Các chức năng xã hội của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền

Nâng cao nhận thức về thực hiện các chức năng xã hội trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền đặc biệt là của hệ thống chính trị cấp cơ sở đối với việc thực hiện các chính sách xã hộ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

VŨ THỊ HƯƠNG GIANG

CÁC CHỨC NĂNG XÃ HỘI CỦA NHÀ NƯỚC

CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

TRONG QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI - 2012

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

VŨ THỊ HƯƠNG GIANG

CÁC CHỨC NĂNG XÃ HỘI CỦA NHÀ NƯỚC

CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

TRONG QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN

Chuyên ngành : Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật

Mã số : 60 38 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Hoàng Thị Kim Quế

HÀ NỘI - 2012

Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ CÁC CHỨC

NĂNG XÃ HỘI CỦA NHÀ NƯỚC CỘNG HÕA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM TRONG QUÁ TRÌNH XÂY

7

1.1 Nhận thức về các chức năng xã hội của nhà nước Cộng hòa

xã hội chủ nghĩa Việt Nam

7

1.1.1 Khái niệm chức năng xã hội của nhà nước 7 1.1.2 Khái niệm chức năng xã hội của Nhà nước Việt Nam 11 1.1.3 Vai trò, trách nhiệm của nhà nước Việt Nam trong việc giải

1.2.1 Xây dựng Nhà nước pháp quyền và vấn đề đặt ra đối với các

chức năng xã hội của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa

Việt Nam

31

1.2.2 Khái quát các chức năng xã hội của Nhà nước Cộng hòa xã

hội chủ nghĩa Việt Nam trong quá trình xây dựng nhà nước

37

pháp quyền

Chương 2: THỰC TRẠNG THỰC HIỆN VỀ CÁC CHỨC NĂNG XÃ

2.7 Phòng chống tệ nạn xã hội và tội phạm 66

Chương 3: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG HIỆU QUẢ

CỦA VIỆC THỰC HIỆN CÁC CHỨC NĂNG XÃ HỘI CỦA NHÀ NƯỚC CỘNG HÕA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM TRONG QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG NHÀ

77

3.1 Quan điểm tăng cường hiệu quả việc thực hiện các chức năng

xã hội của nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam

trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền

77

3.1.1 Trách nhiệm của nhà nước trong việc bảo vệ, bảo đảm các

quyền con người trong việc thực hiện các chức năng xã hội

3.1.4 Giáo dục ý thức pháp luật, ý thức đạo đức cho cán bộ nhà

nước trong việc thực hiện các chức năng xã hội

84

3.1.5 Phổ biến, giáo dục kiến thức về quyền con người cho người

dân và các cán bộ, công chức

86

3.1.6 Thực hiện chính sách xã hội hóa dịch vụ công nhưng phải

tăng cường hiệu quả quản lý bằng pháp luật của Nhà nước

87

3.1.7 Cải cách mạng lưới an sinh xã hội nhằm phát triển bền vững 88 3.2 Giải pháp tăng cường hiệu quả việc thực hiện các chức năng

xã hội của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam

trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền

90

3.2.1 Nâng cao nhận thức về thực hiện các chức năng xã hội trong

quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền

đặc biệt là của hệ thống chính trị cấp cơ sở đối với việc thực

hiện các chính sách xã hội của nhà nước

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Nhà nước là tổ chức xã hội đặc biệt của quyền lực chính trị và là sản phẩm của cuộc đấu tranh giai cấp Bản chất của mọi nhà nước đều có tính giai cấp và tính xã hội Với nhà nước xã hội chủ nghĩa thì chức năng xã hội là thuộc tính cơ bản và quan trọng Nó tồn tại khách quan xuất phát từ nhu cầu chung lợi ích chung của toàn xã hội, nhằm tổ chức và quản lý đời sống cộng đồng, duy trì một trật tự chung đảm bảo cho xã hội tồn tại và phát triển

Trong những năm gần đây, trước những thay đổi lớn của thế giới về quan hệ kinh tế phát triển cùng có lợi và xu thế toàn cầu hóa là điều kiện thuận lợi cho chúng ta có thể học hỏi kinh nghiệm của các nước trong hợp tác sản xuất, hợp tác về lao động, giáo dục, khoa học kỹ thuật… để đưa đất nước phát triển nhanh hơn, cố gắng theo kịp đà phát triển của các quốc gia khác trên thế giới Tuy nhiên, bên cạnh những điều kiện thuận lợi thì còn có những khó vô cùng lớn bởi xuất phát điểm của chúng ta là thấp Trải qua một thời kỳ dài trong chiến tranh, kinh tế chủ yếu là sản xuất nông nghiệp, cơ sở hạ tầng còn kém, có lao động nhưng thiếu lao động có kỹ thuật kinh tế nên đất nước còn gặp nhiều khó khăn Để có thể đưa đất nước phát triển, hoàn thiện quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thì ngay từ sau cách mạng tháng Tám, Đảng ta đã xác định rõ vai trò của nhân dân trong công cuộc xây dựng đất nước Có thể nhận thấy rằng dân là "gốc", chúng ta phải tập trung chăm lo cho dân Chức năng xã hội của Nhà nước chính là sự chăm sóc, sự quan tâm của Nhà nước đối với đời sống vật chất, tinh thần cho nhân dân bằng những chính sách đúng đắn, phù hợp với hoàn cảnh cũng như thực tế nhu cầu của đất nước ta hiện nay

Qua các giai đoạn phát triển của Nhà nước, với vai trò là "Nhà nước của dân, do dân và vì dân" thì chúng ta cần phải đề ra đường lối chính sách cụ

thể, để thực hiện tốt vai trò của mình thì Nhà nước phải làm gì? Làm như thế nào? Từ việc xác định được những vấn đề cơ bản trên thì có thể đi đến một kết luận rằng: con người là mục tiêu là động lực phát triển xã hội và chức năng xã hội của nhà nước là một trong những yếu tố phản ánh rõ nét nhất vấn

đề này Cuộc sống nhân dân ta hiện tại có phản ánh đúng vai trò của Nhà nước trong việc thực hiện chức năng xã hội của mình hay chưa? Chúng ta đã làm tốt được mặt nào, mặt nào còn yếu kém hạn chế và phương hướng hoàn

thiện trong những năm tiếp theo Từ những lẽ trên tác giả đã chọn đề tài "Các chức năng xã hội của nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền" với mong muốn nghiên cứu góp

phần bổ sung lý luận khoa học cho công cuộc củng cố và hoàn thiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa trong giai đoạn hiện nay

2 Tình hình nghiên cứu

Ở nước ta trước thời kỳ trước đổi mới xét ở góc độ khoa học pháp lý, vấn đề chức năng xã hội của Nhà nước hầu như chưa đề cập tới, quyền của nhân dân chưa được quan tâm một cách thính đáng, đây cũng là quan điểm xuất phát từ nhận thức thiếu khách quan, toàn diện về nguồn gốc, bản chất, chức năng của nhà nước, chủ yếu nhấn mạnh chức năng chuyên chính giai cấp, có chăng là sự quan tâm về mặt kinh tế Nghiên cứu về đề tài này tác giả muốn nghiên cứu tính ưu việt của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền, con người sống trong xã hội này phải được hưởng sự quan tâm đầy đủ về mọi mặt, xã hội thiết lập sự công bằng giữa Nhà nước với công dân, công dân có trách nhiệm với nhà nước và nhà nước có trách nhiệm với công dân

Nhìn chung với vấn đề chức năng xã hội của nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền cũng được rất nhiều người quan tâm, thể hiện qua các bài viết của một số tác giả trong các công trình nghiên cứu khoa học, trên báo, trên tạp chí, tập san, qua

bài giảng của giảng viên của các cơ sở đào tạo chuyên ngành, cụ thể: Đề tài

KX.04.16 "Hoàn thiện hệ thống pháp luật của Nhà nước nhằm tăng cường

hiệu quả quản lý các vấn đề thuộc chính sách xã hội", do PGS.TS Trần Trọng

Hựu làm chủ nhiệm, 1995, hay luận văn thạc sĩ "Chức năng xã hội của Nhà

nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam" của Cao Thị Thanh Thảo (1997)

nghiên cứu vấn đề này nhưng chỉ với phương diện là vấn đề liên quan và khác nhau về mức độ và phạm vi Năm 2003 đã có công trình nghiên cứu luận án

tiến sĩ của Lê Thu Hằng "Chức năng xã hội của Nhà nước cộng hòa xã hội

chủ nghĩa Việt Nam" Có thể nói đây là công trình nghiên cứu đề cập toàn

diện về chức năng xã hội của Nhà nước ta

Tuy nhiên, với trên dưới một thập kỷ đã trôi qua, nhiều nội dung trong các công trình trên không còn cập nhật với tình hình mới Việc Việt Nam đã gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) vào năm 2006 nói riêng và sự hội nhập ngày càng sâu rộng của nước ta nói chung đã làm thay đổi đáng kể việc tổ chức quyền lực nhà nước và khung pháp luật trên nhiều lĩnh vực Theo

đó, quan niệm, lý luận, kinh nghiệm, thực tiễn… về chức năng xã hội của Nhà nước ta cũng dần biến chuyển

Gần đây, việc nghiên cứu tình hình thực hiện các chính sách xã hội mà Nhà nước đã đề ra, cũng như đường lối chính sách của Đảng và Nhà nước trong chỉ đạo việc thực hiện chức năng xã hội là vấn đề cấp bách được khá

nhiều sự quan tâm của các học giả, thể hiện trong một số tác phẩm như: "Một

số vấn đề về quản lý Nhà nước kinh tế, văn hóa, giáo dục trên thế giới và Việt Nam", của PGS.TS Lê Thanh Bình; "Quyền kinh tế, xã hội, văn hóa, trong pháp luật và thực tiễn ở Việt Nam", của Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà

Nội; "Vấn đề điều chỉnh chức năng và thể chế của Nhà nước dưới tác động

của toàn cầu hóa", của Phạm Thái Việt; "Xây dựng và hoàn thiện hệ thống chính sách an sinh xã hội ở Việt Nam", của GS.TS Mai Ngọc Cường… Tuy

nhiên, những công trình này chưa đề cập toàn diện về chức năng xã hội của

Nhà nước ta dưới góc độ khoa học pháp lý Chính vì vậy, tác giả mong muốn luận văn này sẽ bổ khuyết cho sự thiếu hụt đó

3 Mục đích, nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu

- Nghiên cứu đề tài còn nhằm mục đích đánh giá thực trạng thực hiện chức năng của Nhà nước ta trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền để thấy được vấn đề nào thực hiện tốt thì phát huy còn vấn đề nào chưa tốt thì khắc phục hoàn thiện, từ đó có những phương hướng giải pháp nhằm hoàn thiện trong giai đoạn hiện nay

