Pháp chế xã hội chủ nghĩa trong hoạt động của Hải quan Việt Nam hiện nay - qua thực tiễn tỉnh Thừa Thiên - Huế

Tuy nhiên, pháp chế XHCN trong tổ chức và hoạt động của Hải quan Huế còn nhiều tồn tại không ít những yếu kém, khiếm khuyết, như: - Việc áp dụng hệ thống pháp luật về tổ chức và hoạt độn

MỤC LỤC

Trang bìa phụ

Lời cam đoan

Mục lục

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Tình hình nghiên cứu đề tài 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn 4

4 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn 5

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 5

6 Những điểm mới của luận văn 6

7 Ý nghĩa của luận văn 6

8 Kết cấu của luận văn 6

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁP CHẾ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA TRONG TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA HẢI QUAN VIỆT NAM 7

1.1 VỊ TRÍ, VAI TRÒ VÀ ĐẶC TRƯNG VỀ TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA HẢI QUAN VIỆT NAM 7

1.1.1 Vị trí, vai trò về tổ chức và hoạt động của ngành Hải quan 7

1.1.2 Những đặc trưng về tổ chức và hoạt động của Hải quan 8

1.2 KHÁI NIỆM, ĐẶC TRƯNG CỦA PHÁP CHẾ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA TRONG TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA HẢI QUAN 14

1.2.1 Khái niệm pháp chế xã hội chủ nghĩa 14

1.2.1 Khái niệm, đặc trưng của pháp chế xã hội chủ nghĩa trong tổ chức và hoạt động của Hải quan 19

Chương 2: THỰC TRẠNG PHÁP CHẾ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA

TRONG TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA HẢI QUAN VIỆT NAM, THỰC TIỄN Ở THỪA THIÊN HUẾ 25 2.1 KHÁI QUÁT VỀ TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA HẢI

QUAN HUẾ TỪ 1990 ĐẾN NAY 25 2.1.1 Khái quát về tổ chức hải quan Huế 25 2.1.2 Khái quát về hoạt động hải quan Huế 31

2.2 THỰC TRẠNG CỦA PHÁP CHẾ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA

TRONG TỔ CHỨC CỦA HẢI QUAN HUẾ NÓI RIÊNG VÀ HẢI QUAN VIỆT NAM NÓI CHUNG TỪ 1990 ĐẾN NAY 50 2.2.1 Giai đoạn từ 1990 đến 2001 50 2.2.2 Giai đoạn từ 2001 đến nay 57

2.3 THỰC TRẠNG PHÁP CHẾ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA TRONG

HOẠT ĐỘNG CỦA HẢI QUAN HUẾ TỪ 1990 ĐẾN NAY 60 2.3.1 Giai đoạn từ 1990 đến 2001 61 2.3.2 Giai đoạn từ 2001 đến nay 63

Chương 3: YÊU CẦU VÀ GIẢI PHÁP BẢO ĐẢM PHÁP CHẾ XÃ

HỘI CHỦ NGHĨA TRONG TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA HẢI QUAN HUẾ HIỆN NAY 71 3.1 YÊU CẦU BẢO ĐẢM PHÁP CHẾ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA

TRONG TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA HẢI QUAN HUẾ 71 3.1.1 Bảo đảm vai trò lãnh đạo của Đảng trong tổ chức và hoạt động của

Hải quan Huế 72 3.1.2 Pháp chế xã hội chủ nghĩa trong tổ chức và hoạt động hải quan

Huế phải đáp ứng yêu cầu cải cách thể chế về tổ chức và hoạt động của các cơ quan hành chính nhà nước 74 3.1.3 Pháp chế xã hội chủ nghĩa trong tổ chức và hoạt động của hải quan Huế

phải đáp ứng các yêu cầu mục tiêu phát triển, hiện đại hóa hải quan 75

3.1.4 Pháp chế xã hội chủ nghĩa trong tổ chức và hoạt động hải quan

Huế phải đáp ứng yêu cầu xây dựng lực lượng hải quan chuyên nghiệp, minh bạch, hiệu quả 76 3.1.5 Pháp chế xã hội chủ nghĩa trong tổ chức và hoạt động hải quan Huế

phải đảm bảo yêu cầu phát triển sự hợp tác kinh tế, đầu tư, giao lưu quốc tế 78 3.1.6 Pháp chế xã hội chủ nghĩa trong tổ chức và hoạt động hải quan

Huế phải đảm bảo yêu cầu thu đủ ngân sách nhà nước, tạo thuận lợi cho thương mại, xuất nhập cảnh, du lịch 79

3.2 GIẢI PHÁP BẢO ĐẢM PHÁP CHẾ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA

TRONG TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA HẢI QUAN HUẾ TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY 81 3.2.1 Phát huy dân chủ, tăng cường pháp chế trong tổ chức và hoạt động

của hải quan Huế 81 3.2.2 Đổi mới, hoàn thiện hệ thống thể chế về tổ chức và hoạt động của

hải quan Huế 85 3.2.3 Tăng cường sự giám sát, kiểm tra, kiểm soát của các thiết chế quyền

lực công cộng đối với tổ chức và hoạt động của hải quan Huế 89 3.2.4 Tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra sự tuân thủ pháp luật về tổ

chức và hoạt động của hải quan Huế 93 3.2.5 Nâng cao năng lực tổ chức và hoạt động của hải quan các cấp 96 3.2.6 Đẩy mạnh hoạt động tuyên truyền, phổ biến, giáo dục, nâng cao

trình độ văn hóa, năng lực áp dụng pháp luật cho đội ngũ cán bộ, công chức hải quan Huế 99

KẾT LUẬN 102 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 104

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Pháp chế xã hội chủ nghĩa (XHCN) có từ sau Cách mạng Tháng Mười Nga V.I.Lê-nin là người đưa ra định nghĩa pháp chế và các nguyên tắc của nó

đã làm giàu thêm lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin về nhà nước và pháp luật Khái niệm pháp chế: “Pháp chế XHCN là một chế độ đặc biệt của đời sống chính trị - xã hội, trong đó tất cả các cơ quan nhà nước, các tổ chức kinh

tế, tổ chức xã hội, đơn vị vũ trang nhân dân, nhân viên nhà nước và mọi công dân đều phải tôn trọng và thực hiện Hiến pháp, pháp luật một cách nghiêm chỉnh, triệt để, chính xác Mọi hành động xâm phạm lợi ích của nhà nước, quyền, lợi ích của tập thể, của công dân đều bị xử lý theo pháp luật”

Trên cơ sở hệ thống pháp luật về tổ chức và hoạt động của Hải quan không ngừng được xây dựng, hoàn thiện Từ Pháp lệnh Hải quan 1990, Luật Hải quan 2001 đến Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật hải quan ngày 26/5/2005, tổ chức và hoạt động của Hải quan Huế ngày càng đáp ứng yêu cầu của công cuộc đổi mới, góp phần thúc đẩy hội nhập nền kinh tế và đảm bảo an ninh chính trị, kinh tế, trật tự an toàn xã hội, đảm bảo nguồn thu ngân khố quốc gia; đồng thời, góp phần củng cố, tăng cường pháp chế XHCN trong

tổ chức và hoạt động của Hải quan Việt Nam nói chung và Hải quan Huế nói riêng hiện nay

Thực tiễn cho thấy, thời gian qua, pháp chế XHCN trong tổ chức và hoạt động của Hải quan không ngừng được tăng cường nhằm bảo đảm cho pháp luật hải quan đi vào đời sống kinh tế - xã hội và được tuân thủ nghiêm chỉnh Hàng loạt vụ buôn lậu, gian lận thương mại, trốn thuế xuất nhập khẩu được phát hiện và xử lý kịp thời; góp phần quan trọng cho việc thu ngân sách nhà nước và giữ gìn an ninh kinh tế, chính trị, trật tự an toàn xã hội

Tuy nhiên, pháp chế XHCN trong tổ chức và hoạt động của Hải quan Huế còn nhiều tồn tại không ít những yếu kém, khiếm khuyết, như:

- Việc áp dụng hệ thống pháp luật về tổ chức và hoạt động của Hải quan Việt nam vẫn còn có nhiều bất cập, thiếu tính ổn định, thiếu tính khả thi, chưa phù hợp, đáp ứng kịp thực tiễn đổi mới, mở cửa, hội nhập kinh tế quốc tế, chưa phù hợp với các điều ước quốc tế mà Việt Nam ký kết hoặc gia nhập Công tác rà soát, góp ý việc xây dựng, ban hành văn bản quy phạm pháp luật về tổ chức và hoạt động hải quan vẫn còn thiếu chủ động, chưa trở thành yếu tố góp phần tích cực vào việc hoàn thiện, đổi mới cơ cấu tổ chức, hoạt động hải quan

- Sự tuân thủ pháp luật và chấp hành pháp luật hải quan của một bộ phận cán bộ, công chức hải quan và tổ chức, cá nhân hoạt động xuất nhập khẩu vẫn còn không nghiêm dẫn đến phát sinh tiêu cực, phiền hà, tham nhũng, gian lận thương mại, buôn lậu, trốn thuế, lừa đảo rút "ruột" ngân sách nhà nước điều này tác động không nhỏ đến đời sống kinh tế - xã hội, kinh tế đối ngoại, đầu tư, du lịch, gây mất lòng tin của Đảng, Nhà nước, nhân dân đối với hệ thống tổ chức và hoạt động của Hải quan

- Cơ chế đảm bảo cho việc tuân thủ và chấp hành nghiêm minh pháp luật, pháp chế hải quan còn thiếu rõ ràng, minh bạch, chưa hiệu quả, cũng như chưa đủ tính cưỡng chế đảm bảo duy trì việc tuân thủ và thực hiện pháp luật một cách thường xuyên, liên tục và đồng bộ

Vì các lý do trên tôi chọn đề tài: "Pháp chế xã hội chủ nghĩa trong hoạt động của Hải quan Việt Nam hiện nay - qua thực tiễn tỉnh Thừa Thiên - Huế” để nghiên cứu và viết luận văn thạc sĩ Luật học

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Pháp chế XHCN là một trong những phạm trù pháp lý cơ bản có ý nghĩa cả về mặt lý luận và thực tiễn của đời sống chính trị, kinh tế và xã hội

Vì vậy được nhiều học giả quan tâm nghiên cứu, xem xét trên nhiều bình diện

và nhiều khía cạnh khác nhau

Các công trình nghiên cứu về pháp chế XHCN tiêu biểu cả trong và ngoài nước có thể chia thành hai nhóm:

Nhóm một là các công trình nghiên cứu về pháp chế nói chung:

Đến nay đã có nhiều công trình khoa học nghiên cứu về pháp chế XHCN đề cập đến những vấn đề lý luận chung về pháp chế như khái niệm các mối quan hệ, nguyên tắc của pháp chế XHCN Điều đó được thể hiện ở một

số công trình khoa học như:

- GS.TS Trần Ngọc Đường, Suy nghĩ về một trong những luận điểm

của V.I.Lênin, Dân chủ và pháp luật, số 11, Hà Nội, 1997, tr.2-3

- Hồ Chủ tịch và pháp chế, TP Hồ Chí Minh, Nxb Hội Luật gia Việt

Nam, 1985, 266 trang Sách giới thiệu những nội dung tư tưởng và yêu cầu của pháp chế của Hồ Chí Minh

