Các chức năng của Nhà nước trong quá trình xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt Nam

Những hạn chế, bất cập trong thực hiện chức năng của nhà nước 74 HIỆN CHỨC NĂNG CỦA NHÀ NƯỚC TA TRONG QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

NGUYỄN THỊ HÀ PHƯƠNG

CÁC CHỨC NĂNG CỦA NHÀ NƯỚC

TRONG QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN

NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG

XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM

Chuyên ngành : Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật

Vào hồi giờ , ngày tháng năm 2012

Có thể tìm hiểu luận văn tại Trung tâm thông tin - Thư viện Đại học Quốc gia Hà Nội Trung

tâm tư liệu - Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội

1.3 Các yếu tố ảnh hưởng đến chức năng của nhà nước 16

1.3.3 Yếu tố phong tục, tập quán, truyền thống, văn hóa, tôn giáo,

tín ngưỡng

21

1.4 Tính tất yếu khách quan phát triển nền kinh tế thị trường định

hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

25

NƯỚC TA TRONG QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG VÀ PHÁT

30

TRIỂN NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG

XÃ HỘI CHỦ NGHĨA

2.1 Tình hình xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường định

hướng xã hội chủ nghĩa của nước ta hiện nay

30

2.2 Tình hình thực hiện chức năng của nhà nước trong điều kiện

phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

33

2.2.1 Tình hình thực hiện chức năng chính trị của nhà nước 33 2.2.2 Tình hình thực hiện chức năng kinh tế của nhà nước 36 2.2.3 Tình hình thực hiện chức năng xã hội của nhà nước 51 2.2.4 Tình hình thực hiện chức năng đối ngoại của nhà nước 68 2.4 Những hạn chế, bất cập trong thực hiện chức năng của nhà nước 74

HIỆN CHỨC NĂNG CỦA NHÀ NƯỚC TA TRONG QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA

85

3.1 Yêu cầu nâng cao hiệu quả thực hiện chức năng của nhà nước

trong quá trình xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường

85

3.1.1 Nâng cao hiệu quả thực hiện chức năng của nhà nước trong

quá trình xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường đáp

ứng yêu cầu quản lý đất nước trên mọi lĩnh vực

85

3.1.2 Nâng cao hiệu quả thực hiện chức năng của nhà nước trong

quá trình xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường nhằm

đảm bảo phát huy dân chủ, đảm bảo quyền lực nhà nước

thuộc về nhân dân

90

3.1.3 Nâng cao hiệu quả thực hiện chức năng của nhà nước trong

quá trình xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường nhằm

92

đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế

3.1.4 Nâng cao hiệu quả thực hiện chức năng của nhà nước trong

quá trình xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường nhằm

đảm bảo sự lãnh đạo của Đảng đối với nhà nước và xã hội

95

3.2 Các giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện chức năng của nhà

nước trong quá trình xây dựng nền kinh tế thị trường

97

3.2.1 Tiếp tục hoàn thiện hệ thống chính sách và pháp luật 97 3.2.2 Hoàn thiện tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước 103 3.2.3 Nâng cao trình độ, năng lực, phẩm chất của đội ngũ cán bộ,

công chức nhà nước

108

3.2.4 Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam đối

với Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam

109

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 112

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Ở Việt Nam hiện nay, vai trò của Nhà nước đối với kinh tế không chỉ xuất phát từ yêu cầu phổ biến của quá trình phát triển kinh tế thị trường, mà

còn xuất phát từ tính đặc thù của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội

chủ nghĩa

Trong điều kiện cụ thể ở Việt Nam hiện nay, xét về bản chất, Nhà nước ta là nhà nước của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân Nhà nước, lấy lợi ích của dân tộc đáp ứng đúng nhu cầu phát triển khách quan của xã hội, làm mục tiêu hoạt động của mình Nhà nước ta lấy hệ tư tưởng cách mạng và khoa học (chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh) làm một trong những cơ sở xuất phát quan trọng để hoạch định chiến lược phát triển kinh tế

Đó là hai nhân tố bảo đảm có sự thống nhất giữa tính khách quan của quá trình phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và việc phát huy vai trò của nhà nước xã hội chủ nghĩa với tư cách là một nhân tố chủ quan tác động tích cực tới sự phát triển của nền kinh tế đó

Thực tiễn phát triển nền kinh tế thị trường hơn 20 năm đổi mới cho thấy, Nhà nước ta đã thực hiện nhiều chính sách tích cực trong việc bảo đảm định hướng xã hội chủ nghĩa trong quá trình phát triển nền kinh tế

Phát huy vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng

xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay chính là cách thiết thực góp phần bảo đảm công bằng xã hội, vì sự phát triển dân chủ, văn minh của đất nước, song vẫn giữ được bản sắc chính trị - xã hội của dân tộc trong thời kỳ hội nhập toàn cầu

Công cuộc đổi mới toàn diện các lĩnh vực kinh tế - xã hội ở nước ta trong những năm qua đang đặt ra một đòi hỏi khách quan là phải xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và nó được coi là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của đổi mới hệ thống chính trị ở Việt Nam hiện nay

Với những lý do nêu trên, việc nghiên cứu các chức năng của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong quá trình xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc đến việc xây dựng nhà nước pháp quyền ở nước ta Về lý luận, nó giúp chúng ta nhận thức sâu sắc và đầy đủ hơn bản chất, vai trò xã hội, nhiệm vụ chiến lược và mục tiêu lâu dài của Nhà nước ta trong giai đoạn quá độ lên chủ nghĩa xã hội đặc biệt là trước yêu cầu của nền kinh tế thị trường Về thực tiễn, việc nghiên cứu này sẽ cung cấp những luận cứ khoa học để đưa ra những giải pháp có tính khả thi nhằm phát huy hiệu quả vai trò của Nhà nước đối với sự phát triển

nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay

Với mong muốn góp một phần vào công cuộc xây dựng Nhà nước

pháp quyền Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam, tôi chọn đề tài: "Các chức năng

của nhà nước trong quá trình xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam" làm luận văn thạc sỹ

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Liên quan đến nội dung của đề tài tìm hiểu các vấn đề, khía cạnh xoay quanh chức năng nhà nước tuy không nhiều nhưng đã có một số tài liệu, công trình nghiên cứu, tìm hiểu dưới các góc độ khác nhau và đề cập ở mức độ khác nhau tùy thuộc vào mục đích, phương pháp tìm hiểu Đặc biệt, gần gũi

với nội dung của đề tài này là: Luận án Tiến sĩ "Chức năng kinh tế của nhà

nước- Lý luận và thực tiễn ở Việt Nam hiện nay", của Trần Thái Dương, thực

hiện năm 2004; Luận văn Thạc sĩ: "Quản lý nhà nước về kinh tế trong điều

kiện kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay", của Nguyễn Thị Việt Hương,

thực hiện năm 1996; Luận văn Thạc sĩ: "Chức năng kinh tế của Nhà nước

Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam", của Nguyễn Thị Vy, thực hiện năm

1999; "Nhà nước và cơ chế thị trường", của Trần Đình Bút và Trần Nam

Hương, Nxb Trẻ, Thành phố Hồ Chí Minh, năm 1998

Ngoài ra, còn có một số bài viết đăng trên tạp chí chuyên ngành liên

quan đến nội dung này như: "Vai trò của nhà nước trong trật tự kinh tế thị

trường Việt Nam", của Lê Minh Thông, đăng trên Tạp chí Nhà nước và Pháp

luật, số 10 năm 1998; "Tìm hiểu vai trò của nhà nước trong nền kinh tế thị

trường", của Hoàng Văn Hảo, đăng trên Tạp chí Luật học, số 3 năm 1999;

Tuy nhiên, các công trình, tài liệu trên thường đề cập sâu đến một mặt, một phương diện chức năng kinh tế của nhà nước và có đặt trong điều kiện phát triển nền kinh tế thị trường tại Việt Nam Chưa có công trình khoa học nào nghiên cứu một cách toàn diện chức năng của nhà nước trong quá trình xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam Mặt khác, phần lớn các đề tài nêu trên đều được thực hiện từ vài năm trước đây, trong khi những quan hệ trong nền kinh tế thị trường biến đổi từng ngày, từng giờ Vì vậy, việc nghiên cứu các chức năng của nhà nước trong quá trình xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam là nhu cầu thực sự cần thiết hiện nay

3 Mục đích nghiên cứu

Đề tài làm rõ cơ sở lý luận về các chức năng của nhà nước ta hiện nay; đánh giá thực trạng thực hiện chức năng của nhà nước; tìm ra những thành tựu và hạn chế trong thực hiện chức năng của nhà nước để từ đó đề xuất những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện các chức năng của nhà nước trong quá trình xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng

xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu cơ sở lý luận và thực tiễn các chức năng nhà nước ta hiện nay;

- Đánh giá thực trạng các chức năng nhà nước ta hiện nay;

- Đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện các chức năng của nhà nước trong quá trình xây dựng và phát triển nền kinh tế thị

trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Phương phỏp luận nghiờn cứu luận văn là lý luận chủ nghĩa Mỏc - Lờnin,

tư tưởng Hồ Chớ Minh, cỏc quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về xõy dựng

và phỏt triển nền kinh tế thị trường định hướng xó hội chủ nghĩa ở Việt Nam Cỏc phương phỏp cụ thể nghiờn cứu nội dung đề tài luận văn là: phõn tớch - tổng hợp, logic - lịch sử; nghiờn cứu thực tiễn; trừu tượng húa khoa học của kinh tế chớnh trị; xử lý số liệu thống kờ bằng toỏn học

6 Những đúng gúp mới của luận văn

- Luận văn khỏi quỏt một cỏch hệ thống cơ sở lý luận và phõn tớch thực trạng thực hiện cỏc chức năng nhà nước ta hiện nay;

- Đề xuất một số giải phỏp nhằm nõng cao hiệu quả thực hiện cỏc chức năng của nhà nước trong quỏ trỡnh xõy dựng và phỏt triển nền kinh tế thị trường định hướng xó hội chủ nghĩa ở Việt Nam

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Những vấn đề lý luận về chức năng nhà nước

Chương 2: Tỡnh hỡnh thực hiện chức năng của Nhà nước ta trong quỏ

trỡnh xõy dựng và phỏt triển nền kinh tế thị trường định hướng xó hội chủ nghĩa

Chương 3: Yờu cầu; giải phỏp nõng cao hiệu quả thực hiện chức năng

của Nhà nước trong quỏ trỡnh xõy dựng và phỏt triển nền kinh tế thị trường

định hướng xó hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Chương 1

NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHỨC NĂNG CỦA NHÀ NƯỚC

1.1 KHÁI NIỆM VỀ CHỨC NĂNG CỦA NHÀ NƯỚC

Trước khi hiểu thế nào là chức năng của nhà nước thì chúng ta phải hiểu được chức năng là gì? Chức năng nhà nước là gì? Nó gắn liền với bản chất của nhà nước, bộ máy nhà nước Đặc biệt với Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, trong bối cảnh kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