Nhiệm vụ nghiên cứu

Để hoàn thiện được luận án và đạt được mục đích nghiên cứu, luận văn có nhiệm vụ:

- Nhận thức lại một cách tổng thể tính chất, nội dung chức năng xã hội của Nhà nước xã hội chủ nghĩa trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền trong hoàn cảnh cụ thể của nước ta trong giai đoạn hiện nay

- Làm nổi bật nội dung của chức năng xã hội của Nhà nước trong quá trình xây dựng nhà nước quyền

- Phân tích, bình luận những biện pháp, hình thức để thực hiện được nhiệm vụ nghiên cứu mục tiêu đã được đặt ra

- Tìm ra những điểm phù hợp và chưa phù hợp trong quá trình thực hiện thực tiễn áp dụng những chính sách, chức năng xã hội của Nhà nước vào

từng hoàn cảnh cụ thể, từ đó đưa ra những nhận xét đánh giá để đề ra những giải pháp, kiến nghị nhằm hoàn thiện tăng cường chức năng xã hội của nhà nước trong việc xây dựng Nhà nước pháp quyền của Việt Nam, phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và xu hướng hội nhập toàn cầu hóa trong quan hệ quốc tế

Nhìn dưới góc độ pháp lý thì luận văn chỉ đi sâu nghiên cứu những vấn đề về lý luận cơ bản và chức năng xã hội của Nhà nước ta trong việc xây dựng Nhà nước pháp quyền, mà nội dung trọng tâm là việc thực hiện chức năng của xã hội trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền

4 Phương pháp nghiên cứu

Cơ sở phương pháp luận của luận văn được dựa trên quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về nhà nước và pháp luật, các nguyên tắc của chủ nghĩa duy vật biện chứng, duy vật lịch sử, các quan điểm của Đảng cộng sản Việt Nam trong thời kỳ đổi mới với xu thế toàn cầu hóa trong quan hệ quốc tế

Tác giả nghiên cứu trên cơ sở đi từ cái chung tới cái riêng, từ khái quát tới chi tiết cụ thể

Phương pháp phân tích cũng được sử dụng rất phổ biến trong quá trình hoàn thiện đề tài, phân tích những nguyên nhân, tất yếu khách quan, từ

đó có những phương hướng hoàn thiện Bên cạnh đó thì tác giả cũng sử dụng nhiều phương pháp nghiên cứu khác như phương pháp tổng hợp, so sánh

5 Những đóng góp mới của luận văn

Là đề tài được rất nhiều độc giả quan tâm bởi nó là vấn đề gắn liền với các giai đoạn phát triển của các quốc gia, với mục tiêu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân và vì dân, được nhân dân tin yêu

và ủng hộ Tác giả đã nghiên cứu với một cách có hệ thống về lý luận, đặc biệt là thực tiễn thực hiện chức năng xã hội của nhà nước trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền Đặc biệt, luận văn cập nhật những chính sách mới của Đảng và Nhà nước trong việc thực hiện chức năng xã hội để hoàn thiện hệ thống Nhà nước pháp quyền trong giai đoạn hiện nay, so với luận án tiến sĩ của Lê Thu Hằng về "Chức năng xã hội của Nhà nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam" năm 2003

6 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung của luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Những vấn đề lý luận cơ bản về các chức năng xã hội của

Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền

Chương 2: Thực trạng việc thực hiện các chức năng xã hội của Nhà

nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay

Chương 3: Quan điểm và giải pháp nâng cao hiệu quả của việc thực

hiện các chức năng xã hội của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền

Chương 1

NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ CÁC CHỨC NĂNG XÃ HỘI CỦA NHÀ NƯỚC CỘNG HÕA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM TRONG QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN

1.1 NHẬN THỨC VỀ CÁC CHỨC NĂNG XÃ HỘI CỦA NHÀ NƯỚC CỘNG HÕA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

1.1.1 Khái niệm chức năng xã hội của nhà nước

Chức năng của nhà nước là những phương diện hoạt động cơ bản, quan trọng nhất của nhà nước, phù hợp với bản chất, mục đích, nhiệm vụ quản lý nhà nước trên các lĩnh vực của đời sống xã hội "Chức năng nhà nước được xác định từ bản chất, vai trò của nhà nước trong đời sống xã hội và ngược lại, các chức năng nhà nước lại là sự biểu hiện cụ thể của bản chất và vai trò của nhà nước" [60, tr 40] Theo một định nghĩa tương tự, chức năng của nhà nước là hoạt động nhà nước cơ bản nhất, mang tính thường xuyên, liên tục, ổn định tương đối, xuất phát từ bản chất, cơ sở kinh tế - xã hội, nhiệm vụ chiến lược, mục tiêu cơ bản của nhà nước và có ý nghĩa quyết định tới sự tồn tại và phát triển của nhà nước "Chức năng của nhà nước do bản chất, cơ sở kinh tế - xã hội, nhiệm vụ chiến lược và mục tiêu lâu dài của nhà nước quyết định" [23, tr 106]

Là sản phẩm tất yếu của lịch sử, nhà nước đã trải qua quá trình không ngừng phát triển và trong quá trình đó vai trò, chức năng của nó cũng được biến đổi không ngừng từ chế độ chiếm hữu nô lệ, chế độ phong kiến, chế độ

tư bản và chế độ xã hội chủ nghĩa Ngay từ khi xuất hiện, nhà nước thể hiện vai trò là công cụ bảo vệ giai cấp và quản lý những công việc chung của xã hội tức là thực hiện hai chức năng: chức năng thống trị giai cấp và chức năng

xã hội

Chức năng giai cấp là công cụ chuyên chính của một giai cấp nhất định Tất cả các nhà nước đều sử dụng các công cụ, biện pháp để bảo vệ sự thống trị của giai cấp mình Còn chức năng xã hội của nhà nước là việc Nhà nước phải quản lý những hoạt động chung vì sự tồn tại của xã hội, đồng thời phải chăm lo một số công việc chung của toàn xã hội Nhà nước phải hoạt động để đáp ứng những nhu cầu chung của dân cư dưới sự quản lý của nhà nước đó Trong các xã hội có giai cấp đối kháng trước đây, để giữ nhà nước trong tay mình, giai cấp thống trị nào cũng phải nhân danh xã hội mà quản lý những công việc chung, duy trì trật tự xã hội Việc giải quyết tốt những vấn

đề chung của xã hội sẽ tạo điều kiện để duy trì xã hội theo quan điểm và lợi ích của giai cấp cầm quyền Do đó, việc thực hiện chức năng xã hội theo ý chí của giai cấp cầm quyền là phương thức, là điều kiện để nhà nước đó thực hiện vai trò thống trị giai cấp của nó

Chức năng xã hội thể hiện thuộc tính xã hội và vai trò của nhà nước trong việc tác động vào lĩnh vực xã hội để đảm bảo sự ổn định và phát triển xã hội, giải quyết mối quan hệ giữa cá nhân với cộng đồng xã hội bằng các hoạt động như đề ra các chính sách, pháp luật và tạo các điều kiện để giải quyết các vấn đề về văn hóa, giáo dục,

y tế, lao động và việc làm, xóa đói giảm nghèo, bảo hiểm, cứu trợ xã hội, phòng chống thiên tai, phòng chống tệ nạn xã hội [60, tr 41] Trong quá trình lịch sử nhân loại, đối với các nhà nước chiếm hữu nô

lệ, nhà nước phong kiến và nhà nước tư bản chủ nghĩa ở giai đoạn trước đây chức năng trấn áp, thống trị giai cấp được rất được coi trọng, chiếm vị trí cao hơn so với chức năng xã hội Còn ở các nhà nước trong thời đại ngày nay thì chức năng xã hội lại được chú trọng hơn theo quan điểm đề cao "xã hội công dân", nhà nước chuyển từ hình thức "cai trị" sang nhà nước "phục vụ" Các nhà nước trong giai đoạn hiện nay đều chú trọng thực hiện chức năng xã hội thông qua việc bảo đảm công bằng xã hội, coi trọng phát triển văn hóa, giáo dục, y tế, khoa học kỹ thuật, bảo trợ xã hội, giảm bớt sự phân hóa giàu nghèo,

thực hiện tốt các chính sách an sinh, phòng chống các rủi ro đe dọa đời sống cộng đồng, cung cấp các dịch vụ công cho xã hội

Nhà nước không thể tồn tại nếu nó chỉ phục vụ lợi ích của giai cấp thống trị mà không thực hiện các nhiệm vụ, chức năng xã hội của nó Ngoài việc củng cố, bảo vệ quyền lợi của giai cấp thống trị thì nhà nước còn phải đảm bảo an ninh, trật tự trong xã hội và quyền lợi của các giai cấp khác trong một chừng mực nhất định Lịch sử đã chứng minh rằng:

Mọi nhà nước sau này luôn mang trong bản thân mình hai chức năng cố hữu là: công quản (cộng đồng, xã hội) và chuyên chính (đẳng cấp, giai cấp) Theo đó, điều tiết xã hội là một trong những chức năng không thể thiếu của nhà nước; và để thực hiện được chức năng này, hoạt động của nhà nước phải thể hiện được lợi ích chung của toàn xã hội Bất kỳ nhà nước cụ thể nào trong lịch sử

mà không làm được như vậy đều bị diệt vong bởi các cuộc cách mạng xã hội [62, tr 74]

Vai trò xã hội của nhà nước thể hiện thông qua việc nhà nước giải quyết những công việc mang tính xã hội, phục vụ lợi ích chung của xã hội Trong xã hội ngày nay, vai trò xã hội của nhà nước ngày càng được nâng cao Nhà nước xây dựng các công trình phúc lợi xã hội, bảo vệ môi trường, phòng chống các dịch bệnh, thiên tai Do vậy, nhà nước không chỉ là công cụ thống trị giai cấp mà còn là phương thức tổ chức và đảm bảo các lợi ích chung của

xã hội

Khi nền kinh tế phát triển mạnh mẽ và sự xuất hiện của chính phủ điện

tử như hiện nay, cùng với yêu cầu của người dân ngày càng cao đối với nhà nước thì việc thực hiện chức năng xã hội cũng phải phát triển góp phần đáp ứng yêu cầu của xã hội, nhằm cung cấp các dịch vụ công một cách nhanh chóng, với mục tiêu đặt người dân vào trung tâm của mọi hoạt động thì vai trò của nhà nước ngày càng to lớn hơn Như vậy, có thể thấy không chỉ mối quan

hệ giữa chức năng giai cấp và chức năng xã hội của nhà nước có sự biến đổi,

mà ngay cả nội dung của việc thực hiện chức năng xã hội của nhà nước cũng

có sự biến đổi to lớn Trong giai đoạn hiện nay việc thực hiện tốt chức năng

xã hội chính là cơ sở để bảo đảm thực hiện chức năng giai cấp của nhà nước; bởi như Ph.Ăng-ghen đã chỉ ra: "chức năng xã hội là cơ sở của sự thống trị chính trị và sự thống trị chính trị cũng chỉ kéo dài chừng nào mà nó còn thực hiện chức năng xã hội đó của nó" [27, tr 253]