- Triệu Tử Bình (Trung Quốc), Học tập quán triệt văn kiện Đại hội

Đảng toàn quốc lần thứ XVI - "Nghiên cứu sâu sắc Luật học, đẩy mạnh xây

dựng nền pháp chế toàn diện", Tạp chí Luật học Trung Quốc số 1/2006 Bắc Kinh, Nxb Tạp chí Luật học Trung Quốc

Võ Khánh Vinh: "Pháp chế xã hội chủ nghĩa - một phương thức thể

hiện và thực hiện quyền lực của nhân dân", Tạp chí Nhà nước và pháp luật,

số 1/1991; Hoàng Văn Hảo: "Vấn đề giải quyết đúng đắn mối quan hệ giữa

dân chủ và pháp chế trong quá trình đổi mới ở nước ta", Tạp chí Nhà nước

và pháp luật, số 2/1992; Đào Trí Úc: "Tăng cường tính thống nhất của

pháp chế, nghiêm chỉnh tuân theo và chấp hành pháp luật", Tạp chí Cộng

sản, số 3/1995

Nhóm hai là các công trình tiêu biểu nghiên cứu pháp chế XHCN trên từng lĩnh vực cụ thể gồm có:

- "Tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa trong hoạt động của lực

lượng công an nhân dân trên lĩnh vực bảo vệ an ninh quốc gia ở nước ta hiện nay", Luận án Phó tiến sĩ luật học của Nguyễn Phùng Hồng, Học viện Chính

trị quốc gia Hồ Chí Minh, 1994;

- "Tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa về kinh tế trong quản lý nhà

nước nền kinh tế thị trường định hướng pháp chế xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay", Luận án Phó tiến sĩ Luật học của Quách Sĩ Hùng, Học viện Chính

trị quốc gia Hồ Chí Minh, 1996;

- "Tăng cường pháp chế trong lĩnh vực giao thông đường bộ ở nước ta

hiện nay", Luận văn thạc sĩ Luật học của Nguyễn Huy Bằng, Học viện Chính

trị quốc gia Hồ Chí Minh, 2001;

- "Tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa trong hoạt động thực hành

quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tư pháp của Viện Kiểm sát nhân dân thành phố Hà Nội", Luận văn thạc sĩ Luật học của Nguyễn Chí Dũng, Học

viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, 2003

Các công trình đều đưa ra khái niệm pháp chế XHCN nói chung và khái niệm, đặc trưng vai trò và giải pháp tăng cường pháp chế XHCN trên từng lĩnh vực cụ thể

Từ tình hình nghiên cứu trên cho thấy, đến nay chưa có công trình khoa

học nào trực tiếp nghiên cứu “Pháp chế xã hội chủ nghĩa trong hoạt động của Hải quan Việt Nam hiện nay - qua thực tiễn tỉnh Thừa Thiên - Huế”

Mặc dù vậy, các công trình đã công bố nêu trên là tài liệu tham khảo có giá trị

để nghiên cứu và viết hoàn thiện đề tài luận văn

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn

- Về đối tượng nghiên cứu của luận văn: trên cơ sở nghiên cứu

pháp chế XHCN, luận văn nghiên cứu đặc điểm và nội dung vai trò của pháp chế XHCN trong tổ chức và hoạt động của Hải quan Việt nam

Nghiên cứu thực trạng, tìm hiểu nguyên nhân của thực trạng pháp chế XHCN trong tổ chức và hoạt động của Hải quan Huế Luận giải các giải pháp nhằm bảo đảm vai trò pháp chế trong tổ chức và hoạt động của Hải quan Huế hiện nay

- Phạm vi nghiên cứu của luận văn:

Luận văn nghiên cứu pháp chế XHCN trong tổ chức và hoạt động của Hải quan Huế

Thời gian từ năm 1990 đến nay

4 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn

* Nhiệm vụ của luận văn

Để thực hiện mục đích nghiên cứu trên nhiệm vụ của luận văn là:

- Xây dựng khái niệm, đặc trưng của pháp chế XHCN trong tổ chức hoạt động của Hải quan

- Phân tích vai trò của pháp chế XHCN trong tổ chức hoạt động của Hải quan

- Phân tích các yêu cầu đảm bảo pháp chế trong tổ chức và hoạt động của Hải quan Huế hiện nay

- Đề xuất giải pháp đảm bảo pháp chế trong tổ chức và hoạt động của Hải quan Huế

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

- Cơ sở lý luận: Luận văn được thực hiện dựa trên cơ sở lý luận của chủ

nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về pháp luật và pháp chế XHCN

- Phương pháp nghiên cứu: dựa trên phương pháp luận duy vật biện

chứng, duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin, luận văn đã sử dụng các phương pháp nghiên cứu cụ thể như: lịch sử - cụ thể, phân tích - tổng hợp, kết hợp với phương pháp xã hội học, thống kê, so sánh

6 Những điểm mới của luận văn

Là luận văn nghiên cứu tương đối toàn diện và hệ thống "Pháp chế xã hội chủ nghĩa trong hoạt động của Hải quan Việt Nam hiện nay - qua thực tiễn tỉnh Thừa Thiên - Huế” Vì vậy, có những điểm mới cụ thể sau:

- Xác định khái niệm, nội dung pháp chế trong tổ chức và hoạt động của Hải quan Huế

- Chỉ ra được những ưu điểm, tồn tại và nguyên nhân của những ưu điểm, tồn tại về pháp chế XHCN trong tổ chức và hoạt động của Hải quan Huế hiện hành

- Xác lập hệ thống giải pháp có tính khả thi nhằm đảm bảo pháp chế XHCN trong tổ chức và hoạt động của Hải quan Huế

7 Ý nghĩa của luận văn

- Về mặt lý luận: Luận văn góp phần làm phong phú thêm lý luận về

pháp chế XHCN trong lĩnh vực cụ thể

- Về thực tiễn: Kết quả luận văn có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho các

cơ quan ban ngành, các trường học và những người quan tâm đến lĩnh vực này

8 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn được kết cấu thành 3 chương, 8 mục

Chương 1: Cơ sở lý luận về pháp chế xã hội chủ nghĩa trong tổ chức và

hoạt động của Hải quan Việt Nam

Chương 2: Thực trạng pháp chế xã hội chủ nghĩa trong tổ chức và hoạt

động của Hải quan Huế

Chương 3: Yêu cầu và giải pháp bảo đảm pháp chế xã hội chủ nghĩa

trong tổ chức và hoạt động của Hải quan Huế hiện nay

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁP CHẾ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA TRONG

TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA HẢI QUAN VIỆT NAM

1.1 VỊ TRÍ, VAI TRÒ VÀ ĐẶC TRƯNG VỀ TỔ CHỨC VÀ HOẠT

ĐỘNG CỦA HẢI QUAN VIỆT NAM

1.1.1 Vị trí, vai trò về tổ chức và hoạt động của ngành Hải quan

Khi nền kinh tế thị trường phát triển, bên cạnh chức năng thu tiền cho ngân sách nhà nước từ các hoạt động trao đổi, buôn bán giữa các quốc gia, Hải quan được giao nhiều chức năng mới, quan trọng nhất là bảo hộ sản xuất trong nước, bảo vệ lợi ích quốc gia" Đến khi, nền thương mại toàn cầu và giao lưu, hợp tác quốc tế ngày càng phát triển, đòi hỏi các quốc gia và lãnh thổ trên thế giới phải tìm cách hợp tác với nhau, nhằm tiêu chuẩn, đơn giản và thống nhất hoá các thủ tục, luật lệ hải quan, tạo thuận lợi cho thương mại, và

có hiệu quả hơn trong phòng, chống buôn lậu, gian lận thương mại; phòng, chống vi phạm quyền sở hữu trí tuệ Ngày nay hầu hết các quốc gia có chủ quyền hoặc lãnh thổ tự trị đều thiết lập ra tổ chức hải quan của mình để kiểm soát hàng hoá phương tiện xuất- nhập khẩu, xuất- nhập cảnh, quá cảnh qua biên giới, thu thuế và thu khác cho ngân khố của quốc gia, lãnh thổ tự trị đó

Hệ thống luật lệ của các nước đều xác định vị trí, chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn, nội dung hoạt động cũng như cơ cấu, tổ chức hải quan của Nhà nước đó Trong đời sống chính trị, kinh tế-xã hội quốc gia, vị trí, vai trò của Hải quan các tỉnh, liên tỉnh, thành phố nói chung và Hải quan Huế nói riêng được thể hiện chủ yếu ở những phương diện sau đây:

Một là, Tổ chức Hải quan là một công cụ quan trọng trong việc bảo hộ,

thúc đẩy sự phát triển nền kinh tế sản xuất hàng hoá trong nước Thông qua hàng rào phi thuế quan để kiểm tra, kiểm soát chặt chẽ hàng hoá, phương tiện

xuất - nhập khẩu, xuất - nhập cảnh, quá cảnh; đấu tranh, ngăn chặn, đấu tranh mạnh mẽ với các hoạt động buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hoá, tiền tệ, qua biên giới Tổ chức Hải quan đã góp phần đảm bảo cho nền kinh tế ổn định, bảo hộ sản xuất, tiêu dùng trong nước Mặt khác, Tổ chức Hải quan đã trở thành công cụ quan trọng trong việc bảo vệ hàng rào thuế quan góp phần vào điều tiết các hoạt động kinh tế mỗi quốc gia cũng như thông qua thu, nộp thuế đã góp phần không nhỏ vào nguồn tài chính tạo lên quốc khố

Hai là, tổ chức Hải quan và hoạt động của Hải quan được xác định là

một trong những công cụ góp phần không nhỏ vào việc bảo vệ an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội của mỗi nước Vai trò này của Hải quan được thể hiện ở những hoạt động phát hiện, xử lý kịp thời những vi phạm pháp luật lĩnh vực hải quan, đảm bảo các quy tắc quản lý nhà nước về hải quan được tôn trọng, bảo vệ an ninh tư tưởng, văn hoá, an toàn vệ sinh - dịch tễ môi trường, sức khoẻ của nhân dân, bảo vệ lợi ích của người tiêu dùng, kịp thời ngăn chặn những hành động đe doạ lợi ích, chủ quyền, an ninh quốc gia và lợi ích của người kinh doanh

Ba là, tổ chức Hải quan, hoạt động hải quan góp phần quan trọng đáng

kể vào việc cải thiện môi trường đầu tư nước ngoài, thúc đẩy và thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài của mỗi quốc gia Bởi vì, thông qua việc xây dựng, ban hành, thực thi luật lệ, chính sách hải quan có liên quan đến đầu tư nước ngoài,

Tổ chức Hải quan và hoạt động hải quan ảnh hưởng trực tiếp không nhỏ đến quyền, lợi ích của các nhà đầu tư nước ngoài

