Giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự của tòa án-qua thực tiễn tỉnh Thanh Hoa

Thông qua hoạt động xét xử, các chủ thể tác động đến bị cáo, thức tỉnh trong bị cáo cảm giác lầm lỗi và mong muốn được sửa chữa lỗi lầm đó; tác động đến tất cả những người tham dự phiên

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

LÊ TIẾN THỊNH

GIÁO DỤC PHÁP LUẬT THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG XÉT XỬ HÌNH SỰ CỦA

TÕA ÁN - QUA THỰC TIỄN TỈNH THANH HÓA

Chuyên ngành: LÝ LUẬN VÀ LỊCH SỬ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT

Mã số: 60 38 01 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Cán bộ hướng dẫn khoa học: TS NGUYỄN QUỐC SỬU

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong Luận văn đảm bảo tính chính xác, tin cậy và trung thực Tôi đã hoàn thành tất cả các môn học và đã thanh toán tất cả các nghĩa vụ tài chính theo quy định của Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội

Vậy tôi viết Lời cam đoan này đề nghị Khoa Luật xem xét để tôi có thể bảo vệ Luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

NGƯỜI CAM ĐOAN

Lê Tiến Thịnh

QUA HOẠT ĐỘNG XÉT XỬ HÌNH SỰ CỦA TÒA ÁN 15 1.1 KHÁI NIỆM, ĐẶC TRƯNG, VAI TRÕ CỦA GIÁO DỤC PHÁP LUẬT

1.1.1 Khái niệm giáo dục pháp luật thông qua hoạt động tố tụng và

thông qua hoạt động xét xử hình sự của Tòa án 15 1.1.2 Đặc trưng của giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử

hình sự của Tòa án 21 1.1.3 Vai trò của công tác giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét

xử hình sự của Tòa án 25

1.2 CÁC YẾU TỐ CẤU THÀNH GIÁO DỤC PHÁP LUẬT THÔNG

1.2.1 Mục đích, mục tiêu của giáo dục pháp luật thông qua hoạt động

xét xử hình sự của Tòa án 29 1.2.2 Chủ thể, đối tượng của giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét

xử hình sự của Tòa án 33 1.2.3 Nội dung, phương pháp, hình thức giáo dục pháp luật thông qua

hoạt động xét xử hình sự của Tòa án 38

Kết luận chương 1 45

Chương 2: THỰC TRẠNG CÔNG TÁC GIÁO DỤC PHÁP LUẬT

THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG XÉT XỬ HÌNH SỰ CỦA TOÀ

ÁN - QUA THỰC TIỄN TỈNH THANH HOÁ 46 2.1 TÌNH HÌNH PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI CỦA TỈNH THANH

2.1.1 Những kết quả đạt được năm 2013 46 2.1.2 Những hạn chế, yếu kém 51

2.2 THỰC TRẠNG CÔNG TÁC GIÁO DỤC PHÁP LUẬT THÔNG

QUA HOẠT ĐỘNG XÉT XỬ HÌNH SỰ CỦA NGÀNH TÕA ÁN

2.2.1 Những kết quả đạt được và tồn tại, hạn chế trong công tác giáo

dục pháp luật nói chung trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa 53 2.2.2 Những kết quả đạt được và tồn tại, hạn chế trong công tác giáo dục

pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự của ngành Tòa án tỉnh 61

2.3 MỘT SỐ BÀI HỌC KINH NGHIỆM RÖT RA TỪ THỰC TIỄN

GIÁO DỤC PHÁP LUẬT THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG XÉT XỬ

Kết luận chương 2 74

LƯỢNG, HIỆU QUẢ CÔNG TÁC GIÁO DỤC PHÁP LUẬT THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG XÉT XỬ HÌNH SỰ CỦA TÒA ÁN 76 3.1 CÁC QUAN ĐIỂM CHỈ ĐẠO NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG, HIỆU

QUẢ CÔNG TÁC GIÁO DỤC PHÁP LUẬT THÔNG QUA HOẠT

3.1.1 Quán triệt sâu sắc quan điểm, đường lối của Đảng về công tác

phổ biến, giáo dục pháp luật 76

3.1.2 Thực hiện nghiêm túc, có hiệu quả các quy định pháp luật của

Nhà nước về phổ biến, giáo dục pháp luật 78 3.1.3 Tuân thủ các nguyên tắc cơ bản trong công tác giáo dục pháp luật

thông qua hoạt động xét xử hình sự 81 3.1.4 Giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự của Tòa án

phải luôn đặt dưới sự lãnh đạo, chỉ đạo của Tòa án nhân dân các cấp 84 3.1.5 Cần phải lựa chọn nội dung, phương pháp và hình thức giáo dục

pháp luật phù hợp với đặc thù của hoạt động xét xử hình sự 85

3.2 NHỮNG GIẢI PHÁP BẢO ĐẢM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG,

HIỆU QUẢ GIÁO DỤC PHÁP LUẬT THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG XÉT XỬ HÌNH SỰ CỦA TÕA ÁN 86 3.2.1 Tăng cường hơn nữa công tác lãnh đạo, chỉ đạo, giám sát, kiểm tra

của các cơ quan Tòa án cấp trên đối với công tác giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử của cơ quan Tòa án cấp dưới 86 3.2.2 Nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ, kỹ năng phổ biến, giáo

dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự cho đội ngũ cán

bộ, công chức ngành Tòa án 92 3.2.3 Đổi mới, đa dạng hóa nội dung, phương pháp, hình thức giáo dục

pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự của Tòa án 97 3.2.4 Bảo đảm các điều kiện cần thiết về kinh phí, cơ sở vật chất cho

giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự của Tòa án 110

Kết luận chương 3 114 KẾT LUẬN 116 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 119

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong giai đoạn hiện nay, Đảng, Nhà nước ta xác định một trong nhưng nhiệm vụ chiến lược quan trọng là phải tiếp tục đẩy mạnh công cuộc xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam nhằm

“nâng cao năng lực quản lý và điều hành của Nhà nước theo pháp luật, tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa và kỷ luật, kỷ cương” [9, tr 247] Một trong

những đặc trưng cơ bản của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa là pháp luật phải luôn luôn được đặt ở vị trí thượng tôn; bất kỳ ai, dù ở cương vị nào cũng đều phải sống và làm việc theo pháp luật Nhiệm vụ quan trọng đặt ra đối với Nhà nước không chỉ là xây dựng và ngày càng hoàn thiện hệ thống pháp luật, mà nhiệm vụ quan trọng hơn là phải làm sao đưa pháp luật vào

thực thi trong thực tế đời sống xã hội; biến các quy phạm pháp luật thành nhân tố thường trực trong nhận thức và trở thành phương tiện điều tiết, điều chỉnh hành vi của mỗi công dân Con đường ngắn nhất, nhanh nhất để đưa pháp luật vào thực tế đời sống xã hội chính là đẩy mạnh công tác phổ biến, giáo dục pháp luật cho các tầng lớp nhân dân, trang bị cho họ những kiến

thức, hiểu biết pháp luật

Trong những năm qua, việc triển khai thực hiện chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước về phổ biến, giáo dục pháp luật cho các nhóm đối tượng xã hội đã đạt được nhiều kết quả quan trọng; tạo được sự chuyển biến mạnh mẽ về ý thức tôn trọng và chấp hành pháp luật; góp phần thực hiện nếp sống và làm việc theo pháp luật trong cán bộ, nhân dân Tuy nhiên, có nhiều lúc, nhiều nơi, công tác này còn thiếu trọng tâm, trọng điểm, làm theo kiểu hình thức, đối phó, thiếu tính thường xuyên, liên tục nên hiệu quả không cao; ý thức pháp luật của một bộ phận đáng kể cán bộ

và nhân dân còn chậm được cải thiện, chưa tương xứng với những thay đối và

phát triển mạnh mẽ của hệ thống pháp luật Thực tiễn công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm trên phạm vi toàn quốc cũng như ở từng địa phương

của nước ta trong những năm qua cũng cho thấy, do những hạn chế, thiếu kiến thức, hiểu biết pháp luật nói chung, kiến thức, hiểu biết về pháp luật hình

sự nói riêng nên không ít người đã thực hiện hành vi phạm tội, bị truy cứu trách nhiệm hình sự, trở thành bị cáo đứng trước vành móng ngựa và chịu bản án nghiên khắc do Tòa án tuyên

Ngày 02/06/2005 Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết 49-NQ/TW về

Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020, trong đó đề ra mục tiêu xây dựng

nền tư pháp trong sạch, vững mạnh, dân chủ, nghiêm minh, bảo vệ công lý, từng bước hiện đại phục vụ nhân dân, phụng sự Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa; hoạt động tư pháp mà trọng tâm là hoạt động xét xử phải được tiến hành có hiệu quả và hiệu lực cao Để hiện thực hóa mục tiêu đó thì nhất thiết phải nâng cao trình độ kiến thức, hiểu biết pháp luật cho các tầng lớp xã hội thông qua hoạt động giáo dục pháp luật; trong đó, giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự của Tòa án là một trong những hình thức giáo dục pháp luật quan trọng và hiệu quả

Trong hoạt động của Tòa án, xét xử nói chung, xét xử hình sự nói riêng luôn được coi là lĩnh vực hoạt động trọng tâm, có vai trò quyết định đối với việc giữ gìn, bảo vệ sự tôn nghiêm của pháp luật, bởi hoạt động xét xử bao giờ cũng gắn với việc Toà án nhân danh Nhà nước ra một quyết định, một bản

án bảo vệ lợi ích Nhà nước, tổ chức xã hội, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân; giáo dục cho công dân có ý thức tuân thủ pháp luật Toà án có thể thực hiện hoạt động giáo dục pháp luật bằng nhiều hình thức, nhưng tập trung nhất và quan trọng nhất vẫn là giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử Giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử đã được ghi nhận

trong Luật Tổ chức Toà án nhân dân năm 2002, theo đó, bằng hoạt động của

mình “Toà án giáo dục cho mọi người ý thức tôn trọng pháp luật, rèn luyện thói quen tuân thủ pháp luật, cần làm cho mọi người tin rằng bất cứ sự vi phạm pháp luật nào cũng sẽ bị Toà án và xã hội lên án, giáo dục mọi công dân ý thức tham gia vào hoạt động đấu tranh phòng chống tội phạm” [21, Điều 1]