Đối với Nhà nước xã hội chủ nghĩa, mặc dù chú trọng đến chức năng giai cấp, các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin vẫn coi chức năng xã hội là thuộc tính cơ bản và quan trọng nhất của nó Về nội dung này, V.I.Lênin cho rằng, chuyên chính vô sản không phải chỉ là bạo lực đối với bọn bóc lột mà mặt cơ bản của nó là không ngừng mở rộng dân chủ cho nhân dân cùng với việc tổ chức, xây dựng toàn diện xã hội mới - xã hội xã hội chủ nghĩa và cộng sản chủ nghĩa V.I.Lênin viết: "Lần đầu tiên chuyên chính vô sản, tức là thời kỳ quá độ tiến tới chủ nghĩa cộng sản, sẽ đem lại một chế độ dân chủ cho nhân dân, cho số đông, đi đôi với sự trấn áp tất yếu đối với số ít, đối với bọn bóc lột" [25, tr 10] Như vậy, có thể nói, chuyên chính vô sản, theo quan điểm mácxít, tự nó đã thể hiện sự thống nhất giữa chức năng giai cấp và chức năng xã hội

Nhà nước xã hội chủ nghĩa, là nhà nước có chính quyền của nhân dân,

do nhân dân, vì nhân dân nên trong nhà nước này, nền dân chủ phải bao quát toàn diện mọi lĩnh vực đời sống xã hội và lấy dân chủ trong lĩnh vực kinh tế làm nền tảng Chủ nghĩa xã hội sẽ không thể tồn tại và phát triển được nếu

thiếu dân chủ và không ngừng mở rộng dân chủ

Xã hội chủ nghĩa là xã hội không còn các giai cấp đối kháng, nhà nước xã hội chủ nghĩa vẫn thực hiện chức năng giai cấp và chức năng xã hội, nhưng cách thức thực hiện và mục đích thực hiện hai chức năng đó đã có sự thay đổi cơ bản Cũng như các nhà nước khác, nhà nước xã hội chủ nghĩa

muốn bảo vệ được chức năng giai cấp của mình, phải làm tốt chức năng xã hội, trong đó vấn đề mở rộng dân chủ cho nhân dân, sử dụng sức mạnh, lực lượng của mình để bảo vệ và bảo đảm tuyệt đối các quyền tự do dân chủ cho nhân dân là vấn đề cốt yếu Thực hiện tốt chức năng xã hội là cơ sở, là điều kiện để nhà nước xã hội chủ nghĩa đảm bảo và giữ vững địa vị thống trị xã hội

về của mình đồng thời có đầy đủ sức mạnh để trấn áp sự phản kháng của các giai cấp bóc lột và các thế lực thù địch

Chức năng giai cấp và chức năng xã hội luôn có mối quan hệ biện chứng, cái nọ làm tiền đề và là cơ sở cho cái kia Tuy nhiên, trong điều kiện giai cấp vô sản đã giành được chính quyền và thiết lập được nhà nước của mình, thì chức năng giai cấp là nhiệm vụ thường xuyên, lâu dài; còn chức năng xã hội là nhiệm vụ cơ bản, quyết định trực tiếp sự thắng lợi hay thất bại của công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội Việc thực hiện chức năng xã hội của nhà nước xã hội chủ nghĩa có sự khác biệt với nhà nước tư bản chủ nghĩa, nhà nước tư bản thực hiện chức năng xã hội là phương tiện để củng cố, đảm bảo sự thống trị chính trị và kinh tế của thiểu số trong xã hội là giai cấp tư sản đối với đa số là giai cấp công nhân và những người lao động khác Ngược lại, việc thực hiện chức năng xã hội của nhà nước xã hội chủ nghĩa được xác định

là mục đích để nhà nước ấy đảm bảo sự thống trị chính trị của mình nhằm đảm bảo quyền dân chủ cho đại đa số những người lao động

1.1.2 Khái niệm chức năng xã hội của Nhà nước Việt Nam

Chức năng của Nhà nước Việt Nam, thuộc phạm trù chức năng của nhà nước xã hội chủ nghĩa, là những phương diện hoạt động cơ bản của nhà nước, thể hiện bản chất giai cấp, ý nghĩa xã hội, mục đích và nhiệm vụ của nhà nước trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội Chức năng của nhà nước xã hội chủ nghĩa "còn chịu sự chi phối của thực tế khách quan của tình hình chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội trong từng giai đoạn phát triển cụ thể của mỗi nước" [60, tr 371]

Chức năng xã hội thông thường được hiểu là một loại chức năng nhà nước thuộc nhóm chức năng đối nội

Chức năng xã hội phản ánh thuộc tính xã hội của nhà nước

xã hội chủ nghĩa, phù hợp với mục tiêu của nhà nước xã hội chủ nghĩa là bảo đảm sự ổn định và phát triển xã hội bền vững; nâng cao chất lượng cuộc sống, thực hiện công bằng xã hội, giải quyết hài hòa các lợi ích giữa nhà nước, cá nhân và cộng đồng Nội dung chủ yếu của chức năng xã hội của nhà nước xã hội chủ nghĩa bao gồm: nhà nước đề ra các chính sách, pháp luật và tạo các điều kiện để giải quyết các vấn đề về văn hóa, giáo dục, y tế, lao động và việc làm, xóa đói giảm nghèo, bảo hiểm, cứu trợ xã hội, bảo vệ môi trường, phòng chống thiên tai, phòng chống tệ nạn xã hội [60, tr 373] Quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam, chức năng xã hội có vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy sự phát triển của đất nước, hướng tới mục tiêu dân giàu, nước mạnh xã hội công bằng, dân chủ, văn minh

Chức năng xã hội của Nhà nước ta trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền là cơ sở để xác định đánh giá uy tín cũng như bản chất của Nhà nước Một nhà nước được nhân dân ủng hộ là một Nhà nước đứng trên lập trường của người dân, đảm bảo cho nhân dân có cuộc sống ấm no, hạnh phúc, dân chủ, văn minh Để làm được điều đó không đơn giản, đặc biệt là trong điều kiện kinh tế thị trường đang phát triển như hiện nay những hệ lụy từ nó

là vô cùng lớn Vấn đề thực hiện tốt chức năng xã hội của nhà nước trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền đòi hỏi nhà nước phải thực hiện xuất sắc

có hiệu quả vai trò điều tiết của mình Trong hệ thống các chức năng của nhà nước thì chức năng xã hội là hình thức phản ánh rõ nét nhất bản chất của nhà nước Đối với Nhà nước ta đang trên con đường đi lên xây dựng Nhà nước xã hội chủ nghĩa với mục tiêu phải khẳng định được tính ưu việt của chế độ, con người của chế độ xã hội chủ nghĩa phải được công bằng, dân chủ, đời sống

phải văn minh, kinh tế phát triển Nhà nước phải chăm lo cho nhân dân một cách toàn diện trên mọi lĩnh vực Đảng và Nhà nước ta luôn luôn cố gắng xây dựng nền kinh tế phát triển mạnh, chính trị ổn định, nền văn hóa phong phú đậm đà bản sắc dân tộc, nâng cao trình độ dân trí, an ninh quốc phòng, đảm bảo sự an toàn cho nhân dân yên tâm lao động, học tập và cống hiến xây dựng đất nước Đây chính là thước đo sự uy tín của Nhà nước, uy tín của chế độ xã hội chủ nghĩa, bản chất đúng với ý nghĩa của nó là của dân, do dân và vì dân, các chính sách được đặt ra đều dựa trên sự tìm hiểu tâm tư nguyện vọng của nhân dân

Thông qua chức năng xã hội của Nhà nước góp phần củng cố chế độ dân chủ, phát huy quyền làm chủ của nhân dân Đây là một nội dung quan trọng trong yêu cầu của Nhà nước pháp quyền và có vai trò vô cùng quan trọng bởi chế độ xã hội chủ nghĩa là chế độ do nhân dân làm chủ, tất cả là của dân, do dân và vì dân Dân chủ là bản chất của Nhà nước ta, thực hiện dân chủ là thực chất, là mục tiêu, động lực của việc đổi mới và kiện toàn hệ thống chính trị nói riêng, của công cuộc đổi mới nói chung Đây là vấn đề có ý nghĩa sống còn đối với chế độ của chúng ta, đã được quy định tại Điều 3, Hiến pháp năm 1992: "Nhà nước đảm bảo và không ngừng phát huy quyền làm chủ về mọi mặt của nhân dân" [51] Ở bất kỳ chế độ nào thì nhân dân cũng là một trong những nhân tố, xây dựng đất nước của mỗi quốc gia, vì vậy chúng ta không ngừng phát huy quyền làm chủ của nhân dân không phải ở một lĩnh vực mà là ở mọi lĩnh vực như: kinh tế, chính trị, văn hóa xã hội…Nhà nước và nhân dân cùng chung tay xây dựng phát triển đất nước giàu mạnh Trong các nghị quyết của Đảng đều nêu rõ mục tiêu phấn đấu là xây dựng nước ta dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh nhưng trong thực tế thì sao? Dân chủ là thước đo chất lượng cuộc sống văn minh xã hội và năng lực quản lý của một nhà nước Dân chủ không phải tự nhiên mà

có Lịch sử đất nước ta đã chứng minh, muốn có một xã hội thực sự dân chủ, thực sự văn minh, lành mạnh phải đấu tranh, thậm chí phải hy sinh xương

máu Dân chủ và cuộc đấu tranh vì dân chủ, hòa bình, độc lập dân tộc, hợp tác

và phát triển là một xu thế lớn của thời đại Cuộc đấu tranh vì dân chủ, phát triển mặc dù còn gặp nhiều khó khăn và thử thách, nhưng đã và đang có những bước tiến mới Ở nước ta hiện nay, dân chủ trở thành mục tiêu và động lực của quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền Vấn đề dân chủ ngày càng

có tầm quan trọng to lớn trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế Những thành tựu của quá trình dân chủ hóa đang góp phần tích cực vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ

Tổ quốc Đồng thời, toàn Đảng, toàn dân ta cũng đang nỗ lực vượt qua những khó khăn, thách thức trong quá trình dân chủ hóa, văn minh hóa một xã hội đang phấn đấu vươn tới hiện đại hóa Nhận thức về vấn đề dân chủ đã khó khăn và phức tạp, nhưng thực hiện dân chủ trong đời sống còn khó khăn và phức tạp hơn nhiều Những vấn đề về mục tiêu, nguyên tắc, động lực, nội dung, hình thức, phương pháp và bước đi của dân chủ luôn là những vấn đề khó khăn và mới mẻ, đòi hỏi phải giải quyết một cách đồng bộ, cần sự hợp lực rộng lớn để làm chuyển biến, thay đổi từ tư duy, nếp nghĩ, thói quen, lối sống đến những hành động thực thi Dân chủ càng được thực thi sâu rộng thì càng tạo nguồn sức mạnh vô biên để xây dựng vững chắc thể chế chính trị do Đảng lãnh đạo, cũng là thiết thực nâng cao khả năng lãnh đạo, sức chiến đấu,

uy tín và độ bền vững của một Đảng cầm quyền

Chức năng xã hội là cơ sở quan trọng để Nhà nước giải quyết những vấn đề xã hội trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền Vấn đề xã hội Đảng ta quan tâm bao gồm các lĩnh vực liên quan đến sự phát triển của con người và xã hội như dân số, nguồn nhân lực, lao động và việc làm, giáo dục

và y tế, đạo đức và văn hóa, những đảm bảo về an ninh và an toàn xã hội của đời sống cá nhân và của cả cộng đồng Các vấn đề xã hội có vai trò quan trọng trong đời sống xã hội do vị trí của con người trong xã hội quy định Nhà nước pháp quyền mà nhân dân ta xây dựng là nhà nước mà con người được đặt vào vị trí trung tâm của sự phát triển kinh tế văn hóa xã hội và lấy việc

nâng cao chất lượng cuộc sống con người làm mục tiêu phục vụ Nhà nước ta luôn nhấn mạnh phát triển kinh tế phải đi đôi với giải quyết tốt các vấn đề xã hội, việc phát triển kinh tế theo định hướng xã hội chủ nghĩa lại càng phải đòi hỏi giải quyết tốt những vấn đề xã hội bởi lẽ phát triển kinh tế phải là sự phát triển bền vững dựa trên những yếu tố chính trị, kinh tế văn hóa, xã hội và môi trường… Bền vững về mặt xã hội là đảm bảo vừa đạt được tăng trưởng kinh

tế vừa giữ được ổn định xã hội, không có những xáo trộn, xung đột, nổi loạn làm ảnh hưởng tới việc huy động các nguồn lực cho sự phát triển Trong phát triển bền vững thì yếu tố kinh tế và yếu tố xã hội hòa vào nhau, mục tiêu phát triển kinh tế phải bao gồm cả mục tiêu giải quyết các vấn đề xã hội như vấn

đề xóa đói giảm nghèo, việc làm… thỏa mãn nhu cầu cơ bản của nhân dân, đảm bảo công bằng xã hội Giải quyết những vấn đề xã hội là một trong những vấn đề "nóng" mà Đảng và Nhà nước ta quan tâm Hiện nay các tệ nạn

xã hội ngày càng gia tăng như ma túy, mại dâm, buôn lậu, tham nhũng,… hơn thế nữa là các thế lực thù địch liên tục tìm cách chống phá Đảng và Nhà nước

ta, chúng đẩy mạnh tuyên truyền phản động lợi dụng một số đồng bào dân tộc thiểu số trình độ dân còn trí thấp Bởi vậy phải làm tốt chức năng xã hội Nhà nước mới có thể khắc phục được những tồn tại bên cạnh những tiềm lực vốn

có, không phải chỉ cơ quan nhà nước mà chính chúng ta mỗi công dân phải tham gia giải quyết những vấn đề chung của xã hội Khi Chính phủ ban hành hay thay đổi những chính sách của Nhà nước việc đầu tiên là thăm dò ý kiến của nhân dân, khi có được sự đồng thuận thì đảm bảo chính sách đó sẽ nhanh chóng đi vào cuộc sống và khi nó có lợi cho họ thì họ tự giác thực hiện Xã hội ổn định và người dân cũng thấy được quyền và lợi ích của họ được đảm bảo nâng cao niềm tin vào Đảng vào Nhà nước Dưới sự lãnh đạo sáng suốt của Đảng và Nhà nước chúng ta đã đạt được nhiều thành tựu trong việc giải quyết vấn đề xã hội

Trong Nhà nước pháp quyền, vai trò của con người được đề cao nên Nhà nước đặc biệt quan tâm đối với bộ phận dân cư đặc biệt Nhà nước đã có

nhiều chính sách với các đối tượng chính sách, người có công với cách mạng, những người nghèo, người cô đơn không nơi nương tựa, trẻ em mồ côi, khuyết tật… Mặt khác, Nhà nước ta còn tích cực củng cố nâng cao trình độ dân trí đối với đồng bào dân tộc thiểu số, dạy cho họ biết làm kinh tế góp phần cải thiện bộ mặt dân cư ở miền núi Đô thị hiện nay cũng có những bước phát triển đáng kể Ngoài ra, các hộ nghèo còn được giúp đỡ từ các nguồn vốn huy động của quỹ "Vì người nghèo" do Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam phát động và từ các doanh nghiệp do Nhà nước ta vận động… Chính quyền, đoàn thể cấp xã huy động nguồn lực để khai thác vật liệu tại chỗ như cát, đá, sỏi, gỗ để giảm giá thành xây dựng; cũng như để giúp cho những hộ nghèo có hoàn cảnh khó khăn như già cả, neo đơn… Chính sách này đã nhanh chóng được nhân dân phấn khởi đón nhận, chính quyền các cấp khẩn trương triển khai và cộng đồng xã hội chung tay góp sức vì người nghèo

để qua đó giúp họ ổn định đời sống, góp phần xóa đói, giảm nghèo vì mục tiêu bảo đảm an sinh xã hội

Chức năng xã hội là một trọng những nhân tố mang lại sự ổn định về mặt xã hội trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền và là tiền đề cho việc thực hiện các chức năng nhà nước khác Có thể thấy rằng để một quốc gia thực hiện tốt chức năng chuyên chính giai cấp và chức năng kinh tế thì không thể không có sự ổn định về mặt xã hội Quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền với phát triển nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần, trình độ của lực lượng sản xuất còn thấp, song song với đó lại phải vừa thực hiện nhiệm vụ giữ vững an ninh, quốc phòng, trật tự, an toàn xã hội, vừa phải bảo đảm ổn định và cải thiện không ngừng đời sống nhân dân về mọi mặt thì chức năng xã hội được đặt ra ngày càng nặng nề Nếu một xã hội không ổn định thì bất cứ Nhà nước nào cũng không thể ổn định được chế độ chính trị, những mâu thuẫn gay gắt sẽ từ đó mà này sinh kéo theo đó là nhiều những hệ lụy có thể xảy ra như "nội chiến" ngay chính trong bộ máy cai trị Vì vậy, việc đảm bảo thực hiện tốt chức năng xã hội có vai trò đặc biệt quan trọng Đảng và Nhà

nước ta đã tăng cường đầu tư cho quốc phòng và nâng cao tiềm lực quân sự bảo vệ vững chắc chủ quyền, an ninh biên giới, vùng trời và biển, đảo của Tổ quốc Tăng cường sức mạnh quốc phòng, xử lý thắng lợi mọi tình huống; thực hiện tốt vai trò nòng cốt bảo vệ vững chắc toàn vẹn lãnh thổ, góp phần giữ vững ổn định chính trị - xã hội của đất nước và môi trường hòa bình

Từ những lý do nêu trên, có thể khẳng định chức năng xã hội là vô cùng quan trọng, có ý nghĩa to lớn đối với việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Ở nước ta, vai trò của chức năng xã hội của Nhà nước được khẳng định không chỉ đối với cá nhân mà còn có ý nghĩa tầm quan trọng đối với cả hệ thống tồn tại và phát triển của một Nhà nước, một chế độ Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa

1.1.3 Vai trò, trách nhiệm của nhà nước Việt Nam trong việc giải quyết các vấn đề xã hội

"Nhà nước giữ vị trí trung tâm, vai trò đặc biệt quan trọng trong đời sống chính trị, kinh tế, xã hội Vai trò nhà nước ngày càng gia tăng trong xã hội hiện đại trong việc giải quyết các vấn đề xã hội mang tính quốc gia và quốc tế" [23, tr 87]

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế nhà nước không chỉ đơn thuần đặt ra các quy tắc ứng xử bắt buộc cá nhân, tổ chức phải tuân theo,

mà nhà nước phải chuyển mình theo hướng từ cai trị áp đặt sang phục vụ người dân Có thể nói, Nhà nước xã hội chủ nghĩa luôn coi con người là mục tiêu và động lực của mọi chính sách phát triển kinh tế - xã hội và luôn nhất quán trong việc đảm bảo và thúc đẩy các quyền con người thông qua việc thực hiện chức năng xã hội Do đó, chức năng xã hội thể hiện sâu đậm tính chất nhân đạo của nhà nước xã hội chủ nghĩa vì mục tiêu tất cả từ con người, cho con người, vì con người và bảo đảm công bằng xã hội

Với mục đích và ý nghĩa đó, nhà nước xã hội chủ nghĩa có vai trò quan trọng trong việc chăm lo lợi ích của người và gia đình có công với nước;

người và gia đình có hoàn cảnh đặc biệt, khó khăn; bảo vệ sức khỏe của nhân dân; phát triển quỹ nhà ở để bán hoặc cho nhân dân thuê; điều chỉnh sự phát triển dân số; xóa đói nghèo; bảo vệ, cải thiện và nâng cao chất lượng môi trường; phòng, chống tệ nạn xã hội; phát triển thể dục, thể thao, du lịch; điều tiết sự hưởng thụ xã hội; thực hiện bảo hiểm xã hội, bảo trợ xã hội, cứu trợ xã hội; phát triển dịch vụ xã hội; hoàn thiện chính sách, pháp luật về xã hội và kiểm tra, giám sát việc thực hiện pháp luật ấy; xử lý mọi hành vi vi phạm chính sách, pháp luật về xã hội một cách kịp thời, nghiêm minh, nhanh chóng, hợp lý, hợp tình; cải cách bộ máy nhà nước theo hướng phục vụ xã hội; hội nhập và hợp tác quốc tế về y tế, môi trường, thể dục, thể thao, du lịch,