1.1.2 Những đặc trưng về tổ chức và hoạt động của Hải quan

Hải quan Việt nam là một thiết chế của Nhà nước Thiết chế này được

thành lập để trực tiếp quản lý nhà nước các hoạt động hải quan, là cơ quan có

chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền thực hiện hoạt động hải quan theo các quy định của hệ thống pháp luật Địa vị pháp lý Hải quan được xác định trong nhiều văn

bản pháp luật thuộc hệ thống pháp luật Việt Nam Trước hết được ghi nhận ở trong các văn bản pháp luật quan trọng, như: Luật Hải quan 2001 và Luật Hải quan sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật hải quan ngày 26/5/2005, Nghị định

số 96/2002/NĐ-CP ngày của Chính phủ và Quyết định số 113/2002/QĐ-TTg ngày 4-9-2002 của Thủ tướng Chính phủ; đây là những văn bản xác định đặc trưng chủ yếu địa vị pháp lý của hải quan Việt Nam Bên cạnh các văn bản này, địa vị pháp lý của Hải quan còn được khẳng định trong hàng loạt văn bản thuộc

hệ thống văn bản pháp luật quản lý nhà nước lĩnh vực chuyên ngành khác có liên quan, như các luật thuế về hàng hoá xuất - nhập khẩu, Luật Thương mại và các văn bản chi tiết thi hành, Bộ luật Tố tụng hình sự Pháp lệnh điều tra hình sự, các

văn bản pháp luật quy định về xử lý, tố tụng hành chính,

- Vị trí, vai trò và hệ thống tổ chức của ngành Hải quan

Hiện nay, theo Luật Hải quan, "Hải quan Việt Nam được tổ chức và hoạt động theo nguyên tắc tập trung, thống nhất Tổng cục trưởng Tổng cục Hải quan thống nhất quản lý, điều hành hoạt động của Hải quan các cấp; Hải quan cấp dưới chịu sự quản lý, chỉ đạo của Hải quan cấp trên" Mặt khác, Tổng cục Hải quan là cơ quan thuộc Bộ Tài chính; song Bộ Tài chính là thành viên Chính phủ và Chính phủ lại được tổ chức và hoạt động theo nguyên tắc tập trung dân chủ

Mặt khác, cũng cần phải thấy một cách rõ ràng là: vị trí pháp lý đặc biệt của Hải quan Việt nam mặc dù được hình thành trên cơ sở nguyên tắc tập trung thống nhất, nhưng không phải là biệt lập, đóng kín, mà chỉ có tính độc lập tương đối, nó bị giám sát bởi các cơ quan quyền lực nhà nước ở Trung ương và địa phương trong vai trò là các cơ quan kiểm tra, giám sát các cơ quan hành pháp, hành chính nhà nước; và có mối quan hệ phối hợp với các cơ quan quản lý chuyên ngành khác để thực hiện các chức năng quản lý nhà nước; mối quan hệ phối hợp với Uỷ ban nhân dân trong hoạt động phòng,

chống buôn lậu, gian lận thương mại trên địa bàn khu vực thuộc địa giới hành chính của từng địa phương

- Chức năng, nhiệm vụ của Hải quan Việt nam

Thứ nhất, Thực hiện thủ tục Hải quan, kiểm tra, giám sát hải quan đối

với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu, chuyển cửa khẩu, quá cảnh và phương tiện vận tải xuất cảnh, nhập cảnh, quá cảnh theo quy định của pháp luật. Đây

là một trong những nhiệm vụ cơ bản, chủ yếu nhất, nói lên bản chất vai trò của Hải quan trong nền kinh tế (nói chung), kinh tế đối ngoại nói riêng Nhiệm vụ này đã được ngành Hải quan chú trọng thực hiện, nói lên ý nghĩa sâu sắc: Hải quan là công cụ "gác cửa", "mở cửa", ngăn chặn đẩy lùi làn gió độc" để đến với thế giới, đón thế giới đến với Việt Nam; là tuyến đầu trên mặt trận an ninh kinh tế, an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội, bảo hộ sản xuất trong nước, góp phần giữ vững ổn định chính trị, định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Thứ hai, Thực hiện các biện pháp nghiệp vụ cần thiết để chủ động

phòng, chống buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới trong phạm vi địa bàn hoạt động Phối hợp thực hiện nhiệm vụ phòng, chống buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới ngoài phạm vi địa bàn hoạt động của Cục Hải quan theo quy định của pháp luật và Tổng cục Hải quan

Thực tiễn lịch sử đã chứng tỏ rằng, không chỉ thời đại ngày nay mới có buôn lậu vận chuyển trái phép hàng hoá qua biên giới, mà hoạt động này đã phát sinh cùng với sự phát triển của nền sản xuất hàng hoá của xã hội loài người

Thứ ba, Thực hiện Pháp luật về thuế và thu khác đối với hàng hóa xuất khẩu,

nhập khẩu; đảm bảo thu đúng, thu đủ và nộp kịp thời vào ngân sách nhà nước

Nhiệm vụ này đã được ngành Hải quan thực hiện nghiêm túc với phương châm “thu đúng, thu đủ”, đảm bảo một phần nguồn thu cho quốc khố từ nguồn thuế và thu khác từ các hoạt động xuất -nhập khẩu quá cảnh hàng hoá, xuất -nhập cảnh, quá cảnh phương tiện vận tải

Thứ tư, kiến nghị chủ trương, biện pháp quản lý nhà nước về hải quan

đối với hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu, xuất cảnh, nhập cảnh, quá cảnh và chính sách thuế đối với hàng hoá xuất khẩu, nhập khẩu Phải nói rằng, nhiệm

vụ này được phái sinh từ ba nhiệm vụ nêu trên

Hai là, tổ chức, hoạt động Hải quan Việt Nam có mối quan hệ chặt chẽ

với các cơ quan khác

- Mối quan hệ của Tổ chức Hải quan với cơ quan quản lý nhà nước cấp trên

Hiện nay, Tổng cục Hải quan là cơ quan trực thuộc Bộ Tài chính, Bộ Tài chính nằm trong cơ cấu tổ chức Chính phủ, tổ chức và hoạt động theo nguyên tắc tập trung dân chủ, trong khi đó Hải quan Việt Nam lại tổ chức và hoạt động theo nguyên tắc "tập trung, thống nhất" Đây là điềm hết sức đặc thù trong tổ chức bộ máy Chính phủ, cho thấy dù về tổ chức có sự thay đổi, song vị trí chức năng, nguyên tắc tổ chức và hoạt động, nhiệm vụ quyền hạn của ngành Hải quan vẫn được khẳng định theo nguyên tắc này

- Mối quan hệ giữa Tổng cục Hải quan với các cấp, đơn vị hải quan trực thuộc

Cơ quan hành chính nhà nước chủ yếu chịu trách nhiệm thực hiện quản

lý nhà nước lĩnh vực hải quan là các cơ quan Hải quan, gọi chung là Hải quan Việt Nam Theo Luật Hải quan, "Hải quan Việt Nam được tổ chức và hoạt động theo nguyên tắc tập trung, thống nhất Tổng cục trưởng Tổng cục Hải quan thống nhất quản lý, điều hành hoạt động của Hải quan các cấp; Hải quan cấp dưới chịu sự quản lý, chỉ đạo của Hải quan cấp trên"

Theo quy định trên Hải quan Việt Nam-cơ quan hành chính được Nhà nước trao thẩm quyền thực thi các hoạt động quản lý nhà nước lĩnh vực hải quan được tổ chức thành một hệ thống ở Trung ương là Tổng cục Hải quan, ở địa phương (nơi có hoạt động hải quan) có Cục Hải quan tỉnh liên tỉnh thành phố trực thuộc Tổng cục Hải quan, các Chi cục Hải quan cửa khẩu và Chi cục

Hải quan ngoài cửa khẩu trực thuộc Cục Hải quan tỉnh, liên tỉnh thành phố Toàn bộ hệ thống tổ chức và hoạt động quản lý của hệ thống hải quan theo nguyên tắc tập trung, thống nhất chỉ đạo, điều hành quản lý từ Trung ương xuống địa bàn, cơ sở

- Mối quan hệ giữa Hải quan với các cơ quan, đơn vị hữu quan

Luật Hải quan xác định rõ: "Tổng cục Hải quan là cơ quan giúp Chính phủ thực hiện thống nhất quản lý nhà nước về hải quan"; các cơ quan khác của Nhà nước có trách nhiệm phối hợp thực hiện quản lý nhà nước lĩnh vực hải quan, như: Biên phòng, Cảnh sát biển, Cảnh sát kinh tế, Kiểm dịch động vật, Kiểm dịch thực vật, Kiểm dịch y tế, Kiểm tra văn hoá, uỷ ban nhân dân các cấp Ngân hàng, Kho bạc, Tổ chức, cá nhân thực hiện xuất - nhập khẩu, quá cảnh hàng hoá, xuất cảnh, nhập cảnh, quá cảnh phương tiện vận tải là đối tượng quản lý có nghĩa vụ thực hiện các quyết định, yêu cầu phối hợp thực hiện pháp luật của cơ quan hải quan

Cơ quan hải quan trong địa vị, vai trò là cơ quan chủ trì trong các trường hợp trên đây là nhằm đảm bảo cho các cơ quan quản lý nhà nước chuyên ngành tại cửa khẩu một mặt, hoàn thành chức năng, nhiệm vụ của mình, nhưng không được vi phạm thời hạn "ấn định" thông quan cho một loại hình hàng hoá xuất-nhập khẩu đã được quy định trong Luật, mặt khác, tránh được sự "tranh chấp", "chồng chéo" phi lý trong hoạt động quản lý hành chính nhà nước không cần thiết, dẫn đến có thể tạo sơ hở cho buôn lậu, trốn thuế, gian lận thương mại hoặc tình trạng lạm dụng quyền hạn để trục lợi, dây dưa kéo dài xử lý vụ việc, gây thiệt hại cho lợi ích Nhà nước và nhân dân Điều này đã được Luật Hải quan khẳng định rõ: trong trường hợp hàng hoá, phương tiện vận tải chưa đưa ra khỏi phạm vi địa bàn hoạt động hải quan mà

cơ quan tổ chức, cá nhân phát hiện có hành vi buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hoá qua biên giới thì cơ quan tổ chức, cá nhân đó báo ngay cho cơ quan

hải quan để kiểm tra, xử lý" Song, để quy định này có thể thực hiện được trên thực tế đòi hỏi sự tự giác hợp tác, tôn trọng nguyên tắc "vì lợi ích quốc gia",

"vì lợi ích của công dân" của các cơ quan chức năng chuyên ngành hữu quan

Ở ngoài địa bàn hoạt động hải quan, các cơ quan quản lý chuyên ngành khác của Nhà nước và cơ quan hải quan tổ chức các hoạt động phối hợp phòng, chống buôn lậu, gian lận thương mại, vận chuyển trái phép qua biên giới theo quy định của pháp luật Trong mối quan hệ này, các cơ quan hải quan đóng vai trò là cơ quan thực hiện chức năng phối hợp

