Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên phạm tội theo bộ luật tố tụng hình sự

Và chính sách này được cụ thể hoá trong luật hình sự và luật tố tụng hình sự quy định sao cho phù hợp với lứa tuổi chưa thành niên.Xuất phát từ tư tưởng người chưa thành niên phạm tội là

LUẬN VĂN THẠC SỸ LUẬT H Ọ C

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS-TS TRẦN VĂN ĐỘ

O A I HỌC QuOC G ia h a , \ cĨÍĨUNG ÌÁM ĨHONG ỉin IHỰ ViỂN

v - u / 符

■ - - f -**■ - - —

HÀ NỘI - NĂM 2006

Ç îoi Jtỉn earn đ ữ a n đ â ụ là côềtạ tr ìn h tig h te n , eứ u e tu i rìèntẬ,

tô i, ^ á e ẳJố tíệ it đ ừ ờ e tr íc h d ẫ n th m nhữtUẬ, n ạ u Ầ n đ ã ũầnq, ỉm 3CÚ íụ iA n ê u tm n ụ L u ù tt ú ủ n Là tru n g , iluửL tìà c h ư a từ nỊỊ đ ư ờ e eènụ. w irm tụ b ấ t Utj, cỗttạ tr ìn h n à a k h ú a

Lê T h ị Vân Hà

PHẨN M Ở ĐẨU

MỤC LỤC

1.T ín h cấp th iế t của đề t à i 1

2 T ìn h hình nghiên cứu 3

3 M ục đích và nhiệm vụ của luận văn 3

4 Phương pháp nghiên cứ u 4

5 Những điểm m ới của luận v ă n 4

6 Cơ cấu của luận vă n 5

CHƯƠNG 1- NHẬN THỨC CHUNG VÊ NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN PHẠM TỘ I 6 1.1 KHÁI NIỆM THỦ TỤC T ố TỤNG ĐỐI VỚI NGƯỜI BỊ BẮT, NGƯỜI BỊ TẠM GIỮ, BỊ CAN, BỊ CÁO LÀ NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN PHẠM TỘ I 6

1.1.1 K h á i niệm người chưa thành niên và người chưa thành niên phạm tộ i trong pháp lu ậ t quốc tế 6

1.1.2 K h ái niệm người chưa thành niên phạm tộ i theo pháp lu ậ t V iệt N a m 7

1.1.3 K h ái niệm thủ tục tố tụng đối với người b ị bắty người b ị tạm giữ, bị can, b ị cáo là người chưa thành niên phạm tộ i 9

1.1.4 K h á i quát quy đ ịn h của pháp lu ậ t quốc tế và m ột số nước về thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên phạm tộ i 12

1.2 c ơ sở CỦA VIỆC QUY ĐỊNH THỦ TỤC Tố TỤNG Đối VỚI NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN PHẠM TỘI 18

1.2.1 C ơ SỞ tâm sinh l ý 18

1.2.2 Cơ sở xã h ộ i 21

1.2.3 C ở sở pháp ỉý 23

CHƯƠNG 2- QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT T ố TỤNG HÌNH sự NƯỚC TA Đ ố i VỚI

NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN PHẠM TỘ I 27

2.1 QUY ĐỊNH VỂ ĐỐI TƯỢNG CHỨNG MINH 28

2.1.1 T u ổ i, trìn h độ p h á t triể n về thể chất và tin h th ầ n , mức độ nhận thức về hành v i phạm tộ i của người chưa thành n iê n 30

2.1.2 Đ iều kiện sinh sống và giáo d ụ c 33

2.1.3 Có hay không có ngưòl thành niên x ú i d ụ c 35

2.1.4 Nguyên nhân và điều kiện phạm tộ i 36

2.2 QUY ĐỊNH VÊ NGƯỜI TIẾN HÀNH Tố TỤNG 38

2.3 QUY ĐỊNH VỂ NGƯỜI THAM GIA Tố TỤNG 40

2.3.1.Việc tham gia tố tụ n g của gia đình, nhà trường và tổ chức xã hội 41 2.3.2 Sự tham gia tố tụ n g của người bào chữa 42

2.3.3 Những ngưòi tham gia tố tụng kh á c 47

2.4 QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ BIỆN PHÁP NGĂN CHẶN Đ ối VỚI NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN 48

2.4.1 Việc bắt ng ư ời 50

2.4.1,1 B ắt người tro n g trường hợp khẩn cấp 50

2 4 1 2 B ắ t n g ư ờ i p h ạ m t ộ i q u ả t a n g h o ặ c đ a n g b ị t r u y n ã 5 2 2 4 1 3 B ắ t b ị c a n , b ị c á o đ ể t ạ m g i a m 5 3 2.4.2 Các biện pháp ngăn chặn kh á c 54

2.5 QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỂ GIAI ĐOẠN KHỞI Tố, ĐIỂU TRA, TRUY Tố, XÉT XỬ, THI HÀNH ÁN NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN PHẠM TỘI 56

2.5.1 G ia i đoạn kh ở i tố , điều tra vụ án ngưòi chưa th à n h niên phạm tộ i 56 2.5.2 G ia i đoạn tru y t ô 59

2.5.3 G iai đoạn xét xử sơ thẩm người chưa thành niên phạm t ộ i 60

CHƯƠNG 3 - THỰC TIÊN T ố TỤNG HÌNH s ự ĐỐI VỚI NGƯỜI BỊ BẮT, NGƯỜI BỊ TẠM GIỮ, BỊ CAN, BỊ CÁO LÀ NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN VÀ NHỮNG G IẢI PHÁP 3.1 THỰC TIỄN TỐ TỤNG HÌNH sự Đ ối VỚI NGƯỜI BỊ BẮT, NGƯỜI BỊ TẠM GIỮ, BỊ

CAN, BỊ CÁO LÀ NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN VÀ NHỮNG BÂT CẬP, HẠN CHÊ 71

3.1.1 Thực tiễn chứng m in h 71

3.1.2 Thực tiễn tham gia tố tụng của gia đìn h, nhà trư ờ ng và các tổ chức xã h ộ i 81

3.1.3 Thực tiễn sự tham gia của người bào chữa vào quá trìn h tố tụng 84 3.1.4 Thực tiễ n bắt, tạm giữ, tạm giam người chưa thành niên phạm tộ i 86 3.1.5 Thực tiễn áp dụng th ủ tục tố tụn g tro n g các gia i đoạn điều tra , tru y tố và xét xử 88

3.2 MỘT SỐ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG TỐ TỤNG ĐỐI VÓI CÁC VỤ ÁN MÀ BỊ CAN, BỊ CÁO LÀ NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN 92

3.2.1 Nâng cao chất lưựng điều tra , tru y tố , xét xử, th i hành á n 92

3.2.2.G iải pháp hoàn th iệ n pháp lu ậ t 96

3.2.2.1 Sửa đổi luật vê bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ e m 96

32.2.2 Sửa đổi, bổ sung các quy định của BLTTHS năm 2003 97

KẾT LUẬN 101

D A N H M Ự C C Á C K Ý H IỆ U V À C H Ữ V IÊ T T Ắ T

B LH S : Bộ lu ậ t hình sự;

B L T T H S : Bộ lu ậ t tố tụng hình sự;

TN H S: T rách nhiệm hình sự;

V K S N D TC : Viện kiểm sát nhản dán Tôì cao;

T A N D T C : Tòa án nhân dân tố i cao;

C H X H C N V N : Cộng hòa xã hội chủ nghĩa V iệt Nam.

P H Ầ N M Ở Đ Ầ U

Ở đất nước ta, trong những năm gần đây tội phạm diễn biến phức tạp và

có xu hướng gia tăng, đặc biệt là ở lứa tuổi chưa thành niên Có thể nói, tội phạm đang trẻ hoá trên phạm vi toàn quốc, đó là một thí dụ về sự phát triển lệch lạc của thế hệ hệ trẻ ra khỏi quy tắc thông thường trong cuộc sống Sự phạm tộ i ở lứa tuổi chưa thành niên hiện nay đang dần dần gặm nhấm, làm thui chột đi một lượng thế hệ trẻ tương lai, đây là một vấn đề nhức nhối, đã trở thành nỗi lo lắng của gia đình, xã hội và đất nước Không những ở V iệt Nam

mà cả thế giới, tội phạm chưa thành niên được coi là vấn đề toàn cầu "Quy tắc tối thiểu phổ biến của Liên hợp quốc về việc áp dụng luật đối với người chưa thành niên" (tức Quy tắc Bắc K in h) năm 1985; hướng dẫn R IY A D H năm

1990 của Liên hợp quốc về phòng ngừa tội phạm chưa thành niên.v.v là những minh chứng toàn cầu về vấn đề này

Tuy nhiên, do đặc trưng lứa tuổi và chưa phát triển đầy đủ về thể chất cũng như tâm sinh lý mà ở người chưa thành niên tồn tại những đặc điểm riêng biệt khác với người đã thành niên như： các em đang trong quá trình hình thành và phát triển nhân cách, trình độ nhận thức và kinh nghiệm sống của các

em còn bị hạn chế, thiếu những điều kiện và bản lĩnh tự lập, khả năng tự kiềm chế chưa cao Các em có xu hướng muốn tự khẳng định, được đánh giá, được tôn trọng, dễ tự ái, tự ti, hiếu thắng, thiếu kiên nhẫn, nhiều hoài bão, thiếu tính thực tế, dễ bị kích động, dễ bị lô i kéo vào những hoạt động phiêu lưu, mạo hiểm, dễ bị tổn thương, dễ thay đổi thích nghi, dễ uốn nắn Trong các đặc điểm tâm lý của người chưa thành niên nói trên, ta thấy hai khuynh hướng nổi bật liên quan đến tộ i phạm và khả năng giáo dục, cải tạo của họ Đó là họ dễ

bị người khác dụ dỗ, kích động, thúc đẩy vào việc thực hiện tộ i phạm nhưng

do ý thức phạm tội của họ chưa cao và chưa chắc chắn nên dễ uốn nắn, cải tạo, giáo dục họ thành người có ích cho xã hội V ớ i những đặc điểm như vậy nênl.Tính cấp thiết của đề tài.

chính sách hình sự của Đảng và nhà nước ta đối với người chưa thành niên phạm tội là giáo dục, giúp đỡ các em sữa chữa những sai lầm, phát triển lành mạnh để trở thành công dân có ích cho xã hội Và chính sách này được cụ thể hoá trong luật hình sự và luật tố tụng hình sự quy định sao cho phù hợp với lứa tuổi chưa thành niên.