Thông qua hoạt động xét xử, các chủ thể tác động đến bị cáo, thức tỉnh trong bị cáo cảm giác lầm lỗi và mong muốn được sửa chữa lỗi lầm đó; tác động đến tất cả những người tham dự phiên toà, làm hình thành ở họ ý thức pháp luật, chỉ ra cho họ con đường đấu tranh phòng chống các hành vi vi phạm pháp luật; có thể giúp những người tham gia tố tụng và những người theo dõi phiên tòa hiểu sâu sắc và rõ ràng hơn về những quy định của pháp luật được áp dụng để giải quyết vụ án Từ đó họ có thể tự đánh giá về trách nhiệm pháp lý của mình, giúp hình thành ở họ những cảm xúc về sự công bằng, nghiêm minh của pháp luật, tôn trọng các đại diện của công lý, giúp họ định hướng hành vi phù hợp với yêu cầu của pháp luật, giúp định hướng dư luận xã hội, nhờ đó mà phát huy tác dụng phòng ngừa riêng và phòng ngừa chung của hoạt động xét xử

Thanh Hoá là một tỉnh lớn có diện tích tự nhiên 11.106, 09 km2

nằm ở phía Bắc Trung Bộ Việt Nam, cách Thủ đô Hà Nội 110 km về phía Nam, cách thành phố Hồ Chí Minh 1.560 km Thanh Hóa là tỉnh có truyền thống vẻ vang, rất đáng tự hào về lịch sử, văn hóa cũng như truyền thống cách mạng; nhân dân trong tỉnh cần cù lao động, điều kiện tự nhiên có nhiều thuận lợi cho

sự phát triển kinh tế - xã hội Trong những năm gần đây, cùng với sự phát triển chung của cả nước, nhịp độ tăng trưởng kinh tế của tỉnh Thanh Hóa ngày một tăng, đời sống của nhân dân trong tỉnh ngày càng được cải thiện, an ninh chính trị được giữ vững Tuy nhiên, nhìn chung, sự phát triển của Thanh Hóa vẫn còn chậm so với nhiều địa phương khác trong cả nước, chưa ngang tầm với những gì mà Thanh Hóa hiện có Kinh tế phát triển vẫn chậm, trình độ

dân trí giữa các vùng, miền trong tỉnh không đồng đều, sự nhận thức pháp luật của một bộ phận đáng kể trong nhân dân còn hạn chế, tình hình phạm pháp hình sự còn nhiều diễn biến phức tạp với sự gia tăng cả về số vụ và số lượng

bị cáo phải ra trước vành móng ngựa

Trong những năm qua, hoạt động giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự của Tòa án đã được ngành Tòa án tỉnh Thanh Hóa chú trọng và đạt được những kết quả nhất định; song vẫn đang còn bộc lộ những hạn chế, bất cập, làm giảm hiệu quả của hoạt động này Hơn bao giờ hết, hoạt động giáo dục pháp luật thông qua công tác xét xử hình sự trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa phải tiếp tục được đẩy mạnh

Từ thực tế đó, việc nghiên cứu lý luận về giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử của Tòa án nói chung, ở Thanh Hóa nói riêng, đánh giá thực trạng, nguyên nhân, chỉ ra những nét đặc thù của công tác này để trên cơ sở

đó, đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả công tác giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử của Tòa án từ thực tiễn tỉnh Thành Hóa là một vấn đề có tầm quan trọng và có tính cấp thiết cả trên phương diện lý luận và thực tiễn

Đó cũng là lý do tác giả chọn vấn đề “Giáo dục pháp luật thông qua hoạt

động xét xử hình sự của Tòa án - qua thực tiễn tỉnh Thanh Hoá” làm đề tài

luận văn thạc sĩ, chuyên ngành Lý luận và Lịch sử nhà nước và pháp luật

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài

Giáo dục pháp luật là một trong những nội dung thu hút được sự quan tâm nghiên cứu của nhiều nhà khoa học, thể hiện ở những đề tài khoa học, sách chuyên khảo, bài báo khoa học; đồng thời, là đề tài nghiên cứu của nhiều luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ luật học Căn cứ vào nội dung của các công trình, bài viết liên quan đến vấn đề giáo dục pháp luật đã công bố có thể phân loại chúng thành các nhóm sau: những vấn đề lý luận chung về giáo dục pháp luật; giáo dục pháp luật gắn với một đối tượng cụ thể ở một địa bàn nhất định

và giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự của Tòa án

2.1 Những công trình nghiên cứu lý luận chung về giáo dục pháp luật

Những công trình nghiên cứu các vấn đề lý luận chung về giáo dục

pháp luật có ý nghĩa đặc biệt quan trọng vì chúng tạo cơ sở lý luận cho việc

nghiên cứu về giáo dục pháp luật gắn với các đối tượng cụ thể Nhìn trên phương diện này, có thể kể ra các công trình nghiên cứu sau đây:

- Nguyễn Đình Lộc (1987), Ý thức pháp luật và giáo dục ý thức pháp luật ở Việt Nam, Luận án Phó tiến sĩ Luật học (bảo vệ ở Liên Xô cũ) [24]

Đây là một trong số ít công trình nghiên cứu đầu tiên về giáo dục ý thức pháp luật, trong đó, tác giả phân tích những vấn đề lý luận về ý thức pháp luật, như khái niệm, đặc điểm, cấu trúc của ý thức pháp luật; khảo sát tình hình giáo dục pháp luật ở Việt Nam, chỉ ra những điểm tích cực, hạn chế của công tác này và đề xuất những giải pháp cho công tác giáo dục pháp luật tại Việt Nam

- Trần Ngọc Đường và Dương Thanh Mai (1995), Bàn về giáo dục pháp luật, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội [11] Đây là cuốn sách chuyên

khảo đề cập một cách hệ thống các vấn đề về giáo dục pháp luật trên phương diện lý luận: chủ thể, đối tượng, nội dung, hình thức giáo dục pháp luật và nêu lên các biện pháp nâng cao hiệu quả công tác giáo dục pháp luật

- Viện Nhà nước và Pháp luật (Viện Khoa học Xã hội Việt Nam), Cơ

sở khoa học của việc xây dựng ý thức và lối sống theo pháp luật, Đề tài khoa

học cấp Nhà nước, mã số KX-07-17, Hà Nội [55] Tập thể tác giả đề tài này

đã luận chứng tính cấp thiết của việc xây dựng ý thức và lối sống theo pháp luật ở nước ta trong thời kỳ đổi mới Để làm được điều đó thì nhất thiết phải dựa trên những cơ sở khoa học nhất định

- Trường Đại học Luật Hà Nội (2004), Giáo trình Lý luận nhà nước và pháp luật, Nxb Công an nhân dân, Hà Nội [44] Trong cuốn giáo trình này, các tác giả có dành một tiết thuộc Chương XVIII- Ý thức pháp luật để viết về

vấn đề bồi dưỡng và giáo dục nâng cao ý thức pháp luật xã hội chủ nghĩa;

theo đó, giáo dục pháp luật là sự tác động một cách có hệ thống, có mục đích

và thường xuyên tới nhận thức của con người nhằm trang bị cho mỗi người một trình độ kiến thức pháp lý nhất định để có ý thức đúng đắn về pháp luật, tôn trọng và tự giác xử sự theo yêu cầu của pháp luật Trên cơ sở đó, các tác giả nêu lên các biện pháp giáo dục để nâng cao ý thức pháp luật của nhân dân

- Ngọ Văn Nhân (2012), Giáo dục pháp luật hay giáo dục ý thức pháp luật?, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số 12 (295)/2012 [30] Trong bài báo

khoa học này, theo tác giả, trên diễn đàn khoa học pháp lý, khoa học hành

chính từ trước đến nay thường tồn tại song song hai khái niệm: “giáo dục pháp luật” và “giáo dục ý thức pháp luật” Hai khái niệm này có khi được

dùng tách rời nhau như hai khái niệm riêng biệt, có khi lại được sử dụng đi

liền nhau theo kiểu “giáo dục pháp luật và giáo dục ý thức pháp luật”; đồng

thời, có sự nhầm lẫn, hoán đổi hoặc đồng nhất nội hàm của hai khái niệm này

Từ sự so sánh, đối chiếu về mục đích, mục tiêu, chủ thể, đối tượng, nội dung, phương pháp, hình thức giáo dục pháp luật và giáo dục ý thức pháp luật, tác giả đi đến kết luận rằng, trong khoa học pháp lý cần thống nhất sử dụng khái niệm “giáo dục pháp luật” làm khái niệm chuẩn; hết sức hạn chế nếu không nói là không nên sử dụng khái niệm “giáo dục ý thức pháp luật” Còn khi

muốn nhấn mạnh ý thức pháp luật thì có thể nói “giáo dục pháp luật nhằm nâng cao ý thức pháp luật” cho một đối tượng hoặc nhóm đối tượng cụ thể

Ngoài ra, có thể kể thêm một số công trình nghiên cứu liên quan đến giáo dục pháp luật nói chung, như: Viện Nghiên cứu Khoa học Pháp lý (1995),

Một số vấn đề giáo dục pháp luật ở miền núi Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội [54]; Vụ Phổ biến Pháp luật - Bộ Tư pháp (1997), Một số vấn đề về giáo dục pháp luật trong giai đoạn hiện nay Nxb Thanh niên, Hà Nội [56]; Nguyễn Duy Lãm (chủ biên, 1997), Một số vấn đề về phổ biến, giáo dục pháp luật trong giai đoạn hiện nay, Nxb Thanh niên, Hà Nội [18]; Hồ Quốc Dũng

(1997), Công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật ở nước ta - thực trạng và giải pháp, Luận văn Thạc sĩ Luật học [4]; Hồ Việt Tiệp (2000), Xã hội hóa công tác phổ biến, giáo dục pháp luật trong tình hình mới, Tạp chí Dân chủ

và Pháp luật, số 9/2000, Hà Nội [37] Trong các đề tài khoa học, công trình nghiên cứu, bài báo khoa học kể trên, các tác giả đã phác họa rõ nét một bức tranh về giáo dục pháp luật, xây dựng ý thức pháp luật và lối sống theo pháp luật của con người Việt Nam Bên cạnh đó, các đề tài, công trình trên cũng đã khái quát lý luận về giáo dục pháp luật, như mục đích, mục tiêu, yêu cầu, nội dung, phương pháp và hình thức giáo dục pháp luật nhằm cung cấp, trang bị những kiến thức pháp luật, nâng cao ý thức pháp luật cho các tầng lớp xã hội

2.2 Những công trình nghiên cứu về giáo dục pháp luật gắn với một đối tượng cụ thể và ở một địa bàn nhất định

Chủ đề giáo dục pháp luật cho từng đối tượng cụ thể và tại từng địa bàn

cụ thể cũng được triển khai nghiên cứu tương đối đa dạng, phong phú

- Khoa Nhà nước và Pháp luật (Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí

Minh, 1999), Đổi mới giáo dục pháp luật trong hệ thống các trường Chính trị

ở nước ta hiện nay, Đề tài khoa học cấp Bộ [16] Nội dung của đề tài khoa

học này phân tích cơ sở lý luận về giáo dục pháp luật; vai trò, nhiệm vụ của các trường Chính trị tỉnh đối với công tác giáo dục pháp luật cho cán bộ, công chức tại các địa phương, đánh giá những kết quả đạt được và những hạn chế; trên cơ sở đó, tập thể tác giả đề xuất các giải pháp đổi mới, nâng cao chất lượng giáo dục pháp luật trong hệ thống các trường Chính trị tỉnh ở nước ta

- Lê Đình Khiên (2002), Nâng cao ý thức pháp luật của đội ngũ cán

bộ quản lý hành chính ở nước ta hiện nay, Luận án Phó Tiến sĩ Luật học, Hà

Nội [15] Trên nền tảng lý luận về ý thức pháp luật (khái niệm, đặc trưng, chủ thể ý thức pháp luật ), tác giả luận án đề xuất một số giải pháp nâng cao ý thức pháp luật của đội ngũ cán bộ quản lý hành chính ở nước ta

- Trần Công Lý (2009), Giáo dục ý thức pháp luật cho cán bộ, công chức ở Việt Nam hiện nay, Luận án Tiến sĩ Quản lý hành chính công, Hà Nội

[25] Luận án này được hoàn thành tại Học viện Hành chính (Học viện Chính trị - Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh), trong đó tác giả luận bàn về giáo dục

ý thức pháp luật chứ không phải giáo dục pháp luật Mặc dù cũng bàn đến các

vấn đề về chủ thể, đối tượng, nội dung, phương pháp, hình thức giáo dục ý thức pháp luật gắn với đối tượng cán bộ, công chức; song về thực chất chúng đều dựa trên nền của giáo dục pháp luật

- Nguyễn Quốc Sửu (2011), Giáo dục pháp luật cho đội ngũ cán bộ, công chức hành chính trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Nxb Chính trị Quốc gia - Sự thật, Hà Nội [33] Trong

cuốn sách, tác giả tập trung phân tích tương đối toàn diện, có hệ thống về giáo dục pháp luật cho cán bộ, công chức hành chính trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa cả về lý luận và thực tiễn; làm rõ khái niệm mục đích, mục tiêu của giáo dục pháp luật; đưa ra các tiêu chí để xác định, phân loại chủ thể, đối tượng, nội dung, phương pháp và hình thức giáo dục pháp luật cho cán bộ, công chức hành chính; chỉ ra những nét đặc thù về chủ thể, đối tượng, nội dung, phương pháp và hình thức giáo dục pháp luật cho cán bộ, công chức hành chính, làm sáng tỏ yêu cầu khách quan của việc nâng cao chất lượng, hiệu quả giáo dục pháp luật cho cán bộ, công chức hành chính, từ đó, đề xuất và luận chứng tính khả thi của các giải pháp nâng cao chất lượng giáo dục pháp luật cho đội ngũ cán bộ, công chức hành chính trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam

Vấn đề giáo dục pháp luật gắn với một đối tượng cụ thể và ở một địa bàn nhất định cũng là đề tài nghiên cứu của nhiều luận văn thạc sĩ luật học

Có thể điểm qua một số luận văn được bảo vệ trong thời gian gần đây:

- Bùi Thị Diễm Trang (2010), Hoạt động phổ biến giáo dục pháp luật

đối với đoàn viên, thanh niên trên địa bàn thành phố Hà Nội trong tiến trình hội nhập phát triển của đất nước, Luận văn thạc sĩ luật học, Khoa Luật, Đại

học Quốc gia Hà Nội [42] Trong luận văn này, tác giả đã tập trung làm sáng

tỏ về mặt lý luận các khái niệm về phổ biến, giáo dục pháp luật và hoạt động phổ biến, giáo dục pháp luật; phân tích, đánh giá đặc điểm và thực trạng hoạt động phổ biến, giáo dục pháp luật cho đoàn viên thanh niên trên địa bàn thành phố Hà Nội; đề xuất những giải pháp khả thi nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động phổ biến, giáo dục pháp luật cho đoàn viên thanh niên trên địa bàn thành phố Hà Nội, góp phần thực hiện tốt công tác giáo dục chính trị tư tưởng cho thế hệ trẻ trước những yêu cầu phát triển mới của đất nước

- Nguyễn Thanh Tùng (2011), Giáo dục pháp luật cho đồng bào công giáo ở tỉnh Đồng Nai hiện nay, Luật văn Thạc sĩ Luật học, Hà Nội [45] Tác

giả tập trung phân tích một số vấn đề lý luận về giáo dục pháp luật cho đồng bào công giáo ở tỉnh Đồng Nai, đánh giá thực trạng công tác giáo dục pháp luật cho đồng bào công giáo ở tỉnh Đồng Nai và nguyên nhân của thực trạng đó; trên cơ sở đó, đề xuất phương hướng, giải pháp nhằm tăng cường công tác giáo dục pháp luật cho đồng bào công giáo ở tỉnh Đồng Nai hiện nay

Ngoài ra, có thể kể thêm một số công trình luận văn thạc sĩ luật học,

như: Nguyễn Ngọc Hoàng (2000), Đổi mới giáo dục pháp luật hệ đào tạo trung học chính trị ở nước ta hiện nay, Luận văn Thạc sĩ Luật học, Hà Nội [13]; Trần Văn Trầm (2002), Giáo dục pháp luật cho cán bộ, công chức trên địa bàn tỉnh Bình Định - thực trạng và giải pháp, Luận văn Thạc sĩ Luật học,

Hà Nội [43]; Nguyễn Thị Phương (2008), Giáo dục pháp luật cho nông dân tỉnh Bến Tre, Luận văn Thạc sĩ Luật học, Hà Nội [31] Các luận văn kể trên

ở những mức độ khác nhau đã tập trung nghiên cứu về mục đích, mục tiêu, chủ thể, đối tượng, nội dung, phương pháp, hình thức giáo dục pháp luật cho các đối tượng cụ thể; đánh giá thực trạng, chỉ ra những kết quả đạt được cũng

như các hạn chế của công tác giáo dục pháp luật cho các đối tượng; phân tích những yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động giáo dục pháp luật; từ đó, đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả công tác giáo dục pháp luật cho các đối tượng

Những công trình nghiên cứu trên đều có giá trị tham khảo đối với tác giả luận văn ở chừng mực các nội dung có liên quan đến đề tài luận văn; song, điều quan trọng hơn là vấn đề giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử

hình sự của Tòa án thì lại không có công trình nào kể trên đề cập đến

2.3 Những công trình liên quan đến giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự của Tòa án

Vấn đề giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự của Tòa

án cũng đã được một số tác giả đề cập, phân tích trong các công trình nghiên cứu Theo sự cập nhật thông tin của tác giả luận văn này, có thể liệt kê ra đây một vài công trình, bài viết có liên quan ít nhiều đến chủ đề này:

- Dương Thanh Mai (1996), Giáo dục pháp luật qua hoạt động tư pháp (bằng thực tiễn của tòa án và luật sư), Luận án Phó tiến sĩ luật học, Hà Nội [28]

Trong công trình này, từ sự luận bàn những vấn đề lý luận chung về giáo dục pháp luật, như khái niệm, chủ thể, nội dung, hình thức giáo dục pháp luật , tác giả đi sâu vào một hình thức giáo dục pháp luật đặc thù - giáo dục pháp luật thông qua hoạt động tư pháp, dựa trên thực tiễn hoạt động tranh tụng tại phiên tòa với sự tham gia của Kiểm sát viên giữ quyền công tố, Thẩm phán và Luật sư Tác giả cho rằng, bản thân quá trình hoạt động tư pháp đã mang tính chất giáo dục pháp luật Vấn đề đặt ra là cần có giải pháp cụ thể để phát huy hiệu quả của công tác giáo dục pháp luật qua hoạt động tư pháp

Điều đó cũng có nghĩa là, ngay tại phiên tòa hình sự, hoạt động tranh tụng, thẩm vấn công khai, xét xử công khai bị cáo tại phiên tòa đã có tác dụng giáo dục pháp luật đối với bị cáo, giúp bị cáo ít nhiều nhận ra tội lỗi của mình

và tác động đến nhận thức, ý thức pháp luật của những người tham dự phiên

tòa Công trình này có giá trị tham khảo quý báu đối với tác giả không chỉ về mặt lý luận, mà còn gợi mở những biện pháp thực tiễn nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự của Tòa án

- Nguyễn Thị Tĩnh (2013), Giáo dục pháp luật trong hoạt động thu thập chứng cứ tại Tòa án, Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp, số 4/2013, [38,tr.49-55]

Trong bài viết này, tác giả khẳng định rằng, hoạt động thu thập chứng cứ tại Tòa án hàm chứa nhiều khía cạnh của chức năng giáo dục pháp luật cho đông đảo quần chúng nhân dân Chẳng hạn, việc lấy lời khai của đương sự, người làm chứng, trưng cầu giám định là những hoạt động chuyên môn nghiệp vụ nhằm bổ sung các chứng cứ cần thiết cho việc giải quyết một vụ kiện Nhìn từ góc độ giáo dục pháp luật, đây là một trong những hoạt động truyền thụ kiến thức pháp lý Bài viết chỉ nhìn từ góc độ dân sự và không đề cập đến giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự

Từ sự tổng quan tình hình nghiên cứu trên đây, có thể khẳng định rằng,

cho đến nay chưa có một công trình nào nghiên cứu vấn đề giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự - một phương thức giáp dục pháp luật đặc thù; hơn nữa, đánh giá công tác giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự của Tòa án từ thực tiễn tỉnh Thanh Hóa thì lại càng chưa

có công trình nào đề cập tới Đó cũng là lý do tác giả chọn vấn đề nêu trên

làm đề tài luận văn thạc sĩ luật học

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn

Mục đích nghiên cứu của luận văn là từ sự phân tích cơ sở lý luận về

giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự của Tòa án, đánh giá thực trạng giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự của Tòa án tại Thanh Hóa, chỉ ra những kết quả đạt được và tồn tại, hạn chế của công tác này để trên cơ sở đó, đề xuất các giải pháp bảo đảm nâng cao hiệu quả công tác giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự của Tòa án

Đề thực hiện mục đích đó, luận văn tập trung giải quyết các nhiệm vụ:

- Phân tích cơ sở lý luận về giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét

xử hình sự của Tòa án, làm rõ khái niệm, đặc trưng, vai trò của giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự của Tòa án

- Phân tích đặc điểm tình hình kinh tế - xã hội của tỉnh Thanh Hóa có ảnh hưởng đến công tác giáo dục pháp luật của Tòa án; đánh giá thực trạng công tác giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự của Tòa án trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa, rút ra những bài học kinh nghiệm

- Nêu lên các quan điểm chỉ đạo và đề xuất, phân tích các giải pháp bảo đảm nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự của Tòa án

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu của luận văn

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là vấn đề giáo dục pháp luật thông

qua hoạt động xét xử hình sự của Tòa án

Phạm vi nghiên cứu của luận văn chỉ giới hạn ở việc phân tích lý luận,

đánh giá thực tiễn giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự của Tòa án từ thực tiễn tỉnh Thanh Hóa nhằm đưa ra các giải pháp nâng cao hiệu quả giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự của Tòa án

Phạm vi nghiên cứu luận văn cũng được giới hạn theo không gian và

thời gian Theo không gian, luận văn chỉ khảo sát thực tiễn công tác giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự của Tòa án trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa Theo thời gian, sự đánh giá chỉ giới hạn trong khoảng thời gian

04 năm (từ năm 2010 đến năm 2013)

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận văn

Cơ sở lý luận của luận văn là những nguyên lý của triết học Mác -

Lênin về lý luận nhận thức; tư tưởng Hồ Chí Minh về công tác giáo dục và giáo dục pháp luật; các quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về vai trò

của giáo dục pháp luật; chính sách, pháp luật của Nhà nước về giáo dục pháp luật Ngoài ra, những quan điểm lý luận, kết quả nghiên cứu thực tiễn về giáo dục pháp luật của các nhà khoa học, những tác giả đi trước cũng là tài liệu tham khảo quan trọng của luận văn

Về phương pháp nghiên cứu, luận văn sử dụng các phương pháp phân tích và tổng hợp, phương pháp lịch sử và lôgíc, phương pháp so sánh, khái quát hóa, hệ thống hóa để nghiên cứu các vấn đề lý luận về giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự của Tòa án; sử dụng phương pháp thu thập thông tin và phân tích tài liệu có sẵn để thu thập các số liệu thực tế từ

các hoạt động của ngành Tòa án tỉnh Thanh Hóa phục vụ cho việc đánh giá thực trạng công tác giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự của Tòa án và luận chứng tính khả thi của các giải pháp mà luận văn đề xuất

6 Những đóng góp khoa học của luận văn

- Góp phần làm rõ khái niệm, mục đích, mục tiêu, chủ thể, đối tượng, nội dung, phương pháp và hình thức giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự của Tòa án; chỉ ra được vai trò, đặc trưng của công tác giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự của Tòa án

- Đánh giá được thực trạng công tác giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự của Tòa án từ thực tiễn tỉnh Thanh Hóa

- Đề xuất được các quan điểm và giải pháp bảo đảm nâng cao hiệu quả công tác giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự của Tòa án

7 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

Luận văn là công trình chuyên khảo phân tích một cách hệ thống và tương đối toàn diện các vấn đề lý luận và thực tiễn về giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự của Tòa án; qua đó, luận văn cung cấp, bổ sung thêm các căn cứ lý luận và thực tiễn, góp phần làm phong phú và hoàn thiện thêm lý luận về giáo dục pháp luật nói chung, giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự của Tòa án nói riêng

Với những kết quả đạt được, luận văn có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo phục vụ việc học tập, nghiên cứu của sinh viên, học viên cao học

chuyên ngành Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật; được ngành Tòa án

tỉnh Thanh Hóa sử dụng làm luận cứ khoa học, tài liệu tham khảo phục vụ việc lãnh đạo, chỉ đạo, điều hành công tác giáo dục pháp luật thông qua hoạt

động xét xử hình sự của Tòa án

8 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn có kết cấu gồm 3 chương, 7 tiết

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ GIÁO DỤC PHÁP LUẬT THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG XÉT XỬ HÌNH SỰ CỦA TÒA ÁN

1.1 KHÁI NIỆM, ĐẶC TRƯNG, VAI TRÕ CỦA GIÁO DỤC PHÁP

LUẬT THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG XÉT XỬ HÌNH SỰ CỦA TÕA ÁN

1.1.1 Khái niệm giáo dục pháp luật thông qua hoạt động tố tụng và thông qua hoạt động xét xử hình sự của Tòa án

1.1.1.1 Khái niệm giáo dục pháp luật thông qua hoạt động tố tụng

Dưới góc độ lý luận, giáo dục pháp luật có phải là một chức năng của

cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng hay không?Điều 1 Luật Tổ

chức Toà án nhân dân quy định: “ bằng hoạt động của mình, Toà án góp phần giáo dục công dân trung thành với Tổ quốc, chấp hành nghiêm chỉnh pháp luật, tôn trọng những quy tắc của cuộc sống xã hội, ý thức đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm, các vi phạm pháp luật khác” [21] Tại Điều 7 Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân cũng quy định: “Trong phạm vi chức năng nhiệm vụ của mình, Viện kiểm sát nhân dân có trách nhiệm tuyên truyền, giáo dục pháp luật; xây dựng pháp luật; đào tạo, bồi dưỡng cán bộ; nghiên cứu tội phạm và vi phạm pháp luật” [20] Còn khoản 5 Điều 14 Luật

Công an nhân dân quy định một trong những nhiệm vụ, quyền hạn của của

Công an nhân dân là: “ thực hiện công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật và xây dựng phong trào toàn dân bảo vệ an ninh Tổ quốc” [19]

Một số ý kiến cho rằng bản thân hoạt động tố tụng đã là hoạt động điều chỉnh ý thức và hành vi của những người tham gia vào các quá trình tố tụng sao cho phù hợp với các yêu cầu của pháp luật nên các quy định trên được

hiểu là sự khẳng định rằng giáo dục pháp luật như là một kết quả tất yếu của hoạt động tố tụng, chứ không đặt vấn đề giáo dục pháp luật như một định

hướng nội dung, một chức năng riêng của các chủ thể tiến hành các hoạt động

đó Ví dụ, trong hoạt động xét xử các vụ án hình sự của Tòa án, chỉ cần Hội đồng xét xử áp dụng pháp luật để ra được bản án, quyết định đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, có hiệu lực bắt buộc thi hành đối với các cá nhân, cơ quan, tổ chức có quyền lợi liên quan trực tiếp đến vụ án đó thì tự khắc đã tác động giáo dục sâu sắc lên nhận thức, tình cảm và hành vi của họ.

Quan niệm trên có phần đúng dưới góc độ đánh giá khả năng tác động giáo dục “tự thân” của pháp luật và của thực tiễn thi hành pháp luật, nhưng chưa đủ dưới góc độ của yêu cầu giáo dục pháp luật nhằm hình thành một cách vững chắc ý thức pháp luật và lối sống theo pháp luật của cán bộ, công chức và nhân dân Yêu cầu đó đòi hỏi những người tiến hành tố tụng (Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân, Kiểm sát viên ) không chỉ bằng lòng với tác dụng giáo dục của kết quả cuối cùng (bản án, quyết định hay một hành vi thực hiện pháp luật cụ thể ), mà còn phải biết và phải có trách nhiệm chủ động khai thác mọi khả năng giáo dục thông qua quá trình tiến hành hoạt động tố tụng

để định hướng và tạo tiền đề tư tưởng thuận lợi cho việc đạt được kết quả cuối cùng đó Các yếu tố của ý thức pháp luật như hiểu biết, nhận thức về các nguyên tắc pháp luật, các quy phạm pháp luật cụ thể được áp dụng, cảm nhận

về giá trị xã hội, tính công bằng và nghiêm minh của pháp luật và của những người đại diện cho pháp luật, ý thức về bổn phận đạo đức và trách nhiệm pháp lý của cá nhân rõ ràng là phụ thuộc không chỉ vào kết quả cuối cùng của hoạt động tố tụng - dù đó là yếu tố rất quan trọng; mà còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác như cách thức, như thủ tục tiến hành các hoạt động tố tụng, trình độ văn hoá pháp lý của những người tiến hành tố tụng, môi trường pháp

lý nơi diễn ra các hoạt động tố tụng, mức độ chuẩn bị và tham gia chủ động của chính đối tượng được tác động bởi hoạt động tố tụng Đó chính là các yếu

tố có ý nghĩa bảo đảm và củng cố hiệu quả tác động giáo dục “tự thân” của hoạt động tố tụng Tuy nhiên, những yếu tố đó chỉ phát huy tác dụng nếu cơ

quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng tích cực và hành động có chủ đích để sử dụng chúng với ý thức coi đó là một phương pháp hoạt động, một chức năng riêng của mình.

Bên cạnh đó, hoạt động tố tụng, đặc biệt là hoạt động xét xử của Toà án luôn thu hút sự quan tâm, tham gia hoặc theo dõi của công luận, chính vì vậy

mà tác động giáo dục của các hoạt động tố tụng thường không giới hạn tại địa điểm diễn ra hoạt động đó hay trong phạm vi giữa chủ thể và đối tượng trực tiếp của hoạt động (như giữa các cơ quan tố tụng và những người tham gia tố tụng tại phiên toà); mà còn có tác động rộng rãi đến dư luận xã hội, đến những người quan tâm sự kiện pháp lý đó Điều này đòi hỏi Toà án phải có định hướng giáo dục và tiến hành việc tác động giáo dục có chủ đích ngay trong từng giai đoạn tố tụng lên nhận thức, thái độ và tình cảm của từng đối tượng tham gia trực tiếp vào quá trình xét xử, đồng thời phải tổ chức việc thông tin công khai, chính thức ở mức độ cần thiết (trong khuôn khổ luật cho phép) trước và sau phiên toà nhằm tạo tính tích cực pháp luật trong xã hội, hỗ trợ cho việc tiếp nhận, đánh giá chính xác, khách quan tác động của giáo dục pháp luật và tác dụng phòng ngừa xã hội của hoạt động xét xử

Như vậy, yêu cầu khách quan của xã hội và yêu cầu của công tác giáo

dục pháp luật đều đòi hỏi phải mở rộng và nâng cao tác động giáo dục “tự thân” của hoạt động tố tụng bằng việc định hướng giáo dục pháp luật thành một chức năng đồng hành với chức năng, nhiệm vụ khác của các cơ quan tiến hành tố tụng Tuy nhiên cho đến nay, trên thực tế, quan điểm đó vẫn chưa thống nhất; bởi vậy, xây dựng được một quan điểm chung về chức năng giáo dục pháp luật của các cơ quan tiến hành tố tụng là một đòi hỏi có ý nghĩa lý luận và thực tiễn cấp bách