Trong điều kiện hiện nay, trước những yêu cầu của công cuộc đổi mới đất nước và đặc biệt là yêu cầu xây dựng và hoàn thiện Nhà nước Cộng hòa

xã hội chủ nghĩa Việt Nam, việc điều chỉnh và tổ chức thực hiện tốt chức năng của nhà nước có ý nghĩa vô cùng quan trọng cả về phương diện lý luận nhận thức và thực tiễn

Quá trình phát triển kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia luôn đặt ra yêu cầu có tính xác định cụ thể hơn đối với bộ máy nhà nước và cần phải có nhận thức đúng đắn và đầy đủ hơn về chức năng của nhà nước Đặc biệt đối với các nước xã hội chủ nghĩa đang xây dựng kinh tế thị trường như ở nước ta thì tính tất yếu và cấp bách của vấn đề chuyển đổi các chức năng của nhà nước phù hợp với yêu cầu của nền kinh tế hiện nay lại càng quan trọng hơn bao giờ hết Ngay cả đối với những quốc gia có nền kinh tế phát triển cũng đã nhận định cần phải liên tục đổi mới hoạt động của nhà nước để đương đầu với nền kinh

tế hiện đại Xuất phát từ quan niệm là "nếu không có nhà nước hiệu quả thì

không thể có phát triển kinh tế - xã hội được" và "Thế giới đang thay đổi và cùng với đó, những ý tưởng về vai trò nhà nước trong phát triển kinh tế - xã hội cũng phải thay đổi" [20, tr 23] Như vậy, vấn đề vai trò, chức năng của

nhà nước trong các mô hình kinh tế có ý nghĩa quan trọng trước những thay đổi lớn lao của đời sống quốc tế hiện nay Đối với sự nghiệp đổi mới sâu sắc

và toàn diện ở nước ta, việc nhận thức vai trò, chức năng của nhà nước sẽ

nhằm đặt nhà nước vào đúng vị trí, đảm đương đúng chức năng của mình đối với sự phát triển kinh tế - xã hội, góp phần làm sáng tỏ cơ sở khoa học cho việc hoạch định đường lối, chính sách phục vụ sự nghiệp xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam như Đảng Cộng sản Việt Nam đã nêu rõ:

"Cần tập trung nghiên cứu, xác định đúng vai trò, chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước trong cơ chế mới Trên cơ sở đó chấn chỉnh, đổi mới tổ chức và cơ chế hoạt động của bộ máy nhà nước, làm cho bộ máy gọn nhẹ, trong sạch, cán bộ tinh thông nghiệp vụ, tận tụy công việc, làm việc có hiệu quả" [42, tr 2]

Chức năng của nhà nước là một trong những vấn đề cơ bản của lý luận nhà nước và pháp luật, là khái niệm phức tạp, luôn gắn với những phạm trù như bản chất, nhiệm vụ, các hình thức và phương pháp hoạt động của nhà nước

Theo từ điển tiếng Việt, "chức năng" là từ gốc Hán bao gồm hai thành

sự thống nhất của nội dung, hình thức và biện pháp thực hiện quyền lực nhà nước trong lĩnh vực hoạt động nhất định, gắn với việc thực hiện các nhiệm vụ của nhà nước Quan điểm thứ hai xuất phát từ bản chất nhà nước cho rằng chức năng của nhà nước được xem xét như thuộc tính cơ bản bên trong của nhà nước là tổ chức thống trị giai cấp và tổ chức đại diện chính thức cho xã hội; khẳng định sự tồn tại khách quan của chức năng nhà nước với hai tính

chất là tính giai cấp và tính xã hội và mối liên hệ giữa bản chất với chức năng của nhà nước Quan điểm thứ ba xác định chức năng nhà nước là sự thể hiện vai trò của nhà nước đối với xã hội, là biểu hiện cụ thể năng lực của nhà nước

và đưa ra kết luận rằng cần nhận thức khái niệm chức năng nhà nước trên ba góc độ thống nhất hữu cơ: Chức năng nhà nước là cái mà xã hội cần nhà nước

và nhà nước cần phải làm; là cái mà nhà nước có thể làm được; là cái nhà nước được làm Quan điểm khác cho rằng chức năng của nhà nước chính là những nhiệm vụ cơ bản của nhà nước trong từng giai đoạn phát triển cụ thể hoặc đưa vào khái niệm chức năng nhà nước những phương pháp, cách thức nhà nước thực hiện chức năng của mình trong thực tiễn, là các hình thức hoạt động của nhà nước đối với môi trường xung quanh, đối với xã hội và với các quốc gia khác Có quan điểm lại cho rằng chức năng của nhà nước không chỉ

là những phương hướng hoạt động chủ yếu của nhà nước mà còn là cơ chế tác động của nhà nước lên các quá trình xã hội, bởi khi thực hiện những chức năng nhất định trong các lĩnh vực của đời sống xã hội, nhà nước bằng các cuộc cải cách, bằng sự điều chỉnh pháp luật, bằng các cách thức tổ chức và quản lý các quan hệ xã hội mà tác động lên trạng thái của các quá trình xã hội Nói chung từ những khác biệt nhất định trong mỗi cách hiểu về chức năng của nhà nước, các quan điểm trên đều xuất phát trên cơ sở chủ nghĩa duy vật biện chứng, chủ nghĩa duy vật lịch sử của triết học Mác - Lênin về nguồn gốc, bản chất, vị trí, vai trò của nhà nước trong đời sống xã hội, đặt hiện tượng nhà nước trong quá trình vận động và phát triển của xã hội theo các quy luật khách quan của nó

Trong điều kiện hiện nay, để góp phần xác định đầy đủ khái niệm về chức năng của nhà nước, chúng ta cần tiếp cận phạm trù chức năng nhà nước gắn liền với bản chất nhà nước và vai trò của nhà nước đối với đời sống xã hội Nhận thức bản chất, vai trò của nhà nước, có thể khẳng định rằng nhà nước có chức năng duy trì sự tồn tại và phát triển của toàn xã hội; và điều tiết

các quan hệ xã hội, tổ chức đời sống cộng đồng phù hợp với ý chí của giai cấp cầm quyền Như vậy, chính những điều kiện kinh tế, xã hội đã quyết định sự

ra đời và tồn tại của nhà nước Bản chất, vai trò của nhà nước có liên quan mật thiết đến chức năng nhà nước Khi bản chất nhà nước thay đổi thì chức năng nhà nước cũng thay đổi cho phù hợp với bản chất nhà nước mới Vì vậy, các chức năng nhà nước và nội dung của nó luôn có sự vận động, biến đổi làm xuất hiện những chức năng mới hoặc mất đi những chức năng nào đó hoặc có những chức năng nhà nước tồn tại qua nhiều chế độ xã hội khác nhau nhưng nội dung và phương pháp thực hiện chúng lại khác nhau tùy thuộc vào điều kiện, hoàn cảnh lịch sử cụ thể, vào bản chất của nhà nước đó Từ bản chất, vai trò nhà nước có thể xác định chức năng nhà nước, ngược lại vai trò và chức năng nhà nước lại là những biểu hiện sinh động cho bản chất nhà nước Vai trò của nhà nước là nền tảng để xác định, cụ thể hóa các chức năng của nhà nước, đồng thời các chức năng nhà nước cũng chính là những biểu hiện cho vai trò nhà nước Trên cơ cở nhà nước thực hiện các chức năng của mình cũng đồng thời là lúc nhà nước thực hiện vai trò quản lý và điều hành các hoạt động xã hội, làm cho các quan hệ xã hội có những bước chuyển phù hợp với bối cảnh trong nước và quốc tế

Theo từ điển bách khoa Việt Nam, chức năng của nhà nước nói chung

là hoạt động của nhà nước thể hiện vai trò của nhà nước đối với xã hội Có nhiều cách phân loại khác nhau về chức năng của nhà nước Trong khoa học pháp lý, chức năng của nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay được phân loại thành chức năng thống trị chính trị của giai cấp và chức năng xã hội, chức năng đối nội và chức năng đối ngoại Qua phân loại có thể thấy chức năng của nhà nước bao trùm tất cả mọi lĩnh vực trong đời sống chính trị, kinh tế, xã hội của đất nước Các chức năng đó chính là những mặt hoạt động cụ thể của nhà nước thể hiện vai trò của nhà nước đối với xã hội Nhà nước thực hiện các chức năng của mình để giải quyết vấn đề lợi ích mà

trước hết là lợi ích kinh tế nhằm phục vụ nhu cầu thiết yếu của con người là

ăn, mặc, ở trước khi tham gia các hoạt động chính trị, xã hội

Nhà nước không thể tùy ý tạo ra cho khả năng hoạt động của mình, nó không thể vượt qua cơ sở kinh tế xã hội đã quy định mà trên đó nó được nảy sinh Mặt khác, chức năng là sự phản ánh của hoạt động nhà nước, nó có tính độc lập tương đối trong mối quan hệ với cơ sở kinh tế xã hội Chính vì vậy, thông qua chức năng của mình nhà nước tác động mạnh mẽ trở lại đối với sự phát triển của xã hội Hoạt động thực hiện chức năng luôn chứa đựng nội dung lịch sử cụ thể, trong quá trình thực hiện có mối quan hệ qua lại cụ thể giữa các chức năng Mỗi chức năng cụ thể của nhà nước được coi là sự thống nhất của nội dung, hình thức và biện pháp thực hiện quyền lực nhà nước ở một lĩnh vực hoạt động nhất định của nhà nước Như vậy, chức năng nhà nước được sinh ra và tồn tại liên tục trong suốt quá trình hình thành và phát triển của nhà nước, chúng được biểu hiện cụ thể khác nhau trong từng nhà nước

Tóm lại, chức năng nhà nước là những phương diện hoạt động cơ bản

của nhà nước được xác định từ bản chất nhà nước do cơ sở kinh tế và kết cấu giai cấp quy định, nhằm tác động lên các lĩnh vực của đời sống xã hội và thực hiện các nhiệm vụ đặt ra trước nhà nước

Chức năng nhà nước do các cơ quan, bộ phận hợp thành của bộ máy nhà nước thực hiện Mỗi cơ quan nhà nước, trong quá trình thực hiện chức năng nhiệm vụ của nhà nước được giao những chức năng, nhiệm vụ riêng phù hợp với vị trí vai trò của cơ quan đó trong bộ máy nhà nước Chức năng của mỗi cơ quan nhà nước chỉ là những phương diện hoạt động của cơ quan đó nhằm góp phần thực hiện chức năng chung của nhà nước, phụ thuộc vào chức năng của nhà nước và không thể trái với chức năng nhà nước Tất cả các chức năng của nhà nước có quan hệ hữu cơ gắn bó với nhau tạo thành hệ thống chức năng nhà nước