Xuất phát từ tư tưởng người chưa thành niên phạm tội là đối tượng được

áp dụng đường lố i đấu tranh, xử lý và cải tạo đặc thù, luật tố tụng hình sự bảo

vệ các em theo cách riêng của mình Đó là trao cho các em những quyền tố tụng để họ tự bảo vệ quyền lợi của mình, đồng thời quy định những điều khoản đảm bảo cho việc điều tra, truy tố, xét xử vụ án hình sự được khách quan, toàn diện, đúng pháp luật, tránh làm oan người vô tội Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 đã dành một chương riêng (chương X X X II) quy định vé thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên Đó là những quy định đặc biệt về việc bắt, tạm giữ, tạm giam; việc tham gia tố tụng của gia đình, nhà trường, người bào chữa; về thủ tục điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án.v.v đối với vụ

án có người chưa thành niên phạm tội

Những quy định của BLTTHS năm 2003 đối với người chưa thành niên phạm tội đã tương đối hoàn thiện nhưng vẫn còn nhiều vấn đề gây tranh luận;

có những quy định chưa chặt chẽ, chưa đầy đủ, chưa đáp ứng với yêu cầu thực

tế nên tạo nhiều kẽ hở cho những vi phạm, xâm phạm đến quyền và lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên Đứng trước những vấn đề như vậy, quy định của pháp luật tố tụng hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội đặt

ra những vấn đề cần phải hoàn thiện, vì vậy cần thiết phải có những quy định

cụ thể, chặt chẽ, thống nhất hơn nữa trong BLTTHS về thủ tục tố tụng đối với người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo là người chưa thành niên

Về mặt thực tiễn, việc khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án những vụ án mà bị can, bị cáo là người chưa thành niên trong những năm qua cho thấy khi áp dụng những quy định về thủ tục đặc biệt này còn bộc lộ những

điểm hạn chế, bất hợp lý Điều này là do một phần chưa nắm vững và vận dụng chính xác, triệt để quy định của pháp luật tố tụng liên quan đến việc giải quyết vụ án mà người chưa thành niên phạm tội, một phần người tiến hành tố tụng lạm quyền, không tôn trọng, coi nhẹ các quyền lợ i của người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo là người chưa thành niên.

V ì những lý do trên, tôi chọn đề tài "M ột số vấn đề về lý luận và thực tiễn về thủ tục tô' tụng đối với người chưa thành niên phạm tội theo BLTTHS" làm luận văn thạc sỹ luật học của mình

2 T ìn h hình nghiên cứu.

Ngoài các giáo trình luật tố tụng hình sự, các bình luận khoa học BLTTHS, đã có một số công trình nghiên cứu về thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên phạm tội Các công trình này chủ yếu để cập đến thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên như là một nội dung cần giải quyết (Bảo vệ quyền trẻ em trong pháp luật Việt Nam - đặc san trong tạp chí Dân chủ và pháp luật; luật hình sự, luật tố tụng hình sự và tội phạm học - Nhà xuất bản chính trị Quốc gia năm 1 9 9 5 V V đặc biệt tác giả Đỗ Thị Phượng đã có luận văn Thạc sỹ Luật học nghiên cứu tương đối toàn diện về tố tụng đối với người chưa thành niên phạm tội, nhưng được thực hiện trên cơ sở BLTTHS năm

1 9 8 8

Tuy nhiên, trong các công trình nghiên cứu đã được công bố, nhiều vấn

đề lý luận và thực tiễn như cơ sở của việc quy định thủ tục tố tụng riêng đối với người chưa thành niên phạm tội, vấn đề áp dụng các biện pháp ngăn chặn,

sự tham gia tố tụng của gia đình, nhà trường trong vụ án người chưa thành niên phạm tộ i chưa được giải quyết toàn diện, triệt để

3 M ụ c đích và nhiệm vụ của luận văn.

a) Mục đích.

Từ những vấn đề lý luận về người chưa thành niên phạm tội và thực tiễn

áp dụng pháp luật tố tụng đối với người chưa thành niên phạm tội trong những

năm qua để đưa ra một số giải pháp nhằm hoàn thiện quy định của BLTTHS

và nâng cao hiệu quả điều tra, truy tố, xét xử các vụ án người chưa thành niên phạm tội

- Đưa ra các kiến nghị hoàn thiện một số quy định của BLTTHS năm

2003 và một số giải pháp nâng cao hiệu quả điều tra, truy tố, xét xử các vụ án người chưa thành niên phạm tội

4 Phương pháp nghiên cứu.

Cơ sở phương pháp luận của việc nghiên cứu là chủ nghĩa duy vật lịch sử

và chủ nghĩa duy vật biện chứng Mác - xít; Tư tưởng Hồ Chí M inh và quan điểm của Đảng, chính sách của nước ta vẻ phòng ngừa và đấu tranh chống tội phạm nói chung và tội phạm chưa thành niên nói riêng

Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu cụ thể như： lịch sử, thống

kê, phân tích, tổng hợp, so sánh, trao đổi chuyên gia Đ ể hoàn thành luận văn, tác giả khảo sát thực tiễn tố tụng đối với người chưa thành niên phạm tội trên phạm vi toàn quốc

5 Những điểm m ới của luận văn.

Đây là công trình nghiên cứu một cách có hệ thống, tổng hợp, toàn diện thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên phạm tội theo quy định của BLTTHS năm 2003 Luận văn không chỉ nghiên cứu những vấn đề lý luận chung, phân tích các quy định của pháp luật (đặc biệt là BLTTHS năm 2003)

về thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên phạm tội mà còn phân tích

thực tiễn tố tụng, làm sáng tỏ những bất cập, hạn chế và đưa ra các giải phápnhằm hoàn thiện BLTTHS năm 2003 và nâng cao hiệu quả điều tra, truy tố, xét xử.

6 C ơ cấu của lu ậ n văn:

Luận văn gồm 3 chương không kể lờ i nói đầu và phần kết luận.:

Chương 1: Nhận thức chung về người chưa thành niên phạm tội

Chương 2: Quy định của pháp luật tố tụng hình sự nước ta đối với người chưa thành niên phạm tội

Chương 3: Thực tiễn tố tụng hình sự đối với người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cấo là người chưa thành niên và những giải pháp

CHƯƠNG 1.

NHẬN THỨC CHUNG VỂ NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN PHẠM TỘI

1.1 KHÁI NIỆM THỦ TỤC Tố TỤNG Đ ối VỚI NGƯỜI BỊ BẮT, NGƯỜI BỊ TẠM GIỮ, BỊ CAN, BỊ CÁO LÀ NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN PHẠM TỘI

1.1.1 K h á i niệm người chưa thành niên và người chưa thành niên phạm tộ i tro n g pháp lu ậ t quốc tế.

Trẻ em phạm tội và trẻ em làm trái pháp luật được nhiều nước, nhiều tổ chức trên thế giới quan tâm, nghiên cứu

Điều 1 phần 1 Công ước về quyền trẻ em có hiệu lực từ ngày 02/9/1990 quy định: "Trong phạm vi của Công ước này, trẻ em có nghĩa là người dưới 18 tuổi, trừ trường hợp luật pháp áp dụng đối với trẻ em đó quy định độ tuổi thành viên sớm hơn"

Theo Công ước, trẻ em bao gồm tất cả những ai chưa phải là người lớn, nghĩa là những ai dưới 18 tuổi thì được hưởng mọi quyền lợ i được ghi nhận trong Công ước

Bên cạnh Công ước quyền trẻ em thì quy tắc tối thiểu phổ biến của Liên hợp quốc về việc áp dụng pháp luật đối với người chưa thành niên (Quy tắc Bắc Kinh) do Đại Hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua ngày 21/11/1985 cũng

là một văn bản pháp luật quốc tế sử dụng khái niệm này Quy tắc Bắc Kinh không nêu rõ người chưa thành niên là người dưới 18 tuổi mà chỉ đưa ra khái niệm trẻ em hoặc người ít tuổi Theo Quy tắc Bắc K inh thì "người chưa thành niên phạm pháp là trẻ em hay người ít tuổi bị cho là hay bị phát hiện là phạm pháp" Quy tắc cũng định nghĩa "người chưa thành niên" và "phạm pháp" là những nhân tố của "người chưa thành niên phạm tội" Nhưng giới hạn độ tuổi phụ thuộc vào từng hệ thống pháp luật của các quốc gia thành viên