Dưới góc độ thực tiễn, chức năng giáo dục pháp luật được thực hiện như

thế nào trong các hoạt động tố tụng? Có quan niệm cho rằng giáo dục pháp

luật là chức năng hỗ trợ cho các chức năng chính của hoạt động tố tụng, do đó hình thức để thực hiện chức năng giáo dục pháp luật chỉ là định hướng giáo dục trong từng giai đoạn, từng hoạt động cụ thể nhằm triển khai các chức năng khác Chẳng hạn, trong hoạt động tư vấn pháp luật của Luật sư, chức năng giáo dục không thể hiện thành các nhiệm vụ độc lập cũng dẫn đến tình trạng một số Luật sư chỉ chú trọng thực hiện các dịch vụ theo yêu cầu của khách hàng mà không quan tâm đến trách nhiệm giải thích, giúp cho họ hiểu biết về các vấn đề pháp lý liên quan; thậm chí có một số ít Luật sư còn cố ý làm cho pháp luật và các quá trình tố tụng trở nên phức tạp hơn để buộc những khách hàng ít hiểu biết pháp luật phải cậy nhờ, gắn bó lâu dài với mình Cũng tương tự như vậy, trong hoạt động điều tra, hoạt động xét xử, do chưa thống nhất về cách thức thực hiện chức năng giáo dục nên cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Toà án chưa khai thác hết các khả năng tác động giáo dục lên đối tượng trong khi tiến hành các hoạt động nghiệp vụ của mình, làm hạn chế khả năng của các chủ thể tìm kiếm, sử dụng các hình thức giáo dục pháp luật có tính phổ cập khác để kết hợp với giáo dục trong hoạt động tố tụng.

Từ thực tế nêu trên, chức năng giáo dục pháp luật của các cơ quan tiến hành tố tụng phải được thực hiện theo hai phương thức chính: Một là, định

hướng và thực hiện giáo dục pháp luật ngay trong từng hoạt động tố tụng như một nhiệm vụ độc lập của cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng đối với các đối tượng tham gia vào các hoạt động đó.Hai là, sử dụng kết hợp

những hình thức giáo dục pháp luật khác cùng với hoặc tiếp sau hoạt động tố tụng để hỗ trợ, củng cố và nâng cao hiệu quả giáo dục trong hoạt động tố tụng

ở quy mô rộng lớn hơn và lâu bền hơn

Như vậy, giáo dục pháp luật thông qua hoạt động tố tụng là việc các

cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng thực hiện một cách có tổ chức, có chủ định việc cung cấp cho các đối tượng những hiểu biết cụ thể về

các vấn đề pháp luật liên quan đến hoạt động tố tụng đang được tiến hành, giúp hình thành ở họ ý thức trách nhiệm, trạng thái tâm lý, tình cảm pháp luật đúng đắn làm cơ sở cho hành vi xử sự phù hợp với yêu cầu của pháp luật; qua đó, hỗ trợ, củng cố và phát huy tác dụng của chính hoạt động tố tụng.

1.1.1.2 Khái niệm giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự của Tòa án

Xét xử, theo cách hiểu của các nhà luật học, là hoạt động xem xét, đánh giá bản chất pháp lý của vụ việc thực tế đã xảy ra nhằm đưa ra một phán xét đúng đắn về tính chất, mức độ pháp lý của vụ việc; từ đó, nhân danh Nhà nước đưa ra một phán quyết tương ứng với bản chất, mức độ trái hay không trái pháp luật của vụ việc (xét xử vụ án hình sự, dân sự, kinh doanh, thương mại, lao động, hành chính ) Xét xử cũng được hiểu theo nghĩa là một giai đoạn tố tụng quan trọng được tiến hành dưới hình thức phiên tòa nhằm xem xét, phán xét, nhân danh Nhà nước đưa ra một phán quyết theo trình tự luật định về vụ án thuộc thẩm quyền của Toà án Hoạt động xét xử của Tòa án gần như là khâu cuối của hoạt động tố tụng, bởi nếu không có kháng cáo hoặc kháng nghị thì hồ sơ vụ án sẽ được khép lại và phán quyết của Tòa án sẽ có hiệu lực thực thi trên thực tế

Chức năng chính của Toà án là thực hiện hoạt động xét xử Tùy thuộc vào đặc điểm, tính chất của từng vụ việc pháp lý mà hoạt động xét xử của Tòa

án có thể được phân chia thành hoạt động xét xử dân sự, hoạt động xét xử lao

động, hoạt động xét xử hành chính, hoạt động xét xử hình sự Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn chỉ giới hạn ở giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự Thông qua hoạt động xét xử nói chung, xét xử hình

sự nói riêng, cùng với việc đưa ra phán quyết, Toà án hình sự có thể thực hiện hoạt động giáo dục pháp luật bằng nhiều hình thức, như thông qua các hoạt động xét xử hình sự tại tại phiên toà, thông qua hoạt động thông tin, báo chí

hoặc các hoạt động khác (tuyên truyền, phổ biến pháp luật tại trường học, địa phương ); song, hình thức tập trung nhất và mang tính đặc thù nhất vẫn là giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự tại phiên toà.

Thông qua việc giáo dục pháp luật tại một phiên toà xét xử hình sự,

những người tham gia vào quá trình tố tụng hình sự (đối tượng trực tiếp, đặc biệt là bị cáo và thân nhân của bị cáo) hoặc những người theo dõi phiên toà (đối tượng gián tiếp) có thể hiểu sâu sắc và rõ ràng hơn về những quy định pháp luật được áp dụng để giải quyết vụ án (cả về luật nội dung và luật tố tụng); từ đó, có thể tự đánh giá về hành vi và trách nhiệm pháp lý của mình,

giúp hình thành ở họ những cảm xúc về sự công bằng, nghiêm minh của pháp luật, củng cố lòng tin và thái độ tôn trọng pháp luật, tôn trọng các đại diện của công lý, giúp họ định hướng hành vi phù hợp với những bản án đúng người, đúng tội, quyết định đúng đắn của Hội đồng xét xử, giúp định hướng dư luận

xã hội, nhờ đó mà phát huy tác dụng phòng ngừa tội phạm của hoạt động xét

xử hình sự cũng như hoạt động giáo dục pháp luật

Định hướng về việc giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình

sự của Tòa án trên thực tế được thực hiện bằng việc Tòa án hình sự bảo đảm thực hiện các nguyên tắc, thủ tục, trình tự tố tụng cơ bản liên quan đến các quy định về hình thức, lễ nghi, trật tự phiên toà Trước tiên, đó là việc Toà

án hình sự bảo đảm nguyên tắc Hiến định: Toà án xét xử công khai, trừ những trường hợp do luật định, dù có xét xử kín thì Toà án vẫn phải tuyên án công khai Dựa trên nguyên tắc xét xử công khai, Thẩm phán chủ tọa phiên toà phải

dự kiến thành phần tham dự phiên toà, trong đó có những người mà tác động giáo dục của việc xét xử hình sự sẽ rất cần thiết cho việc nhận thức và định hướng lại hành động của họ trong tương lai; hoặc mời những cá nhân, tổ chức

có trách nhiệm quản lý, giáo dục bị cáo Một bản án hình sự công bằng, nghiêm minh, đúng người, đúng tội, đúng pháp luật là hình thức phổ biến,

giáo dục pháp luật đi vào lòng người nhất, “tâm phục, khẩu phục” nhất.

Như vậy, có thể đưa ra định nghĩa về giáo dục pháp luật thông qua hoạt

động xét xử hình sự của Tòa án như sau: Giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự của Tòa án là việc Toà án hình sự trước phiên toà, tại phiên toà hoặc sau phiên toà thực hiện một cách có tổ chức, có chủ định việc cung cấp, trang bị cho các đối tượng những tri thức, hiểu biết cụ thể về các vấn đề pháp luật liên quan đến hoạt động xét xử hình sự đang được tiến hành, giúp hình thành ở đối tượng ý thức trách nhiệm, trạng thái tâm lý, tình cảm pháp luật đúng đắn, tạo cơ sở cho hành vi xử sự phù hợp với yêu cầu của pháp luật, qua đó hỗ trợ, củng cố và phát huy tác dụng của chính hoạt động xét xử hình sự của Tòa án

1.1.2 Đặc trƣng của giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự của Tòa án

Chức năng chính của Toà án hình sự là thực hiện hoạt động xét xử các

vụ án hình sự, mọi nhiệm vụ khác của Toà án, trong đó có hoạt động giáo dục pháp luật, đều nhằm thực hiện tốt nhất chức năng xét xử hình sự theo luật định Toà án hình sự có thể thực hiện hoạt động giáo dục pháp luật bằng nhiều hình thức, nhưng tập trung và đặc thù nhất vẫn là giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự Hoạt động giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự có những đặc trưng cơ bản sau:

Thứ nhất, hoạt động giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử

hình sự của Tòa án về bản chất là một hình thức giáo dục pháp luật, song lại

hàm chứa đầy đủ các thành tố của hoạt động giáo dục pháp luật “Đó là dạng hoạt động được thực hiện thông qua sự tương tác giữa chủ thể giáo dục pháp luật và đối tượng tiếp nhận giáo dục pháp luật” [33, tr 125]; là hoạt động có mục đích, có định hướng, có tổ chức, có kế hoạch, tuân theo những nội dung

giáo dục pháp luật cụ thể được chủ thể xây dựng dành riêng cho đối tượng, dựa trên các phương pháp giáo dục và hình thức giáo dục phù hợp với điều kiện thực tế của hoạt động xét xử

Trong giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự, sự tương tác giữa chủ thể giáo dục và đối tượng tiếp nhận giáo dục pháp luật được thể hiện thông qua hoạt động truyền đạt của chủ thể giáo dục (phổ biến, thuyết trình, tuyên truyền thông tin, kiến thức pháp luật) và hoạt động lĩnh hội của đối tượng giáo dục pháp luật (nghe, tiếp thu các thông tin, kiến thức pháp luật) Hoạt động truyền đạt và hoạt động lĩnh hội luôn nằm trong mối liên hệ hữu cơ, gắn bó mật thiết với nhau