Với trách nhiệm quan trong của nhà nước trong việc đảm bảo thực hiện tốt chức năng xã hội, đáp ứng tối đa nhu cầu lợi ích của tất cả các tầng lớp nhân dân Nhà nước cần có trách nhiệm ban hành các chính sách xã hội đúng đắn, phù hợp với quy luật phát triển của xã hội và tổ chức có hiệu quả các hoạt động thực thi chính sách xã hội

1.1.4 Các nhóm chức năng xã hội của nhà nước Việt Nam

- Bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân

Các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân là một trong những thành quả vĩ đại nhất mà chế độ chính trị - xã hội xã hội chủ nghĩa đem lại cho người dân Bởi thế, khi các quyền và lợi ích đó bị xâm hại thì nhà nước phải bảo vệ Mục đích của chức năng này là nhằm tạo mọi điều kiện thuận lợi nhất

để cho cá nhân phát triển an toàn, toàn diện, hài hòa và mọi tổ chức được hoạt động bình thường phù hợp với lợi ích chung của xã hội; củng cố, bảo vệ, tăng cường mối quan hệ giữa nhà nước với nhân dân trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc Muốn vậy, nhà nước hoàn thiện chính sách, pháp luật về quyền con người, quyền công dân, quyền của các tổ chức và kiểm tra, giám sát việc thực hiện pháp luật đó; xử lý mọi hành vi xâm hại quyền con người, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, tổ chức; mở rộng các quyền và lợi

ích chính đáng của công dân phù hợp với trình độ phát triển của kinh tế, chính trị, dân chủ, văn hóa, xã hội ở trong nước và quốc tế; giáo dục tư tưởng tất cả

từ con người, cho con người, vì con người trong bộ máy nhà nước và toàn xã hội; hội nhập và hợp tác quốc tế về bảo vệ quyền con người

- Tổ chức và quản lý văn hóa, giáo dục, khoa học - công nghệ

Nhà nước thực hiện chức năng này nhằm xây dựng nền văn hóa mới, con người mới, lối sống mới; đào tạo, bồi dưỡng nhân tài và đội ngũ người lao động có trình độ khoa học - kỹ thuật cao; xây dựng nền khoa học, công nghệ hiện đại phục vụ sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa Nội dung chức năng này gồm: bảo tồn, phát triển nền văn hóa dân tộc, hiện đại, nhân văn; tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại; thống nhất quản lý văn hóa, nghiêm cấm truyền bá tư tưởng và văn hóa phản động, đồi trụy; bài trừ mê tín, hủ tục; thống nhất quản lý hệ thống giáo dục về mục tiêu, chương trình, nội dung, kế hoạch giáo dục, tiêu chuẩn giáo viên, quy chế thi cử và hệ thống văn bằng; phát triển cân đối hệ thống giáo dục quốc dân; phát triển các hình thức quốc lập, dân lập và các hình thức giáo dục khác; xây dựng và thực hiện chính sách khoa học, công nghệ quốc gia, xây dựng nền khoa học, công nghệ tiên tiến; phát triển đồng bộ các ngành khoa học, đổi mới công nghệ, phát triển lực lượng sản xuất, nâng cao trình độ quản lý; hội nhập và hợp tác

quốc tế về văn hóa, giáo dục, khoa học và công nghệ

- Giữ vững an ninh chính trị; trật tự an toàn xã hội; phòng, chống tệ

nạn xã hội

An ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội là điều kiện quan trọng để nhân dân xây dựng chủ nghĩa xã hội, bảo vệ đất nước, mở rộng quan hệ và hợp tác quốc tế Mục đích thực hiện chức năng này là nhằm bảo đảm cho chế

độ chính trị - xã hội và trật tự an toàn xã hội luôn luôn được giữ vững, mọi âm mưu và hành động phá hoại của kẻ thù đều bị đập tan, người dân thực sự được sống và sinh hoạt trong một môi trường chính trị - xã hội ổn định, an toàn,

trong sạch, lành mạnh, tích cực Nhằm mục đích đó, nhà nước xây dựng và phát huy thế trận an ninh nhân dân vững chắc mà nòng cốt là các lực lượng vũ trang nhân dân, nâng cao sức mạnh toàn diện cho các lực lượng vũ trang nhân dân và các cơ quan chuyên trách bảo vệ pháp luật, giáo dục ý thức cảnh giác cách mạng cho toàn dân và các lực lượng vũ trang nhân dân, hội nhập và hợp tác quốc tế về chống khủng bố, bạo loạn và lật đổ

- Bảo vệ các nhóm người dễ bị tổn thương (phụ nữ, trẻ em, người khuyết tật, người già, người nghèo, người dân tộc thiểu số, các nhóm đối tượng dễ bị tổn thương khác…)

Nhà nước thực hiện chức năng này nhằm bảo vệ nhóm người dễ bị tổn thương, bằng các hình thức quan tâm và thực hiện các biện pháp bảo đảm quyền, xóa bỏ mọi hình thức phân biệt đối xử với nhóm người này Nhà nước xây dựng ban hành pháp luật về bình đẳng giới, bồi dưỡng, đào tạo nghề nghiệp, nâng cao học vấn cho phụ nữ; Bảo đảm quyền học tập, vui chơi và phát triển của trẻ em; Quyền được chăm sóc sức khỏe của người tàn tật và nạn nhân chất độc màu da cam, của người cao tuổi…; xây dựng chính sách hỗ trợ đồng bào dân tộc thiểu số định canh, định cư đồng thời nâng cao, mở rộng mạng lưới giáo dục và y tế cho đồng bào dân tộc thiểu số nhằm thực hiện công bằng xã hội giữa các dân tộc, miền núi và miền xuôi

- Bảo vệ môi trường

Bảo vệ môi trường là vấn đề cấp bách trong giai đoạn hiện nay, đối với chức năng này Nhà nước có nhiệm vụ xây dựng chính sách, chiến lược, kế hoạch quốc gia về bảo vệ môi trường; ban hành hệ thống tiêu chuẩn môi trường; chỉ đạo, tổ chức đánh giá hiện trạng môi trường cả nước phục vụ cho việc đề ra các chủ trương, giải pháp về bảo vệ môi trường, chống ô nhiễm môi trường; tham gia tổ chức quốc tế, ký kết hoặc gia nhập điều ước quốc tế về môi trường; chủ trì các hoạt động hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường với các nước, các tổ chức quốc tế;…

- Bảo đảm lao động, việc làm; an sinh xã hội

Bảo đảm lao động, việc làm và thực hiện chính sách an sinh xã hội là một trong những nội dung quan trong trọng việc thực hiện chức năng xã hội của nhà nước Đối với vấn đề lao động, việc làm Nhà nước có nhiệm vụ xây dựng chính sách quốc gia, quy hoạch, kế hoạch về nguồn nhân lực, phân bố

và sử dụng lao động toàn xã hội; xây dựng và tổ chức thực hiện các chương trình quốc gia về việc làm, di dân xây dựng các vùng kinh tế mới, đưa người

đi làm việc ở nước ngoài; quyết định các chính sách về tiền lương, bảo hiểm

xã hội, an toàn lao động, vệ sinh lao động và các chính sách khác về lao động

và xã hội; xây dựng mối quan hệ lao động trong các doanh nghiệp; mở rộng quan hệ hợp tác quốc tế với nước ngoài và các tổ chức quốc tế trong lĩnh vực lao động; xây dựng hệ thống an sinh xã hội đa dạng, phát triển hệ thống bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế cũng như mở rộng các loại hình cứu trợ xã hội

- Chăm lo sức khỏe cho nhân dân

Thực hiện chức năng này, Nhà nước chăm lo và thống nhất quản lý sự nghiệp bảo vệ sức khỏe của nhân dân; Phát triển hệ thống y tế công bằng và hiệu quả; Củng cố và hoàn thiện mạng lưới y tế cơ sở, hệ thống chính sách bảo vệ và nâng cao sức khỏe nhân dân; Nhà nước đầu tư, nâng cao chất lượng dịch vụ khám chữa bệnh Hiện thực hóa quyền được chăm sóc sức khỏe có thể được thực hiện thông qua nhiều cách tiếp cận bổ trợ nhau, như Nhà nước quy định chế độ khám chữa bệnh, chế độ viện phí và miễn giảm viện phí, …

1.1.5 Lịch sử quá trình phát triển các chức năng xã hội của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam

Đối với Việt Nam, Nhà nước ta mang bản chất giai cấp công nhân, đó

là nhà nước của dân, do dân và vì dân Chức năng xã hội của Nhà nước ta được thực hiện với nội dung chủ yếu là tổ chức, quản lý và xây dựng xã hội mới phục vụ lợi ích cho toàn xã hội trên lập trường của giai cấp công nhân

Từ khi thành lập cho đến nay, chức năng xã hội của Nhà nước ta cũng không

ngừng đổi mới phù hợp với yêu cầu, đòi hỏi của xã hội và đặc biệt là yêu cầu của quá trình xây dựng, phát triển nhà nước pháp quyền Ngay từ khi thành lập và trong quá trình phát triển, Nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hòa là một nhà nước hợp hiến, hợp pháp, luôn luôn đề cao vai trò của pháp luật Nhà nước được tổ chức và hoạt động trên cơ sở các quy định của Hiến pháp và pháp luật và luôn vận hành trong khuôn khổ quy định pháp luật Quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam là một quá trình lịch sử được bắt đầu khi thành lập nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, xuất phát từ định hướng xã hội chủ nghĩa mà mục tiêu cơ bản là xây dựng một chế độ xã hội dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh Để đạt được những mục tiêu trên thì việc thực hiện chức năng xã hội của nhà nước ta được coi là nhiệm vụ trọng tâm chiến lược, thể hiện rất rõ nét qua các thời kỳ lịch sử:

Từ giai đoạn từ 1945 - 1975, chức năng xã hội của Nhà nước được thực hiện trên cơ sở một nền kinh tế nông nghiệp, phụ thuộc vào sự viện trợ

từ bên ngoài, đất nước có chiến tranh lại bị chia cắt làm hai miền Nam - Bắc với hai chế độ chính trị khác nhau, song Nhà nước ta luôn quan tâm việc phát triển văn hóa - xã hội với mục tiêu vì con người, vì tự do, ấm no hạnh phúc của nhân dân Vấn đề dân chủ, công bằng xã hội từng bước được Nhà nước thực hiện