Chức năng và nhiệm vụ là hai khái niệm khác nhau, tuy nhiên trên thực tế nhiều khi xác định và phân biệt chúng không dễ dàng Đã có nhiều

nhiệm vụ và chức năng về hình thức gần như là trùng nhau Bởi vậy, ở đây cần thiết phải đưa ra sự phân biệt chức năng nhà nước và nhiệm vụ của nhà nước "nhiệm vụ của nhà nước là mục tiêu mà nhà nước cần đạt tới, là những vấn đề đặt ra mà nhà nước cần giải quyết Khác với nhiệm vụ, chức năng nhà nước là những phương diện loại hoạt động cơ bản của nhà nước nhằm thực hiện nhiệm vụ đặt ra trước nhà nước Trong mối quan hệ với nhiệm vụ của nhà nước thì chức năng nhà nước được hiểu như là phương tiện, công cụ để thực hiện nhiệm vụ, được quy định trực tiếp bởi nhiệm vụ

Trên đây là tổng quan các cách hiểu về chức năng, chức năng nhà nước đã được nghiên cứu và tổng hợp một cách khoa học để tạo cơ sở tiếp cận các vấn đề tiếp theo

1.2 PHÂN LOẠI CHỨC NĂNG CỦA NHÀ NƯỚC

Như đã trình bày ở phần trên, Nhà nước có một số chức năng sau:

được thông qua chức năng xã hội Ph.Ăngghen viết "ở khắp nơi, chức năng xã hội là cơ sở của sự thống trị chính trị, và sự thống trị chính trị cũng chỉ kéo dài chừng nào nó còn thực hiện chức năng xã hội đó của nó" [53, tr 253] Một giai cấp nhất định chỉ có thể duy trì được sự thống trị của mình như là một tất yếu lịch sử chừng nào nền thống trị ấy còn có khả năng thực hiện được các chức năng nhà nước mà thời đại lịch sử đòi hỏi ở nó, nên các giai cấp thống trị đều tìm mọi cách kết hợp chức năng thống trị giai cấp với các chức năng của nhà nước chừng nào còn có thể Khi thực hiện tốt các chức năng cùng với chức năng chuyên chính, nhà nước ngày càng khẳng định vị trí thống trị của mình trong đời sống xã hội và trong quan hệ này thì chức năng thống trị chính trị là cơ bản nhất, chức năng xã hội, chức năng kinh tế,… phải phụ thuộc và phục vụ cho chức năng thống trị chính trị Như vậy, bản chất giai cấp của nhà nước được thể hiện ở chức năng chuyên chính của nó Tùy thuộc vào điều kiện lịch sử cụ thể của từng kiểu nhà nước, của từng nhà nước

mà chức năng này có nội dung, phương thức thực hiện khác nhau nhưng có thể thấy một quy luật chung trong các nhà nước bóc lột là khi giai cấp cầm quyền đã trở nên phản động thì chức năng chuyên chính giai cấp lấn át chức năng xã hội, chức năng kinh tế,… thậm chí như chức năng xã hội nhiều khi bị

hy sinh cho chức năng chuyên chính giai cấp

Trong giai đoạn đầu sau khi cách mạng xã hội chủ nghĩa thành công, chức năng chuyên chính giai cấp là chức năng hết sức quan trọng bởi để duy trì được thắng lợi của cách mạng, từ bỏ chuyên chính là điều không tưởng khi các giai cấp bóc lột mặc dù bị lật đổ nhưng chúng vẫn giữ được ưu thế như điều kiện sinh hoạt, kinh nghiệm quản lý, nghệ thuật quân sự trong một thời gian nhất định, vì thế chúng luôn tìm mọi cách để phản kháng lại một cách lâu dài và dai dẳng Xuất phát từ bản chất nhà nước, từ đặc điểm của thời kỳ quá

độ, nhà nước ta hiện nay phải thực hiện chuyên chính đối với các thế lực phản động chống lại nhà nước, đi ngược lại lợi ích của dân tộc Chức năng chuyên chính trở nên quan trọng trong việc chúng ta phải đối mặt với âm mưu diễn

biến hòa bình của các thế lực thù địch để bảo vệ độc lập chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ thực hiện thành công công cuộc xây dựng đất nước tiến lên theo con đường xã hội chủ nghĩa Vì vậy, để giữ vững bản chất giai cấp công nhân của nhà nước, xuất phát từ nhu cầu định hướng xã hội chủ nghĩa và cũng để đảm bảo cho việc thực hiện có hiệu quả chức năng chuyên chính giai cấp, nhà nước ta đặc biệt coi trọng các chức năng của nhà nước có thể nói chức năng chuyên chính, chức năng xã hội, chức năng kinh tế, … vừa là cơ sở vừa là

điều kiện để cùng nhau phát triển

1.2.2 Chức năng kinh tế của nhà nước

Chức năng kinh tế: Chức năng kinh tế của nhà nước là hoạt động của

nhà nước thể hiện vai trò của nhà nước đối với sự phát triển kinh tế Trong

điều kiện phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, có thể

xác định chức năng kinh tế của nhà nước là hoạt động cơ bản của nhà nước

trong sự nghiệp phát triển kinh tế xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Chức năng kinh tế của nhà nước không tồn tại biệt lập, tách rời với các chức năng khác của nhà nước Trong mọi chức năng của nhà nước đều bao hàm những nội dung kinh tế và trong chức năng kinh tế cũng không có mục đích nào khác là vì sự phát triển đẩy đủ và toàn diện của con người Do vậy, chức năng kinh tế của nhà nước có mối quan hệ chặt chẽ với các chức năng khác của nhà nước

Chức năng kinh tế của nhà nước là hoạt động cơ bản của nhà nước đối với sự phát triển kinh tế của nhà nước ta đã được nhận thức và xác định rõ hơn qua các Đại hội Đảng toàn quốc, đặc biệt là quá trình đổi mới cơ chế kinh

tế từ kế hoạch hóa tập trung sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Đại hội lần thứ IX của Đảng đã nhấn mạnh:

"Nhà nước tạo môi trường pháp lý thuận lợi, bình đẳng cho các doanh nghiệp cạnh tranh và hợp tác để phát triển; bằng chiến lược quy hoạch, kế hoạch và chính sách, kết hợp với sử dụng lực

lượng vật chất của nhà nước để định hướng phát triển kinh tế xã hội, khai thác hợp lý các nguồn lực của đất nước, đảm bảo cân đối

vĩ mô nền kinh tế, điều tiết thu nhập; kiểm tra, kiểm soát, thanh tra mọi hoạt động kinh doanh theo quy định của pháp luật [18, tr 2]

1.2.3 Chức năng xã hội của nhà nước

Thông qua cách hiểu về chức năng của nhà nước, thấy rằng: Chức năng xã hội của nhà nước là phương diện hoạt động của nhà nước tác động vào lĩnh vực xã hội của đời sống xã hội, thể hiện rõ nét vai trò và bản chất xã hội của nhà nước nhằm định hướng và giải quyết các nhiệm vụ đặt ra trước nhà nước

Chức năng xã hội của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam

là những phương diện hoạt động cơ bản của nhà nước, thể hiện bản chất giai cấp, vai trò và ý nghĩa xã hội, mục đích và nhiệm vụ của nhà nước trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội

Chức năng xã hội của nhà nước là một bộ phận khăng khít trong tổng thể các chức năng nhà nước Đồng thời, nó có vị trí độc lập tương đối, cùng với các chức năng khác của nhà nước phản ánh một cách đầy đủ, toàn diện bức tranh nhà nước

Trên cơ sở nhận thức đó, chức năng xã hội của nhà nước ta cần được xem xét ở hai phương diện chính sau:

Phương diện thứ nhất: Chức năng xã hội của nhà nước là những

phương diện hoạt động cơ bản của nhà nước, tác động đến các lĩnh vực xã hội

có liên quan đến tất cả cộng đồng xã hội, đến từng giai cấp, từng lớp, nhóm xã hội, từng cá nhân: như vấn đề lao động - việc làm, thu nhập, dịch vụ công cộng, giáo dục, y tế v.v thông qua việc thực hiện chức năng này, nhà nước bảo đảm những phúc lợi xã hội, tạo ra những khả năng như nhau cho mọi công dân để đạt được những phúc lợi đó, bảo vệ xã hội chống lại những hiệu

ứng bên ngoài của thị trường và điều chỉnh những hậu quả do lợi ích kinh tế thị trường gây ra

Chức năng xã hội của nhà nước được xác lập và thực hiện trước hết là

để giải quyết các vấn đề xã hội mang tính tổng thể và lợi ích chung của toàn

xã hội Đồng thời khi có những dấu hiệu, điều kiện ảnh hưởng tác động hoặc

đe dọa đến chất lượng cuộc sống của các thành viên trong cộng đồng hoặc cộng đồng thì nhà nước phải có những biện pháp để phòng ngừa, ngăn chặn hoặc giải quyết theo hướng có lợi cho sự tồn tại của các thành viên đó nói riêng và cả của cộng đồng nói chung Thực tế, nhà nước ta không quan niệm việc giải quyết các vấn đề xã hội chỉ là giải quyết một cách thụ động những sự kiện, hiện tượng, hay quá trình tiêu cực về mặt xã hội và quan trọng hơn là tạo

ra được những định hướng, những khuôn mẫu mang tính tích cực để trên cơ

sở đó xã hội phát triển

Phương diện thứ hai: Chức năng xã hội của nhà nước là những

phương diện hoạt động cơ bản của nhà nước liên quan đến bộ phận dân cư chịu thiệt thòi về mặt xã hội, những nhóm người do điều kiện chủ quan và khách quan cần có sự giúp đỡ, bảo vệ của nhà nước như: Đối tượng chính sách, người thất nghiệp, người già cô đơn v.v

Hai phương diện này của chức năng xã hội của nhà nước có liên quan mật thiết với nhau Nếu nhà nước đảm bảo được việc tổ chức tốt đời sống cộng đồng thì sẽ tạo ra các điều kiện để ổn định xã hội, phát triển kinh tế, từ

đó nhà nước và xã hội càng có điều kiện để chăm lo cho toàn bộ dân cư không may mắn trong xã hội Ngược lại, khi bộ phận dân cư yếu thế trong xã hội được quan tâm cứu giúp có khả năng tự vươn lên sẽ làm giảm bớt gánh nặng cho xã hội, góp phần ổn định cho toàn xã hội

Chức năng xã hội của nhà nước ta, thể hiện bản chất, vai trò của nhà nước là vì nhân dân phục vụ, được xác định theo đúng tinh thần mà Chủ tịch