Tính có mục đích của công tác giáo dục pháp luật thông qua hoạt động

xét xử hình sự phản ánh những đòi hỏi tất yếu, khách quan của tinh thần thượng tôn pháp luật, xây dựng lối sống, làm việc theo pháp luật, đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam Mục đích mà công tác giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự hướng tới là khắc phục nguyên nhân thiếu hiểu biết pháp luật dẫn tới hành vi phạm tội; tiếp thu, lĩnh hội những kiến thức, hiểu biết pháp luật cần thiết để tuân thủ, chấp hành pháp luật, biết sống, làm việc theo pháp luật Mục đích đó chỉ có thể đạt được khi mỗi cá nhân chủ động, tự giác chiếm lĩnh những thông tin, kiến thức pháp luật mà chủ thể cung cấp cho họ, biến việc tiếp thu, lĩnh hội tri thức pháp luật trở thành nhu cầu nội tại, mục đích tự thân của mỗi người [33, tr.127]

Tính có tổ chức, có kế hoạch của công tác giáo dục pháp luật thông qua

hoạt động xét xử hình sự thể hiện sự chủ động, linh hoạt, sáng tạo của chủ thể giáo dục pháp luật trong việc xác định, lựa chọn những nội dung giáo dục pháp luật thực sự cần thiết, phù hợp với nhu cầu của các đối tượng; từ đó, tìm

ra những phương pháp, hình thức giáo dục pháp luật phù hợp để có thể hiện thực hóa một cách tối ưu mục đích giáo dục pháp luật cho đối tượng

Thứ hai, giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự có tính

tính đa chủ thể và đa đối tượng Chủ thể thực hiện công tác giáo dục pháp luật

đồng thời là chủ thể tiến hành hoạt động tố tụng hình sự tại phiên tòa Các chủ

thể giáo dục pháp luật trong một phiên toà hình sự trước tiên là những người tiến hành hoạt động xét xử (Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân, Thư ký phiên toà ) và những người tham gia tố tụng hình sự khác (Kiểm sát viên, Luật sư ) Các chủ thể này đều có một nhiệm vụ chung là góp phần vào việc xác định sự thật khách quan của vụ án hình sự làm cơ sở để ban hành được bản

án, quyết định nghiêm minh, đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, thông qua

đó mà đạt được những mục đích giáo dục pháp luật đã đề ra Tuy nhiên, các chủ thể này lại có những phương cách, biện pháp tác động giáo dục rất khác nhau phụ thuộc vào vai trò và nhiệm vụ tố tụng cụ thể của từng người tại phiên toà hình sự Chẳng hạn, Kiểm sát viên thực hiện quyền công tố trong các vụ án hình sự nên vai trò giáo dục của Kiểm sát viên tại phiên toà hình sự được thể hiện đặc biệt tập trung qua bản cáo trạng, tranh luận với người bào chữa, người bảo vệ quyền lợi của đương sự và kết luận của Kiểm sát viên sau quá trình tranh luận công khai, bình đẳng Việc xét hỏi, tranh luận công khai, khách quan và toàn diện là căn cứ pháp luật để truy tố, buộc tội hoặc miễn tố một cách xác đáng, bảo đảm không để lọt tội phạm đồng thời không làm oan người vô tội Điều này thể hiện rõ mục tiêu giáo dục pháp luật trong hoạt động công tố không phải là để kết tội, mà là để công lý được thực thi - đó là bài học sâu sắc về tính công bằng, nghiêm minh của pháp luật

Đối tượng tiếp nhân giáo dục pháp luật đồng thời là đối tượng trực tiếp hoặc gián tiếp của hoạt động xét xử Hoạt động giáo dục pháp luật tại phiên

toà hình sự không chỉ hướng tới những người tham gia tố tụng (bị cáo, người

bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan ) mà còn hướng những người tham dự, theo dõi phiên toà Về tổng thể, đối tượng giáo dục pháp luật là những người có mặt tại phiên toà hình sự theo luật định liên quan đến việc giải quyết vụ án hoặc vì lý do riêng có liên quan đến vụ án Điểm thuận lợi của công tác giáo dục pháp luật tại phiên toà hình

sự là các đối tượng đều có sự quan tâm tới vụ án Do đó, về cơ bản, họ sẽ lắng nghe, phân tích, đánh giá các sự kiện, lời nói, hành động của những người tiến hành xét xử để từ đó rút ra những kết luận, xác định thái độ, tình cảm và định hướng hành vi riêng của mình đối với vụ án hoặc trong các tình huống tương

tự Tuy nhiên, các đối tượng này lại rất đa dạng, khác nhau về mọi mặt, từ quyền và nghĩa vụ trong vụ án đến độ tuổi, trình độ học vấn, văn hoá pháp lý,

về nhận thức và kinh nghiệm xã hội, về lợi ích, động cơ, trạng thái tâm lý khi tham dự phiên toà

Thứ ba, nội dung giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự

rất đa dạng và được thực hiện ở hầu hết các thủ tục tố tụng tại phiên toà hình

sự Nội dung giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự rất đa dạng, như những quy phạm pháp luật về quyền và nghĩa vụ của công dân được quy định trong Hiến pháp và các văn bản pháp luật khác; Bộ luật Hình sự và các văn bản quy phạm pháp luật hướng dẫn thi hành; Bộ luật Tố tụng Hình sự

và các văn bản quy phạm pháp luật hướng dẫn thi hành có liên quan

Nội dung giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự được thể hiện tại hầu hết các giai đoạn thuộc thủ tục tố tụng tại phiên tòa, bắt đầu từ giai đoạn chuẩn bị xét xử, giai đoạn bắt đầu phiên toà, giai đoạn xét hỏi, tranh luận tại phiên toà, giai đoạn nghị án và công bố bản án, quyết định của Toà án

và sau khi tuyên án Ở tất cả các giai đoạn đó đều cần phải kết hợp và lồng

ghép các nội dung giáo dục pháp luật phù hợp nhằm đạt hiệu quả cao của công tác giáo dục pháp luật

Thứ tư, bên cạnh các phương pháp giáo dục khác, phương pháp giáo

dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự chủ yếu là phương pháp kết hợp giữa thuyết phục và cưỡng chế, giữa diễn giải pháp luật và phân tích thực tiễn thông qua người thật, việc thật Do tính đa chủ thể và đa đối tượng giáo dục tại một phiên toà nên phương pháp giáo dục cũng khá đa dạng phụ thuộc

vào vị trí và đặc điểm của từng chủ thể khi tiếp cận với từng loại đối tượng Điểm khác biệt so với các hình thức giáo dục khác (trong nhà trường, qua báo chí ) là ở đây có sự kết hợp giữa phương pháp thuyết phục, minh chứng (của Kiểm sát viên, Luật sư, giám định viên trong quá trình xét hỏi, tranh luận cũng như của Hội đồng xét xử trong phần lập luận của bản án) với phương pháp cưỡng chế bằng quyền lực nhà nước khi Hội đồng xét xử ra bản án, quyết định, thể hiện rõ ràng, dứt khoát thái độ của Nhà nước đối với bị cáo

Sự kết hợp phương pháp thuyết phục và cưỡng chế được quy định bởi tính giáo dục và tính cưỡng chế của bản thân pháp luật và là kết quả tất yếu phản ánh nguyên tắc pháp chế của quá trình áp dụng pháp luật

Thứ năm, hiệu quả của hoạt động xét xử hình sự tại phiên tòa đồng

thời phản ánh hiệu quả công tác giáo dục pháp luật tại phiên tòa hình sự Hiệu quả của công tác giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự có thể được đánh giá bằng chính hiệu quả của hoạt động xét xử hình sự; bởi nếu xác định giáo dục pháp luật là một nhiệm vụ của hoạt động xét xử hình sự thì hiệu quả của hoạt động xét xử cũng phản ánh hiệu quả của công tác giáo dục pháp luật Mặt khác, hiệu quả của công tác giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự cũng được đánh giá qua những hành vi phù hợp với yêu cầu của pháp luật mà đối tượng sẽ thực hiện trong hoạt động xét xử Hành vi của đối tượng giáo dục biểu hiện sự thay đổi, nâng cao một bước nhận thức và tình cảm pháp luật của người đó dưới tác động của những người tiến hành hoạt động xét xử

1.1.3 Vai trò của công tác giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự của Tòa án

Công tác giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự của Tòa án có vai trò rất quan trọng đối với cả những người tham dự, theo dõi phiên tòa và đặc biệt là đối với bị cáo

1.1.3.1 Đối với những người tham dự, theo dõi phiên tòa hình sự Thứ nhất, giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự tại

phiên toà giúp cho những người tham dự hoặc theo dõi phiên toà hiểu sâu sắc

và rõ ràng hơn về những quy định pháp luật được áp dụng vào việc giải quyết

vụ án hình sự Giáo dục pháp luật thông qua phiên toà xét xử hình sự giúp

những người tham gia tố tụng (nguyên đơn, bị đơn, bị cáo, người bị hại ), những người tham dự phiên toà nói riêng, những người dân quan tâm tới phiên tòa nói chung tự đánh giá về hành động, trách nhiệm pháp lý của mình Hoạt động này cũng giúp hình thành ở họ ý thức về sự công bằng, nghiêm minh của pháp luật, củng cố lòng tin và thái độ tôn trọng pháp luật; giúp họ định hướng hành vi phù hợp với yêu cầu của pháp luật (cụ thể là phù hợp với những bản án, quyết định đúng đắn của Hội đồng xét xử); giúp định hướng dư luận xã hội, nhờ đó mà phát huy tác dụng phòng ngừa đối với các hành vi vi phạm pháp luật nói chung, tội phạm nói riêng Một bản án hình sự nghiêm minh, đúng người, đúng tội, đúng pháp luật là mục đích của hoạt động xét xử, còn mục đích của giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự là tạo nên một trạng thái tâm lý pháp luật mới, cao hơn trong ý thức pháp luật của những người trực tiếp hoặc gián tiếp quan tâm, theo dõi phiên toà