Quy tắc R IY A D H về phòng ngừa phạm pháp ở người chưa thành niên

được Liên Hợp Quốc thông qua ngày 14/12/1990 mặc dù không đưa ra khái niệm cụ thể người chưa thành niên nhưng thông qua các quy định chúng ta

cũng thấy tinh thần của quy tắc là : người chưa thành niên là người dưới 18

tuổi vì Quy tắc R IY A D H có nêu "hướng dẫn này phải được giải thích và dược thực hiện trong phạm vi khuôn khổ của tuyên ngôn thê g iớ i vê quyền con người, Công ước quốc tế về các quyền kinh tế - chính tr ị - văn hoá - xã hội, Công ước về quyền trẻ em là phạm vi các quy tắc phổ biến của Liên Hợp Quốc về việc áp dụng pháp luật đối với người chưa thành niên, cũng như các văn kiện và tiêu c lì uẩn khác cố liên quan đến các quyền và lợ i ích, phúc lợ i của các thanh niên " Mà Công ước Quyền trẻ em lại quy định trẻ em là tất

cả những ai dưới 18 tuổi Như vậy là có quan điểm chung về độ tuổi người chưa thành niên trong các công ước

Quy tắc tối thiểu phổ biến của Liên Hợp Quốc về bảo vệ người chưa thành niên bị tước quyền tự do được Liên Hợp Quốc thông qua ngày 14/12/1992 cũng đề cập đến khái niệm người chưa thành niên Bên cạnh mục đích xác định các quyền của người chưa thành niên bị tước quyền tự do thì Quy tắc còn quy định cách đối xử với trẻ em khi chúng phạm pháp

Tóm lại, các văn bản pháp luật quốc tế tuy có phạm vi nghiên cứu khác

nhau song cũng đưa ra quan điểm riêng về khái niệm người chưa thành niên

và người chưa thành niên phạm tội

1.1.2 K h á i niệm người chưa thành niên phạm tộ i theo pháp lu ậ t

V iệ t Nam.

"Người chưa thành niên phạm tội" là thuật ngữ được sử dụng trong ngành

luật hình sự và tố tụng hình sự Mặc dù BLHS năm 1999，BLTTHS năm 2003

đã dành một chương riêng để quy định về "người chưa thành niên phạm tội"

nhưng lại không có một khái niệm pháp lý chính thức nào giải thích thế nào là

người chua thành niên phạm tội

Có quan điểm thứ nhất cho rằng "khái niệm người chưa thành niên trong

pháp luật hình sự V iệ t Nam chỉ bao gồm những người đã đủ 14 tuổi nhưng

chưa đủ 18 tuổi" [41，tr.166] Nhưng quan điểm thứ hai trong cuốn “ Toà án và

quyền trẻ em” lại phủ nhận quan điểm này vì lý do: BLHS năm 1999 quy địnhtại điểm n khoản 1 Điểu 48 quy định “ xúi giục người chưa thành niên phạm tội" là tình tiết tăng nặng Nếu theo quan điểm thứ nhất, chỉ xú i giục người chưa thành niên từ đủ 14 tuổi đến 18 tuổi m ới bị coi là tình tiết tăng nặng? Theo quan điểm thứ hai, khi một người đã thành niên xúi dục người chưa thành niên phạm tộ i (tức là người dưới 18 tuổi, kể cả người dưới 14 tuổi), người chưa thành niên càng nhỏ tuổi thì trách nhiệm của người xúi dục hoặc

sử dụng người chưa thành niên phạm tội càng lớn, càng nguy hiểm hơn Chính

vì vậy mà qua điểm thứ hai không đồng ý với quan điểm thứ nhất

Điều 12 BLHS năm 1999 quy định về tuổi chịu trách nhiệm hình sự:

“ 1 • Người đủ từ 16 tu ổ i trở lên ph ải chịu trách nhiệm hình sự vê m ọi tộ i phạm.

2 Người từ đủ 14 tu ổ i trở lên, nhưng chưa đủ 16 tu ổ i p h ả i chịu trách nhiệm hình sự về tộ i phạm rấ t nghiêm trọng do c ố ỷ hoặc tộ i phạm đặc biệt nghiêm trọng” ,

Nghĩa là, ở phương diện độ tuổi tối thiểu để chịu TNHS là 14 tuổi Như vậy người chưa thành niên phạm tội theo pháp luật nước ta là người có độ tuổi

từ đủ 14 đến dưới 18 tuổi V ì thế, cần lưu ý rằng “ người chưa thành niên” theo pháp luật hình sự phải nhìn từ hai góc độ, không nên đồng nhất thuật ngữ

“ người chưa thành niên” và “ người chưa thành niên phạm tộ i” Ở góc độ thứ nhất người chưa thành niên là người bị hại, người bị xúi giục, “ người chưa thành niên” sẽ bao gồm tất cả những người ở độ tuổi dưới 18 tuổi Nhìn ở góc

độ thứ hai “ người chưa thành niên” bằng năng lực, nhận thức của mình thực hiện những hành vi bị pháp luật cấm, tức là quy định “ người chưa thành niên phạm tộ i” ，thì tại thời điểm họ thực hiện hành vi phạm tội, pháp luật quy định

họ phải đang ở độ tuổi từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi và tất nhiên là có năng

lực TNHS

Pháp luật Việt Nam nói chung cũng như Luật hình sự và Luật tố tụng hình sự nói riêng đều thể hiện thống nhất khái niệm người chưa thành niên là

để chỉ những người dưới 18 tuổi (còn gọi là người chưa đủ 18 tuổi) Trong độ tuổi người chưa thành niên bao gồm trẻ em là những người chưa đủ 16 tuổi Trong luật hình sự và tố tụng hình sự, khái niệm người chưa thành niên phạm tội để chỉ những người chưa thành niên từ đủ 14 tuổi trở lên đến chưa đủ 18 tuổi thực hiện hành v i phạm tội và những người đó có năng lực TNHS Nói cách khác người chưa thành niên phạm tội là những người từ đủ 14 tuổi trở lên đến chưa đủ 16 tuổi phạm tội rất nghiêm trọng do cố ý hoặc tội đặc biệt nghiêm trọng, và những người từ đủ 16 tuổi trở lên những chưa đủ 18 tuổi phạm các tội phạm khác

Việc quy định vấn đề người chưa thành niên phạm tội trong luật hình sự trước hết có ý nghĩa xác định ranh giới giữa tội phạm với không phải là tội phạm M ột người chưa thành niên chưa đủ 14 tuổi thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội cho dù hậu quả đặc biệt nghiêm trọng hoặc người chưa thành niên từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phạm tội ít nghiêm trọng, tội nghiêm trọng hoặc rất nghiêm trọng do vô ý đều không phải chịu TNHS Ngoài ra, quy định vấn đề người chưa thành niên phạm tội trong luật hình sự còn có ý nghĩa thể hiện nguyên tắc cá thể hoá TNHS, nguyên tắc bình đẳng trong luật hình sự, làm cơ sở cho việc quyết định hình phạt bảo đảm mục đích giáo dục, cải tạo người phạm tội [35，tr.34]

1.1.3 K h á i niệm th ủ tục tố tụng đối với người b ị bắt, người b ị tạm• « » CD C 3 • f c y t «giữ, b ị can, b ị cáo là người chưa thành niên phạm tộ i.

Người bị bắt bao gồm người bị bắt trong trường hợp khẩn cấp, phạm tội quả tang, người bị bắt theo quyết định truy nã

Người bị tạm giữ là người bị bắt trong trường hợp khẩn cấp, phạm tội quả tang, người bị bắt theo quyết định truy nã hoặc người phạm tội tự thú, đầu thú và đối với họ đã có quyết định tạm giữ

Bị can là người đã bị khởi tố về hình sự.

Bị cáo là người bị toà án quyết định đưa ra xét xử

Người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo là người chưa thành niên thoả mãn những quy định pháp lý về người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo nhưng họ đang ở độ tuổi từ đủ 14 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi V ì vậy, những

thủ tục đối với người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo là người chưa thành niên phải được tiến hành theo thủ tục đặc biệt được quy định tại chương

X X X II BLTTHS năm 2003 Các quy định này nhằm mục đích đưa ra những thủ tục tố tụng sao cho phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý của người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo là người chưa thành niên nhằm bảo vệ quyền

và lợ i ích hợp pháp trước cơ quan tiến hành tố tụng M ặt khác, các quy định này còn nhằm kết hợp hài hoà giữa các biện pháp cưỡng chế và giáo dục, thuyết phục, tạo ra những điều kiện cần thiết để những người chưa thành niên sửa chữa những sai lầm, sớm trở thành người có ích trong xã hội [35，tr.34- 35]

Vậy, người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo là người chưa thành niên nghĩa là người đang ở độ tuổi từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi ở thời điểm các cơ quan có thẩm quyền tiến hành các hoạt động tố tụng hình sự đối với họ

Do đó, khái niệm người chưa thành niên phạm tội và khái niệm người

bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo là người chưa thành niên có những điểm khác nhau xuất phát từ thời điểm phát sinh quan hệ pháp luật mà trong

đó người chưa thành niên là chủ thể Quy định đối với người chưa thành niên phạm tội trong BLHS chỉ áp dụng đối với đối tượng là người chưa thành niên