Hồ Chí Minh đã từng nhấn mạnh: Chính sách của Đảng và Chính phủ là hết

sức chăm lo đến đời sống của nhân dân Nếu dân đói là Đảng và Chính phủ có lỗi; nếu dân dốt là Đảng và Chính phủ có lỗi; nếu dân ốm là Đảng và Chính phủ có lỗi Cái đích mà chức năng xã hội của nhà nước ta nhằm hướng tới,

đó chính là quyền lợi của mọi người dân, những nhu cầu về cuộc sống ấm no hạnh phúc và công bằng xã hội.Vì thế, việc điều hòa mối quan hệ lợi ích giữa các thành viên trong xã hội luôn luôn được điều chỉnh theo hướng đảm bảo cho chúng không chứa đựng những mâu thuẫn đối kháng, triệt tiêu nhau, ngược lại chúng kích thích nhau để cùng được thỏa mãn trên cơ sở bảo vệ lợi ích của con người, bảo đảm lợi ích của toàn xã hội

Một trong những mục tiêu, nhiệm vụ cơ bản thể hiện bản chất của nhà nước xã hội chủ nghĩa là thực hiện tốt chức năng xã hội, giải quyết các đòi hỏi, nhu cầu nảy sinh từ bản thân đời sống xã hội, tạo mọi điều kiện để xây dựng một xã hội có trình độ phát triển văn hóa, văn minh cao, một xã hội nhân đạo, tất cả vì giá trị cao cả của con người

Có thể nói bản chất nhà nước của dân, do dân và vì dân đã qui định sự khác biệt giữa Nhà nước ta với các nhà nước tư sản ở chỗ: chúng ta phát triển kinh tế xây dựng xã hội nhằm đến mục đích cao cả - sự giàu mạnh của cả cộng đồng dân tộc và sự phát triển toàn diện hài hòa của mỗi công dân trong xã hội Còn các nhà nước tư sản lấy sự phát triển kinh tế vì mục tiêu lợi nhuận làm mục đích cho hoạt động của mình và làm định hướng cho hoạt động xã hội

Xuất phát từ tình hình hiện nay và yêu cầu phát triển đất nước trong thời kỳ mới, Đảng và Nhà nước ta khẳng định con người vừa là động lực vừa

là mục tiêu của sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội Do đó, chức năng xã hội của nhà nước được xác lập, là nhằm ổn định và phát triển xã hội, nâng cao chất lượng cuộc sống cho mọi thành viên trong xã hội và đảm bảo công bằng

xã hội Thông qua việc giải quyết các vấn đề xã hội nhà nước đồng thời giải quyết các vấn đề liên quan đến con người và các quyền con người vì sự phát triển toàn diện của con người và của xã hội Nhà nước nhằm "đảm bảo cho sự

hài hòa nhất định giữa lợi ích cá nhân và lợi ích cộng đồng, sự giàu có hạnh phúc cá nhân và sự tăng tiến của xã hội" [48, tr 18-19] Từ đó, nhà nước thực hiện sự điều tiết của mình như thế nào để tạo được sự ổn định và phát triển cơ

sở xã hội (kết cấu giai cấp…) theo hướng phù hợp với bản chất của nhà nước

Sự ổn định và phát triển của cơ sở xã hội đó là tác nhân tích cực thúc đẩy sự tăng trưởng kinh tế, thúc đẩy xã hội phát triển

Bảo vệ lợi ích cá nhân của con người gắn liền với lợi ích quốc gia, lợi ích dân tộc, cộng đồng, giai cấp trong mối quan hệ tương quan giữa chúng Nhà nước thực hiện vai trò điều hòa các lợi ích trong xã hội, nâng cao chất lượng cuộc sống của mọi thành viên trong xã hội và đảm bảo công bằng xã hội Xây dựng và bảo vệ các giá trị xã hội theo các chuẩn mực chung nhất mà

xã hội đó thừa nhận

Xuất phát từ bản chất tốt đẹp, bản chất nhân dân, Nhà nước ta luôn chủ động trong việc điều chỉnh các phương hướng hoạt động của mình nói chung và trong từng lĩnh vực xã hội nói riêng Có thể nói khả năng tự đổi mới của nhà nước là một nhân tố chủ quan có ý nghĩa quan trọng, quyết định đến

sự hình thành và phát triển chức năng xã hội của Nhà nước ta

1.2.4 Chức năng đối ngoại của nhà nước

Chức năng đối ngoại của nhà nước là những mặt, những hoạt động chủ yếu của nhà nước nhằm thể hiện vai trò của nhà nước đó trong mối quan

hệ với các nước, các dân tộc khác

Chức năng đối ngoại của nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam chính là những mặt, những hoạt động cơ bản, chủ yếu nhằm thể hiện vai trò của nhà nước ta trong mối quan hệ với các nhà nước và các dân tộc khác trên thế giới Về cơ bản, chức năng đối ngoại của nhà nước ta có những hoạt động chủ yếu sau: Bảo vệ vững chắc Tổ quốc Xã hội chủ nghĩa, ngăn ngừa mọi nguy cơ xâm lăng từ các quốc gia bên ngoài; Thiết lập, củng cố và phát triển các mối quan hệ và sự hợp tác với tất cả các nước trên nguyên tắc cùng

tồn tại hòa bình, tôn trọng độc lập chủ quyền của nhau, bình đẳng cùng có lợi; Thiết lập và tăng cường các nỗ lực chung trong cuộc đấu tranh vì một trật tự thế giới mới, vì sự hợp tác bình đẳng, hòa bình và tiến bộ xã hội trên toàn thế giới

Tóm lại, các chức năng của nhà nước luôn gắn với mục tiêu cách mạng của nước ta, đó là sự nghiệp giải phóng con người, là mặt hoạt động cơ bản nhất của nhà nước trong toàn bộ lịch sử phát triển của Nhà nước ta Trong thời kỳ đổi mới, các chức năng của Nhà nước ta ngày càng được quan tâm và hiện thực hóa đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của nhân dân trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội

Từ sự phân tích những vấn đề lý luận cơ bản về chức năng của nhà nước vừa trình bày ở trên, có thể thấy rằng khái niệm về chức năng, chức

năng xã hội, kinh tế, thể chế cũng như nội dung chức năng của nhà nước trong

nền kinh tế thị trường là vấn đề lý luận phức tạp Khái niệm về chức năng của nhà nước được nhìn nhận từ các quan niệm về vai trò của chức năng nhà nước trong lịch sử Lịch sử phát triển đất nước cũng như lịch sử nhà nước ở các nước trên thế giới và ở Việt Nam qua các thời kỳ là quá trình nhằm xác định vai trò chức năng và đi tìm sự tối ưu trong các chính sách phát triển của nhà nước Và lịch sử đã chứng minh rằng, các nền kinh tế thị trường thành công không thể phát triển một cách tự phát nếu thiếu sự can thiệp và hỗ trợ từ phía nhà nước

1.3 CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN CHỨC NĂNG CỦA NHÀ NƯỚC

Có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến chức năng của nhà nước: yếu tố chủ quan, yếu tố khách quan, yếu tố lịch sử, yếu tố thời đại….Trong phạm vi luận văn thạc sỹ, tác giả xin phân tích một số yếu tố điển hình, chúng có tác động mạnh mẽ đến chức năng của nhà nước ta

1.3.1 Yếu tố kinh tế

Phát triển kinh tế hiện nay được coi là vấn đề chiến lược số một của mỗi một quốc gia Và chỉ phát triển kinh tế mới có điều kiện thúc đẩy các quá

trình xã hội ở các lĩnh vực khác phát triển, mà trong đó có lĩnh vực xã hội Theo quy luật phát triển của nền kinh tế thị trường (quy luật cung - cầu), phát triển kinh tế làm ra nhiều của cải vật chất sẽ kéo theo khả năng được đáp ứng

về phía con người và mở rộng quyền được hưởng thụ chúng… Đó là quá trình vận động tự thân mang tính khách quan của sự phát triển kinh tế đi đến mục tiêu phát triển công bằng và hiệu quả Quy luật đó đóng vai trò điều chỉnh hoạt động của nhà nước trong lĩnh vực xã hội theo hướng đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của xã hội Bên cạnh đó, kinh tế càng phát triển nhà nước càng

có điều kiện vật chất để thực hiện có hiệu quả chức năng xã hội của mình Nhưng một thực tế khách quan tồn tại chính lợi nhuận của kinh tế thị trường lại đặt hiệu quả kinh tế vào thế đối lập mâu thuẫn với vấn đề xã hội

Trong nền kinh tế tự nhiên trước đây, nói chung không có mâu thuẫn giữa "kinh tế" và "xã hội" Mọi sản phẩm làm ra là để tiêu dùng trực tiếp, tiêu dùng cũng chỉ cốt để đáp ứng nhu cầu hàng ngày giữa người sản xuất và người tiêu dùng không qua khâu trung gian nào Trong khi đó, "kinh tế thị trường lấy lợi nhuận làm mục tiêu thúc đẩy kinh tế đã tách người sản xuất khỏi người tiêu dùng và tách "cái kinh tế" ra khỏi "cái xã hội" và đưa nó vào

vị trí đối lập" [56, tr 9] Đối với xã hội ở bề nổi dễ thấy hơn cả đó là những vấn đề xã hội mang tính tiêu cực (mặt tích cực của "xã hội" gắn liền với quyền lợi, quyền nhu cầu về lợi ích của mình ngày càng cao và đương nhiên trở thành một phần lợi ích của con người) như sự phân hóa giàu nghèo diễn ra nhanh với mức độ gay gắt; vấn đề tội phạm, tệ nạn xã hội, vấn đề dân số, môi sinh… dần dần trở thành vấn đề bức xúc trong xã hội, không giải quyết chúng

dễ dẫn đến nguy cơ rối loạn, nhất là khi số đông trong xã hội nhận thức quyền con người ngày một cao Vì vậy, muốn giải quyết được những vấn đề trên một cách hữu hiệu nhất thiết cần sự can thiệp của nhà nước vào lĩnh vực xã hội

Xu hướng chung trên thế giới là kinh tế phát triển thì vai trò chức năng của nhà nước can thiệp và giải quyết các vấn đề xã hội ngày càng được

mở rộng và mang tính chủ động cao đáp ứng nhu cầu về vật chất và tinh thần

cho con người, thực hiện công bằng xã hội, tạo điều kiện cho xã hội không ngừng phát triển

Ở nước ta, khi phát triển nền kinh tế thị trường với nhiều thành phần kinh tế, chức năng xã hội của nhà nước ngày càng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết Bởi lẽ kinh tế thị trường đặt ra nhiều vấn đề như công ăn việc làm, sức khỏe cộng đồng, y tế, giáo dục,… những vấn đề này cần phải giải quyết trong mối quan hệ mật thiết giữa nhu cầu tăng trưởng kinh tế và các nhu cầu nhân đạo của xã hội Trách nhiệm giải quyết những vấn đề này đương nhiên thuộc về mọi cơ cấu trong xã hội, trong đó vai trò chủ đạo thuộc về nhà nước

