhân lực cho sự phát triển của đất nước

Bên cạnh đó xu hướng phát triển của thế giới là xu hướng quốc tế hóa, toàn cầu hóa Việc giao lưu kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội trở thành một nhu cầu cấp thiết trong tình hình hiện nay không chỉ đối với nước ta mà tất cả các nước Vậy để đáp ứng yêu cầu này, tạo điều kiện có thể hội nhập và hòa mình vào xu thế của thời đại ngày nay buộc chúng ta phải không ngừng tăng cường nâng cao ý thức pháp luật cho người dân trong đó có HSSV HSSV là chủ nhân tương lai của đất nước, do vậy giáo dục ý thức pháp luật cho HSSV

là rất cần thiết và cực kì quan trọng để có thể đáp ứng được nhu cầu về nguồn nhân lực cho sự phát triển của thời đại và xu hướng quốc tế hóa, toàn cầu hóa Bạn bè quốc tế, khách nước ngoài khi tới thăm việt nam mà họ thường xuyên phải cảnh giác trước những hành vi đe dọa đến sự an toàn về tính mạng hay tài sản chẳng hạn thì sẽ khiến cho chúng ta bất lợi rất nhiều trong quan hệ giao lưu với các nước Trong các giao lưu kinh tế, trao đổi hàng hóa với các nước, nếu chúng ta không thực hiện đúng tiêu chuẩn về vệ sinh an toàn thực phẩm hay những quy định thương mại quốc tế thì chúng ta có thể gặp rất nhiều khó khăn như có thể bi phạt tiền hoặc hàng hóa có thể bị trả lại

Trong khi nước ta đang rất cần mở rộng hợp tác, giao lưu với các nước

để phát triển kinh tế và khắc phục được sự tụt hậu giữa nước ta so với các nước khác trên thế giới Rõ ràng việc nâng cao ý thức pháp luật cho HSSV sẽ đáp ứng nguồn nhân lực cho xu thế phát triển của thời đại, đáp ứng được sự phát triển kinh tế trong bối cảnh mở cửa, hội nhập vào thị trường thế giới

- Thứ tư, giáo dục ý thức pháp luật góp phần củng cố trật tự pháp luật, trật tự xã hội:

Trong giai đoạn phát triển hiện nay của đất nước, với chủ trương xây dựng nhà nước pháp quyền, không thể không phát huy nhân tố con người nếu như bản thân con người không có được những tri thức cần thiết kể cả về pháp luật, là một trong những biểu hiện của văn hoá pháp luật Không thể có một

xã hội có trật tự kỷ cương, dựa trên pháp luật, nếu trong đó mỗi công dân không được trang bị đầy đủ những kiến thức pháp luật cần thiết để suy nghĩ

và hành động theo pháp luật Như chúng ta đã biết, trong đời sống xã hội, con người luôn luôn gắn với cộng đồng của mình Mối liên hệ đó luôn được nhìn nhận như là một điều kiện cơ bản để đảm bảo cho sự phát triển của mỗi cá nhân Có thể nói, quá trình trưởng thành của mỗi cá nhân là quá trình tiếp nhận và xử lý các mối quan hệ thông qua sự tác động của nó từ nhiều phía và

từ nhiều cấp độ khác nhau Để xử lý tốt mối quan hệ đó, con người luôn giữ vai trò chủ đạo trong qua trình điều chỉnh hành vi của con người và muốn làm tốt được điều này thì con người cần có ý thức pháp luật tích cực

Trong xã hội chủ nghĩa, pháp luật được coi là phương tiện hữu hiệu để công dân thực hiện quyền làm chủ của mình Với vai trò là công cụ đặc biệt trong việc thiết lập trật tự xã hội, hệ thống pháp luật đã không ngừng được hoàn thiện, đã và đang góp phần quan trọng vào công cuộc xây dựng và bảo

vệ tổ quốc Nhưng chúng ta đã biết, để thiết lập trật tự xã hội thì hoàn thiện hệ thống pháp luật còn chưa đủ mà phải làm cho nó đi vào cuộc sống của người dân, phát huy hiệu lực của nó với các quan hệ xã hội Mà muốn vậy thì công tác tuyên truyền giáo dục pháp luật đóng vai trò chủ yếu để giúp mọi thành viên trong xã hội hiểu biết, từ đó tự nguyện tự giác tuân theo quy định của pháp luật Giáo dục pháp luật là nội dung quan trọng, có ý nghĩa đặc biệt trong việc nâng cao ý thức pháp luật của người dân và cả HSSV

Như chúng ta đã biết, HSSV là lứa tuổi chưa hoàn thiện về tri thức cũng như nhân cách, với tâm lý bồng bột, hiếu thắng, thích khẳng định mình,

chưa có tính kiềm chế cao, do vậy nhận thức pháp luật hạn chế, ý thức tôn trọng pháp luật chưa cao, nhiều hành vi vi phạm pháp luật vẫn liên tục xảy ra

và có chiều hướng ngày càng tăng Tình trạng đó làm cho xã hội đôi khi có tâm lý hoang mang, trật tự xã hội, kỷ cương phép nước bị ảnh hưởng Muốn làm giảm tình trạng này, có thể bằng nhiều biện pháp nhưng với đặc trưng của lứa tuổi này thì điều quan trọng nhất là phải nâng cao giáo dục ý thức pháp luật cho các em HSSV để các em nhận thức một cách đúng đắn về vai trò của pháp luật đối với bản thân và xã hội, hiểu những quy tắc xử sự theo chuẩn mực pháp luật, để từ đó các em có những hành vi hợp pháp, hạn chế những hành vi vi phạm pháp luật, góp phần ổn định kỷ cương, trật tự xã hội Có như vậy xã hội mới ổn định, phát triển

1.2.2 Các hình thức giáo dục ý thức pháp luật cho HSSV

a) Giáo dục ý thức pháp luật thông qua tuyên truyền miệng

Tuyên truyền miệng về pháp luật là một hình thức tuyên truyền mà người nói trực tiếp nói với HSSV về lĩnh vực pháp luật trong đó chủ yếu là các văn bản pháp luật đó nhằm nâng cao nhận thức về pháp luật, niềm tin vào pháp luật và ý thức pháp luật cho HSSV và kích thích người nghe hành động theo các chuẩn mực pháp luật

Tuyên truyền miệng về pháp luật có nhiều ưu thế thể hiện ở tính linh hoạt, có thể tiến hành ở bất cứ nơi nào, trong bất kỳ điều kiện, hoàn cảnh nào

và số lượng HSSV nghe; người nói có điều kiện thuận lợi để giải thích, phân tích, làm sang tỏ nội dung cần tuyên truyền, hai bên có thể hỏi đáp trực tiếp

để đáp ứng yêu cầu của nhau

Trong công tác tuyên truyền, giáo dục ý thức pháp luật từ trước đến nay, hình thức giáo dục ý thức pháp luật thông qua tuyên truyền miệng được sử dụng phổ biến, rộng rãi và có mối quan hệ chặt chẽ với các hình thức giáo dục