ở thời điểm họ thực hiện hành vi phạm tội Còn những quy định thủ tục đối với người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo là người chưa thành niên trong BLTTHS được áp dụng đối với đối tượng là người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo vào thời điểm mà họ là người chưa thành niên nên cần áp dụng các biện pháp tố tụng có những điểm khác so với người đã thành niên V í dụ: một

người vào thời điểm thực hiện tội phạm là người chưa thành niên nhưng khi họ

bị phát hiện và là người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo của vụ án đang được giải quyết lại là người thành niên Nếu áp đụng thủ tục đặc biệt này thì

sẽ không phù hợp trong các hoạt động tố tụng nữa mà áp dụng thủ tục tố tụng bình thường tức là không bắt buộc phải có luật sư cũng như không nhất thiết phải có hội thẩm là giáo viên, hoặc cán bộ đoàn thanh niên cộng sản Hồ Chí

M inh khi xét xử tại phiên toà Nhưng khi quyết định hình phạt họ vẫn được quyền hưởng các quy định trong BLHS đối với người chưa thành niên Như vậy, vào thời điểm các thủ tục tố tụng hình sự được thực hiện đối với người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo là người chưa thành niên, họ đang ở độ tuổi từ đủ 14 đến dưới 18 tuổi Do vậy, Điều 301 BLTTHS m ới quy định:

''Thủ tục tố tụng đối với người bị bắt, người bị tạm giữ, b ị can, b ị cáo là người chưa thành niên được áp dụng theo quy định của Chương này đồng thời theo quy định khác của Bộ luật này không trá i với những quy định của Chương này Nghĩa là khi điều tra, truy tố, xét xử đối với người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo là người chưa thành niên không chỉ phải thực hiện các quy định chung về thủ tục tố tụng mà còn phải thực hiện theo quy định của chương

X X X II BLTTHS Tất cả những thủ tục đặc biệt này đều nhằm mục đích bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của người chưa thành niên

Tuy nhiên, nếu một vụ án được bắt đầu bằng thủ tục đặc biệt đối với người chưa thành niên thì theo quan điểm của chúng tôi nên để thủ tục đó được áp dụng thực hiện trong cả quá trình giải quyết vụ án Bởi vì, giả sử một người chưa thành niên phạm tội, khi khởi tố là người chưa thành niên, trong quá trình điều tra thời gian đầu là người chưa thành niên, được áp dụng quy định bắt buộc mời luật sư bào chữa , người tiến hành tố tụng được chọn là người hiểu biết về tâm sinh lý người chưa thành niên thế nhưng một thời gian ngắn sau đó ví dụ như 1 tháng sau vẫn đang trong quá trình tố tụng thì người đó trở thành người thành niên, lúc đó chẳng nhẽ lại thay đổi người tiến

hành tố tụng và đã có quyết định mời luật sư bảo vệ cho người đó lại quyết

định hủy bỏ không có luật sư nữa V ì vậy theo chúng tôi, để áp dụng thủ tục

một cách thống nhất, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp đối với người chưa

thành niên, và cũng thể hiện chính sách nhân đạo của Nhà nước thì một vụ án

khi đã bắt đầu bằng thủ tục đăc biệt đối với người chưa thành niên thì nên thực

hiện thủ tục đó trong cả quá trình giải quyết vụ án

Như vậy, có thể hiểu: thủ tục tố tụng đối với người bị bắt, người bị tạm

giữ, bị can, bị cáo là những thủ tục đặc biệt,cần thực hiện khi tiến hành giải

quyết vụ án mà người bị bắt người bị tạm giữ, bị can, bị cáo là người chưa

thành niên từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi vào thời điểm tiến hành các thủ tục

tố tụng nhằm giải quyết đúng đắn, khách quan vụ án và bảo vệ quyền và lợi

ích của họ trong suốt các hoạt động tố tụng hình sự [35，tr.35]

1.1.4 K h á i quát quy đ ịnh của pháp lu ậ t quốc tế và m ột số nước về

th ủ tụ c tô tụn g đôi với người chưa thành niên phạm tộ i.

M ột hoạt động mà các nước trên toàn cầu đang nỗ lực thực hiện là tìm

cách bảo đảm hệ thống tư pháp người chưa thành niên tuân thủ đúng pháp luật

quốc tế và quyền con người Kể từ năm 1989，với tốc độ ngày càng cao, các

nước trên thế giới đã và đang đưa ra những nguyên tắc quốc tế và các luật và

chính sách quốc gia, và kết quả là các nước đã soạn thảo lại luật về tư pháp

người chưa thành niên Các nước này gồm có Australia, Canada, Costa Rica,

Niu Dilân, Uganda Ngày càng nhiều cán bộ xã hội, cán bộ làm công tác vể

quyển trẻ em, cán bộ trại giam, thẩm phán, luật sư, công an, những người làm

luật và cán bộ thực tập được đào tạo để áp dụng những nguyên tắc quốc tế đó

Đầu tiên phải nói đến đó là Công ước về quyền trẻ em (Nghị quyết của

Đại hội đồng 44/25) mà 191 quốc gia đã tham gia làm thành viên, là thoả ước

chủ đạo chứa đựng tất cả các quyền mà các chính phủ đồng ý là trẻ em được

hưởng Điều 37 của Công ước đã nêu cụ thể rằng không có trẻ em nào phải

chịu sự tra tấn, đối xử và trừng phạt tàn bạo, vô nhân đạo hay làm mất phẩm

giá Sẽ không áp dụng án tử hình hay tù chung thân mà không có khả năng phóng thích Đồng thời Cồng ước cũng quy định trẻ em không bị tước quyển

tự do một cách bất hợp pháp và tuỳ tiện Nếu bị giam giữ, trẻ phải được cách

ly với người lớn, trừ trường hợp việc giam chung với người lớn được xem là vì lợi ích tốt nhất cho trẻ M ọ i trẻ em bị tước quyền tự do phải được đối xử nhân đạo với sự tôn trọng và theo một cách có tính tới những nhu cầu của trẻ Tính nhân đạo bao gồm quyền cho trẻ có kịp thời những hỗ trợ pháp lý và các trợ giúp khác, như các dịch vụ về y tế và tâm lý Điều 37 cũng quy định rằng việc tước quyền tự do của trẻ em chỉ có thể được sử dụng như một biện pháp cuốicùng và trong thời hạn thích hợp ngắn nhất

Đại hội lần thứ sáu của Liên Hợp Quốc về phòng ngừa tội phạm và xử lý người phạm tội, trong Nghị quyết số 4 ，đã kêu gọi triển khai những quy tắc tối thiểu phổ biến cho việc thực hiện tư pháp người chưa thành niên V ớ i Nghị quyết số 40/33 ngày 29/11/1985, Đại hội đồng Liên hợp quốc đã thông qua các quy tắc tối thiểu phổ biến về việc áp dụng pháp luật đối với người chưa thành niên, còn gọi là quy tắc Bắc Kinh Quy tắc Bắc Kinh quy định một khuôn khổ làm việc trong đó hộ thống tư pháp người chưa thành niên của mỗi quốc gia phải hoạt động và một mô hình cho các nước về sự đáp ứng nhân đạo

và công bằng đối với những trẻ em có thể nhận thấy mình làm trái pháp luật Quy tắc Bắc Kinh là một văn kiện được chia làm sáu phần, bao gồm toàn bộ các thủ tục tố tụng tư pháp trẻ em, trong đó có: những nguyên tắc chung; điều tra và truy tố; xét xử và quyết định; xử lý không giam giữ; xử lý có giam giữ; nghiên cứu và lập kế hoạch; đề ra chính sách; và đánh giá

Mặc dù mục đích là nhằm bảo vệ các quyền trẻ em trong quá trình thựchiện tư pháp, việc áp dụng Quy tắc Bắc Kinh chưa bao giờ được dự tính cung cấp một phương pháp tiếp cận toàn diện, có hệ thống và thực tế những điều kiện mà theo đó trẻ em có thể bị tước quyền tự do Do thiếu luật quốc tế cụ thể

để bảo vệ quyền cho trẻ em bị tước quyền tự do, phiên họp về ân xá quốc tế

năm 1981 đã ra dự thảo các quy tắc tối thiểu phổ biến vẻ bảo vệ người chưa thành niên bị tước quyền tự do Dựa theo mô hình khi dự thảo Công ước về quyền trẻ em, các tổ chức phi chính phủ đã thuyết phục các nước thực hiện một giải pháp đề xuất Ưỷ ban phòng ngừa và kiểm soát tội phạm triển khai các quy tắc tối thiều phổ biến về xử lý người chưa thành niên bị tước quyền tự

do Sau đó, Quy tắc của liên hợp quốc về bảo vệ người chưa thành niên bị tước quyền tự do đã được Đại hội đồng Liên hợp quốc thông qua bằng nghị quyết

số 45/113 ngày 14/12/1990 Quy tắc bảo vệ trẻ em bị tước quyền tự do và nhấn mạnh rằng việc tước quyền tự do của trẻ em là biện pháp cuối cùng Quy tắc nêu cụ thể những điều kiện mà trẻ em có thể bị giam giữ và những điều kiện đó phải tuân thủ việc tôn trọng quyền con người của trẻ

Khác với Quy tắc Bắc Kinh- quy tắc tập trung vào việc bảo vệ trẻ em làm trái pháp luật, Hướng dẫn của Liên hợp quốc về phòng ngừa người chưa thành niên hư hỏng (còn gọi là hướng dẫn Riyadh) tập trung vào việc bảo vệ và biện pháp ngăn ngừa sớm với lưu ý đặc biệt tới trẻ em trong hoàn cảnh có nguy cơ

xã hội Hướng dẫn Riyadh khuyến khích thực hiện luật pháp chuyên biệt về tư pháp người chưa thành niên

Bên cạnh Công ước, quy tắc, hướng dẫn của quốc tế thì các nước cụ thể cũng quy định riêng cho mình những quy định về thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên phạm tội trong các quy định của pháp luật quốc gia Cụ thể như：