Từ sau năm 1975 cho đến năm 1986, việc thực hiện chức năng xã hội của Nhà nước trong bối cảnh tình hình trong nước và thế giới có nhiều thay đổi nên gặp rất khó nhiều khó khăn Thời kỳ bao cấp, nhà nước có vai trò là người bảo trợ trong việc thực hiện công việc ở tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội Nhà nước điều chỉnh quan hệ xã hội bằng các chỉ tiêu kế hoạch tập trung và mệnh lệnh hành chính với hình thức phân phối bình quân, không phù hợp các quy luật kinh tế khách quan, chưa quan tâm đúng mức việc đáp ứng được nhu cầu của đại đa số người dân và giải quyết các vấn đề xã hội, các nhu cầu lợi ích tự nhiên trong xã hội đã dẫn đến hậu quả là cho dù nhà nước

đã cố gắng chăm lo các lĩnh vực của đời sống xã hội như giáo dục, y tế, văn

hóa, lao động song nền kinh tế chậm phát triển, đời sống của nhân dân khó khăn với thu nhập và mức sống thấp, nhu cầu sinh hoạt tối thiểu của người dân không được bảo đảm, bộ máy hành chính biểu hiện sự quan liêu đã khiến nước ta lâm vào tình trạng khủng hoảng kinh tế - xã hội nặng nề

Đại hội Đảng Cộng sản Việt Nam toàn quốc lần thứ VI (1986) có ý nghĩa quan trọng đánh dấu sự chuyển đổi trong nhận thức và tư duy của Đảng

ta về sự đổi mới đất nước, hoạch định đường lối đổi mới toàn diện, sâu sắc và triệt để Với tinh thần nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá đúng sự thật, nói rõ sự thật, Đại hội đã khẳng định những thành tựu quan trọng trên các lĩnh vực kinh

tế, chính trị, văn hóa, quốc phòng, an ninh, đối ngoại, đặc biệt trên mặt trận sản xuất nông nghiệp và mặt trận bảo vệ độc lập, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ quốc gia Đồng thời, Đại hội cũng đã nghiêm khắc chỉ ra những khuyết điểm, sai lầm trong nhận thức cũng như trong tổ chức thực hiện đường lối và nguyên tắc của Đảng ta Bước đột phá căn bản về tư duy kinh tế của Đảng ta tại Đại hội VI là chuyển từ quan niệm cũ về nền kinh tế xã hội chủ nghĩa theo

cơ chế kế hoạch hóa tập trung, bao cấp sang phát triển kinh tế hàng hóa nhiều thành phần, vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước xã hội chủ nghĩa

Đại hội VI Đảng ta đã xác định nước ta phát triển nền kinh tế thị trường hàng hóa nhiều thành phần theo định hướng xã hội chủ nghĩa và coi đó

là đường lối chiến lược, là mô hình kinh tế trong suốt thời kỳ quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, thúc đẩy lực lượng sản xuất, phát triển kinh tế

để xây dựng cơ sở vật chất - kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội, nâng cao đời sống nhân dân Đồng thời ngăn chặn, hạn chế những mâu thuẫn và tác động tiêu cực của nó đối với sự nghiệp đổi mới xây dựng chủ nghĩa xã hội và bảo vệ Tổ quốc Vì vậy, cùng với chủ trương phát triển kinh tế thị trường, Đảng ta khẳng định yêu cầu phải tăng cường vai trò quản lý của Nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa, phấn đấu tăng trưởng kinh tế phải gắn liền với tiến

bộ và công bằng xã hội, giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, đảm bảo

phát huy dân chủ, bảo vệ môi trường ngay trong mỗi bước phát triển Có thể nói, đường lối đổi mới đã có ý nghĩa quan trọng thúc đẩy việc thực hiện chức năng xã hội của Nhà nước Việt Nam trong điều kiện mới Sự thay đổi này là tất yếu khách quan đáp ứng đòi hỏi của chính sự vận động và phát triển của xã hội Việt Nam "Nhà nước đã và đang chuyển dần từ vai trò là người bảo trợ chung của toàn xã hội sang vai trò của người khởi xướng và tổ chức các quá trình xã hội, là chủ thể hoạch định và thực thi các chính sách xã hội và bảo đảm trật tự an toàn xã hội" [2]

Việc thực hiện chức năng xã hội của nhà nước được thực hiện trên hai khía cạnh, một mặt vẫn duy trì vai trò phục vụ đảm bảo các nhu cầu, lợi ích chung của toàn xã hội Nhà nước tăng cường đầu tư cho giáo dục, chăm sóc sức khỏe nhân dân, văn hóa và các vấn đề xã hội khác, tạo ra cơ hội cho các thành viên trong xã hội, tích cực, chủ động giải quyết các vấn đề của bản thân

và tham gia giải quyết các vấn đề chung của xã hội Mặt khác, đối với nhóm người trong xã hội cần được bảo trợ nhà nước tiếp tục đóng vai trò là người bảo trợ, bảo đảm cho họ những điều kiện sống tối thiểu và tạo cơ hội để họ vươn lên hòa nhập cùng cộng đồng Ngoài việc bảo đảm những nhu cầu của

xã hội, về mặt quản lý trật tự và an toàn xã hội nhà nước cũng đang hướng tới xây dựng một nền hành chính phục vụ nhân dân thông qua việc tiến hành cải cách bộ máy hành chính, thủ tục hành chính, nâng cao chất lượng đội ngũ cán

bộ, công chức và kiện toàn hệ thống chính sách, pháp luật Như vậy, nhà nước

đã tiến hành nhiều biện pháp để thực hiện chức năng xã hội của mình

Nhà nước phải chịu trách nhiệm toàn bộ đối với những vấn đề

xã hội thông qua hiệu quả của bộ máy công quyền; mặt khác nhà nước chủ trương xã hội hóa một số lĩnh vực để huy động nguồn lực trong nhân dân và sự nỗ lực của các chủ thể khác đối với những vấn đề xã hội, nhưng vẫn bảo đảm vai trò định hướng, điều tiết của mình [2] Đặc biệt trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền việc thực hiện chức năng xã hội của nhà nước ta có nhiều chuyển biến tích cực Ngay từ khi

thành lập và quá trình xây dựng, phát triển, Nhà nước ta đã phát huy những yếu tố của Nhà nước pháp quyền của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân, chăm lo đời sống lợi ích của nhân dân, của dân tộc Nhà nước đã từng bước thực hiện việc quản lý xã hội bằng pháp luật, không ngừng phát huy mở rộng dân chủ cho nhân dân, tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa

Từ những kết quả của công cuộc đổi mới trong những năm qua đã chứng minh yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Đảng là đúng đắn, mang tính quy luật khách quan trong điều kiện phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa,

mở rộng quan hệ giao lưu và hợp tác với tất cả các nước trên thế giới trên cơ

sở tôn trọng độc lập, chủ quyền, thống nhất toàn vẹn lãnh thổ của nhau, không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau

Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung, phát triển năm 2011), đã xác định rõ một trong những đặc trưng của xã hội xã hội chủ nghĩa mà nhân dân ta đang xây dựng là Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân do Đảng Cộng sản lãnh đạo Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội năm 2011 đến 2020

đã đề ra các yêu cầu, nhiệm vụ và giải pháp cụ thể để xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việc xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa là phải bảo đảm Nhà nước ta thật sự là của nhân dân,

do nhân dân và vì nhân dân, phải chăm lo, phục vụ nhân dân, bảo đảm quyền, lợi ích chính đáng của mọi người dân Bên cạnh đó Nhà nước phải thực hiện tốt chức năng quản lý kinh tế, quản lý xã hội phù hợp yêu cầu phát triển kinh

tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế; mở rộng dân chủ đồng thời tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa Để nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước đòi hỏi Nhà nước ta phải xây dựng cơ chế đồng bộ và tổ chức thực hiện tốt hệ thống pháp luật, chính sách, kế hoạch phát triển kinh tế -

xã hội, quản lý và sử dụng nguồn tài nguyên quốc gia, phát triển nguồn nhân lực và hệ thống kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội; củng cố, tăng cường quốc

phòng, an ninh, mở rộng quan hệ đối ngoại, giữ vững độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ, ổn định chính trị, trật tự an toàn xã hội, tạo môi trường quốc tế thuận lợi cho sự phát triển đất nước

Nhà nước đã có sự thay đổi mức độ điều tiết của mình theo hướng một mặt Nhà nước chịu trách nhiệm đối với những vấn đề xã hội nhất định thông qua hoạt động của hệ thống các cơ quan chức năng và bộ máy công chức, mặt khác, Nhà nước chủ trương tiến hành xã hội hóa để có thể huy động được nguồn lực trong nhân dân và sự hỗ trợ của các chủ thể khác đối với những vấn

đề xã hội khác nhưng vẫn đảm bảo vai trò định hướng, điều tiết của mình Hiện nay, Nhà nước chỉ thực hiện một phần những hoạt động phục vụ xã hội còn toàn bộ hệ thống bảo đảm xã hội Nhà nước ta đã và đang tiến hành cải cách toàn diện nhằm giải phóng nến kinh tế khỏi gánh nặng quá sức, nâng cao hiệu quả của những chi tiêu xã hội Trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền cùng với sự nỗ lực của Nhà nước, các tổ chức chính trị- xã hội, tổ chức kinh tế như Hội phụ nữ, Đoàn thanh niên, doanh nghiệp… có vai trò to lớn trong một số chương trình hoạt động như xóa đói giảm nghèo, dân số, lao động và việc làm… Sự quản lý của Nhà nước đối với các vấn đề xã hội hiện nay luôn diễn ra theo hai hướng là "Nhà nước hóa" và "xã hội hóa" Một mặt, Nhà nước phải có trách nhiệm đảm bảo giải quyết kịp thời, đúng đối tượng phạm vi, tiết kiệm và hiệu quả đối với những vấn đề xã hội thông qua hoạt động của các cơ quan nhà nước Mặt khác, việc giải quyết các vấn đề xã hội được nhận thức không chỉ là trách nhiệm của Nhà nước mà còn là trách nhiệm của toàn xã hội, của mọi tổ chức xã hội và của mỗi cá nhân công dân Xã hội ngày càng phát triển thì các vấn đề xã hội ngày càng phức tạp, đặc biệt trong quá trình hội nhập quốc tế chúng ta càng đứng trước nhiều vấn đề thách thức Với vai trò trung tâm quản lý các công việc của đời sống xã hội và giải quyết các vấn đề xã hội, Nhà nước phải xây dựng và thực thi các chính sách xã hội một cách có hiệu quả bảo đảm công bằng xã hội, bảo đảm quyền con người, tính được bảo vệ về mặt xã hội và an toàn xã hội của công dân…

Nhu cầu bảo vệ các quyền và lợi ích hợp chính đáng của công dân được coi là yêu cầu trung tâm của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Yêu cầu này thể hiện vai trò và chức năng xã hội của Nhà nước ta, là vấn đề thuộc về bản chất Nhà nước ta là Nhà nước của dân, do dân, vì dân Phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là sự phát triển khách quan và vì vậy, cũng cần thấy được vai trò quản lý và điều tiết của Nhà nước

là khách quan Sự bảo đảm an toàn xã hội, bình yên và ổn định, công bằng xã hội là yêu cầu số một trong đánh giá về hoạt động của Nhà nước