- Mối quan hệ giữa Hải quan với một số cơ quan quyền lực nhà nước

và hệ thống chính trị

Trong lĩnh vực quản lý nhà nước về hải quan, thực hiện thẩm quyền giám sát, ngoài các cơ quan, tổ chức, cá nhân, như Quốc hội, Đại biểu Quốc hội theo Luật tổ chức Quốc hội và Luật giám sát Quốc hội, và thêm vào đó còn gồm các cơ quan, tổ chức, cá nhân được quy định trong Luật Hải quan, gồm: i) Hội đồng nhân dân các cấp trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ quyền hạn của mình giám sát việc thi hành pháp luật hải quan; ii) Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức thành viên của Mặt trận động viên nhân dân nghiêm chỉnh thi hành pháp luật hải quan; giám sát việc thi hành pháp luật hải quan theo quy định của pháp luật; iii) nhân dân, chủ thể thực hiện giám sát đối với các hoạt động của các cơ quan quản lý nhà nước về hải quan Nhân dân thực hiện giám sát thông qua các đại biểu của mình ở các cơ quan quyền lực Trung ương hoặc địa phương, hoặc thực hiện các quyền khiếu nại, tố cáo các cơ quan, cán bộ công chức đã vi phạm hoặc cho là đã vi phạm pháp luật lĩnh vực hải quan

Hệ thống các cơ quan, tổ chức, cá nhân thực hiện quyền lực giám sát đối với các hoạt động của các cơ quan quản lý nhà nước lĩnh vực hải quan nói chung, của các cấp hải quan, cán bộ công chức hải quan nhằm đảm bảo cho

việc thực thi hệ thống pháp luật hải quan có hiệu quả trên thực tế, ngăn chặn, hạn chế các trường hợp thực thi nhiệm vụ vượt thẩm quyền, lạm quyền cũng như các tiêu cực khác

1.2 KHÁI NIỆM, ĐẶC TRƯNG CỦA PHÁP CHẾ XÃ HỘI CHỦ

NGHĨA TRONG TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA HẢI QUAN

1.2.1 Khái niệm pháp chế xã hội chủ nghĩa

Pháp chế XHCN là một khái niệm, một phạm trù pháp lý cơ bản của khoa học pháp lý XHCN Đây là vấn đề không phải là mới mẻ Song, sau khi các nước XHCN ở Đông Âu và Liên Xô sụp đổ, các nước trong hệ thống XHCN đã đều tiến hành cải tổ đổi mới theo những con đường phát triển riêng của mình, pháp chế được bàn đến trong một điều kiện mới Trong điều kiện của quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền, quá trình xây dựng phát triển nền kinh tế thị trường mở cửa, hội nhập quốc tế và xây dựng xã hội công dân, pháp chế XHCN (theo quan niệm cũ) không dễ gì có

sự thống nhất về nội hàm của nó Vì vậy, để đưa ra được một khái niệm về pháp chế XHCN một cách tương đối hoàn chỉnh, đúng với tên gọi của nó cần tiếp cận từ nhiều phương diện

Thứ nhất, tiếp cận từ tư tưởng của các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác

- Lênin về pháp chế XHCN, "pháp chế là một hiện tượng xã hội độc lập với tư cách là nhân tố của quyền lực chính trị" Pháp trị (hay pháp chế" là một chế

độ chính trị của một nước dựa vào pháp luật để quản lý nhà nước và điều hành xã hội" [65, tr.1320] Nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật là phương pháp pháp trị của nhà nước pháp quyền Trong "Bộ Tư bản" C.Mác đã khái quát pháp chế là một chế độ thực hiện pháp luật của mọi tổ chức và công dân

Các nhà kinh điển Mác-Lênin qua các tác phẩm của mình đã quan niệm pháp chế XHCN, là một hiện tượng xã hội tồn tại vận động theo các nguyên

lý sau đây:

- Pháp chế là một chế độ đặc biệt của đời sống chính trị, kinh tế-xã hội trong đó mọi thành viên quan hệ với nhau theo pháp luật;

- Pháp chế là một nguyên tắc cơ bản về tổ chức và hoạt động của Nhà nước xã hội chủ nghĩa;

- Pháp chế là một phương pháp quản lý nhà nước, phương pháp thực hiện những nhiệm vụ chuyên chính giai cấp, một bộ phận cấu thành của nền dân chủ chân chính

- Pháp chế có quan hệ chặt chẽ với dân chủ, như là một bộ phận của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa

- Pháp chế có mối liên hệ chặt chẽ với văn hoá, với ý thức tôn trọng, xử

sự bằng pháp luật, niềm tin vào giá trị, tác dụng của pháp luật đối với người dân, đối với Nhà nước

Thứ hai, tiếp cận từ quan điểm của Đảng ta về pháp chế XHCN trong

các văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ III đến lần thứ X, Đảng ta đều coi pháp chế XHCN là nguyên tắc tổ chức và hoạt động của Nhà nước Muốn nâng cao hiệu lực, hiệu quả của quản lý Nhà nước và phát huy dân chủ XHCN phương pháp chủ yếu, tổng thể, toàn diện và thường xuyên là tăng cường pháp chế XHCN

Có thể nói rằng các Nghị quyết của Đảng trong nhiệm kỳ khoá IX và X

về xây dựng hoàn thiện hệ thống pháp luật, về cải cách Tư pháp, về đẩy mạnh cải cách hành chính là đỉnh cao tư duy pháp lý nói chung và tư tưởng, quan điểm nội dung về xây dựng nền pháp chế XHCN ở nước ta nói riêng

Nghị quyết của Bộ chính trị về chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020 Nghị quyết số 48 ngày 24/5/2005) tạo tiền đề cơ sở và "công cụ" hữu hiệu cho

"quản lý Nhà nước bằng pháp luật Và đó cũng là cơ sở hình thành của pháp chế XHCN nói chung và pháp chế XHCN trên các lĩnh vực xã hội, trong đó

có lĩnh vực tổ chức hoạt động của Hải quan Việt Nam

Tiếp theo chương trình tổng thể cải cách hành chính Nhà nước giai đoạn 2001 - 2010 (ban hành kèm theo Quyết định số 136/2001/QĐ-TTg ngày

17 tháng 9 năm 2001 của Thủ tướng Chính phủ), Nghị quyết Hội nghị lần thứ

V Ban chấp hành TW khoá X về đẩy mạnh cải cách hành chính, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý của bộ máy Nhà nước, ngày 01 tháng 8 năm 2007 Trong Nghị quyết quan trọng này Đảng ta đã xác định mục tiêu quan điểm yêu cầu và các chủ trương giải pháp đẩy mạnh cải cách hành chính Trong đó vấn đề thể chế, pháp luật thủ tục hành chính, tổ chức hoạt động của bộ máy hành chính Nhà nước được Đảng ta quan tâm chỉ đạo rất cụ thể

Nghị quyết của Bộ chính trị về chiến lược cải cách tư pháp, đến năm

2020 số 49 - NQ/TW ngày 02/6/2005, xác định mục tiêu, quan điểm phương hướng và nhiệm vụ cải cách tư pháp cả về thể chế, bộ máy và nhiệm vụ, quyền hạn của các cơ quan tư pháp: cơ quan điều tra, cơ quan công tố, xét xử thi hành án và giám sát hoạt động tư pháp

Các Nghị quyết của Đảng nêu trên hình thành "Bộ Nghị quyết" toàn diện, đầy đủ nhất trong xây dựng nền pháp chế XHCN ở nước ta từ trước đến nay Có thể coi đây là cơ sở lý luận, nội dung và biện pháp bảo đảm cho vai trò của pháp chế XHCN tiếp tục được tăng cường cũng như việc triển khai thực hiện Điều 12 của Hiến pháp năm 1992: "Nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật, không ngừng tăng cường pháp chế XHCN

Các cơ quan nhà nước, tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội, đơn vị vũ trang nhân dân và mọi công dân phải nghiêm chỉnh chấp hành Hiến pháp, pháp luật, đấu tranh phòng chống và chống các tội phạm, các vi phạm Hiến pháp, pháp luật

Mọi hành động xâm phạm lợi ích nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tập thể và của công dân đều bị xử lý theo pháp luật"

Thứ ba, tiếp cận từ khái niệm pháp chế của khoa học pháp lý

Có thể thấy rằng khái niệm (hay phạm trù) pháp chế XHCN được sự

quan tâm nghiên cứu của nhiều tác giả trong và ngoài nước Song cho đến nay định nghĩa về pháp chế XHCN chưa phải là đồng nhất về nội dung của khái niệm này

Theo V.N Kyđriaxép: "pháp chế là chế độ nhất định của đời sống xã hội, là phương pháp lãnh đạo của Nhà nước trong việc tổ chức các quan hệ xã hội bằng phương thức ban hành và không giống thực hiện các đạo luật và các văn bản pháp luật khác" [60, tr.4] Nội dung của định nghĩa này pháp chế có nội dung rộng Pháp chế là chế độ của đời sống xã hội bao hàm cả việc ban hành pháp luật và thực hiện pháp luật, song nếu có vi phạm pháp luật thì pháp chế có vai trò như thế nào? Và pháp luật nào để xử lý các vi phạm pháp luật ấy?

Một ý kiến khác của G.B Ataman Chúc, ông cho rằng "pháp chế là hệ thống các quy tắc, quy phạm phương tiện và các bảo đảm pháp lý tương ứng với chúng mà các cơ quan nhà nước thừa nhận đảm bảo thực hiện thực tế các đạo luật và các văn bản dưới luật [20, tr.310]

Ý kiến trên tác giả cũng cho rằng pháp chế bao gồm cả pháp luật, các bảo đảm pháp lý và bảo đảm pháp luật được thực hiện trong thực tế

Ở Việt Nam có các định nghĩa về pháp chế đáng chú ý sau đây:

- GS - TSKH Đào Trí Úc cho rằng: "pháp chế là sự hiện diện của một

hệ thống pháp luật cần và đủ để điều chỉnh các quan hệ xã hội, làm cơ sở cho

sự tồn tại một trật tự pháp luật và kỷ luật, là sự tuân thủ và thực hiện đầy đủ pháp luật trong tổ chức và hoạt động của Nhà nước, của các cơ quan, đơn vị

tổ chức và đối với công dân" [52, tr.680]

- Trong tài liệu học tập nghiên cứu môn lý luận chung về nhà nước pháp luật, Tập 1, được Bản lý luận chính trị, định nghĩa: "pháp chế XHCN là chế độ thực hiện pháp luật nghiêm minh thống nhất và tự giác của các cơ quan nhà nước các tổ chức chính trị - xã hội, đơn vị kinh tế, lực lượng vũ trang, các cán bộ công chức nhà nước và mọi công dân" [26, tr.293]

"Pháp chế XHCN là một chế độ của đời sống chính trị xã hội, trong đó nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật, các cơ quan nhà nước, lực lượng vũ trang nhân dân, các tổ chức chính trị, các tổ chức chính trị - xã hội, các tổ chức xã hội - nghề nghiệp, các tổ chức xã hội, các đơn vị kinh tế và mỗi công dân đều phải tôn trọng và thực hiện Hiến pháp, pháp luật

Mọi vi phạm pháp luật đều bị xử lý theo pháp luật XHCN được quy định tại Điều 12 Hiến pháp năm 1992 Đồng tình với các khái niệm trên, theo tôi có thể hiểu pháp chế XHCN theo những nội dung cơ bản sau đây:

Thứ nhất: Pháp chế là chế độ của đời sống chính trị xã hội: pháp luật và

pháp chế là hai hiện tượng xã hội khác nhau, độc lập tương đối với nhau, nhưng có mối quan hệ mật thiết với nhau: pháp luật với tư cách là hệ thống quy phạm pháp luật là tiền đề, cơ sở của pháp chế Đây mới là khả năng là căn cứ tạo ra hiện tượng "sống, lao động, học tập theo Hiến pháp và pháp luật Pháp chế là pháp luật hành vi, có đời sống thực của pháp luật Nhận biết pháp luật trong hệ thống văn bản quy phạm pháp luật Nhận biết pháp chế là ở trong đời sống chính trị - xã hội Tức là hoạt động của nhà nước, của các tổ chức và của mọi công dân

Thứ hai: Nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật Nội dung này dường

như là "lẽ thường tình" và nó không phải là nội hàm của pháp chế Thực tế không phải như vậy Nhà nước phải quản lý xã hội chủ yếu bằng pháp luật, phải "pháp trị" mới là hiện tượng pháp chế Khác với nhà nước đức trị, văn trị, nhân trị, và các "quốc đạo"

Ở nước ta Đảng lãnh đạo nhà nước và xã hội bằng đường lối chủ trương Nhưng đường lối chủ trương ấy phải được thể chế hoá, cụ thể hoá bằng pháp luật Pháp luật là công cụ chủ yếu để quản lý nhà nước và xã hội Qua pháp luật mà tính công khai, minh bạch được thể hiện - điều kiện bảo đảm cho pháp luật "ngự trị" trong đời sống xã hội

Thứ ba: các chủ thể của quan hệ pháp luật như các cá nhân, các pháp

nhân, các hộ gia đình, tổ hợp tác được nhấn mạnh theo tính chất của chủ thể

là cơ quan nhà nước, các tổ chức Đảng, các đơn vị vũ trang nhân dân, các tổ chức chính trị xã hội, xã hội nghề nghiệp và xã hội thuần tuý cũng như các đơn vị kinh tế ở mọi thành phần kinh tế và công dân đều phải tôn trọng và thực hiện Hiến pháp và pháp luật Nội dung này là "trụ cột" "xương sống" là nội dung cơ bản nhất của pháp chế Tôn trọng là ý thức pháp luật, trình độ hiểu biết pháp luật nhất định tạo nên ý thức tự giác của sự thực hiện Thực hiện pháp luật phải bao hàm các dạng thực hiện pháp luật phải bao hàm các dạng thực hiện pháp luật như: tuân thủ pháp luật, chấp hành pháp luật, sử dụng đúng pháp luật, và áp dụng pháp luật: Các dạng thực hiện pháp luật này cấu thành chế độ thực hiện pháp luật Theo lý thuyết đây sẽ là chế độ pháp chế thống nhất đầy đủ

Thứ tư: Nội dung của pháp chế còn là "mọi vi phạm pháp luật đều bị xử

lý theo pháp luật Vi phạm pháp luật là một hiện tượng xã hội Nhưng pháp chế được thể hiện trong việc dùng pháp luật, căn cứ vào pháp luật, đối chiếu với pháp luật mà xử lý mọi hành vi xâm phạm đến an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội, xâm phạm đến lợi ích nhà nước, lợi ích tập thể, các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân Vi phạm pháp luật về dân sự, kỷ luật nhà nước về trật tự quản lý hành chính nhà nước và pháp luật hình sự bị xử lý nghiêm minh triệt để kịp thời nhằm loại bỏ chúng ra khỏi đời sống pháp luật

1.2.1 Khái niệm, đặc trưng của pháp chế xã hội chủ nghĩa trong tổ chức và hoạt động của Hải quan

1.2.1.1 Khái niệm pháp chế xã hội chủ nghĩa trong tổ chức và hoạt động của Hải quan

Pháp chế XHCN trong tổ chức và hoạt động hải quan là một bộ phận của pháp chế XHCN ở Việt Nam Bộ phận pháp chế này đòi hỏi trong quá

trình tổ chức và hoạt động Hải quan phải tuân thủ các nguyên tắc pháp chế XHCN Các chủ thể thuộc về tổ chức và hoạt động hải quan phải được thiết lập đúng nguyên tắc, thẩm quyền, hoạt động đúng chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn pháp luật trao theo đó: "cơ quan nhà nước chỉ được hoạt động trong khuôn khổ pháp luật cho phép", "công dân được làm những gì pháp luật không cấm" Việc thiết lập tổ chức hải quan và thực thi các quyền năng của hải quan phải đảm bảo tính khoa học, hợp lý, dân chủ, hiệu quả, tiết kiệm, phục vụ nhân dân

Từ đây, có thể hiểu pháp chế trong tổ chức và hoạt động hải quan như sau:

"Pháp chế trong tổ chức và hoạt động hải quan là một bộ phận pháp chế XHCN Trong đó các cơ quan hải quan được tổ chức và hoạt động trên cơ sở pháp luật Hải quan và các quy định khác của pháp luật có liên quan đến lĩnh vực hải quan

Các cơ quan nhà nước, các cơ quan hải quan, cán bộ, công chức hải quan, các đơn vị kinh tế, các tổ chức chính trị xã hội và mọi công dân Việt Nam và nước ngoài đều phải tôn trọng và thực hiện pháp luật trong hoạt động xuất nhập khẩu hàng hoá qua biên giới, trong thực hiện thuế quan

Mọi vi phạm pháp luật về tổ chức và hoạt động hải quan đều bị xử lý theo pháp luật"

Theo định nghĩa trên pháp chế XHCN trong tổ chức và hoạt động của Hải quan có ba nội dung cơ bản sau đây:

Thứ nhất, pháp luật được coi là công cụ chủ yếu để quản lý nhà nước

trong lĩnh vực Hải quan, các cơ quan Hải quan được tổ chức và hoạt động theo quy định của pháp luật

Thứ hai, các cơ quan nhà nước, lực lượng vũ trang nhân dân, các cơ

quan hải quan, cán bộ công chức hải quan, các đơn vị kinh tế và mọi công dân phải tôn trọng và thực hiện pháp luật về quản lý nhà nước về hải quan, về vận chuyển xuất nhập khẩu hàng hoá và thuế quan

Thứ ba, mọi vi phạm pháp luật trong tổ chức và hoạt động hải quan đều

bị xử lý theo pháp luật

1.2.1.2 Đặc trưng cơ bản của pháp chế xã hội chủ nghĩa trong tổ chức và hoạt động hải quan

Thứ nhất, pháp chế XHCN trong tổ chức và hoạt động của hải quan

Huế được quy định bởi Luật Hải quan và các quy phạm pháp luật khác

Pháp luật là tiền đề cơ sở của pháp chế nói chung Tổ chức hải quan Huế được quy định bằng pháp luật hải quan và các văn bản quy phạm pháp luật khác có liên quan Nhưng Luật Hải quan là cơ bản, chủ yếu Cơ quan hải quan là cơ quan quản lý hành chính nhà nước nhưng là cơ quan quản lý hành chính đặc biệt Chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn thể hiện lĩnh vực hoạt động đặc thù: quản lý kiểm soát xuất nhập khẩu hàng hoá qua biên giới, thu thuế xuất nhập khẩu, và còn là lực lượng phòng và đấu tranh với các tội vận chuyển trái phép, buôn lậu hàng hoá, trốn thuế hải quan Chính nội dung của pháp luật hải quan và các điều ước quốc tế mà nước ta ký kết

và tham gia quy định đặc điểm của pháp chế XHCN về tổ chức hoạt động của Hải quan Đặc trưng này cho thấy tính quy định của pháp luật về pháp chế và là cơ sở để đối chiếu đánh giá thực trạng pháp chế XHCN trong tổ chức, hoạt động của ngành hải quan trong đời sống thực tiễn

Thứ hai, pháp chế XHCN trong tổ chức hoạt động của ngành Hải quan

được thể hiện ở hành vi pháp lý (hành động hay không hành động) phù hợp với pháp luật của các đơn vị trực thuộc, của các đơn vị kinh tế, các tổ chức và công dân trong lĩnh vực hải quan trên địa bàn hoạt động Hải quan

Pháp luật là hiện tượng pháp lý ở trạng thái tĩnh Còn pháp chế là đời sống pháp luật ở trạng thái động Trạng thái động hay còn gọi là pháp luật hành vi Pháp chế trong tổ chức hoạt động hải quan là hành vi hoạt động của các cơ quan, tổ chức, công dân tham gia hoạt động trong lĩnh vực hải

quan (vận chuyển xuất nhập khẩu hàng hoá và thực hiện nghĩa vụ thuế quan) Các chủ thể tham gia các quan hệ pháp luật trong lĩnh vực hải quan thực hiện các quyền và nghĩa vụ pháp lý của chủ thể phù hợp với pháp luật

- Nhóm các quan hệ với đơn vị, cá nhân vận chuyển hành lý, hàng hoá qua biên giới với các chủ hàng hoá thực hiện xuất khẩu, nhập khẩu hàng hoá Thông qua thủ tục thông quan, qua kiểm tra giám sát (tiền kiểm và hậu kiểm)

Áp dụng pháp luật của hải quan trong xử lý hoạt động vận chuyển trái phép, buôn lậu, áp thuế và chống trốn thuế

Trong các quan hệ pháp luật kể trên các chủ thể là cơ quan nhà nước nói chung, hệ thống Hải quan Huế nói riêng, các tổ chức và công dân đều phải tuân thủ chấp hành và áp dụng đúng pháp luật

Thứ ba, pháp chế XHCN trong tổ chức hoạt động hải quan Huế là

phương thức bảo vệ, bảo đảm lợi ích nhà nước quyền và lợi ích hợp pháp của các đơn vị kinh tế và mọi công dân trong lĩnh vực hải quan

Quản lý nhà nước về hải quan và quản lý hải quan bằng pháp luật - từ

đó pháp chế XHCN được hình thành Nhưng pháp luật và pháp chế không làm ra của cải vật chất, không trực tiếp tạo ra "dân giầu nước mạnh" Nhưng pháp chế là phương thức (bao gồm các phương pháp, biện pháp pháp lý) để

bảo vệ lợi ích nhà nước Đó là nguồn thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu, thuế GTGT, thuế TTĐB, thuế môi trường thu được Lợi ích nhà nước nói rộng ra còn là an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội ở các cửa khẩu biên giới, đất liền, đường biển và đường hàng không

Pháp chế còn là phương pháp bảo vệ quyền, lợi ích kinh tế của các nhà đầu tư kinh doanh ở mọi thành phần kinh tế và công dân

Pháp chế XHCN là phương pháp đặc trưng tạo ra sự thông thoáng, thuận tiện trong giao lưu quốc tế, xuất nhập khẩu hàng hoá do việc thực hiện cải cách thủ tục hành chính tạo ra và sự bình đẳng của mọi người trong kinh doanh xuất nhập khẩu, trong thực hiện nghĩa vụ về thuế

Thứ tư, pháp chế XHCN trong tổ chức hoạt động hải quan là phương

thức xây dựng lực lượng hải quan trong sạch, vững mạnh, chống mọi vi phạm pháp luật của cán bộ công chức hải quan