Thủ tục tố tụng hình sự của Australia đối với người chưa thành niên có quy định sự khác biệt so với người đã thành niên nhưng rất ít chỉ là thủ tục mang tính chính thống hơn Cụ thể: quy định về thủ tục tố tụng trước khi xét

xử đối với người chưa thành niên: "Thủ tục ở giai đoạn tiền xét xử đối với người chưa thành niên và người đã thành niên nói chung là tương tự cảnh sát

có quyền nêu câu hỏi, bắt giữ, khám xét và truy tố người chưa thành niên Sự khác biệt chủ yếu là những thủ tục áp dụng đối với người chưa thành niên

mang tính chính thống hơn những thủ tục đã áp dụng đối với người đã thành niên"[23, tr.13] v ề thủ tục xét xử đối với người chưa thành niên "việc xử lý nghi can vị thành niên trong một chừng mực nào đó có sự khác biệt so với nghi can đã thành niên Ngôn ngữ sử dụng ở các toà án trẻ em hoặc toà án vị thành niên mềm mỏng hơn, ít chính thống hơn so với các toà án xét xử người

đã thành niên Trong một số trường hợp, người chưa thành niên có thể được xét xử ở toà hình sự Tất cả các tiểu bang của Australia, trẻ em trên độ tuổi phải chịu trách nhiệm hình sự giống như đối với người đã thành niên Ở một

số tiểu bang, trong trường hợp trẻ em trên độ tuổi phải chịu trách nhiệm hình

sự bị truy tố về tội giết người thì sẽ bị xét xử ở toà hình sự giống như người đã thành niên Ở một số tiểu bang, trong trường hợp trẻ em trên độ tuổi phải chịu trách nhiệm hình sự bị truy tố về một tội phạm được xét xử bằng cáo trạng, nếu có yêu cầu thì sẽ được bồi thẩm đoàn xét xử ờ toà hình sự như đối với

người đã thành niên"[23, tr.16]

Pháp luật Trung Quốc cũng đề cập đến vấn đề người chưa thành niên nhưng đề cập rất ít, không quy định thành 1 chương riêng như của V iệ t Nam Trong đó cũng có quy định giống như V iệt Nam vể hình phạt " không được áp dụng hình phạt tử hình đối với người chưa thành niên dưới 18 tuổi"[23, tr.30]

K h i tham khảo BLTTHS của Nhật Bản, Srilanka, P hilipin chúng tôi không thấy để cập gì đến vấn đề thủ tục tố đối với người chưa thành niên mà đưa quy định chung cho m ọi tội phạm

Luật tố tụng hình sự của Cộng hoà Triều Tiên kh i đề cập đến người chưa thành niên phạm tội có đưa ra vấn đề trợ giúp pháp luật "Nếu bị cáo vẫn khổng có luật sư bào chữa kh i vụ án của anh ta được đem ra xét xử ở toà án,

toà án sẽ chỉ định một luật sư bào chữa nếu bị cáo: a) là người vị thành niên ." [23，tr.90]‘ V iệ c quy định điều này cũng giống BLTTH S V iệ t Nam về người bào chữa đối với người chưa thành niên phạm tội

Còn ở Thái Lan, thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên không quy định trong BLTTHS chung mà có luật tố tụng khác quy định về thủ tục của Toà án người chưa thành niên Người chưa thành niên ở Thái Lan được quy định là người không được quá 17 tuổi thấp hơn của V iệ t Nam là 1 tuổi và người chưa thành niên được xét xử ở Toà vị thành niên và gia đình trung ương.

Ở Thái Lan đã có Toà án riêng biệt dành cho trẻ vị thành niên, đây là điểm tiến bộ mà V iệ t Nam chưa có được một toà án chuyên trách xét xử riêng đối với tội phạm chưa thành niên

Luật tố tụng hình sự Malaysia có quy định về Toà án thanh thiếu niên

” Trẻ em từ 10 đến 18 tuổi gọi là thanh thiếu niên Luật về các Toà án thanh thiếu niên có một số điều khoản quy định cách xét xử và các hình phạt đối với một số thanh thiếu niên phạm tộ i’

Trong những vụ án xét xử một thanh thiếu niên trước một Toà án cấp cao cùng với các thanh thiếu niên khác, Toà án cấp cao có thẩm quyền hữu hạn khi ban hành án Nếu có thể phạt em này dưới hình thức như giám quản, phạt tiền hay đưa vào trường cải huấn, toà sẽ không ra án phạt tù Đ ối với trườnghợp một thanh thiếu niên đã bị buộc tội theo luật hình sự hoặc luật ma tuý* i. • » • • • ^nguy hiểm, toà sẽ không phạt tử hình" [23，tr.203]

Theo pháp luật Pakistan cụ thể là Luật hình sự quy định mức tuổi tối thiểu chịu trách nhiệm hình sự là 7 tuổi Bộ luật tố tụng hình sự Pakistan về vấn đề bảo lãnh: " Tuy nhiên, đối với những trẻ em dưới 16 tuổi, phụ nữ hay người ốm đau, bệnh tật mà phạm tội, toà có thể xét cho bảo lãnh." [23，tr.211] Việt Nam quy định độ tuổi tối thiểu phải chịu TNHS là đủ 14，điều này thể hiện chính sách nhân đạo, quan tâm đến trẻ em hơn nước Pakistan

Pháp luật Inđônêxia coi lời khai có tuyên thệ là nguồn chứng cứ hợp pháp nhưng BLTTHS Inđonêxia quy định rằng một đứa trẻ dưới 15 tuổi chưa lập gia đình có thể làm nhân chứng và khai báo mà không cần tuyên thệ [23,

tr 240] Quy định điều này nghĩa là Inđônêxia đã căn cứ trên đặc điểm tâm sinh lý của lứa tuổi chưa thành niên để quy định.

BLTTHS Ấn độ quy định về vấn đề bảo lĩnh "K h i có bảo lĩnh, Toà án cóthể trả tự do cho bị can, nhưng:

a) Người đó sẽ không được trả tự do nếu có cơ sở hợp lý để tin rằng

người đó đã phạm một tội có thể bị xử tử hình hoặc chung thân

b) Người đó sẽ không được trả tự do nếu tội phạm có liên quan là một tội đương nhiên thuộc quyền xét xử của Toà án và trước đó người này đã bị kết án

về một tội có thể bị xử tử hình, tù chung thân hoặc tù có thời hạn bảy năm hoặc lâu hơn, hoặc trước đó đã bị kết án từ hai lần trở lên về tội phạm đương nhiên thuộc quyền xét xử của toà án và không được phép bảo lĩnh

Tuy nhiên, khi có bảo lĩnh, toà án vẫn có thể yêu cầu trả tự do cho người nói tại điểm a hoặc điểm b ở trên nếu người này dưới 16 tuổi " [23, tr.298-

299]

Đặc biệt khi nghiên cứu BLTTHS liên bang Nga, chúng tôi thấy có nhiều nét tương đồng giữa BLTTHS liên bang Nga và BLTTHS V iệt Nam BLTTHS liên bang Nga đã dành hẳn một chương riêng là chương 32 (phần V II) quy định về thủ tục tố tụng đối với vụ án người chưa thành niên Tuy nhiên Điều

391 BLTTHS liên bang Nga quy định thủ tục của chương 32 được áp đụng đối với các vụ án mà bị can, bị cáo là người dưới 18 tuổi tại thời điểm thực hiện tội phạm mà không quy định độ tuổi tối thiểu phải chịu TNHS Nhưng hầu hết các quy định về thủ tục đối với người chưa thành niên là giống BLTTHS Việt Nam như những tình tiết cần phải xác định rõ trong vụ án người chưa thành niên, tạm giữ, tạm giam người chưa thành niên (nhưng không thấy quy định về việc bắt người chưa thành niên); giao người chưa thành niên để giám sát (nhưng BLTTHS liên bang Nga lại có quy định về trường hợp vi phạm nghĩa

vụ thì cha mẹ, người đỡ đầu bị cảnh cáo hoặc bị phạt tiền, BLTTHS V iệt Nam không quy định trách nhiệm của cha mẹ khi vi phạm nghĩa vụ giám sát); việc

tham gia phiên toà phải có đại diện hợp pháp của người chưa thành

niên Ngoài ra Điều 396 quy định có sự khác biệt đó là tách riêng vụ án người

chưa thành niên từ khi điều tra sơ bộ trong vụ án người chưa thành niên phạm

tội cùng người đã thành niên

Nghiên cứu pháp luật của nước Hoa K ỳ quy định về việc xét xử như sau

"Tuổi tối đa nước M ỹ coi một kẻ phạm tội là vị thành niên là trong khoảng từ

16 đến 21 tuỳ thuộc vào phạm vi quyền hạn ở những khu vực nhất định, căn

cứ vào hình thức phạm tội và mức độ lỗi V ì thế, có luật cho phép (và trong

một số vụ việc uỷ thác) xét xử với một trẻ vị thành niên như người trưởng

thành nếu phạm tội giết người hay những tội đặc biệt nghiêm trọng khác Nói

chung, trong hệ thống xét xử tội phạm vị thành niên, bị can được xét xử nhẹ

hơn nhiều so với người trưởng thành mặc dù về hình thức có ít quyển tố tụng

hơn Trong những trường hợp phạm tội cần xét xử, đòi hỏi quan toà cần phải

ra những quyết định khách quan theo tiêu chuẩn gần giống áp dụng đối với xét

xử hình sự Tình trạng tiền xét xử của cô ta/ cậu ta phụ thuộc vào duy nhất

quyết định của quan toà rằng việc tại ngoại có sự giám sát trước khi xét xử có

thể ngăn chặn sự bỏ trốn hay đảm bảo cho cộng đồng trước những nguy cơ trẻ

phạm tội tuổi vị thành niên có thể gây ra trong tương lai hay không Bị can vị

thành niên không bị buộc tội theo quy định của luật, với trường hợp lần đầu

phạm tội Tuy nhiên cô ta，cậu ta được phép đòi hỏi có luật sư để chứng minh

sự vô tội Trẻ vị thành niên không được xét xử bởi bồi thẩm đoàn nhưng có 1/4

trong tổng số các bang đã ban hành đạo luật cho phép bổi thẩm đoàn tham gia

vào những vụ xét xử trẻ vị thành niên" [45]