Sự phát triển, hoàn thiện của Nhà nước và pháp luật không tách rời sự phát triển, tiến bộ của nền văn minh nhân loại, của trình độ phát triển văn hóa,

xã hội, cũng chính điều này lại tạo cơ sở và đặt yêu cầu cho việc hoàn thiện Nhà nước, pháp luật Do đó, trình độ phát triển của Nhà nước và pháp luật với trình độ phát triển văn hóa, xã hội như: trình độ dân trí, vấn đề dân chủ và công bằng xã hội; vấn đề quyền con người và quyền công dân… thống nhất biện chứng với nhau Không thể có ở đâu mà Nhà nước và pháp luật được gọi

là phát triển khi trình độ dân trí thấp, dân chủ bị vi phạm, công bằng xã hội không được thực hiện và những quyền cơ bản của con người, của công dân lại không được bảo đảm Vì vậy, khi mục tiêu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa cũng không tách rời mục phát triển văn hóa, xã hội bao gồm:

"Mở rộng và phát huy dân chủ; tôn trọng và bảo đảm các quyền có bản của công dân, phát triển các giá trị xã hội, nâng cao dân trí và mục tiêu xã hội khác nhằm phục vụ con người" [61, tr 224]

1.1.6 Mối quan hệ giữa các chức năng xã hội và chính sách xã hội

Để thực hiện chức năng xã hội, Nhà nước ta đã xây dựng hàng loạt hệ thống các chính sách xã hội Chính sách xã hội của nhà nước nhằm giải quyết các vấn đề liên quan đến cuộc sống con người, đến lợi ích của các nhóm con người, các tầng lớp… trong xã hội phù hợp với mục tiêu của giai cấp, chính đảng cầm quyền Chính sách xã hội luôn gắn với một chế độ chính trị- xã hội nhất định, luôn phản ánh ý chí của giai cấp thống trị trong xã hội, thể hiện bản

chất nhà nước, thông qua các phương thức, biện pháp thực hiện chúng trong quá trình nhà nước tác động, can thiệp vào lĩnh vực xã hội của đời sống xã hội Có thể nói, chính sách xã hội chỉ được thực hiện có hiệu quả khi được thể chế hóa thành các quy phạm pháp luật và được bảo đảm thực hiện bởi cơ chế pháp luật thích hợp và pháp luật là hình thức quan trọng nhất trong việc thể hiện chính sách xã hội của Nhà nước Chính sách xã hội là một hệ thống các chính sách bao gồm nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội Việc xây dựng, thực hiện các chính sách xã hội nhằm mục đích vì con người đã được thể hiện tại Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ VI (1986): "chính sách xã hội bao trùm mọi mặt của đời sống con người: điều kiện lao động và sinh hoạt, giáo dục và văn hóa, quan hệ gia đình, quan hệ giai cấp, quan hệ dân tộc…" [9] Như vậy, chính sách xã hội của Nhà nước đã được hiểu ở phạm vi rộng hơn, bao gồm nhiều lĩnh vực của đời sống con người, điều tiết các lợi ích xã hội, giải quyết các vấn đề xã hội nóng bỏng, bảo đảm sự ổn định và phát triển theo hướng tiến bộ, mở rộng khối đại đoàn kết toàn dân

Đại hội Đảng lần thứ IX và các Hội nghị Trung ương Khóa IX đã cụ thể hóa và bổ sung các quan điểm về chính sách xã hội của Đại hội VIII, với những mục tiêu cơ bản: Giải quyết chính sách xã hội phải gắn liền với quá trình xây dựng thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Trong giải quyết các chính sách xã hội, Nhà nước vừa là người điều tiết, vừa là nhà đầu tư Đề cao vấn đề công bằng trong việc hưởng thụ các dịch vụ xã hội, đặc biệt là trong thụ hưởng dịch vụ giáo dục và chăm sóc y tế, những vùng còn khó khăn có cơ hội được chăm sóc tốt hơn Nhà nước ta đã và đang cố gắng

xã hội hóa việc giải quyết các vấn đề xã hội, động viên toàn xã hội tham gia giải quyết các vấn đề xã hội Việc thực hiện các chính sách xã hội của Nhà nước ta theo xu hướng phát triển và lành mạnh hóa xã hội, thực hiện công bằng trong phân phối, tạo động lực mạnh mẽ phát triển sản xuất, khuyến khích tăng năng suất lao động xã hội, phấn đấu bình đẳng trong các quan hệ

xã hội, tạo điều kiện cho nhân dân làm giàu chính đáng

Đại hội Đảng lần thứ X của Đảng xác định rõ trách nhiệm:

Xây dựng hệ thống an sinh xã hội đa dạng; phát triển mạnh

hệ thống bảo hiểm xã hội, tiến tới bảo hiểm y tế toàn dân Đổi mới

và hoàn thiện hệ thống y tế theo hướng công bằng, hiệu quả và phát triển, tạo cơ hội cho mọi người dân được bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe Xây dựng chiến lược quốc gia về nâng cao sức khỏe, tầm vóc con người Việt Nam, tăng tuổi thọ và cải thiện chất lượng giống nòi Thực hiện tốt các chính sách dân số và kế hoạch hóa gia đình, các chính sách ưu đãi xã hội [16]

Những vấn đề xã hội đã được Đại hội Đảng lần thứ X nhận thức và giải quyết toàn diện cả ở góc độ mục tiêu và hệ thống giải pháp trong tổng thể các chính sách phát triển, mà ở đó con người thực sự là trung tâm, là động lực

và mục tiêu của phát triển xã hội bền vững Đặc biệt trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền Đảng và Nhà nước ta luôn coi trọng việc kết hợp giữa tăng trưởng kinh tế với thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội, bảo đảm an sinh xã hội, chăm lo đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân, nhất là đối với người nghèo, đồng bào ở vùng sâu, vùng xa Phát triển nền kinh tế bền vững gắn với phát triển văn hóa, củng cố quốc phòng, an ninh, tăng cường quan hệ hợp tác cùng có lợi với các quốc gia khác trên thế giới Đồng thời, tiến hành cải cách chế độ tiền lương cho cán bộ yên tâm công tác Chính sách

xã hội của Nhà nước ta là sự cụ thể hóa đường lối chính sách của Đảng Cộng sản với mục đích cao nhất là thỏa mãn các nhu cầu ngày càng tăng về đời sống vật chất, văn hóa, tinh thần của nhân dân Đặc biệt, trong Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung, phát triển năm 2011) đã tiếp tục khẳng định việc xây dựng và thực hiện một chính sách xã hội đúng đắn, công bằng, con người là trung tâm của xã hội

Nhà nước ta luôn cố gắng bảo đảm công bằng, bình đẳng về quyền lợi

và nghĩa vụ công dân, kết hợp chặt chẽ phát triển kinh tế với phát triển văn hóa, xã hội, thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội và hoàn thiện hệ thống an

sinh xã hội Thực hiện tốt chính sách đối với người và gia đình có công với đất nước, đồng thời cải thiện điều kiện sống, lao động và học tập của thanh, thiếu niên, giáo dục và bảo vệ trẻ em Nhà nước cũng như nhân dân luôn quan tâm chăm lo đời sống những người già cả, neo đơn, tàn tật, mất sức lao động

và trẻ mồ côi Hạn chế, tiến tới đẩy lùi và giảm tác hại của tệ nạn xã hội

Cùng với sự biến đổi của nền kinh, xu thế dân chủ hóa và đòi hỏi của nhân dân đối với Nhà nước trong việc cung ứng dịch vụ công ngày càng cao hơn, Nhà nước phải thể hiện trách nhiệm phục vụ nhân dân thể hiện bằng các hoạt động cung ứng dịch vụ công cho các tổ chức và công dân "Bộ máy hành chính nhà nước xây dựng theo hướng bộ quản lý đa ngành, đa lĩnh vực trên phạm vi toàn quốc, cung cấp dịch vụ công" [14, tr 338]

Qua hơn 20 năm thực hiện đường lối đổi mới, quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nước ta đã đạt được những thành tựu

to lớn, có ý nghĩa lịch sử, đã tạo những tiền đề và động lực mạnh mẽ đối với việc, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa nói chung, đổi mới và nâng cao hiệu quả việc thực hiện chức năng xã hội của Nhà nước nói riêng

Xây dựng và hoàn thiện Nhà nước ta theo hướng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa là một quá trình tương đối lâu dài với những bước đi vững chắc gắn liền với quá trình đổi mới kinh tế - xã hội, củng cố quốc phòng, an ninh, phát triển nền dân chủ xã hội chủ nghĩa và tiếp tục đổi mới hệ thống chính trị Chúng ta tin tưởng rằng, dưới sự lãnh đạo của Đảng, với sự

nỗ lực phấn đấu bền bỉ của Nhà nước và nhân dân ta, Nhà nước pháp quyền

xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân sẽ được tiếp tục được hoàn thiện và trở thành hiện thực ở Việt Nam

Như vậy, chức năng xã hội của Nhà nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền là phương diện hoạt động cơ bản của Nhà nước thể hiện bản chất chính trị - xã hội của Nhà nước trong việc thực hiện các trách nhiệm, nhiệm vụ xã hội ở một giai đoạn lịch sử nhất định

1.2 NỘI DUNG CÁC CHỨC NĂNG XÃ HỘI CỦA NHÀ NƯỚC CỘNG HÕA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM TRONG QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN

1.2.1 Xây dựng Nhà nước pháp quyền và vấn đề đặt ra đối với các chức năng xã hội của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam

1.2.1.1 Khái niệm và đặc điểm của nhà nước pháp quyền

Nhà nước pháp quyền là một hình thức tổ chức nhà nước với sự phân công lao động khoa học, hợp lý giữa các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp, có cơ chế kiểm soát quyền lực, nhà nước được tổ chức và hoạt động trên cơ sở pháp luật, nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật, pháp luật có tính khách quan, nhân đạo, công bằng, tất cả vì lợi ích chính đáng của con người

Trên cơ sở lý luận và thực tiễn của nhà nước pháp quyền, có thể nêu những đặc điểm cơ bản nhất về nhà nước pháp quyền như sau:

- Nhà nước pháp quyền là nhà nước có hệ thống pháp luật hoàn thiện, đảm bảo tính đồng bộ, thống nhất để thực hiện quản lý xã hội bằng pháp luật dựa trên nền tảng đạo đức xã hội và đạo đức tiến bộ của nhân loại