Qua gần 20 năm thực hiện công cuộc đổi mới đất nước đã cho thấy Nhà nước ta quan tâm thật sự đến các lĩnh vực xã hội, đặc biệt là những vấn

đề xã hội mang tính tiêu cực phát sinh, hậu quả của mặt trái của cơ chế thị trường Với những định hướng hoạt động của nhà nước đã tác động một cách

có hiệu quả nhằm hạn chế tác hại của các vấn đề xã hội tiêu cực gây ra, bảo

vệ lợi ích của người dân trong xã hội, thúc đẩy kinh tế đất nước ngày càng phát triển

1.3.2 Yếu tố cơ cấu xã hội

Sự biến đổi về chất và lượng của cơ cấu xã hội, của sự phân tầng xã hội, sự vận động phát triển và thay đổi vị trí vai trò cá nhân, giai cấp, tầng lớp

xã hội, nhóm xã hội… đó chính là yếu tố ảnh hưởng đến chức năng xã hội của nhà nước Mỗi một hình thái kinh tế xã hội trong xã hội có giai cấp có một kết cấu giai cấp nhất định hay nói rộng hơn, có một cơ cấu xã hội nhất định tương ứng với nó Cơ cấu xã hội phản ánh mối quan hệ đa dạng về lợi ích của các giai cấp, tầng lớp trong xã hội Lợi ích chiếm vị trí quan trọng trong hoạt động của con người và là động lực của sự phát triển xã hội có tác động đối với việc xác định và thực hiện chức năng nhà nước nói chung và chức năng xã hội nói riêng Chức năng xã hội của nhà nước thực chất nhằm giải quyết mối quan hệ lợi ích về mặt xã hội của con người nên chỉ có thể thực hiện một cách đúng

đắn và hiệu quả trên cơ sở nắm vững những đặc thù của kết cấu giai cấp, mối quan hệ đa dạng giữa các giai tầng, các bộ phận dân cư trong xã hội

Trong điều kiện hiện nay, nhà nước phải coi điều chỉnh cơ cấu lợi ích

là giải pháp vừa phát huy vai trò động lực của lợi ích vừa đảm bảo mục tiêu của sự phát triển xã hội Tránh xu hướng tuyệt đối hoá một lợi ích nào đó mà củaệt tiêu các lợi ích khác đẩy mâu thuẫn lợi ích vốn là động lực của sự phát triển xã hội thành các xung đột lợi ích dẫn đến các xung đột, rối loạn các quá trình xã hội

Thực tế đã diễn ra sự biến đổi về chất và lượng của cơ cấu xã hội, sự vận động phát triển và thay đổi vị trí, vai trò của các cá nhân, giai cấp, tầng lớp xã hội, nhóm xã hội, cộng đồng… kéo theo sự thay đổi về nhu cầu lợi ích của mỗi giai tầng, mỗi nhóm xã hội và mối tương quan lợi ích giữa chúng, nhiều vấn đề xã hội mới nảy sinh Kinh tế thị trường kéo theo sự phân hóa xã hội sâu sắc, phân hóa khoảng cách giàu nghèo, nhu cầu xã hội về lao động, nghề nghiệp trở nên đa dạng, giải quyết vấn đề lợi ích trở thành một yêu cầu bức thiết của xã hội Tuy vậy, chúng ta có thuận lợi cơ bản là các tầng lớp xã hội, các giai cấp… tuy có lợi ích khác nhau nhưng cùng chung sống hòa bình, cùng phát triển theo một mục đích chứ không tồn tại mâu thuẫn đối kháng

Chức năng của nhà nước và kết cấu giai cấp của xã hội mà nhà nước tồn tại có sự thống nhất biện chứng, nên trên cơ sở kết cấu xã hội và vấn đề lợi ích của các giai tầng trong điều kiện hiện nay, nhà nước xác định nội dung, phương thức thực hiện chức năng xã hội và luôn có sự điều chỉnh hoàn thiện nó

Chức năng của nhà nước chỉ thực hiện có hiệu quả nếu nó được xác định xuất phát từ cơ sở xã hội, đồng thời tác động trở lại góp phần làm biến đổi cơ sở xã hội theo chiều hướng tích cực Như vậy, nhà nước tác động vào lĩnh vực xã hội, kinh tế, chính trị, với phương thức, liều lượng như thế nào

là xuất phát từ nhu cầu cần được điều chỉnh của chính xã hội đó, xuất phát từ

cơ sở thực tế của kết cấu giai cấp, từ những mối quan hệ về lợi ích giữa các

thành viên trong xã hội Ngược lại, các chức năng được thực hiện bằng những phương pháp và hình thức phù hợp sẽ có tác động làm biến đổi kết cấu giai cấp, trên cơ sở giải quyết thỏa đáng các mối quan hệ lợi ích mà góp phần tạo động lực phát triển xã hội Sự biến đổi về chất và lượng của kết cấu giai cấp trong xã hội cùng với những nhân tố khác làm thay đổi nội dung phương thức thực hiện các chức năng và ngược lại, các chức năng góp phần củng cố và bảo

vệ lợi ích của giai cấp thống trị cùng lợi ích của các giai tầng khác trong sự tương quan nhất định

Nước ta hiện nay đang thực hiện nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa Với nhiều thành phần kinh tế cùng tồn tại, với các tầng lớp xã hội, giai cấp có lợi ích khác nhau cùng chung sống hòa bình và phát triển Vai trò chức năng của nhà nước là bảo vệ, điều hòa những lợi ích khác nhau tạo điều kiện cho mọi thành phần kinh tế phát huy tối đa tiềm lực của mình để làm giàu cho bản thân và cho xã hội; mặt khác điều tiết sản phẩm làm ra trong xã hội tránh sự phân hóa thành hai cực đối lập giàu nghèo, thực hiện công bằng xã hội, tạo sự ổn định trong xã hội, thúc đẩy xã hội phát triển nhanh và bền vững Trong điều kiện hiện nay, nhà nước tạo điều kiện về mặt pháp lý và thực tế để mọi thành phần kinh tế bình đẳng, mọi người có thể phát huy mọi tiềm lực của mình… Nhà nước là người khởi xướng và điều tiết các quá trình xã hội, tổ chức cho các lực lượng xã hội cùng với nhà nước tham gia giải quyết các vấn đề xã hội trên cơ sở chính sách và pháp luật của nhà nước

1.3.3 Yếu tố phong tục, tập quán, truyền thống, văn hóa, tôn giáo, tín ngưỡng

Những truyền thống văn hóa, đạo đức tốt đẹp của dân tộc ta như: coi trọng đạo lý, tính cộng đồng cao, tinh thần đoàn kết tương thân tương ái… là một trong những yếu tố quan trọng tác động đến chức năng xã hội của Nhà nước ta trước đây cũng như hiện nay Có thể nói, chức năng của nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là một sự kế thừa và phát triển các chức

năng của các nhà nước Việt Nam trong các thời đại trước đây, kế thừa truyền thống văn hóa, tâm lý, đạo đức của dân tộc Truyền thống đó đã được phản ánh trong đường lối cai trị của nhiều nhà nước Việt Nam từ xưa đến nay Các nhà nước phong kiến Việt Nam trước đây có những quy định pháp luật để xác định trách nhiệm của mình trong bảo vệ trật tự an toàn xã hội và đảm đương các công việc chung khác trong lĩnh vực xã hội Nhà nước thường ban bố các bản huấn điều, nêu ra cho nhân dân quy tắc ứng xử trong gia đình và ngoài xã hội, khuyến khích nho sĩ mở lớp dạy học, tổ chức cứu đói khi mất mùa, tổ chức đắp đê chống lũ Nhà nước cũng đã có những quy định về chính sách đối với những người có công với đất nước, các bậc hiền tài… chống các tệ nạn xã hội Khi thịnh trị, nhà nước phong kiến thường thi hành chính sách thân dân, khoan thư sức dân Nhà Lý tiến hành hàng loạt các biện pháp chăm lo sự phát triển kinh tế và đời sống nhân dân, mở mang học hành thi cử Thời nhà Trần

mà tiêu biểu là đời Trần Nhân Tông, do chính sách đúng đắn của nhà nước nên văn hóa dân tộc phát triển rực rỡ, trong tổ chức bộ máy nhà nước đã có cơ quan chuyên trách về giáo dục (Quốc học viện), y tế (Thái y viện), văn hóa (Quốc sử viện) Cũng như nhà Lý, nhà Trần rất chăm lo việc học tập và thi cử

để đào tạo nhân tài và tuyển lựa quan lại có năng lực vào bộ máy hành chính Các nhà nước Lý, Trần đều có những chính sách và thi hành những biện pháp tích cực để củng cố khối đại đoàn kết dân tộc, phòng thủ đất nước chống giặc ngoại xâm…

Những truyền thống quý báu của cha ông ta trước đây, đặc biệt là truyền thống đoàn kết, nhân ái đã được Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh kế thừa và phát triển trong chủ nghĩa nhân đạo xã hội chủ nghĩa, trong xây dựng

và phát triển đất nước đi lên chủ nghĩa xã hội Đảng và Nhà nước ta đã áp dụng chính sách đoàn kết dân tộc, tập hợp sức mạnh của tất cả các tầng lớp nhân dân, phát huy tiềm năng sức mạnh của dân tộc để giải quyết các vấn đề

xã hội, chăm lo cho cuộc sống con người ngày càng tốt đẹp hơn Những truyền thống tốt đẹp, những giá trị văn hóa lâu đời, đa dạng và phong phú

mang tính nhân đạo, những tập quán tinh hoa của dân tộc nếu được lưu giữ phát triển một cách nghiêm túc sẽ là một trong những yếu tố tác động trực tiếp đến việc thực hiện chức năng xã hội của nhà nước ta, là cơ sở quan trọng