1.2 Cơ SỞ CỦA VIỆC QUY ĐỊNH THỦ TỤC Tố TỤNG ĐỐI VỚI NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN PHẠM TỘI

1.2.1 Cơ SỞ tâm sinh lý.

Nghiên cứu để tìm hiểu những đặc điểm tâm lý lứa tuổi người chưa

thành niên là một hoạt động không thể thiếu được đối với người tiến hành tố

tụng Ở người chưa thành niên, về cơ bản họ cũng có những trạng thái tâm lý khác như người bình thường Thế nhưng, do đặc trưng lứa tuổi và do sự phát triển chưa đầy đủ về thể chất và tinh thần, kinh nghiệm sống ít ỏi, trình độ nhận thức còn hạn chế mà ở họ tồn tại những đặc điểm tâm sinh lý riêng biệt.

Theo nghiên cứu của các nhà tâm ỉý học, một con người phát triển bình thường, năng lực, trí tuệ trưởng thành cùng với độ tuổi, lứa tuổi 18 được các nhà khoa học xác định là lứa tuổi con người tương đối trưởng thành vể thể lực cũng như trí tuệ K h i chưa đủ 18 tuổi, ở độ tuổi càng nhỏ thì càng hạn chế về năng lực, về nhận thức và bị ảnh hưởng mạnh bởi môi trường xung quanh

BLTTHS cần phải có những quy định đặc biệt về thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên phạm tội dựa trên cơ sở đặc điểm tâm sinh lý riêng biệt

sau đây:

- Điểm đầu tiên có thể nhận thấy trong quá trình tìm hiểu tâm sinh lý của người chưa thành niên là ở lứa tuổi này các em đang trong giai đoạn phát triển mạnh mẽ về thể lực và tâm sinh lý, đang ở trong giai đoạn hình thành và

phát triển nhân cách K hi các em phạm tội, do chưa phát triển đầy đủ, các em thường hay quên, hoặc sự nhớ về sự việc phạm tội thường lộn xộn không theo trật tự logic, do đó rất dễ nhầm lẫn và dễ quên hoặc khai báo lộn xộn không chuẩn Thông thường sau khi bắt mà tiến hành lấy lời khai ngay thì thường các lời khai khá chi tiết và chính xác vì lúc này các em có trạng thái tâm lý hoang mang, lo sợ và chưa kịp đối phó nên khai báo đầy đủ

- Quá trình phát triển sinh lý đã ảnh hưởng đến tính cách của người chưa thành niên, làm cho họ dễ xúc động, khi thì trầm tư, lúc thì sôi nổi Nên

bị phát hiện ra mình phạm tội thì các em rất sợ hãi nhất là sau khi khởi tố bị can, thông thường các em rất lo sợ sẽ phải chịu hình phạt nặng, do đó hiện tượng tâm lý này đã kìm hãm lời khai trung thực của các em Bên cạnh đó, các

em do tuổi đời còn nhỏ vì vậy tư duy nông cạn, sự hiểu biết pháp luật còn mơ

hồ cũng là một nguyên nhân quan trọng ảnh hưởng đến sự khai báo thành

- Tâm trạng của người chưa thành niên rất thất thường, dễ bị kích động, lòng kiên trì và năng lực tự kiềm chế thấp Có những em khi phạm tội

và bị bắt đã chán nản và tuyệt vọng, các em đã coi "thế là hết đời" vì vậy buồn

bã, không muốn gặp và tiếp xúc với cán bộ hỏi cung, khép mình và sợ nói ra càng nặng tội thêm do vậy im lặng không chịu khai báo sự việc xảy ra

- Thái độ khai báo của các em còn phụ thuộc vào quan điểm, quan niệm cũng như thói quen và cách sống của các em Đặc biệt cần phải chú ý đến tình cảm gia đình, bạn bè của bị can cũng tác động trực tiếp đến lờ i khai báo của bị can K h i bị can nhận thấy lờ i khai nhận tộ i của mình sẽ ảnh hưởng đến danh

dự, uy tín của bản thân và gia đình hoặc xấu hổ trước m ọi người thì sẽ không dám nói và ngược lại Điều tra viên khi tiến hành hỏi cung những người chưa thành niên mà nắm được đặc điểm này, hiểu được điều này thì sẽ có cách hỏi

và động viên đúng lúc, k ịp thời sẽ thúc đẩy bị can thành khẩn khai báo

- Ở lứa tuổi này các em do còn non nót nên đễ xúc động, nếu ngay từ đầu điều tra viên tạo được cho các em những ấn tượng tốt, tạo được niềm tin trong các em, các em nhận thấy đó là niềm an ủi và là chỗ dựa cho mình thì các em sẽ thành khẩn khai báo hết sự thật Nhưng nếu gặp phải Điều tra viên lạnh lùng, quát nạt tạo cho các em cảm giác sợ hãi thì ảnh hưởng rất lớn đến lời khai của các em cho nên tính trung thực cũng như độ chính xác trong lờ i khai cũng không cao

- Về mặt động cơ hành vi của người chưa thành niên là loại hành vi dễ chịu ảnh hưởng, chi phối bởi m ôi trường xung quanh, có tính hay bắt chước nhưng chưa có khả năng tự kiềm chế và đánh giá vấn đề xảy ra với mình một cách toàn diện nên khi đã phạm tội cần phải xem xét giam giữ riêng các em và người đã thành niên

V ớ i những đặc điểm tâm sinh lý của người chưa thành niên như vậy cho nên đòi hỏi BLTTHS cần phải có những quy định đặc biệt về thủ tục tố tụng đối với người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo là người chưa thành niên sao cho phù hợp với lứa tuổi, với những đặc điểm tâm sinh lý của họ Có như vậy, mới có thể đạt tới nhiệm vụ của tố tụng hình sự đặt ra trong giáo dục công dân tuân thủ pháp luật và tôn trọng các quy tắc của cuộc sống xã hội.

1.2.2 Cơ sở xã hội

V iệt Nam coi việc bảo vệ, giáo dục người chưa thành niên là trách nhiệm của Nhà nước, của toàn xã hội Nhà nước ta luôn luôn coi trọng công tác giáo dục thế hệ trẻ với nhận thức trẻ em, người chưa thành niên là hạnh phúc của gia đình, là tương lai của đất nước M ọ i trẻ em đều có quyền được sống, phát triển, tham gia và được bảo vệ không bị xâm hại trong môi trường

an toàn, lành mạnh và thân thiện, không bị phân biệt đối xử Đầu tư cho công tác bảo vệ trẻ em và người chưa thành niên là đầu tư cho an toàn xã hội, phát triển con người, là bảo hiểm cho sự phát triển bền vững của đất nước Dự thảo chiến lược bảo vệ trẻ em và người chưa thành niên giai đoạn 2006-2010 đang được Uỷ ban dân số, gia đình và trẻ em cùng các bộ ngành liên quan gấp rút hoàn thiện văn bản cuối cùng Mục tiêu tổng quát quan trọng được đặt ra trong dự thảo Chiến lược là: “ M ọi trẻ em và người chưa thành niên 16-18 tuổi được bảo vệ để phòng ngừa và tránh khỏi bị lạm dụng, xâm hại và bóc lột, có

cơ hội phát triển hài hòa về thể chất, trí tuệ, tinh thần và đạo đức trong môi trường an toàn và thân thiện Trẻ em và người chưa thành niên 16 - 18 tuổi có hoàn cảnh đặc biệt được giúp đỡ kịp thời, giải quyết khó khăn, có cơ hội tiếp cận với các dịch vụ xã hội cơ bản để phát triển và hòa nhập”

Hiện nay, hàng loạt giải pháp đồng bộ được đề cập đến như hoàn thiện

và xây dựng khung pháp luật, chính sách nhằm thực hiện các quyền được bảo

vệ của trẻ em Những quy định của thủ tục tố tụng đối với người bị bắt, bị tạm giữ, tạm giam, bị can, bị cáo là người chưa thành niên trong luật tố tụng hình

sự V iệt Nam cũng đã tạo nên hành lang pháp lý vững chắc để bảo vệ, chăm sóc và giáo dục người chưa thành niên một cách hiệu quả Những nội dung này cũng xuất phát chính từ nội dung chủ yếu của nguyên tắc nhân đạo ''Việc

xử lý người chưa thành niên phạm tộ i chủ yếu nhằm giáo dục, giúp đỡ họ sửa chữa sai lầm, phát triển lành mạnh và trở thành công dân có ích cho xã hộ i"