Thứ hai, giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự góp

phần củng cố, nâng cao ý thức tôn trọng, chấp hành pháp luật, tự giác và chủ động thực hiện hành vi pháp luật hợp pháp cho nhân dân Ý thức của mỗi

người dân trong việc tự giác chấp hành pháp luật, biết sống và làm việc theo pháp luật chỉ có thể được củng cố và nâng cao thông qua hoạt động giáo dục pháp luật dành cho họ Từ chỗ được cung cấp, trang bị thông tin, kiến thức pháp luật cần thiết, có thái độ phản ứng tích cực trước các yêu cầu pháp luật

và có niềm tin đối với pháp luật, ý thức tự giác chấp hành pháp luật của mỗi dân sẽ từng bước được nâng cao Trên cơ sở ý thức pháp luật cá nhân được

hình thành, củng cố qua quá trình tham dự công tác giáo dục pháp luật tại phiên tòa hình sự, mỗi cá nhân tham dự, theo dõi phiên tòa sẽ biết vận dụng các quy định pháp luật tiếp thu được để đối chiếu, đánh giá hành vi của bản thân và của những người khác; từ đó, biết cách tự giác, chủ động lựa chọn thực hiện những hành vi phù hợp với quy định pháp luật, biết khước từ cũng như khuyến cáo người khác không vi phạm pháp luật; biết đồng tình, ủng hộ cái đúng, những hành vi, việc làm hợp pháp và biết phê phán cái sai, lên án những hành vi bất hợp pháp

Để có thể củng cố, nâng cao ý thức chấp hành pháp luật, tự giác và chủ động thực hiện hành vi pháp luật hợp pháp cho nhân dân thì trong công tác giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự, chủ thể giáo dục pháp luật cần chú trọng lồng ghép việc giáo dục tình cảm công bằng, tình cảm trách nhiệm và tình cảm không khoan nhượng với các hành vi phạm pháp, phạm tội Đó đều là những nhân tố thuộc về niềm tin đối với pháp luật, là động lực

nội tâm thúc đẩy mỗi cá nhân thực hiện hành vi pháp luật hợp pháp

1.1.3.2 Đối với bị cáo

- Giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự giúp cho bị cáo nhận thức đầy đủ, sâu sắc hơn về tính chất, mức độ và hậu quả của hành vi phạm tội mà bị cáo đã gây ra Nhiều cá nhân, khi thực hiện một hành vi phạm

tội, đã không biết rằng đó là hành vi phạm tội được quy định trong Bộ luật Hình

sự, không hình dung được tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi

và không lường được hậu quả pháp lý hình sự mà họ phải gánh chịu Nguyên nhân của tình trạng đó là do họ thiếu nền tảng học vấn, hiểu biết xã hội, đặc biệt

là thiếu kiến thức, hiểu biết pháp luật “Về nguyên tắc, người thực hiện hành vi phạm tội thì phải chịu hình phạt, hình phạt là hệ quả của việc họ đã thực hiện hành vi gây nguy hại cho xã hội và theo quy định của pháp luật họ phải gánh chịu những hậu quả pháp lý hình sự bất lợi đó là hình phạt” [14, tr 40] Trong

quá trình xét xử, bị cáo đã dần dần nắm bắt được tính chất, mức độ, hậu quả nguy hại mà hành vi của mình đã gây ra cho xã hội nói chung, cho người bị hại/nạn nhân nói riêng Tuy nhiên, mỗi hành vi phạm tội lại có những đặc điểm riêng về tính chất, mức độ nguy hiểm, hậu quả gây ra cho xã hội, về phương thức, thủ đoạn phạm tội, tính chất, mức độ lỗi, điều kiện, hoàn cảnh xảy ra tội phạm; ngoài ra, các đặc điểm về nhân thân của các bị cáo cũng khác nhau, như tiền án, tiền sự, giới tính, độ tuổi, học vấn, thể chất, bệnh tật Tất

cả những đặc điểm đó khiến bị không thể ngay lập tức nhận thức đầy đủ về tội lỗi của mình

Tình hình nêu trên đòi hỏi công tác giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự cần phải được triển khai một cách mạnh mẽ với một trong những yêu cầu quan trọng là giúp cho bị cáo nhận thức đầy đủ, sâu sắc hơn về tính chất, mức độ và hậu quả của hành vi phạm tội mà họ đã gây ra Chủ thể giáo dục pháp luật tại phiên tòa phải giải thích cho họ các quy định pháp luật hình sự liên quan đến hành vi phạm tội mà họ đã gây ra; phân tích các tình tiết của vụ án, tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi; sau khi tuyên

án phải khẳng định với bị cáo rằng bản án đó là đúng người, đúng tội, thấu tình đạt lý, đảm bảo tính công bằng, nghiêm minh của pháp luật Thông qua giáo dục pháp luật, chủ thể giúp bị cáo nhận thức đầy đủ, sâu sắc hơn về tính chất, mức độ và hậu quả của hành vi phạm tội mà họ đã gây ra

- Giáo dục pháp luật có vai trò cung cấp, trang bị những thông tin, kiến thức pháp luật cần thiết cho bị cáo Trên thực tế, không ai muốn mình trở

thành người phạm tội, bị tòa tuyên án; song, dù lỗi cố ý hay vô ý, một khi đã phải ra đứng trước vành móng ngựa, bị cáo cần phải được biết mình phạm tội

gì, căn cứ theo những quy định pháp luật nào, có các quyền và nghĩa vụ gì, được hưởng chính sách nhân đạo nào dành cho bị cáo theo quy định của pháp luật Hoạt động giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự chính

là phương thức truyền đạt, chuyển giao những thông tin, nội dung pháp luật nói chung, pháp luật hình sự và tố tụng hình sự nói riêng cho bị cáo, giúp họ tiếp thu, nắm bắt các quy định pháp luật một cách nhanh chóng, kịp thời Giáo dục pháp luật tại phiên tòa hình sự là phương thức hỗ trợ tích cực, là con đường nhanh chóng và hiệu quả nhất để trang bị thông tin, kiến thức pháp luật cần thiết cho bị cáo

- Giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự có vai trò giúp chuẩn bị tâm lý, tư tưởng, kiến thức pháp luật để bị cáo yên tâm học tập, cải tạo trong quá trình chấp hành án phạt tù tại trại giam Khi đã giúp bị cáo

có niềm tin vào tính công bằng, nghiêm minh của pháp luật thì họ sẽ tự biết

ăn năn, hối cải, tự nhận thức được tội lỗi của mình, hối hận vì đã thực hiện hành vi phạm tội Đó cũng là sự chuẩn bị cần thiết về tâm lý, tư tưởng, hành trang kiến thức pháp luật để bị cáo biết tự uốn nắn, chỉnh sửa những suy nghĩ,

tư tưởng lệch lạc, tự xác định được động cơ, mục tiêu phấn đấu trong thời gian chấp hành án phạt tù trong trại giam (nếu bị kết án phạt tù) mà không cần tới sự tác động cưỡng bức hay tâm lý từ phía cán bộ trại giam sau này

1.2 CÁC YẾU TỐ CẤU THÀNH GIÁO DỤC PHÁP LUẬT THÔNG QUA

HOẠT ĐỘNG XÉT XỬ HÌNH SỰ CỦA TÕA ÁN

Cũng như trong hoạt động giáo dục pháp luật nói chung, hoạt động giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự của Tòa án được cấu

thành từ các yếu tố: mục đích, mục tiêu, chủ thể, đối tượng, nội dung, phương pháp và hình thức giáo dục pháp luật

1.2.1 Mục đích, mục tiêu của giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự của Tòa án

Dưới tác động của những nguyên nhân, điều kiện chủ quan và khách quan cũng như xuất phát từ mục đích, động cơ nhất định mà có những người dính líu vào hành vi phạm tội Giai đoạn cuối của quá trình hoạt động tố tụng

hình sự là một phiên tòa xét xử hình sự được Tòa án mở ra Cái giá mà những người phạm tội phải trả cho sai lầm của họ là nhận bản án nghiêm khắc do Tòa án tuyên với hình phạt chính và có thể kèm theo hình phạt bổ sung tùy thuộc vào tính chất, mức độ của từng hành vi phạm tội cụ thể Theo bản án đã

có hiệu lực pháp luật, những người bị kết án phạt tù có thời hạn, tù chung thân, nếu không có quyết định hoãn chấp hành án phạt tù của cơ quan có thẩm quyền, thì sẽ phải đi chấp hành án tại trại giam theo quyết định của cơ quan quản lý thi hành án hình sự Cùng với quá trình hoạt động xét xử hình sự, Tòa

án hình sự đồng thời thực hiện công tác giáo dục pháp luật, hướng tới các đối tượng là những người tham dự, theo dõi phiên tòa, các thân nhân của bị cáo

và đặc biệt là bị cáo “Bằng hoạt động của mình Tòa án góp phần giáo dục công dân trung thành với Tổ quốc, chấp hành nghiêm chỉnh pháp luật, tôn trọng những quy tắc của cuộc sống xã hội, ý thức đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm, các vi phạm pháp luật khác” [21, Điều 1]

Giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự là một trong những nhiệm vụ có ý nghĩa đặc biệt quan trọng mà Tòa án cần phải thực hiện

Đối với bị cáo, giáo dục pháp luật tại phiên tòa hình sự nhằm giúp cho bị cáo

nhận thức đầy đủ, sâu sắc về tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội, hậu quả

do hành vi phạm tội của bị cáo gây ra, tội danh mà bị cáo phạm phải và hình

phạt nghiêm khắc mà bị cáo phải nhận Đối với thân nhân của bị cáo, giáo

dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự giúp họ hiểu được đầy đủ tính chất, mức độ của hành vi phạm tội mà con em, người thân của họ đã phạm phải, nhận thức được tính công bằng, nghiêm minh của pháp luật; qua

đó động viên bị cáo yên tâm tư tưởng, chấp hành tốt bản án mà Tòa án đã tuyên Đối với những người tham dự, theo dõi phiên tòa, giáo dục pháp luật giúp họ có thêm kiến thức, hiểu biết về những nguyên tắc, quy định của pháp luật nói chung, pháp luật hình sự và tố tụng hình sự nói riêng

Như vậy, mục đích của giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự của Tòa án là hướng tới cung cấp, trang bị cho bị cáo, thân nhân của

bị cáo và những người tham dự, theo dõi phiên tòa những thông tin, kiến thức pháp luật nói chung, kiến thức pháp luật liên quan đến hành vi phạm tội của

bị cáo nói riêng; từ đó, làm hình thành ở họ tình cảm, niềm tin đối với tính công bằng, nghiêm minh của pháp luật; tạo thói quen, lối sống, hành vi xử sự tích cực theo pháp luật, giúp bị cáo nhận thức được tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội, hậu quả do hành vi phạm tội của bị cáo gây ra, tội danh mà

bị cáo phạm phải và hình phạt nghiêm khắc mà bị cáo phải nhận

Để đạt được mục đích giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự của Tòa án thì phải cụ thể hóa nó thành những mục tiêu nhất định

Mục tiêu của giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự của Tòa

án là sự cụ thể hóa mục đích giáo dục pháp luật theo những tiêu chí, yêu cầu đặt ra sao cho phù hợp với từng nhóm đối tượng có liên quan; qua đó, đánh giá mức độ hoàn thành mục đích giáo dục pháp luật cho đối tượng