để thực hiện xã hội hóa việc giải quyết các vấn đề xã hội, kinh tế, chính trị

1.3.4 Yếu tố hội nhập quốc tế

Đây cũng là một yếu tố quan trọng tác động, ảnh hưởng đến các chức năng của nhà nước Ngày nay, cùng với sự phát triển của kinh tế, khoa học - công nghệ đã đem lại cho xã hội, con người nhiều sự thay đổi to lớn Xu hướng toàn cầu hóa của nền kinh tế quốc tế ngày càng được gia tăng kéo theo quá trình cộng đồng hóa, quốc tế hóa đời sống xã hội của các quốc gia trên thế giới Sự tồn tại của các quốc gia không thể tách rời với sự tồn tại và mối liên hệ với các quốc gia khác Toàn cầu hóa ngày nay được xác định là một đặc điểm của thời đại Bên cạnh những mặt tích cực như thúc đẩy nhanh sự phát triển của lực lượng sản xuất, chuyển giao trên quy mô lớn những thành tựu khoa học công nghệ tạo khả năng phát triển nhanh về kinh tế… thì quá trình toàn cầu hóa cũng có những mặt tiêu cực nhất định làm nảy sinh nhiều vấn đề mang tính quốc tế như: Sự tăng dân số ở các nước nghèo và đang phát triển trên mức báo động; sự lây lan một số bệnh dịch, vấn đề môi trường bị phá hủy nghiêm trọng ảnh hưởng đến sự sống còn của toàn thể loài người; các

tệ nạn xã hội và một số loại tội phạm quốc tế phát triển mạnh và tình trạng di dân tự do bất hợp pháp… Toàn cầu hóa là một trong những nhân tố làm phức tạp thêm sự bất công xã hội, đào sâu hố ngăn cách giàu nghèo trong từng nước và giữa các nước, làm cho các mặt hoạt động và đời sống con người kém an toàn trên mọi phương diện; tạo nguy cơ đánh mất bản sắc dân tộc, quốc tế hóa các hiện tượng tiêu cực Hoàn cảnh đó đòi hỏi nhà nước phải giải quyết các vấn đề xã hội đó như thế nào cho phù hợp vừa đảm bảo sự ổn định trong nước, vừa góp phần bảo đảm sự ổn định và phát triển chung Chính vì vậy, xu hướng toàn cầu hóa góp phần làm thay đổi vai trò xã hội, nội dung và phương thức thực hiện chức năng xã hội của nhà nước ở mỗi quốc gia Bên

cạnh việc tạo ra những điều kiện thuận lợi, toàn cầu hóa đã đặt các nhà nước trước những nhiệm vụ to lớn là phải giải quyết tốt hơn các vấn đề đặt ra, những vấn đề không chỉ chịu sự tác động của điều kiện hoàn cảnh trong nước

mà còn chịu ảnh hưởng của những vấn đề mang tính chất quốc tế trong đời sống quốc tế hiện nay

Xu hướng chung hiện nay trong lĩnh vực hoạt động mang tính xã hội cũng như kinh tế, nhà nước nào càng phát huy vai trò của mình với tư cách là đại diện cho quyền lợi của toàn xã hội thì nhà nước đó càng làm tốt hơn vai trò xoa dịu bớt sự xung đột lợi ích giai cấp, ổn định xã hội, tạo điều kiện thuận lợi cho xã hội phát triển Vì vậy, chức năng xã hội của nhà nước ta được thực hiện nhằm mục tiêu chủ yếu là tác động vào đời sống xã hội trong nước và cao hơn nữa là còn góp phần tạo sự ổn định chung, vì sự tiến bộ của loài người Nhu cầu hội nhập và toàn cầu hóa trở thành một trong những yếu

tố ảnh hưởng đến chức năng xã hội của nhà nước, vì vậy các nhà nước cần phải có sự thay đổi nhận thức và quan điểm của mình đối với các vấn đề xã hội cũng như phải có một sự tương xứng trong cơ chế giải quyết các vấn đề đó

Việt Nam đang trên con đường hội nhập với nguyên tắc cơ bản là hợp tác với tất cả các nước không phân biệt chế độ chính trị, trên cơ sở tôn trọng độc lập, chủ quyền và lợi ích của nhau, mở rộng quan hệ hợp tác quốc tế để giải quyết các vấn đề xã hội trong nước cũng như tham gia giải quyết các vấn

đề xã hội, phát triển kinh tế bền vững mang tính toàn cầu…

Tóm lại, chức năng của nhà nước ta hiện nay được xem xét trên hai phương diện chính:

Chức năng của nhà nước là những lĩnh vực hoạt động cơ bản của nhà nước tác động đến các lĩnh vực xã hội, kinh tế, chính trị có liên quan đến tất

cả cộng đồng, xã hội, để giải quyết những vấn đề mang tính tổng thể, vì lợi ích chung của toàn xã hội;

Chức năng của nhà nước ta có vai trò to lớn trong việc khẳng định bản chất nhà nước, uy tín nhà nước, tính nhân đạo, tính ưu việt và mục tiêu của

chủ nghĩa xã hội, trong việc bảo đảm sự phát triển chung của các thành viên trong cộng đồng xã hội cũng như đối với một bộ phận dân cư

Các yếu tố kinh tế, cơ cấu xã hội, truyền thống văn hóa tâm lý dân tộc, hội nhập và toàn cầu hóa là những yếu tố chính ảnh hưởng đến việc thực hiện chức năng xã hội của Nhà nước ta hiện nay

Từ những luận chứng trên là cơ sở để chúng ta tiếp tục nghiên cứu, làm rõ thực trạng việc thực hiện các chức năng của nhà nước ta trong giai

hiện nay - vấn đề chính này sẽ được luận văn trình bày ở chương 2

1.4 TÍNH TẤT YẾU KHÁCH QUAN PHÁT TRIỂN NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM

Phát triển nền kinh tế theo hướng thị trường đã có quá trình hình thành

và phát triển lâu dài Ngày nay, kinh tế thị trường không chỉ là hình thức tổ chức sản xuất phổ biến ở các nước phát triển, mà mô hình này còn được áp dụng ở các nước đang phát triển, có ảnh hưởng to lớn đến đời sống kinh tế -

xã hội của thế giới nói chung, của từng quốc gia nói riêng trong đó có nước ta

Học thuyết về chủ nghĩa xã hội khoa học của Mác - Lênin được xây dựng trên cơ sở nền kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa phát triển ở giai đoạn cạnh tranh tự do và đại công nghiệp cơ khí Họ cho rằng kinh tế thị trường là giai đoạn lịch sử tất yếu mà nhân loại bắt buộc phải trải qua để đi tới chủ nghĩa xã hội Chính cơ sở sản sinh và điều kiện tất yếu của kinh tế thị trường

là chế độ sở hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa về các tư liệu sản xuất Chủ nghĩa

tư bản là chế độ đầu tiên thực hiện kinh tế thị trường và đã đạt được những thành tựu phát triển rực rỡ Nhưng do mục tiêu của chủ nghĩa tư bản là làm giàu cho một bộ phận thiểu số nhà tư bản nên phát triển nền kinh tế thị trường

tư bản chủ nghĩa đã phản ánh sự vận động trong mâu thuẫn Sự vận động trong mâu thuẫn này tất yếu sẽ đưa chủ nghĩa tư bản đến chỗ bị phủ định và chuẩn bị những tiền đề vật chất cho sự ra đời của chủ nghĩa xã hội

Để khắc phục những mâu thuẫn cố hữu và tính tự phát của kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa, học thuyết của Mác - Lênin đã tiên đoán về một xã hội có thể điều khiển nền sản xuất theo một kế hoạch chung thống nhất dựa trên chế độ công hữu về các tư liệu sản xuất chủ yếu Lần đầu tiên trong thực tiễn bước quá độ lên chủ nghĩa xã hội, nhà nước Xô Viết đã sử dụng kinh tế thị trường vào mục tiêu phát triển lực lượng sản xuất Và những thành tựu đã đạt được trong thời kỳ thực thi chính sách kinh tế mới đã chứng minh kinh tế thị trường là con đường tất yếu cho những nước kinh tế chưa phát triển theo con đường cộng sản chủ nghĩa

Từ thực tiễn kinh nghiệm của các nước xây dựng chủ nghĩa xã hội đã khẳng định sự cần thiết phải sử dụng kinh tế thị trường cho mục tiêu phát triển và từng bước quá độ lên chủ nghĩa xã hội, thừa nhận tính tất yếu của mô hình kinh tế thị trường đặc biệt - kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Tuy nhiên, phải thấy rằng nền kinh tế thị trường ở mỗi nước có đặc thù riêng dựa vào trình độ phát triển, điều kiện văn hóa xã hội của mỗi nước mà lựa chọn cho mình nền kinh tế thị trường phù hợp

Đối với nước ta kể từ khi có Đảng lãnh đạo, nhân dân đoàn kết dưới ngọn cờ giải phóng dân tộc đánh đuổi giặc ngoại xâm và luôn ý thức xây dựng một xã hội ấm no hạnh phúc Toàn Đảng, toàn dân quyết tâm giành được độc lập, thống nhất đất nước và đi lên chủ nghĩa xã hội là khát vọng thiêng liêng và là con đường mà Đảng, Bác Hồ và nhân dân ta đã lựa chọn

Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ VI của Đảng Cộng sản Việt Nam trên cơ sở nhận thức về chủ nghĩa xã hội đã đề ra đường lối đổi mới toàn diện đất nước Đại hội đưa ra luận điểm quan trọng về phát triển kinh tế hàng hóa

có kế hoạch gồm nhiều thành phần Tiếp đó các Đại hội lần thứ VII (1991),

Đại hội lần thứ VIII (1996) đã tiếp tục nhất quán quan điểm "phát triển nền

kinh tế hàng hóa nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa"

Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX (2001) lần đầu tiên đưa ra mô hình kinh tế tổng quát của nhà nước ta trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội là nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Như vậy, sự hình thành tư duy về nền kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa ở nước ta là quá trình tìm tòi thử nghiệm, tổng kết từ thực tiễn đổi mới sinh động ở nước ta hơn 20 năm qua, kết hợp với tham khảo có chọn lọc kinh nghiệm phát triển kinh tế thị trường quốc tế, trong đó có kinh nghiệm phát triển kinh tế thị trường đặc sắc Trung Quốc Đây còn là sự vận dụng sáng tạo những nguyên lý của học thuyết Mác - Lênin, quy luật chung của phát triển kinh tế thị trường vào hoàn cảnh cụ thể Việt Nam Vì thế, kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa vừa là vấn đề lý luận, vừa là vấn đề thực tiễn hết sức mới mẻ, gắn bó giữa nhận thức tính quy luật khách quan, sự lựa chọn con đường và mô hình phát triển của dân tộc trong thời đại toàn cầu hóa với phát huy vai trò chủ động, sáng tạo của Đảng Cộng sản, nhà nước xã hội chủ nghĩa và nhân dân lao động Rõ ràng, việc khẳng định mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa hoàn toàn không phải là chủ ý đi theo con đường riêng, lại càng không phải là sự gán ghép chủ quan giữa kinh tế thị trường và chủ nghĩa xã hội