(khoản 1 Điều 69 BLHS) Tư tưởng thống nhất xuyên suốt của nguyên tắc đó

là lấy giáo dục, phòng ngừa làm mục đích trung tâm trong mọi hoạt động tố tụng của các cơ quan tiến hành tố tụng trong những vụ án mà bị can, bị cáo là người chưa thành niên Dựa trên nguyên tắc này, BLTTHS đã thể hiện rõ quan điểm người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo là người chưa thành niên cần được đối xử phù hợp với các đặc điểm lứa tuổi, trên tinh thần tôn trọng nhân cách, phẩm giá và các quyền tự do cơ bản của các em cũng như tăng cường lòng tôn trọng của các em đối với quyền con người và các quyền tự do

cơ bản của người khác nhằm mục đích giáo dục, thúc đẩy sự tái hoà nhập của người chưa thành niên trong cộng đồng, tránh cho các em có những ác cảm, mặc cảm với mọi người, với xã hội Giải quyết được điều này cũng có nghĩa là giải quyết được vụ án khách quan, toàn diện và đầy đủ, góp phần vào việc giáo dục người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo là người chưa thành niên nhận thức được lỗi lầm và sửa đổi lỗ i lầm đổng thời tạo điều kiện cho các cơ quan, tổ chức hữu quan có những biện pháp cụ thể trong đấu tranh phòng và chống tội phạm ở người chưa thành niên BLTTHS có những quy định riêng

đảm bảo được quyền và lợi ích của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo là người chưa thành niên và còn thể hiện sự quan tậm của Đảng, Nhà nước và xã hội ta đối với những đối tượng này

Chính nguyên tắc nhân đạo và chính sách bảo vệ người chưa thành niên của Nhà nước và toàn xã hội của Việt Nam phù hợp với pháp luật và thông lệ Quốc tế Theo thông lệ quốc tế, do chưa phát triển hoàn thiện về thể lực cũng như trí tuệ của người chưa thành niên, dưới cách nhìn nhân đạo, nhiều quốc

gia trên thế giới áp dụng thủ tục tố tụng riêng đối với người chưa thành niên khi họ phạm tội, quá trình tiến hành tố tụng đểu có luật sư đại diện, có tòa án chuyên trách xét xử người chưa thành niên với chính sách nhân đạo đối với họ hơn những người đã trưởng thành Theo thông lệ quốc tế, hầu hết các quốc gia trên thế giới đều không áp dụng hình phạt tù chung thân và tử hình đối với trẻ

em cũng như người chưa thành niên dù họ có phạm tội nghiêm trọng thế nào

Hệ thống pháp luật về trẻ em bao gồm: các Hiến pháp, các đạo luật về hôn nhân và gia đình; Pháp lệnh về kế hoạch hoá gia đình 1988; Luật bảo vệ sức khoẻ nhân dân; Bộ luật hình sự; Pháp lệnh đến Luật bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em năm 1991 và 2004; Luật phổ cập giáo dục tiểu học năm 1991;

bộ luật lao động; bộ luật dân sự; luật giáo dục, pháp lệnh xử lý vi phạm hành chính

Hiến pháp đầu tiên của V iệ t Nam năm 1946 đã quy định tại Điều 14

“ …T rẻ con được săn sốc về mặt giáo dưõng” thể hiện sự quan tâm của Nhà

nước ta đối với trẻ em Đến Hiến pháp năm 1959 kế thừa vấn đề bảo vệ trẻ em thể hiện tại Điều 24 “ Nhà nước bảo lỉộ quyền lợ i của người mẹ và trẻ em, bảo đám phát triển các nhà đ ỡ đẻ, nhà giữ trẻ và vườn trẻ '' Hiến pháp năm 1980

vấn đề chăm sóc và giáo dục trẻ em cũng dần được hoàn thiện tại Điều 41

“ Đoàn thanh niên cộng sản Hồ Chí M inh, gia đình và x ã hội cùng với nhà trường có trách nhiệm giáo dục thanh niên, í hiếu niên và nhi đổng ” và Điều

65 quy định “ Nhà nước và xã hội chú trọng bảo vệ, chăm sóc và giáo dục thiếu niên, nhi đồng, mở rộng dần việc đảm nhiệm nuôi dạy trẻ em, làm cho

đây nhất là Hiến pháp năm 1992 không những kế thừa các quy đinh về chăm sóc và bảo vệ trẻ em của các Hiến pháp trước mà phát triển với những nội dung mới thể hiện sự coi trọng công tác bảo vệ, giáo dục người chưa thành niên Điều 36 Hiến pháp 1992 quy định “ Các đoàn th ể nhân dân, trước hết là Đoàn thanh niên cộng sản H ồ Chí M inh, các tổ chức xã hội, các tổ chức kinh

tế, gia đình cùng nhà trường có trách ììtúệm giáo dục thanh niên, thiếu niên

và nhi đồng" và Đ iề u 4 0 qu y đ ịn h “ Nhà nước, xã hội, gia dinh và công dân có trách nhiệm bảo vệ, chăm sốc bà mẹ và trẻ em; thực hiện chương trình dân số và k ế hoạch hoá gia đình

BLHS năm 1999 đã dành hẳn một chương X quy định riêng đối với người chưa thành niên phạm tội ( từ Điều 68 đến Điều 77) Như vậy Đảng và nhà nước ta không những quan tâm đến việc chăm sóc và bảo vệ trẻ em mà còn quan tâm đến đối tượng đặc biệt đó là người chưa thành niên phạm tội Điều này thể hiện ở nguyên tắc xử lý đối với người chưa thành niên phạm tội:

Trong mọi trường hợp điều tra, truy tố, xét xử hành vi phạm tội của người chưa thành niên, các cơ quan nhà nước có thẩm quyền phải xác định khả năng nhận thức của họ về tính chất nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, nguyên nhân và điều kiện gây ra tội phạm Không xử phạt tù chung thân hoặc tử hình đối với người chưa thành niên phạm tội và kh i xử phạt tù được áp dụng mức án nhẹ hơn so với người đã thành niên Đây chính là cơ sở pháp lý thể chế chính sách của Đảng, Nhà nước ta về bảo vệ, chăm sóc, giáo dục trẻ

em phù hợp với công ước quyền trẻ em

Đ ối với người chưa thành niên phạm tội, trong các vãn kiện quốc tế mà

V iệ t Nam tham gia ký kết như Công ước của Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em

mà Việt Nam là nước thứ hai trên thế giới và nước đầu tiên ở Châu Á phê chuẩn, những quy tắc tối thiểu phổ biến của Liên Hợp Quốc về áp dụng pháp luật đối với người chưa thành niên (Quy tắc Bắc Kinh), bản hướng dẫn của Liên Hợp Quốc về bảo vệ người chưa thành niên bị tước quyền tự do (Hướng dẫn Riyadh).v.v đã đểu đưa ra chuẩn mực cho việc phòng ngừa thanh, thiếu niên phạm pháp, các bảo đảm về xử lý người chưa thành niên có hành vi vi phạm pháp luật phù hợp với lứa tuổi của họ Điều 37 Công ước về quyền trẻ

em đã quy định trẻ em không bị tước quyền tự do một cách bất hợp pháp và tùy tiện, không áp dụng hình phạt tử hình hay tù chung thân, nếu bị giam giữ không được giam chung với người lớn Quy tắc Bắc K inh quy định về thủ tục

tố tụng tư pháp đối với người chưa thành niên phạm tội

Trên cơ sở pháp lý như vậy, BLTTHS V iệt Nam năm 2003 cũng có quy định thủ tục đối với những vụ án mà người bị bắt，tạm giữ, tạm giam, bị can,

bị cáo là người chưa thành niên, đã tạo nên một hành lang pháp lý vững chắc

để bảo vệ, chăm sóc và giáo dục người chưa thành niên một cách có hiệu quả Những quy định này cũng xuất phát từ chính nội dung chủ yếu của nguyên tắc: “ Việc xử lý người chưa thành niên chủ yếu nhằm giáo đục, giúp đỡ họ sửa chữa những sai lầm, phát triển lành mạnh và trở thành công dân có ích trong

xã hội” (Điều 69 BLHS năm 1999) Dựa trên nguyên tắc này, BLTTHS đã thể hiện rõ quan điểm người bị bắt, bị tạm giữ, tạm giam, bị can, bị cáo cần được đối xử phù hợp theo cách thức phù hợp với lứa tuổi trên tinh thần tôn trọng nhân cách, phẩm giá của các em nhằm mục đích giáo dục, giúp đỡ, thúc đẩy

sự tái hoà nhập của người chưa thành niên trong xã hội

Có thể nhận thấy đặc thù xuyên suốt của hệ thống pháp luật về trẻ em ở nước ta là xu thế nhân đạo, thiên về giáo dục, sự nghiêm khắc đối với vi phạm

và mục đích bảo vệ, phát triển nguồn nhân lực tương lai Tính nhân đạo và

giáo dục thể hiện rõ nét trong hệ thống các quy định pháp luật về trách nhiệm pháp lý đối với trẻ em vi phạm pháp luật.