Hải quan là người nhân danh nhà nước, thực hiện quyền lực nhà nước trong "kiểm soát" ngoại thương, người "canh đóng, mở cửa biên giới" Họ cũng

là con người nên về mặt chủ quan họ có thể lợi dụng vị trí, nhiệm vụ, quyền hạn

để buôn lậu, tham nhũng và các tiêu cực khác Mặt khách quan họ dễ bị mua chuộc, lôi kéo của những người tham gia hoạt động xuất nhập khẩu hàng hoá

Phương thức phòng chống các tiêu cực chủ yếu nhất, vững chắc nhất và

xử lý theo pháp luật Tức là truy cứu trách nhiệm pháp lý phải dựa trên những căn cứ pháp luật và áp dụng các chế tài pháp lý về kỷ luật nhà nước và kỷ luật vật chất, chế tài hành chính và truy cứu trách nhiệm hình sự

Thứ năm, pháp chế XHCN trong tổ chức hoạt động hải quan là phương

pháp phòng chống tội phạm vận chuyển trái phép, buôn lậu và trốn thuế và các tội phạm khác xảy ra trên biên giới

Duy trì pháp luật trên biên giới, thiết lập pháp chế XHCN trong hoạt động là một biện pháp phòng ngừa tội phạm rất hữu hiệu Tuy nhiên, hoạt

động kinh tế thị trường trong thời buổi hội nhập quốc tế sâu rộng, hàng hoá qua biên giới ngày càng tăng về nhịp độ lưu thông và gia tăng về giá trị hàng hoá Hiện tượng tội phạm nảy sinh nhiều hơn và tập trung hơn ở khu vực biên giới đặc biệt là ở các cửa khẩu Vì vậy, pháp chế không chỉ là tạo điều kiện cho vận chuyển lưu thông hàng hoá xuất nhập khẩu thuận tiện, mà pháp chế còn là phương pháp đấu tranh phòng, chống tội phạm

Chương 2

THỰC TRẠNG PHÁP CHẾ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA TRONG TỔ CHỨC

VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA HẢI QUAN VIỆT NAM, THỰC TIỄN

Ở THỪA THIÊN HUẾ

2.1 KHÁI QUÁT VỀ TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA HẢI

QUAN HUẾ TỪ 1990 ĐẾN NAY

2.1.1 Khái quát về tổ chức hải quan Huế

2.1.1.1 Giai đoạn từ 1990 đến 2001

Đây là thời kỳ mà mọi hoạt động quản lý nhà nước về hải quan và tổ chức bộ máy của ngành Hải quan chủ yếu được điều chỉnh bằng Pháp lệnh Hải quan Những quy định của Pháp lệnh Hải quan thể hiện sự kế thừa có chọn lọc, đánh giá sự tiến bộ, bước phát triển mới của ngành Hải quan, cũng như xác định rõ hơn vị trí, vai trò, chức năng, nhiệm vụ, trọng trách trong công cuộc xây dựng nền kinh tế thị trường nhiều thành phần, mở cửa, hội nhập kinh tế quốc tế theo chủ trương của Đảng và Nhà nước Chức năng, nhiệm vụ của Hải quan được xác định rõ ràng là công cụ của Đảng và Nhà nước lập ra, duy trì nhằm phục vụ cho hoạt động kinh tế đối ngoại, và Hải quan không sản xuất, không kinh doanh nên không phải là một cơ quan kinh tế; nên được xác định rõ

là cơ quan quản lý nhà nước về lĩnh vực hải quan, thực hiện quyền kiểm tra hải quan mọi hoạt động xuất nhập khẩu, hoạt động kinh tế đối ngoại và chống buôn lậu Hải quan Huế, sau khi tách ra khỏi Hải quan Bình Trị Thiên, một mặt đảm bảo được sự lãnh đạo, chỉ đạo trực tiếp của Tổng cục Hải quan, hạn chế được các khâu trung gian xa rời thực tế, chồng chéo, dễ gây phiền hà, ách tắc

và đã tạo thuận lợi cho xuất khẩu, nhập khẩu

- Nguyên tắc tổ chức và hoạt động tập trung, thống nhất của Hải quan tiếp tục được kế thừa Nghị định 139/HĐBT và phát triển trở thành một lực

lượng chuyên nghiệp hóa; khẳng định quyền kiểm tra nhà nước về hải quan Các chiêm vụ cơ bản của Hải quan, mối quan hệ phối hợp giữa Hải quan với các ngành, với chính quyền địa phương trong việc thực hiện quản lý nhà nước

về hải quan; mối quan hệ gắn bó với nhân dân chịu sự giám sát của nhân dân, đã trở thành một nguyên tắc trụ cột, thể hiện bản chất thống nhất, dân chủ xuyên suốt trong hoạt động quản lý nhà nước về hải quan

- Hệ thống Hải quan Huế vẫn được kế thừa và phân thành 2 cấp, trong

đó Hải quan Huế là cấp cao nhất trực thuộc Tổng cục Hải quan, quản lý điều hành các Chi cục Hải quan cửa khẩu tập trung thống nhất về mọi mặt Hải quan Huế trở thành lực lượng chuyên nghiệp thực hiện chức năng kiểm tra, giám sát có hiệu quả các hoạt động xuất nhập khẩu qua biên giới, góp phần bảo hộ sản xuất trong nước, bảo vệ lợi ích kinh tế quốc gia trong quá trình

mở cửa, hội nhập Nhiệm vụ, quyền hạn được quy định gắn liền với yêu cầu thực hiện nhiệm vụ trong từng trường hợp cụ thể, chấp hành nghiêm túc, góp phần vào việc đấu tranh, ngăn chặn vi phạm pháp luật hải quan, phát hiện và ngăn ngừa tội phạm Ngoài ra, hiệu quả phối hợp với các ngành chức năng, với Uỷ ban nhân dân trong hoạt động kiểm soát chống buôn lậu qua biên giới được nâng cao

- Quản lý nhà nước về lĩnh vực hải quan giai đoạn này được thực hiện bằng nhiều văn bản pháp luật có cấp độ pháp lý khác nhau, như: luật, pháp lệnh, nghị định, quyết định, chỉ thị, thông tư, thậm chí cả bằng văn bản hành chính Qua 10 năm kiểm nghiệm, cho thấy: các quy định của pháp luật về quản lý nhà nước lĩnh vực hải quan đã được thực hiện thống nhất trên cả nước; góp phần không nhỏ vào trật tự quản lý kinh tế đối ngoại, mở rộng sự hợp tác và giao lưu quốc tế, chống buôn lậu và gian lận thương mại có hiệu quả; kết quả thực hiện nhiệm vụ năm sau hoàn thành cao hơn năm trước Song, cũng phải thấy rằng, đây là thời kỳ nở rộ" văn bản quản lý nhà nước về

lĩnh vực hải quan Một mặt, nó tạo ra cơ sở pháp lý để từ đó ngành Hải quan tiến hành các hoạt động quản lý nhà nước theo thẩm quyền, mặt khác, nó cũng là một trong những nguyên nhân gây ra nhiều khó khăn, phức tạp, thậm chí hạn chế thẩm quyền của hải quan trong quá trình áp dụng pháp luật hoặc nhiều trường hợp dẫn đến lạm dụng quyền hạn, vượt quyền, vi phạm pháp luật, do không nắm rõ, hiểu biết hết về các quy định của luật pháp Bởi vì, giai đoạn này, hệ thống pháp luật về lĩnh vực hải quan được ban hành "ồ ạt", "bội thu văn bản pháp luật", "bội bề đầu mối quản lý chuyên ngành", nội dung chính sách, pháp luật bị lợi ích cục bộ ngành, lợi ích địa phương chi phối, níu kéo làm phát sinh sự trùng lắp, mâu thuẫn, "trăm mối tơ vò", "trăm dâu đổ lên đầu" Hải quan và các tổ chức, cá nhân xuất nhập khẩu, xuất nhập cảnh

Bên cạnh đó, Pháp lệnh hải quan chưa xác định được đầy đủ phạm vi điều chỉnh, đối tượng áp dụng, do đó, trong quá trình cụ thể hoá thi hành Pháp lệnh đã phát sinh những khó khăn, dẫn tới những chồng chéo, ách tắc tại địa bàn hoạt động hải quan; đồng thời việc phối hợp giữa Hải quan Huế với chính quyền địa phương, một số ngành chức năng khác tại địa bàn hoạt động chưa đạt được hiệu quả thiết thực như mong muốn

- Chức năng, nhiệm vụ của hệ thống Hải quan trong Pháp lệnh Hải quan chưa thể hiện được một cách rành mạch, thậm chí chưa nhất quán Nhiệm vụ, quyền hạn của hải quan, của nhân viên Hải quan chưa được quy định cụ thể và chưa gắn với chức trách một cách đầy đủ Hoạt động thủ tục xuất - nhập khẩu hàng hoá của Cục hải quan Huế phải thực hiện một phần không nhỏ nhiệm vụ của mình ở ngoài địa giới hành chính một tỉnh Thừa Thiên Huế Vì vậy, mô hình Hải quan với nhiệm vụ, quyền hạn quản lý theo địa giới hành chính thuần túy một tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương đã bất cập, không còn phù hợp thực tiễn

+ Thu thuế hàng hoá xuất - nhập khẩu là một trong bốn nhiệm vụ cơ

bản của ngành Hải quan, nhưng tại Pháp lệnh đã không quy định quyền hạn, nghĩa vụ thực hiện nhiệm vụ này Song, ở các luật thuế hàng hoá xuất - nhập khẩu và các nghị định chi tiết thi hành đều khẳng định: ngành Hải quan có trách nhiệm tổ chức việc kiểm tra, thu thuế, xử lý vi phạm theo quy định của pháp luật thuế

+ Thực tiễn cho thấy, tình trạng gian lận, trốn thuế xảy ra khá nhiều

và vi phạm pháp luật hải quan xảy ra khá phổ biến, nhưng Pháp lệnh Hải quan, cũng như các đạo luật khác chưa có quy định về thẩm quyền của Hải quan, cũng như các biện pháp được áp dụng để kiểm tra sau thông quan, trong khi đó, pháp luật thuế đã quy định thời gian chịu trách nhiệm của người nộp thuế là 5 năm

+ Pháp lệnh Hải quan quy định thống kê nhà nước về hải quan là một nhiệm vụ, tuy nhiên, quyền hạn, trách nhiệm của Hải quan để thực hiện nhiệm

vụ này chưa được quy định cụ thể, nên đã có những chồng chéo với nhiệm vụ, quyền hạn của Bộ Thương mại, Tổng cục Thống kê

+ Thẩm quyền của Hải quan trong kiểm tra, kiểm soát, ngăn chặn xử lý

vi phạm quyền sở hữu trí tuệ đối với hàng hoá nhập khẩu chưa được quy định Trong khi đó, các Hiệp định thương mại song phương hoặc đa phương đòi hỏi Hải quan phải tổ chức thực thi bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ tại biên giới

2.1.1.2 Giai đoạn từ 2001 đến nay

- Trải qua quá trình phát triển, gắn liền với quá trình mở cửa, hội nhập kinh tế quốc tế của đất nước, Luật Hải quan đã thể chế hoá đường lối chủ trương của Đảng, cụ thể hoá nguyên tắc quản lý kinh tế đối ngoại tại Hiến pháp 1992, kế thừa truyền thống lập pháp trong nước và kinh nghiệm quốc tế;