Sự cần thiết mang tính khách quan trong phát triển nền kinh tế thị trường ở Việt Nam có đặc trưng quan trọng là định hướng xã hội chủ nghĩa Định hướng đó trong quá trình phát triển kinh tế đất nước trong giai đoạn đổi mới không chỉ dừng lại ở tư tưởng, đường lối chung của Đảng, mà còn phải thể chế hóa thành những nội dung, chính sách, mục tiêu cụ thể, xác định không ai ngoài nhà nước phải đảm đương trách nhiệm ấy Chức năng của nhà nước xã hội chủ nghĩa là tổ chức và quản lý nền kinh tế thị trường định hướng

xã hội chủ nghĩa, hướng tới mục tiêu cao cả là giải phóng con người, giải phóng xã hội và giai cấp theo lý tưởng cách mạng xã hội chủ nghĩa Tính định hướng thể hiện ở những nguyên tắc cơ bản, đó là:

- Nhà nước đảm bảo sự vận hành tự do và an toàn cho các quan hệ kinh tế và khắc phục những khuyết tật vốn có của nền kinh tế thị trường Bản

chất của của các quan hệ kinh tế thị trường là tính độc lập, tự chủ của các chủ thể kinh tế Do vậy, sự vận hành tự do và an toàn của các quan hệ kinh tế là

sự đảm bảo từ phía nhà nước cho quyền tự do kinh doanh, tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động kinh doanh tốt nhất cũng như phòng tránh những tổn thất có thể xảy ra cho các chủ thể Nhà nước trước hết phải dành sự ưu tiên cho hoạt động kinh doanh hợp pháp của các chủ thể, không vì sự yếu kém trong hoạt động quản lý của nhà nước mà dẫn đến vi phạm quyền, lợi ích của các chủ thể Việc đảm bảo cho sự vận hành tự do và an toàn của nền kinh tế thị trường thực chất là xây dựng và củng cố nền dân chủ xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực kinh tế mà nhà nước ta đang phấn đấu để đạt được Do vậy, việc hoàn thiện chức năng kinh tế của nhà nước có nghĩa là đảm bảo các quyền tự do dân chủ

về kinh tế được thực hiện bởi nhà nước Nhà nước không ngừng mở rộng và phát huy quyền dân chủ về kinh tế - xã hội và hiện thực hóa các quyền ấy trong nền kinh tế thị trường nhằm khai thác tối đa mọi nguồn lực trong tăng trưởng kinh tế và phát triển bền vững

- Nhà nước phải hướng tới sự phát triển hài hòa về kinh tế và xã hội Đây là hai mặt của một vấn đề đòi hỏi trách nhiệm của nhà nước không đơn giản, bởi sự thống nhất trong mâu thuẫn của vấn đề Kinh tế phát triển là điều kiện để giải quyết các vấn đề xã hội, tuy nhiên cũng tất yếu nảy sinh nhiều vấn đề xã hội phức tạp Nhà nước muốn thực hiện chức năng to lớn trong việc

ổn định xã hội, phát huy mạnh mẽ các nguồn lực của đất nước, mà trong đó yếu tố con người là quan trọng nhất thì trước hết nhà nước cần tôn trọng những phạm vi hoạt động của các quy luật kinh tế khách quan Hoạt động của nhà nước trong việc giải quyết các vấn đề xã hội thể hiện ở việc hỗ trợ, khuyến khích, đảm bảo mọi công dân tham gia vào giải quyết các vấn đề chung của xã hội, đồng thời tạo mọi điều kiện thuận lợi để thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế

- Nhà nước quản lý nền kinh tế, quản lý xã hội bằng pháp luật vừa là nguyên tắc, vừa là yêu cầu xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa

Việt Nam hiện nay Nhà nước phải được tổ chức một cách khoa học, phù hợp với các quy luật kinh tế khách quan, đảm bảo quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân trên cơ sở phân công và phối hợp chức năng, nhiệm vụ giữa các cơ quan trong bộ máy nhà nước Trong nhà nước pháp quyền, hệ thống pháp luật được xem là công cụ quản lý nòng cốt, là nguyên tắc hoạt động của các cơ quan nhà nước và quy tắc xử sự chung cho các chủ thể trong quan hệ kinh tế,

xã hội Do vậy, hệ thống pháp luật phải không ngừng được hoàn thiện và nâng cao nhằm duy trì hoạt động kinh tế ổn định và hoạt động quản lý nhà nước nói chung

Chương 2

TÌNH HÌNH THỰC HIỆN CHỨC NĂNG CỦA NHÀ NƯỚC TA TRONG QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN NỀN KINH TẾ

THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA

2.1 TÌNH HÌNH XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA CỦA NƯỚC TA HIỆN NAY

Qua hơn 20 năm đổi mới, Việt Nam ngày càng ổn định hơn về cả chính trị, kinh tế và xã hội, mặt bằng chung về đời sống của các tầng lớp nhân dân được nâng lên rõ rệt Trong công cuộc đổi mới, Đảng và Nhà nước ta luôn xác định nền kinh tế nhiều thành phần theo định hướng xã hội chủ nghĩa

có sự quản lý của nhà nước là cơ chế tất yếu của sự phát triển trong lĩnh vực kinh tế, phương tiện để xây dựng chủ nghĩa xã hội Với phương châm vận dụng các hình thức và phương pháp quản lý nền kinh tế thị trường để sử dụng mặt tích cực của nó phục vụ mục đích xây dựng chủ nghĩa xã hội, nhà nước quản lý và điều tiết nền kinh tế bằng pháp luật, chính sách, kế hoạch và các đòn bẩy kinh tế khác nhằm kích thích tính năng động của con người trong hoạt động làm giàu cho bản thân và cho xã hội, đồng thời khắc phục tối đa những bất bình đẳng trong kinh tế, đảm bảo cho kinh tế thị trường phát triển đúng hướng vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh, từng bước xóa bỏ áp bức bất công, tạo điều kiện để mọi người dân có cuộc sống ấm no, hạnh phúc

Trên thế giới hiện nay, hòa bình, hợp tác và phát triển vẫn là xu thế chủ đạo; toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế đang được đẩy nhanh; đầu

tư, lưu chuyển hàng hóa, dịch vụ, lao động và vốn ngày càng mở rộng Cuộc cách mạng khoa học và công nghệ, nhất là công nghệ thông tin và công nghệ sinh học, tiếp tục phát triển mạnh theo chiều sâu, tác động rộng lớn đến cơ cấu và sự phát triển của kinh tế thế giới, mở ra triển vọng mới cho mỗi nền

kinh tế tham gia phân công lao động toàn cầu Kinh tế châu Á - Thái Bình Dương tiếp tục phát triển năng động, hợp tác trong khu vực, nhất là các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) ngày càng mở rộng tạo thêm điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của mỗi quốc gia trong đó có Việt Nam

Sự khởi xướng đổi mới từ Đại hội Đảng lần thứ VI năm 1986 đã tạo nền tảng vững chắc cho sự đổi mới và phát triển kinh tế - xã hội, giữ vững quốc phòng - an ninh trong thời gian qua Bản chất giai cấp công nhân, tính nhân dân của Nhà nước được giữ vững và củng cố

Những đổi mới mạnh mẽ nhất và rõ nét nhất trong hệ thống chính trị

là nhận thức thông suốt từ trên xuống dưới, từ trong Đảng đến quần chúng nhân dân về nhu cầu đấu tranh chống quan liêu, tham nhũng, bài trừ tệ nạn

"vô cảm" trước các bức xúc của nhân dân Sự nhận thức về mối liên hệ giữa nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội, hội nhập và hợp tác quốc tế và khu vực với khả năng và chất lượng của hệ thống chính trị, của bộ máy công quyền v.v…

Nhờ nhận thức chung đó mà môi trường dân chủ của xã hội ta trong những năm qua đã được đẩy lên một nấc đáng kể Chúng ta đã tạo ra được một dư luận rộng rãi trong đấu tranh chống các biểu hiện tiêu cực, các tệ nạn

xã hội, các vi phạm pháp luật và tội phạm Việc điều tra, xét xử các vụ án lớn vừa qua như vụ án Năm Cam và đồng bọn, vụ án Lã Thị Kim Oanh, vụ án Mai Văn Dâu, vụ án tham nhũng đất đai ở Đồ Sơn, Hải Phòng v.v…, được dư luận nhân dân hết sức đồng tình, đánh giá tốt

Nhìn chung, những cải cách trong bộ máy của hệ thống chính trị đã làm cho công cuộc đổi mới của chúng ta thực sự đồng bộ, có tính toàn diện, vai trò lãnh đạo của Đảng được củng cố mạnh mẽ; cơ chế quản lý và hoạt động của các cơ quan nhà nước đã được thay đổi đáng kể; dân chủ xã hội chủ nghĩa đã được phát huy trên nhiều lĩnh vực và thông qua nhiều hình thức; ý thức làm chủ về chính trị của các tầng lớp nhân dân ngày càng được khơi dậy tốt hơn, đã động viên được nhân dân tham gia đông đảo vào các phong trào

thi đua yêu nước, sản xuất, kinh doanh, làm dịch vụ, cùng với Nhà nước giải quyết tốt các vấn đề kinh tế - xã hội bức xúc

Hệ thống pháp luật Việt Nam ngày càng đầy đủ hơn, đồng bộ hơn Ở thời kỳ đầu, vị trí chủ đạo thuộc về các quy định về tổ chức và hoạt động của

bộ máy nhà nước, về bảo đảm trật tự quản lý hành chính nhà nước, đấu tranh với các tội phạm và vi phạm nguy hiểm cho chế độ dân chủ nhân dân Càng

về sau, các quy phạm và chế định pháp luật, các ngành luật về kinh tế, thương mại, nhất là về đời sống dân sự của xã hội càng có vị trí nổi bật Cùng với quá trình phát triển của đất nước, các vấn đề xã hội, dân sinh, giáo dục, y tế, môi trường cũng đòi hỏi sự điều chỉnh của pháp luật một cách kịp thời và đầy đủ

Hệ thống pháp luật ngày càng thể hiện một cách sáng tỏ tính chất dân chủ của nó Tính chất dân chủ của hệ thống pháp luật nước ta thể hiện lợi ích đa dạng của các tầng lớp dân cử trong xã hội, trước hết là của những người, những khu vực, ngành nghề thuộc đối tượng điều chỉnh của quy phạm pháp luật, nó có được là nhờ chủ trương của Đảng ta tiến hành cải cách hành chính; kiên trì khắc phục sự lấn lướt của các văn bản dưới luật, của các "giấy phép con", tình trạng Luật chờ Nghị định, Thông tư Chúng ta cũng đã tiến hành đổi mới một bước quy trình làm luật dân chủ Càng ngày chúng ta càng thấy rõ hơn nhu cầu phải khắc phục cho được lề lối làm luật quan liêu, cục bộ Càng ngày cơ chế xây dựng pháp luật càng mở hơn cho sự thảo luận, đóng góp ý kiến của các tầng lớp nhân dân, tuy cơ chế đó vẫn còn nhiều bất cập và chưa thật sự hoàn chỉnh Tính chất dân chủ của pháp luật nước ta được tăng cường nhờ đã tạo ra được khả năng của người dân tiếp cận nó một cách thuận lợi, dễ dàng hơn Đã không còn cái thời kỳ của cái gọi là "quy định để ngăn kéo bàn" của các cơ quan nhà nước Chế độ phát hành Công báo công khai, việc đăng tải các văn bản pháp luật trên các báo lớn hàng ngày, đặc biệt gần đây, Tòa án nhân dân tối cao đã quyết định công bố công khai các quyết định giám đốc thẩm của Hội đồng Thẩm phán Tòa