Thông thường, giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự của Tòa án phải đạt được ba mục tiêu nổi trội sau:

Thứ nhất, mục tiêu về nhận thức: Giáo dục pháp luật thông qua hoạt

động xét xử hình sự giúp cung cấp, trang bị cho các nhóm đối tượng những tri thức, hiểu biết pháp luật nói chung, pháp luật hình sự nói riêng, từ đó hình thành, phát triển ý thức pháp luật cho công dân Giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự là quá trình tác động có mục đích, có tổ chức, có chủ định và có kế hoạch của các chủ thể giáo dục (Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân, Kiểm sát viên, Luật sư, Thư ký phiên tòa) đến các đối tượng giáo dục (những người tham gia tố tụng và những người tham gia, theo dõi phiên tòa) Giáo dục pháp luật sẽ không ngừng nâng cao hiểu biết pháp luật cho đối tượng được giáo dục Đây là mục tiêu quan trọng của công tác giáo dục pháp

luật bởi vì sự am hiểu và nhận thức đúng đắn về giá trị xã hội và vai trò điều chỉnh của pháp luật sẽ là điều kiện cần thiết để hình thành tình cảm và lòng tin vào pháp luật của mỗi công dân Mặt khác tri thức pháp luật còn giúp cho con người tổ chức một cách có ý thức hành vi của mình và đánh giá hành vi của mình trong sự đối chiếu với các chuẩn mực pháp luật để có thể chủ động,

tự tin thực hiện những hành vi phù hợp với yêu cầu của pháp luật

Thứ hai, mục tiêu về thái độ: Giáo dục pháp luật thông qua hoạt động

xét xử hình sự phải nhắm tới mục tiêu về thái độ, tức là phải làm hình thành, củng cố cho các đối tượng tình cảm, niềm tin đối với pháp luật Đây là một trong những mục tiêu rất quan trọng của công tác giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự, bởi nếu có tri thức pháp luật mà không có tình cảm tôn trọng và lòng tin vào pháp luật cũng như vào các cơ quan bảo vệ pháp luật thì con người rất dễ sai lệch chuẩn mực pháp luật vì mục đích tư lợi Giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự nhằm hình thành ở các đối tượng ý thức pháp luật, trạng thái xúc cảm, tình cảm pháp luật đúng đắn làm cơ sở cho hành vi ứng xử phù hợp với yêu cầu của pháp luật

Thứ ba, mục tiêu về hành vi: Từ việc cung cấp, trang bị thông tin, kiến

thức pháp luật, làm hình thành, củng cố ở các đối tượng tình cảm, niềm tin đối với pháp luật, giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự còn

có mục tiêu về hành vi, nghĩa là phải làm hình thành cho các đối tượng ý thức

tự giác chấp hành pháp luật và hành vi xử sự tích cực theo các yêu cầu của pháp luật Giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự giúp cho những người tham gia tố tụng và những người tham dự, theo dõi phiên tòa hiểu sâu sắc và rõ ràng hơn về những quy định của pháp luật hình sự và tố tụng hình sự được áp dụng để giải quyết vụ án hình sự Từ đó, giúp họ định hướng hành vi phù hợp với yêu cầu của pháp luật Động cơ, hành vi và thói quen xử sự hợp pháp là kết quả của quá trình nhận thức pháp luật, tuân thủ và

áp dụng các quy phạm pháp luật vào thực tiễn đời sống

1.2.2 Chủ thể, đối tƣợng của giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự của Tòa án

1.2.2.1 Chủ thể giáo dục pháp luật thông hoạt động xét xử hình sự

Chủ thể tham gia hoạt động giáo dục là tất cả những người mà theo chức năng, nhiệm vụ hay trách nhiệm xã hội của mình tham gia vào việc thực hiện mục đích, mục tiêu của giáo dục pháp luật [33, tr.149] Vận dụng vào công tác giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự của Tòa án,

có thể hiểu: Chủ thể giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự là tất cả những người mà theo chức năng, nhiệm vụ phải tham gia vào việc hiện thực hóa mục đích, mục tiêu giáo dục pháp luật khi tiến hành hoạt động xét

xử vụ án hình sự

Chủ thể của hoạt động giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự về cơ bản là những chủ thể không chuyên nghiệp Các chủ thể này tuy không có chức năng chính là giáo dục pháp luật nhưng một trong các nhiệm

vụ của họ là bằng hoặc thông qua hoạt động xét xử hình sự để hiện thực hóa mục đích, mục tiêu của giáo dục pháp luật Tuy là các chủ thể không chuyên nghiệp nhưng với vị thế, uy tín nghề nghiệp và trình độ ý thức pháp luật cao, chủ thể của hoạt động giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự lại đóng vai trò trực tiếp trong việc hướng dẫn, phổ biến chính sách pháp luật

hình sự tới các đối tượng xã hội khi tiến hành hoạt động xét xử hình sự

Chủ thể giáo dục pháp luật tại phiên tòa hình sự trước hết là các Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân, Kiểm sát viên giữ quyền công tố, Thư ký phiên tòa, Luật sư Tuy các chủ thể này có những biện pháp, cách thức tác động khác nhau để giáo dục pháp luật cho các đối tượng, nhưng đều hướng tới việc hoàn

thành nhiệm vụ xét xử và đạt được mục đích, mục tiêu giáo dục pháp luật

- Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân (Hội đồng xét xử) là những người

đóng vai trò quan trọng trong việc xem xét, giải quyết vụ án hình sự Hoạt

động của họ tại phiên tòa hình sự không chỉ có ý nghĩa quyết định đến kết quả của hoạt động xét xử, mà còn ảnh hưởng lớn đến hiệu quả của giáo dục pháp luật Hội đồng xét xử dưới sự điều khiển của Thẩm phán chủ tọa phiên tòa có trách nhiệm định hướng hoạt động giáo dục pháp luật, tạo điều kiện và thiết lập nên mối liên kết giữa chủ thể giáo dục pháp luật và các đối tượng được giáo dục pháp luật Thái độ, lời nói, cử chỉ và các quyết định của Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân trong quá trình giải quyết vụ án hình sự phải thể hiện tính tôn nghiêm của pháp luật hình sự, sự công tâm, khách quan, công bằng, đúng mực Đây là yếu tố quan trọng giúp các đối tượng nhận thức được bản chất tốt đẹp của nền tư pháp Việt Nam Hội đồng xét xử cần chủ động hướng dẫn, giải thích pháp luật, chỉ rõ phạm vi, quyền hạn và trách nhiệm của các đối tượng liên quan đến vụ án hình sự, từ đó giúp các đối tượng nhận thức được đúng đắn vị trí, vai trò của mình trong vụ án Từ chỗ các đối tượng thụ động chờ phán quyết của Tòa án, sau khi được Hội đồng xét xử hướng dẫn về các quy định của pháp luật, họ có thể chủ động tìm ra những phương thức phù hợp để bảo vệ quyền và lợi ích của mình trong khuôn khổ pháp luật Hiệu quả giáo dục pháp luật của Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân còn được thể hiện rõ nét qua tính đúng đắn, hợp tình, hợp lý trong các bản án, quyết định của Tòa

án Toàn bộ ý thức pháp luật của chủ thể giáo dục pháp luật và đối tượng chịu

sự tác động của giáo dục pháp luật đều được phản ánh qua bản án, quyết định của Tòa án hình sự Đến lượt mình, bản án, quyết định của Tòa án được ban hành lại tác động trở lại lên ý thức pháp luật của các chủ thể tham gia phiên

tòa và các đối tượng được giáo dục pháp luật tại phiên tòa hình sự

- Thư ký phiên tòa, Kiểm sát viên, Luật sư thực hiện một số nhiệm vụ

tại phiên tòa hình sự theo quy định của pháp luật, trong đó có nhiệm vụ giáo

dục pháp luật Vai trò giáo dục pháp luật của Thư ký phiên tòa thể hiện trong

việc phổ biến cho các bị cáo, đương sự và những người tham dự, theo dõi

phiên tòa về nội quy phiên tòa hình sự, quyền hạn và trách nhiệm của họ tại phiên tòa, kiểm tra căn cước của những người được Tòa án triệu tập Thông qua việc tiếp xúc và hướng dẫn những người tham dự phiên tòa, Thư ký phiên tòa đóng vai trò là cầu nối giữa những người tham dự phiên tòa và những người tiến hành tố tụng trong suốt quá trình giải quyết vụ án hình sự Thư ký phiên tòa cũng có thể hướng dẫn cho các đương sự về những vấn đề họ còn thắc mắc, chưa rõ về thủ tục liên quan đến quá trình giải quyết vụ án Bằng hoạt động của mình, Thư ký phiên tòa là một trong những chủ thể có vai trò

quan trọng, tích cực trong việc giáo dục pháp luật tại phiên tòa hình sự

- Vai trò giáo dục pháp luật của Kiểm sát viên giữ quyền công tố phiên

tòa hình sự thể hiện tập trung nhất qua Bản cáo trạng và kết luận của Kiểm sát viên sau quá trình tranh luận tại phiên tòa Việc phân tích vụ án hình sự một cách khách quan, toàn diện, công khai, đảm bảo xét xử đúng người, đúng tội

đã thể hiện rõ hoạt động của Kiểm sát viên không chỉ gồm thực thi công lý, bảo vệ tính tôn nghiêm của pháp luật, mà còn là bao gồm việc tuyên truyền, giáo dục cho các đối tượng tại phiên tòa hình sự hiểu được tính nghiêm minh, công bằng, nhân đạo của pháp luật Kiểm sát viên thực hiện các quyền yêu cầu, kiến nghị, kháng nghị theo quy định của pháp luật nhằm đảm bảo việc giải quyết vụ án kịp thời, đúng pháp luật Thông qua hoạt động của mình tại các phiên tòa, Kiểm sát viên đã tác động tới nhận thức, tình cảm, lý trí của

những người người tham dự phiên tòa hình sự

- Luật sư tham gia phiên tòa hình sự là người bảo vệ quyền lợi cho bị

cáo hoặc là người đại diện cho những người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan Trong quá trình tiếp xúc, trao đổi với bị cáo và các bên đương sự, Luật sư thực hiện việc đại diện và bảo vệ quyền lợi cho họ, đồng thời thực hiện việc giáo dục pháp luật cho các bên bằng việc hướng dẫn, giải thích cho họ về các quy định pháp luật liên quan đến quyền và nghĩa vụ của họ trong vụ án;