đã đáp ứng được yêu cầu cải cách nền hành chính nói chung, cải cách hành chính ngành Hải quan nói riêng, đồng thời khẳng định: quản lý nhà nước về lĩnh vực hải quan đã "tương đối" được luật hoá ở hầu hết các phương diện;

- Luật Hải quan đã tạo cơ sở pháp lý để củng cố Hải quan Huế tổ chức

và hoạt động theo nguyên tắc tập trung, thống nhất, phù hợp với tính chất và đặc điểm của hoạt động hải quan hiện đại; so với hệ thống pháp luật trước đây, nhiệm vụ, quyền hạn, trách nhiệm đã được quy định tương đối đầy đủ, đồng bộ, cơ chế thực hiện đã bước đầu hình thành và cơ bản đã phù hợp với thông lệ của Hải quan trên thế giới Chủ trương, định hướng xây dựng lực lượng Hải quan hiện đại, chuyên nghiệp đã dần được đưa vào thực tiễn, trở thành mục tiêu, và mục đích của từng thời đoạn cụ thể

- Mối quan hệ phối hợp giữa ngành Hải quan với các ngành chức năng khác tiếp tục được củng cố, tăng cường ở một tầm, vị thế mới, như: ký kết lại quy chế phối hợp mới giữa ngành Hải quan với Bộ đội Biên phòng, ngành Hải quan với Cảnh sát kinh tế

- Ngoài ra, thực tiễn cũng đã chỉ ra rằng: hơn 10 năm qua, Hải quan Huế trong vai trò thực thi quản lý nhà nước lĩnh vực hải quan, tuy có nhiều bỡ ngỡ, lúng túng ban đầu, song cũng đã cho thấy những ưu điểm của cơ chế này, đó là: hệ thống văn bản pháp quy ban hành để quản lý hải quan so với trước đây đã giảm đáng kể nhất là việc áp dụng công văn chỉ đạo hành chính; nội dung có tính ổn định hơn, có định hướng thực quyền rõ ràng, cụ thể hơn Nhiệm vụ chỉ tiêu mà Nhà nước giao cho Hải quan Huế về thuế đều hoàn thành vượt mức; công tác phối hợp giữa ngành Hải quan với các ngành khác được thực hiện nghiêm túc, có hiệu quả hơn Việc bổ nhiệm cán bộ công chức lãnh đạo có thời hạn bước đầu đã được thực hiện, đồng thời với việc luân chuyển, sắp xếp, bố trí lại cán bộ, công chức phù hợp với trình độ, chuyên môn đã được chú trọng, dần hình thành và đi vào nề nếp

Hiện nay, địa vị pháp lý, thẩm quyền của Hải quan Huế mặc dù đã được quy định trong hệ thống pháp luật hải quan, được thực tiễn cuộc sống kiểm nghiệm với những ưu điểm có được, song, cũng từ đó đã bộc lộ cho

thấy: không ít những khiếm khuyết, bất cập, mâu thuẫn giữa quy định của Luật Hải quan và các văn bản pháp luật khác về vị trí, chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của Hải quan Huế trên thực tiễn pháp lý cần phải tiến hành những giải pháp thích hợp để kịp thời khắc phục những tồn tại, hạn chế này trong giai đoạn mới

- Một là: một số quy định của các luật, pháp lệnh khác đã chồng chéo,

mâu thuẫn với quy định của Luật Hải quan, dẫn tới tình trạng làm hạn chế hoặc vô hiệu hoá quá trình thực thi thẩm quyền quản lý nhà nước của Hải quan Huế và Hải quan các cấp, nhất là của các đơn vị hải quan địa phương trên địa bàn hoạt động hoặc lĩnh vực quản lý chuyên ngành Cụ thể là:

- Theo điểm c khoản 1 Điều 13 Nghị định số 107/2002/NĐ-CP ngày 23-12-2002 của Chính phủ Quy định phạm vi địa bàn hoạt động hải quan; quan hệ phối hợp trong phòng, chống buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hoá qua biên giới và các hành vi khác vi phạm pháp luật hải quan thì: "Hàng năm, cơ quan Hải quan các cấp xác định mục tiêu, kế hoạch, chương trình công tác phòng, chống buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới

và các hành vi khác vi phạm pháp luật hải quan; đồng thời báo cáo Thủ trưởng cơ quan Hải quan cấp trên định kỳ hàng tháng, quý, năm Cục trưởng Cục Hải quan địa phương phải báo cáo Chủ tịch Uỷ ban nhân dân địa phương

về kết quả thực hiện " Việc quy định Cục trưởng Hải quan địa phương phải báo cáo Chủ tịch Uỷ ban nhân dân địa phương là trái với nguyên tắc "tập trung thống nhất" quy định tại Điều 12 Luật hải quan

- Hai là: mối quan hệ phối hợp giữa Hải quan Huế với Tổng cục Hải

quan "đã từng bước đi vào nề nếp, thông suốt, kịp thời và hiệu quả" Bên cạnh những điểm mạnh đó, vẫn còn tồn đọng không ít những bất cập, khiếm khuyết, và những "rào cản" trong các mối quan hệ phối hợp này, như: việc trình ký, xin ý kiến và trả lời ý kiến chỉ đạo do Hải quan Huế thỉnh thị Tổng

cục Hải quan còn tình trạng chậm tiến độ, không kịp thời; mặc dù Hải quan Huế đã được phân cấp giải quyết các vụ việc thuộc chức năng, nhiệm vụ chuyên môn, song, còn rất nhiều vấn đề Hải quan Huế thường xuyên phải báo cáo Tổng cục dẫn đến ùn tắc; và tồn tại tình trạng vụ việc cần phải xử lý gấp

để đảm bảo về thời hạn, nhưng không được chỉ đạo kịp thời, do vậy, tiến độ thực hiện đã bị chậm lại Tuy đã được phân công, phân cấp, song, trên thực

tế để giải quyết vụ việc lại thường phải "lấy" kiến của nhiều cơ quan tham mưu, dẫn đến tình trạng lòng vòng, không thống nhất hoặc không "quyết đoán" được biện pháp giải quyết cuối cùng hoặc được quyết định nhưng không xuất phát từ thực tế vụ việc, không bám sát vào pháp luật thực định Mặt khác, có những đề án, dự án lớn đơn vị chức năng của Tổng cục tổ chức lấy ý kiến của Hải quan địa phương, nhưng yêu cầu thời hạn trả lời quá gấp, dẫn đến tình trạng không có đủ thời gian để xem xét, đánh giá một cách tỉ

là giai đoạn có nhiều sự kiện quan trọng, một mặt, Nhà nước tiếp tục đề cao, khẳng định quyền hạn của Hải quan trong các hoạt động kinh tế đối ngoại, đồng thời, cũng chỉ ra những thách thức đối trong việc thực thi, gánh vác những nhiệm vụ trọng trách mà Đảng và Nhà nước giao trong giai đoạn này

* Về thủ tục hải quan

Pháp lệnh Hải quan đã qui định cụ thể nội dung, điều kiện làm thủ tục hải quan, thể hiện sự tiến bộ trong xây dựng các văn bản pháp luật Hải quan;

các quyền và nghĩa vụ của các chủ thể đã được công khai hóa, họ biết phải làm gì và không phải làm gì khi tới các đơn vị Hải quan làm thủ tục; chủ sở hữu của hàng hóa, vật phẩm thường xuyên làm thủ tục Cũng đã hiểu được khi nào hàng hóa được xuất khẩu, khi nào thì được nhập khẩu vào lưu thông trong nội địa Bốn năm qua, ngành Hải quan đã áp dụng nhiều biện pháp nhằm đơn giản hóa, thống nhất hóa qui trình làm thủ tục hải quan, từ việc cải tiến nội dung tờ khai, tính thuế khai báo, tiếp nhận tờ khai kiểm tra hàng hóa, phân luồng cho hành khách xuất nhập cảnh Việc hiện đại hóa từng bước quy trình làm thủ tục hải quan được thực hiện sẽ đưa lại lợi ích nhiều mặt

Công khai hóa thủ tục hải quan là điều kiện để quản lý và phục vụ, phù hợp với yêu cầu dân chủ, đổi mới Tuy nhiên, việc lưu thông hàng hóa nhập khẩu hợp pháp thuận lợi, ngăn chặn việc tiêu thụ hàng lậu trong thị trường nội địa, cần phải có những biện pháp quản lý chặt chẽ với từng đối tượng sau khi

đã hoàn thành thành thủ tục hải quan

Nghị định 171/HĐBT ngày 27/5/1991 về thủ tục hải quan và lệ phí hải quan đã qui định các điều kiện và nguyên tắc chung về thủ tục hải quan là:

- Đối tượng chịu sự kiểm tra giám sát hải quan "khi qua lại biên giới Việt Nam" phải làm thủ tục hải quan (Điều 1) Điều kiện được xuất nhập khẩu với các đối tượng trên là: Phải có đủ hồ sơ hải quan (Điều 3) Điều kiện tiên quyết trong hồ sơ hải quan là phải có giấy phép (Điều 2)

- Địa điểm kiểm tra hải quan: Khi nhập khẩu làm thủ tục hải quan tại cửa khẩu nhập đầu tiên; Khi xuất khẩu làm thủ tục hải quan tại cửa khẩu cuối cùng Riêng hàng "kinh doanh xuất nhập khẩu" có thể làm thủ tục hải quan tại nơi nào chủ hàng thấy thuận lợi nhất Nếu có yêu cầu của chủ hàng hóa, hành

lý, chủ phương tiện vận tải và được Hải quan chấp nhận thì việc kiểm tra hải quan được tiến hành tại địa điểm khác trong nội địa (khoản 3 Điều 2)

Nghị định 171 còn qui định thời gian cho các đối tượng chịu sự kiểm tra, giám sát hải quan phải thực hiện các nghĩa vụ như sau:

- Hàng nhập khẩu chậm nhất sau 30 ngày, kể từ khi hàng tới cửa khẩu nhập phải nộp tờ khai hải quan và các giấy tờ cần thiết khác

- Đối với phương tiện nhập khẩu thì sau 24 giờ trước khi xuất cảnh, người chỉ huy hoặc người điều khiển phương tiện cũng phải nộp tờ khai và các giấy tờ thuộc hồ sơ hải quan (khoản 1 Điều 3)

- Thời điểm đối tượng kiểm tra hải quan bắt đầu chịu sự kiểm tra, giám sát hải quan được tính từ thời điểm tiếp nhận hồ sơ hải quan (khoản 2 Điều 3)

- Nghĩa vụ nộp thuế và lệ phí của chủ hàng (khoản 1 Điều 5)

- Những nguyên tắc về giám sát hải quan khi làm thủ tục bao gồm:

- Giám sát việc xếp dỡ, vận chuyển, bảo quản tại kho và các phương tiện vận chuyển

- Giám sát hàng hóa ( ) đã làm thủ tục hải quan nhưng chưa thực xuất;