án nhân dân tối cao là minh chứng cho xu hướng dân chủ hóa, công khai và minh bạch hóa của hệ thống pháp luật Việt Nam

Tính dân chủ của hệ thống pháp luật Việt Nam còn được khẳng định qua sự tăng cường các luật về thủ tục tố tụng làm cơ sở cho sự phát triển hệ thống tài phán nước ta Sự hiện diện của thủ tục pháp lý luôn luôn là một minh chứng về tính chất dân chủ, cởi mở và công khai không chỉ của hoạt động tư pháp mà còn thể hiện khả năng tiếp cận pháp luật từ phía người dân

Hệ thống pháp luật Việt Nam thể hiện một cách nhất quán của tính nhân đạo, tính nhân văn cao cả và đạo lý hướng thiện của dân tộc và con người Việt Nam Xu hướng đó thể hiện tập trung nhất ở các quy định của Bộ luật Hình sự, Bộ luật Dân sự,

Như vậy, sau hơn 20 năm đổi mới, dưới sự lãnh đạo đúng đắn của Đảng, cùng với việc phát huy vai trò quản lý, điều tiết, chỉ đạo của nhà nước, nước ta đã đạt được những thành tựu to lớn trên nhiều lĩnh vực: tăng trưởng kinh tế cao, đời sống nhân dân không ngừng được cải thiện, vai trò quản lý kinh tế của nhà nước được khẳng định một cách rõ ràng trong nền kinh tế

2.2 TÌNH HÌNH THỰC HIỆN CHỨC NĂNG CỦA NHÀ NƯỚC TRONG ĐIỀU KIỆN PHÁT TRIỂN NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA

2.2.1 Tình hình thực hiện chức năng chính trị của nhà nước

Quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về chức năng của nhà nước trong nền kinh tế thị trường là thực hiện đúng chức năng quản lý nhà nước về kinh tế và chức năng chủ sở hữu tài sản công của nhà nước Các bộ và các cấp chính quyền không can thiệp vào chức năng quản trị kinh doanh và quyền tự

chủ hạch toán của doanh nghiệp

Trong sinh hoạt của Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp, xu hướng dân chủ, công khai đã được khẳng định mạnh mẽ thông qua sự dân chủ trong các kỳ họp, vai trò kiểm tra, giám sát của các đại biểu, ý thức lắng nghe của các cơ quan nhà nước và trách nhiệm của các cơ quan đó trước yêu cầu của cử tri, của xã hội

Tổ chức bộ máy nhà nước, trước hết là cơ quan hành chính nhà nước

đã có một bước điều chỉnh phù hợp với yêu cầu của quá trình chuyển từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung, quan liêu bao cấp sang nền kinh tế thị trường có

sự quản lý của nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa

Tại "Đề án nâng cao chất lượng công tác xây dựng pháp luật của Chính phủ" ban hành kèm theo Quyết định số 933/QĐ-TTg ngày 27 tháng 8 năm 2004 của Thủ tướng Chính phủ đã chỉ ra một số yếu tố làm giảm chất lượng xây dựng pháp luật như "tính cục bộ, chỉ nhằm bảo vệ lợi ích của một

số ngành thể hiện rõ trong việc xây dựng, trình Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội thông qua các Dự án Bộ, ngành nào cũng muốn kéo quyền, lợi ích

và thuận lợi về phía mình khi xây dựng Luật, Pháp lệnh, đồng thời đẩy những khó khăn, vướng mắc cho Chính phủ Tình trạng này dẫn đến "xung đột" thẩm quyền giữa các Bộ, ngành khi triển khai thực hiện Luật, Pháp lệnh làm cho văn bản hướng dẫn thi hành văn bản Luật, Pháp lệnh chậm được ban hành Thiếu cơ chế huy động sự tham gia đóng góp ý kiến của các nhà khoa học, nhà quản lý và các chuyên gia giàu kinh nghiệm trong từng lĩnh vực quản lý nhà nước, các tổ chức xã hội, các doanh nghiệp và nhân dân vào các

dự án, dự thảo văn bản quy phạm pháp luật Chưa tham khảo triệt để ý kiến của nhân dân và các doanh nhân, các đoàn thể, hội nghề nghiệp cũng như ý kiến của các đối tượng chịu sự điều chỉnh trực tiếp hoặc gián tiếp của các dự

án, dự thảo văn bản quy phạm pháp luật Việc "tự biên, tự diễn" đó đã kèo dài tình trạng một số dự án, dự thảo văn bản quy phạm pháp luật thiên về dành thuận lợi cho cơ quan quản lý nhà nước, trái ngược với xu thế cải cách hành chính… Nhiều dự án, dự thảo sau khi được Chính phủ thảo luận đã nhận được phản ứng khá gay gắt từ phía dư luận xã hội Chẳng hạn như Dự án Luật khiếu nại, tố cáo; Luật sửa đổi bổ sung một số điều của Luật Giáo dục, Luật Đầu tư, Luật Trợ giúp pháp lý v.v…

Như vậy, tính khép kín của cơ chế hoạt động quản lý nhà nước mà cụ thể qua những ví dụ về hoạt động xây dựng pháp luật đã cho thấy, là một cản

trở lớn đối với chính hoạt động lãnh đạo, quản lý và điều hành của các cơ quan nhà nước Phá vỡ thế khép kín, cách làm "tự biên, tự diễn" đó chỉ có thể bằng cách tạo ra những hành lang mở và linh hoạt hướng tới sự tham gia của nhân dân vào các hoạt động này

Toàn cầu hóa và những thách thức về phương diện pháp luật nảy sinh

từ quá trình toàn cầu hóa đang đặt ra cho Việt Nam không ít bài toán cần phải giải trong mục tiêu, nhiệm vụ, chủ trương và giải pháp cải cách hệ thống pháp luật quốc gia Hệ thống pháp luật nước ta được xây dựng trong thời gian qua

đã đạt được nhiều thành tựu đáng kể trong việc thủ tiêu cơ bản cơ chế pháp lý của thời kinh tế tập trung bao cấp, tạo lập được các cơ sở pháp lý quan trọng cho việc xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Tuy nhiên, cần nhận thấy rằng, so với các yêu cầu, đòi hỏi và các thách thức về phương diện luật pháp trong bối cảnh quốc tế hiện nay với các không gian pháp lý mới đang được xác lập, thì hệ thống pháp luật nước ta hiện tại vẫn còn khá bất cập, chưa đáp ứng được các "chuẩn" của hội nhập kinh tế quốc tế Nếu đánh giá một cách thật sự cầu thị cũng có thể thấy rằng, hệ thống pháp luật của chúng ta vẫn chưa tương thích với tính chất của một nền kinh tế thị trường và trên thực tế vẫn đang ở trình độ của một hệ thống pháp luật hướng tới thị trường mà thôi

Nhu cầu hội nhập kinh tế quốc tế đòi hỏi pháp luật nước ta phải tương thích với các quy định pháp lý quốc tế, bao gồm các quy phạm luật quốc tế, các điều ước quốc tế và thông lệ quốc tế cũng như các quy định pháp lý của các tổ chức quốc tế và khu vực Có thể nói rằng, cho đến nay sự tương thích

đó đang là vấn đề lớn của hệ thống pháp luật nước ta

Cả hệ thống chính trị nói chung cũng như trong bộ máy của Đảng, Nhà nước và các Đoàn thể vẫn còn tình trạng lẫn lộn nếu không nói là rối loạn

về chức năng, trùng lắp về nhiệm vụ, tranh chấp về thẩm quyền, máy móc dập khuôn cả về tổ chức và cả về phương thức hoạt động Tình trạng đó đã làm cho việc lãnh đạo kém hiệu quả, điều hành chậm trễ và thậm chí có nhiều trường

hợp làm vô hiệu các khả năng lãnh đạo và điều hành, gây lãng phí về hoạt động lãnh đạo và quản lý Đó là nguyên nhân của tình trạng đấu tranh kém hiệu quả chống các tệ nạn như tham nhũng, buôn lậu và các tệ nạn xã hội khác

Và còn nhiều nguyên nhân khác nhau, mặc dù bộ máy hệ thống chính trị của chúng ta đã được sắp xếp lại nhiều lần nhưng vẫn còn cồng kềnh, có chiều hướng tăng thêm nhiều đầu mối quản lý và biên chế, chồng chéo, kém hiệu lực và hiệu quả

2.2.2 Tình hình thực hiện chức năng kinh tế của nhà nước

Nhà nước xã hội chủ nghĩa không chỉ là tổ chức quyền lực chính trị

mà còn là chủ sở hữu của những tư liệu sản xuất chủ yếu, trực tiếp tổ chức và quản lý nền kinh tế Đại hội Đảng lần thứ IX coi phát triển kinh tế là nhiệm

vụ trung tâm, xác định nội dung chức năng kinh tế của nhà nước trong giai đoạn hiện nay là định hướng sự phát triển các ngành nghề kinh tế và các vùng, trực tiếp đầu tư vào một số lĩnh vực để dẫn dắt, nỗ lực phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa, thiết lập khuôn khổ pháp luật, có hệ thống chính sách nhất quán, tạo môi trường ổn định và thuận lợi cho giới kinh doanh, quản

lý tài sản công và kiểm kê, kiểm soát toàn bộ hoạt động kinh tế

Chính phủ đã sử dụng nhiều loại công cụ chính sách kinh tế vĩ mô

nhằm điều tiết và thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế thị trường Bên cạnh các công cụ kế hoạch hóa và hệ thống pháp luật để quản lý nền kinh tế, Nhà nước còn sử dụng chính sách tài chính, tiền tệ qua các công cụ như vốn, thuế, lãi suất, bảo hiểm trợ cấp…dưới tác động đòn bẩy kinh tế nhằm điều tiết hiệu quả nền kinh tế thị trường

Trong thời kỳ kế hoạch hóa tập trung, nhà nước đóng vai trò phân phối nguồn lực vốn trong nền kinh tế Bước sang kinh tế thị trường, nhà nước xóa bỏ việc cấp phát vốn cho các doanh nghiệp, đặc biệt là trong việc bù lỗ, giải quyết thâm hụt ngân sách theo hướng thị trường và mở rộng hoạt động thị trường chứng khoán