- Xác lập và có cơ chế hữu hiệu để đảm bảo tính tối cao của luật trong

hệ thống các văn bản pháp luật

- Pháp luật trong nhà nước pháp quyền phải mang tính pháp lý cao, khách quan, công bằng, nhân đạo phù hợp đạo đức xã hội, tất cả vì lợi ích chính đáng của con người

- Nhà nước pháp quyền là nhà nước, trong đó mối quan hệ giữa nhà nước và công dân bình đẳng về quyền và nghĩa vụ, quan hệ đồng trách nhiệm Tuân thủ pháp luật là nghĩa vụ đối với mọi cá nhân, tổ chức kể cả nhà nước, nhà nước phải chịu trách nhiệm bồi thường những thiệt hại vật chất, tinh thần cho cá nhân về các quyết định và hành vi sai trái của mình

- Nhà nước pháp quyền là nhà nước trong đó các quyền tự do, dân chủ

và lợi ích chính đáng của con người được nhà nước bảo đảm thực hiện bằng

hệ thống pháp luật Mọi hành vi vi phạm pháp luật đều phải được xử lý nghiêm minh, kịp thời, đúng pháp luật

- Trong nhà nước pháp quyền, quyền lực nhà nước được tổ chức khoa học, các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp được phân định rõ ràng, hợp lý cho ba hệ thống cơ quan nhà nước tương ứng trong mối quan hệ cân bằng, kiểm soát lẫn nhau tạo thành một cơ chế đồng bộ đảm bảo sự thống nhất của quyền lực nhà nước, thực hiện quyền lực nhân dân

- Nhà nước pháp quyền tồn tại trên cơ sở một xã hội công dân phát triển lành mạnh, đảm bảo tự do của các cá nhân và các tổ chức của họ trên cơ

sở pháp luật và đạo đức xã hội

- Nhà nước pháp quyền là nhà nước sống hòa đồng với cộng đồng thế giới, thực hiện các cam kết quốc tế, các điều ước quốc tế mà nhà nước là thành viên ký kết hay công nhận…[23, tr 174]

1.2.1.2 Các chức năng xã hội của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền

Hiện nay, chức năng xã hội của nhà nước ta trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền thực hiện hai nhiệm vụ chính là phục vụ các nhu cầu của xã hội cung cấp các dịch vụ cho xã hội và bảo đảm trật tự công, tổ chức

bộ máy công quyền thực hiện chính sách, pháp luật, duy trì trật tự an toàn xã hội Nhìn chung, việc thực hiện chức năng xã hội của nhà nước ta trong nhà nước pháp quyền cũng đang từng bước chuyển biến về nhận thức và cách

thức thực hiện, được thể hiện cụ thể như sau:

Việc phục vụ, đáp ứng các nhu cầu của xã hội: hiện nay trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền, Nhà nước ta đang chuyển từ vai trò bảo trợ sang vai trò là nhà cung cấp dịch vụ công cho các tổ chức và công dân trong xã hội Dịch vụ công là những hoạt động phục vụ các lợi ích chung thiết

yếu, các quyền, lợi ích hợp pháp của công dân và tổ chức, do nhà nước trực tiếp đảm nhận hay ủy quyền cho các cơ sở ngoài nhà nước thực hiện nhằm bảo đảm trật tự, lợi ích chung và công bằng xã hội Với bản chất như vậy, khi tiến hành cung cấp các dịch vụ công để phục vụ xã hội, trước hết nhà nước đã phân loại dịch vụ công, để từ đó xác định loại dịch vụ nào cần phải đảm nhiệm, loại nào cần xã hội hóa, nhà nước chỉ đóng vai trò giám sát Quan niệm về dịch vụ công trong điều kiện nước ta có hai loại dịch vụ cơ bản sau đây:

Thứ nhất, loại hình dịch vụ có tính chất công cộng phục vụ các nhu

cầu chung, cần thiết của cả cộng động và mỗi công dân Do tính chất phục vụ các nhu cầu chung của cả cộng đồng, loại dịch vụ này còn được gọi là dịch vụ công cộng Các dịch vụ công lại có thể phân chia thành dịch vụ xã hội và dịch

vụ kinh tế - kỹ thuật:

Dịch vụ xã hội liên quan đến những nhu cầu và quyền lợi cơ bản đối với sự phát triển con người về thể lực và trí lực như y tế, giáo dục, văn hóa, thông tin…ở Việt Nam, các dịch vụ được gọi là hoạt động sự nghiệp

Dịch vụ kinh tế - kỹ thuật là loại dịch vụ gắn với các nhu cầu vật chất phục vụ lợi ích chung của xã hội, bao gồm cung ứng điện, nước, giao thông vận tải, vệ sinh môi trường, thủy lợi, xây dựng đường sá, cầu cống, bưu chính viễn thông… Ở Việt Nam, các dịch vụ này do các doanh nghiệp công cung ứng và được gọi là dịch vụ công

Thứ hai, các hoạt động đáp ứng các quyền tự do, lợi ích hợp pháp của

các tổ chức và công dân Để thực hiện chức năng quản lý nhà nước, Nhà nước tiến hành những hoạt động phục vụ trực tiếp các tổ chức và công dân Các hoạt động này được gọi là dịch vụ hành chính công mà Nhà nước có trách nhiệm cung ứng cho xã hội để đảm bảo cho xã hội phát triển có kỷ cương, trật

tự Khi cung cấp dịch vụ này, Nhà nước sử dụng quyền lực công để tạo ra dịch vụ như cấp các loại giấy phép, công chứng, chứng thực, hộ tịch, thị thực…Các loại dịch vụ này chỉ có giá trị sử dụng khi các cơ quan nhà nước

xác nhận chúng và Nhà nước không thể chuyển giao cung ứng các dịch vụ này cho tư nhân

Trong điều kiện xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền đối với việc đề cao vai trò của pháp luật ở nước ta hiện nay, dịch vụ hành chính công phải do bộ máy công quyền của nhà nước đảm nhiệm, loại hình còn lại nhà nước nên chủ trương xã hội hóa và chỉ đảm nhiệm trực tiếp một cách hạn chế Quá trình triển khai thực hiện Nhà nước ta đã bảo đảm thực hiện các nguyên tắc mục đích của dịch vụ công là phục vụ lợi ích chung, nhu cầu thiết yếu của

xã hội, vì nhu cầu, lợi ích của công dân, của xã hội nhằm bảo đảm cuộc sống trong khuôn khổ của trật tự công Đối với các loại hình dịch vụ mà nhà nước tiến hành xã hội hóa, nhà nước vẫn phải chịu trách nhiệm trước công dân và

xã hội về các loại dịch vụ này thông qua việc xây dựng cơ sở pháp lý, tăng cường kiểm tra, giám sát các hoạt động đó theo đúng luật và bảo đảm công bằng xã hội Đảm bảo công bằng trong việc tiếp nhận và sử dụng các dịch vụ công Nguyên tắc này đòi hỏi mọi đối tượng được hưởng các dịch vụ công phải được nhà nước phục vụ một cách bình đẳng, có quyền hưởng thụ các dịch vụ công cộng không phân biệt giàu nghèo, sang hèn, có đóng thuế hay không, giới tính, dân tộc Với vai trò là người bảo đảm công bằng xã hội, Nhà nước ta có nghĩa vụ quan tâm bảo đảm những mục tiêu chính của dịch vụ công và người dân với tư cách là đối tượng phục vụ của công quyền có quyền yêu cầu nhà nước cung ứng các dịch vụ công một cách bình đẳng

Về việc bảo đảm, duy trì trật tự công: đối với vấn đề này, Nhà nước ta đang tiến hành đồng bộ trên cả hai mặt xây dựng chính sách pháp luật và tổ chức thực hiện

Ðối với việc xây dựng chính sách pháp luật cần phải nhận thức rằng, pháp luật trong nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa không chỉ chú trọng bảo đảm các quyền tự do, dân chủ của nhân dân và công lý mà còn đặc biệt chú trọng đến sự bình đẳng xã hội, công bằng xã hội Với nhà nước pháp

quyền xã hội chủ nghĩa thì giá trị của pháp luật phải bổ sung thêm yếu tố là bình đẳng xã hội, công bằng xã hội Pháp luật trong nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa không chỉ bảo đảm cá nhân, tổ chức cùng tồn tại trong sự hòa hợp và tự do mà cả trong sự bình đẳng, công bằng xã hội, chống lại mọi sự phân biệt giàu nghèo, sự thống trị của chủ nghĩa tự do cực đoan Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước của dân, do dân và vì dân, phục vụ lợi ích của nhân dân do đó, pháp luật trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam phải thể hiện được ý chí của nhân dân mà người đại diện là tổ chức chính trị được nhân dân thừa nhận và sự thừa nhận đó đã trở thành nguyên tắc hiến định trong hệ thống pháp luật nước ta Việc xác nhận một tình trạng pháp lý không chỉ xuất phát từ nhu cầu của công dân, xã hội,

mà còn xuất phát từ nhu cầu duy trì trật tự công cộng của nhà nước - tức xuất phát từ nhu cầu của cả hai phía Ðiều này đòi hỏi khi xây dựng các chính sách pháp luật phải xuất phát từ yêu cầu phục vụ nhân dân, tạo điều kiện thuận lợi nhất cho các hoạt động của công dân; cần loại bỏ tư duy xây dựng pháp luật chỉ nhằm thuận tiện cho sự quản lý của nhà nước, của bộ máy công quyền Vì vậy, trong quá trình ban hành văn bản quy phạm pháp luật, phải tiến hành xã hội hóa quá trình ban hành các văn bản, chính sách pháp luật, lấy ý kiến đóng góp rộng rãi của nhân dân, để nhân dân được tham gia vào quá trình xây dựng các chính sách pháp luật liên quan tới mình; từ đó bảo đảm hài hòa lợi ích giữa công dân - xã hội - nhà nước Việc thực hiện tốt những nguyên tắc trên sẽ tránh việc ban hành chính sách một chiều chỉ xuất phát từ cơ quan nhà nước, dẫn đến khi triển khai không phù hợp với thực tiễn; khi đó mới sửa đổi sẽ vừa gây thiệt hại cho xã hội, tốn kém ngân sách

và đặc biệt là gây mất niềm tin của nhân dân vào bộ máy quản lý nhà nước Đối với Nhà nước ta hiện nay, khi ban hành các văn bản quy phạm pháp luật đều đăng tải công khai để lấy ý kiến của nhân dân Nhân dân có quyền thể hiện ý chí, nguyện vọng của mình đối với các văn bản quy phạm pháp luật do Nhà nước ban hành