- Giám sát hàng hóa ( ) nhập khẩu chưa hoàn thành thủ tục hải quan Những nguyên tắc trên thể hiện được tính liên quan của một quá trình không thể chia cắt; khâu này là tiền đề cho khâu kia, kiểm tra lại khâu kia, đảm bảo khi ra quyết định giải phóng hàng, phương tiện đúng đắn kịp thời Những qui định trên ở chừng mực nhất định đã tạo điều kiện thúc đẩy các hoạt động kinh doanh xuất nhập khẩu, phục vụ sản xuất, lưu thông, hạn chế được phiền hà, ách tắc Nhưng các nguyên tắc trên chưa đủ đảm bảo sự quản

lý khi thực hiện thủ tục một cách chặt chẽ

Việc qui định sau 30 ngày, kể từ ngày hàng nhập tới cửa khẩu là thời điểm cuối cùng phải nộp tờ khai hải quan, không hợp lý Tình trạng lợi dụng qui định này khá phổ biến: nhiều lô hàng nhập khẩu vào rồi mới đi xin phép; trường hợp không chạy được giấy phép thì đổ lỗi cho cho người gửi không thực hiện đúng hợp đồng, do hợp đồng đã được điều chỉnh v.v để trốn tránh

trách nhiệm pháp lý Các trường hợp này thường không có điều kiện kiểm tra

để xác định lỗi vi phạm với người nước ngoài Nếu tính từ thời điểm hàng nhập khẩu đến hết thời hạn được nợ thuế, kéo dài tới 60 ngày Việc không phải nộp thuế trong vòng 60 ngày với những lô hàng có giá trị hàng chục tỉ đồng đã gây thất thu không nhỏ cho Nhà nước

Quy định đối tượng chịu sự kiểm tra, giám sát hải quan khi qua biên giới Việt Nam" mới phải làm thủ tục hải quan (Điều 1 nghị định 171), không phù hợp với yêu cầu quản lý của Hải quan hiện nay; qui định đó dẫn tới việc tách rời giữa yêu cầu quản lý biên giới và nội địa

Việc xác định địa điểm kiểm tra hải quan ngoài khu vực cửa khẩu là phù hợp với yêu cầu phục vụ sản xuất và lưu thông, nhất là các cơ sở sản xuất hàng xuất khẩu, các xí nghiệp hên doanh đầu tư qui định này cũng cần thiết, khi cơ sở hạ tầng, phương tiện chưa đủ điều kiện làm thủ tục để giải phóng hàng nhanh tại cửa khẩu Nhưng để đảm bảo việc kiểm tra, giám sát được chặt chẽ, không có sơ hở, không gây phiền hà, những biện pháp quản lý được

cụ thể hóa từ khâu tiếp nhận, bàn giao tới khâu kết thúc hợp đồng

Mặt khác, Pháp lệnh Hải quan và các văn bản cụ thể hóa Pháp lệnh Hải quan chưa qui định rõ các điều kiện giải phóng hàng hóa và trách nhiệm của người quyết định giải phóng hàng hóa dẫn đến thất thu thuế, trốn lậu thuế Qui trình kiểm tra, làm thủ tục một lô hàng xuất nhập khẩu mâu thuẫn thiếu tính liên tục, chặt chẽ từ kiểm tra hồ sơ hải quan, kiểm tra hàng hóa, tính thuế, thông báo thuế, làm các nghĩa vụ, ra quyết định giải phóng hàng Những lô hàng lớn, nhiều chi tiết phức tạp, không thực hiện được theo qui trình trên vì Luật thuế xuất khẩu thuế nhập khẩu qui định sau 8 giờ đăng ký tờ khai đã phải thông báo thuế Qui định này không phù hợp, cần phải được sửa đổi

Các qui định về thủ tục hải quan với từng đối tượng, nhất là qui định bộ

hồ sơ hải quan mà chủ thể chỉ phải nộp hoặc xuất trình, là điều kiện thuận lợi

cho người tới làm thủ tục hải quan, mặt khác tránh được một phần sự phiền

hà, cửa quyền của cơ quan quản lý

Tuy nhiên, chính sách mặt hàng từ 1990-2001 luôn có sự thay đổi Cơ chế quản lý mới với sự xuất hiện nhiều thành phần kinh tế bình đẳng với nhau, đòi hỏi phải có phương thức quản lý phù hợp, vừa quản lý được chặt chẽ, vừa thúc đẩy được sản xuất lưu thông Bộ hồ sơ hải quan phải vừa đủ để xác định được tính hợp pháp của chủ hàng, nhưng không phiền hà, chậm trễ Đối với hàng kinh doanh xuất nhập khẩu, nộp bản sao hợp đồng hợp lệ, phản ánh nhiều yếu tố để xem xét tính hợp pháp của một lô hàng xuất nhập khẩu Các hình thức quản lý của Hải quan thông qua việc làm thủ tục tại các khu chế xuất, kho ngoại quan sẽ phát triển, cần phải được bổ sung các qui định

về thủ tục hải quan theo hướng:

- Xác định rõ nghĩa vụ của mỗi bên;

- Xác định thời điểm và phạm vi quản lý hợp lý;

- Xác định trách nhiệm pháp lý với các quyết định giải phóng hàng;

- Xác định thời gian chủ hàng phải đến làm thủ tục;

- Các chế tài cần thiết đối với những chủ hàng tìm cách kéo dài thời gian hoặc không tới làm thủ tục

* Kiểm tra, giám sát hải quan

Hàng hóa, phương tiện vận tải là đối tượng kiểm tra, giám sát hải quan thường trực tiếp hoặc gián tiếp liên quan đến các yếu tố nước ngoài Vì vậy việc qui định cụ thể, công khai hóa các yêu cầu quản lý là hết sức quan trọng; nó cũng có ý nghĩa hạn chế các vi phạm hải quan và nâng cao chất lượng quản lý, xây dựng ý thức pháp luật nói chung

Nội dung các qui định của Pháp lệnh Hải quan và các văn bản hướng dẫn thi hành Pháp lệnh về chế độ kiểm tra, giám sát hải quan xác định:

- Đối tượng kiểm tra hải quan khi làm thủ tục hải quan phải chịu sự kiểm tra hải quan;

- Đối tượng đã nhập nhưng chưa hoàn thành thủ tục hải quan hoặc đã hoàn thành thủ tục hải quan nhưng chưa thực xuất phải chịu sự giám sát hải quan;

- Thời gian kiểm tra hải quan được tính từ thời điểm hải quan tiếp nhận đối tượng kiểm tra, giám sát nhập cho tới khi hoàn thành thủ tục hải quan;

Những nguyên tắc kiểm tra gồm:

- Kiểm tra với sự có mặt của chủ hàng hoặc người đại diện hợp pháp;

- Vì lí do an ninh, vệ sinh môi trường, có quyền kiểm tra ngay hàng hóa, hành lý vắng chủ với sự có mặt của đại diện cơ quan vận tải

- Kiểm tra giám sát hải quan là một hoạt động điển hình của hải quan Các đơn vị Hải quan đã nắm vững nội dung, các bước của quy trình kiểm tra, giám sát với từng đối tượng, trong từng trường hợp cụ thể, để thực hiện tư tưởng chủ đạo quản lý tốt, đồng thời phục vụ tốt và thông qua kiểm tra, giám sát, kịp thời phát hiện, để yêu cầu các chủ thể thực hiện đúng pháp luật Đồng thời, chính thông qua, việc kiểm tra, giám sát kịp thời kiến nghị sửa đổi, bổ sung nhiều chính sách, quy định cho phù hợp với sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước Nhưng các quy định trên chưa chặt chẽ Nếu chỉ khi làm thủ tục hải quan mới chịu sự kiểm tra hải quan thì những hàng xuất nhập khẩu vận chuyển trong khu vực kiểm soát hải quan; hàng hóa đang trong quá trình gia công chế biến; sản xuất hàng xuất khẩu; hàng hóa đưa vào góp vốn của các xí nghiệp đầu tư; hàng tạm nhập của các đối tượng ưu đãi miễn trừ sẽ quản lý như thế nào Tuy một số lĩnh vực trên đã có những quy định quản lý riêng, nhưng đã thiếu tính hệ thống, đồng bộ của pháp luật

Thực tế, những vi phạm thường có đối với những đối tượng sau đây: Hàng hóa núp dưới dạng góp vốn vào liên doanh, nhưng tìm cách bán ra để trốn thuế; hàng gia công xuất khẩu tìm cách bán ra thị trường nội địa; hàng tạm nhập, tái xuất của các đối tượng ưu đãi miễn trừ ngoại giao tiêu thụ trái phép; hàng nhập khẩu từ dạng linh kiện này trong giấy phép

chuyển thành dạng linh kiện khác; hàng khai không đúng với giá mua hoặc giá bán; hàng có thuế suất cao lại chuyển thành hàng có thuế suất thấp, ở những mặt hàng trong một nhóm hàng có lĩnh vực tương tự Những hình thức vi phạm trên đang có xu hướng phát triển, cần thiết phải có những quy định phù hợp để quản lý

Ví dụ: Tập đoàn Alcan có trụ sở chính đóng tại Úc và tại Việt Nam thành lập Công ty TNHH Alcan Việt Nam trực thuộc Alcan Úc đóng tại khu Kinh tế Chân Mây - Lăng Cô TT – Huế Tập đoàn Alcan là một tập đoàn lớn

có chi nhánh tại 50 nước trên thế giới với ngành nghề chủ yếu là khai thác các loại quặng và tinh chế quặng Với nhiều công ty con, mỗi công ty chịu trách nhiệm sản xuất một mã hàng riêng Đối với công ty Alcan VN được thành lập tại khu kinh tế Chân Mây – Lăng cô chủ yếu là lắp đặc các cấu kiện được sản xuất và gia công với điều kiện thuận lợi Tất cả các thiết bị dùng để lắp ráp các cấu kiện này được sản xuất và gia công tại một cảng ở Thái Lan, nhưng do điều kiện biến động về chính trị ở Thái Lan nên công ty Alcan mới chuyển hoạt động tại Việt Nam Mục đích thành lập ở Việt Nam cũng chỉ để tiếp tục thực hiện gia công các cấu kiện hoàn chỉnh, thời gian thực hiện chỉ trong vòng chín tháng từ tháng 03/2006 đến 12/2006 Sau đó nếu công ty Alcan mẹ có các hợp đồng gia công khác thì tiếp tục thực hiện Để thực hiện gia công lắp dựng các cấu kiện này công ty Alcan VN phải làm thủ tục hải quan để nhập các cấu kiện rời, các nguyên vật liệu, vật tư, trang thiết bị văn phòng… phục vụ cho việc gia công này Bởi đây là hợp đồng gia công trọn gói nên khi kết thúc hợp đồng gia công công ty sẽ thanh lý tất cả các tài sản có liên quan, kể cả trang thiết bị văn phòng Trong quá trình thực hiện công ty có hành vi nhập khẩu sai quy định của Nhà nước và hành vi lập, khai không đúng nội dung hồ sơ thanh khoản dẫn đến thất thoát nguồn thu ngân sách của Nhà nước Tại hợp đồng gia công số: 01/AGD-VN, cán bộ đăng ký tiếp nhận và làm thủ tục Hải quan đối với loại