CHƯƠNG 2QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT T ố TỤNG HÌNH sự NƯỚC TA Đ ố i VỚI NGƯỜI

CHƯA THÀNH NIÊN PHẠM TỘI

K h i nói đến tố tụng hình sự là nói đến trình tự, thủ tục điều tra, truy tố, xét xử một vụ án cũng như quyền và nghĩa vụ của người tham gia tố tụng Tố tụng hình sự là trình tự, thủ tục giải quyết vụ án hình sự theo quy định của pháp luật Tố tụng hình sự bao gồm toàn bộ hoạt động của cơ quan tiến hành

tố tụng (Cơ quan điều tra, viện kiểm sát, toà án), người tiến hành tố tụng (điều tra viên, kiểm sát viên, thẩm phán, hội thẩm nhân dân và thư ký toà án), người tham gia tố tụng ( bị can, bị cáo, người bào chữa ) của cá nhân, cơ quan nhà nước khác và tổ chức góp phần vào việc giải quyết vụ án theo quy định của luật tố tụng hình sự " Nhiệm vụ của tố tụng hình sự là bằng những trình tự, thủ tục lu ậl địììh phát hiện nhanh chóng và xử lý công m inh m ọi hành vi phạm

Bộ luật tố tụng hình sự quy định trình tự, thủ tiến hành tố tụng qua từng giai đoạn K hi giải quyết vụ án người chưa thành niên phạm tội, cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng, người tham gia tố tụng vẫn tuân theo trình tự của các giai đoạn tố tụng được quy định chung

Người chưa thành niên tham gia tố tụng hình sự với nhiều tư cách rất khác nhau do đó địa vị pháp lý của họ trong tố tụng cũng rất khác nhau Từ đó các quy định của pháp luật tố tụng hình sự để bảo đảm, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các em cũng có những nét riêng

Trước hết, người chưa thành niên tham gia tố tụng hình sự với tư cách là người bị bắt, người b ị tạm giữ, bị can, bị cáo Chúng ta đều biết rằng trong tố tụng hình sự người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo là nhân vật trung tâm, mọi hoạt động tố tụng hình sự đều xoay quanh việc tìm kiếm các chứng

cứ để kết tội hoặc gỡ tội cho bị can, bị cáo Có thể nói rằng không có người bị

bắt, người bị tạm giữ, bị can bị cáo thì không có vụ án hình sự Chính vì người

bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo có vị trí trung tâm, địa vị pháp lý đặc biệt để tự bảo vệ mình và nếu bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo lại là

người chưa thành niên thì cần có những cơ chế hữu hiệu hơn để bảo vệ quyền

lợi hợp pháp của các em Bởi ỉẽ họ là những người còn non nớt, chưa phát triển đầy đủ toàn diện về thể chất và trí tuệ, họ đang ở thời kỳ hình thành nhân

cách, nhận thức và hiểu biết xã hội của họ còn hạn chế Xuất phát từ nhận thức này BLTTHS đã giành một chương riêng (chương X X II) quy định về thủ tục hình sự đối với những vụ án mà người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo

là người chưa thành niên Tư tưởng này hoàn toàn phù hợp với tuyên ngôn về quyền trẻ em năm 1959 và Công ước về quyển trẻ em mà trong đó trẻ em được coi là người non nớt về thể chất và trí tuệ và vì thế cần được bảo vệ và chăm sóc đặc biệt, kể cả sự bảo vệ thích hợp về mặt pháp lý trước cũng như sau khi

ra đời

Những điều khoản của chương X X X II là những quy định đặc biệt áp dụng riêng cho người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo là người chưa thành niên Tuy nhiên, ngoài những quy định này ra thì những quy định chung khác của BLTTHS cũng được áp dụng V í dụ: không ai có thể bị coi là có tội khi chưa có bản án kết tội của toà án đã có hiệu lực pháp luật (Điều 9); đảm bảo quyền bào chữa của bị can, bị cáo (Điều 11); đảm bảo quyền bình đẳng trước toà án (Điều 19) Chương X X X II BLTTHS để cập đến một số vấn đề liên quan đến việc điểu tra, truy tố, xét xử những vụ án mà người bị bắt, người

bị tạm giữ, bị can, bị cáo là người chưa thành niên Thủ tục này có sự khác biệt, những đặc điểm riêng, dựa trên chính sách hình sự đối với người chưa thành niên, sự khác biệt ấy thể hiện ở những điểm sau:

2.1 QUY ĐỊNH VỂ ĐỐI TƯỢNG CHỨNG MINH

Đ ối tượng chứng minh là tổng hợp những vấn để cần được xác định làm

rõ để giải quyết đúng đắn vụ án hình sự Xác định đối tượng chứng minh là điều kiện cần thiết để nhận thức vụ án được chính xác

Để xác định đối tượng chứng minh những vụ án thông thường (những

vụ án người đã thành niên phạm tội) thì phải xác định những tình tiết sau đây theo Điều 63 BLTTHS:

- Có hành vi phạm tội xảy ra hay không, thời gian, địa điểm và những tình tiết khác của hành vi phạm tội

- A i là người đã thực hiện hành vi phạm tội, có lỗ i hay không có lỗi, do

cố ý hay vô ý, có năng lực trách nhiệm hình sự hay không, mục đích hoặc động cơ phạm tội

- Những tình tiết tăng nặng, tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự của

bị can, bị cáo và những đặc điểm về nhân thân của bị can, bị cáo

- Tính chất và mức độ thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra

K h i tiến hành tố tụng đối với những vụ án mà người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo là người chưa thành niên ngoài những đối tượng chứng minh trên, Điều 302 BLTTHS quy định còn phải chứng minh thêm những tình tiết sau:

- Tuổi, trình độ phát triển về thể chất và tinh thần, mức độ nhận thức về hành vi phạm tội của người chưa thành niên;

- Điều kiện sinh sống và giáo dục;

- Có hay không có người thành niên xúi dục;

- Nguyên nhân và điều kiện phạm tội;

Khi quy định những nguyên tắc về xử lý hành vi phạm tội của người chưa thành niên khoản 1 Điều 69 BLHS năm 1999 cũng ghi nhận: "Trong trường hợp điều tra, truy tơ, xét xử hành vi phạm tộ i của người chưa thành niên, các cơ quan nhà nước có thẩm quyền phải xác định khả năng nhận thức

của họ về tính chất nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, nguyên nhân

và điều kiện gây ra tộ i phạm "

2.1.1 T u ổ i, trìn h độ p h á t triể n về thể chất và tỉn h th ầ n , mức độ nhận thức về hành v i phạm tộ i của người chưa th à n h niên.

Theo các nhà khoa học, năng lực trí tuệ, trình độ phát triển về thể chất

phụ thuộc vào độ tuổi Nhưng nói như vậy không có nghĩa là biết được độ tuổi

là có thể đánh giá đúng đúng được trình độ phát triển về thể chất, tinh thần,

mức độ nhận thức, trên thực tế có những đứa trẻ phát triển sớm hơn và thông

minh hơn bạn bè cùng trang lứa V ì vậy kh i điều tra, cơ quan điều tra và

những người có thẩm quyền cần phải làm rõ những yếu tố trên

Xác định tuổi, trình độ phát triển về thể chất và tinh thần, mức độ nhận

thức của hành vi phạm tội của người chưa thành niên để các cơ quan tiến hành

tố tụng, người tiến hành tố tụng đánh giá đúng mức độ nguy hiểm của người

chưa thành niên phạm tội, có biện pháp giáo dục, giúp đỡ thích hợp

Ngoài việc phải xác định mức độ phát triển về thể chất và tinh thần,

trong quá trình tiến hành tố tụng cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, toà án còn

phải xác định tuổi của người chưa thành niên Việc này cần thiết cho việc truy

cứu hay không truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người đó mà còn được coi

là một trong những tình tiết giảm nhẹ TNHS M ặt khác, việc xác định tuổi còn

cần thiết cho việc áp dụng, biện pháp tư pháp, hình phạt thích hợp và đảm bảo

chế độ cho việc th i hành án đúng quy định của pháp luật đối với người chưa

thành niên

Xác định độ tuổi của người chưa thành niên là căn cứ để bắt, tạm giữ,

tạm giam, khởi tố vụ án hình sự, căn cứ để áp dụng chính sách hình sự đối với

người chưa thành niên, các cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng

áp dụng các biện pháp xử lý phù hợp, quyết định loại và mức hình phạt theo

đúng các quy định của BLHS BLHS V iệt Nam quy định người từ đủ 14 tuổi

đến dưới 16 tuổi phải chịu trách nhiệm hình sự về những tội phạm rất nghiêm

trọng do cố ý hoặc tội phạm đặc biệt nghiêm trọng, người đủ 16 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm Những người dưới 14 tuổi phạm tội thì không bị xử lý về hình sự V ì lý do đó, việc xác định tuổi của người chưa thành niên là yêu cầu quan trọng trong vụ án người chưa thành niên phạm tội Việc xác định một cách chính xác độ tuổi và cần phải làm rõ trình độ phát triển về thể chất, tinh thần, mức độ nhận thức về hành vi phạm tội nhằm giúp cho việc áp dụng hình phạt được đúng đắn và hợp lý Các cơ quan tiến hành tố tụng chỉ được khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử khi người chưa thành niên phạm tội có đầy đủ các căn cứ quy định tại Điều 12 BLHS.

Hiện nay, chưa có văn bản nào hướng dẫn chi tiết, đầy đủ về vấn đề xác định tuổi của người chưa thành niên phạm tội Trên thực tế đối với người bình thường đã thành niên thì việc xác định tuổi chủ yếu dựa vào lý lịch và danh chỉ bản Nhưng đối với người chưa thành niên, không phải trường hợp nào cũng có đủ giấy khai sinh và các giấy tờ khác như giấy chứng sinh, học bạ Và điều này đã gây khó khăn trong việc giải quyết các vụ án có người chưa thành niên phạm tội trên thực tế Gần đây đã có Công văn số 81 ngày 10/6/2002 của TA N D TC về việc giải đáp các vấn đề nghiệp vụ hướng dẫn xác định tuổi theo tuần tự thời gian Cụ thể như: Nếu xác định được tháng nhưng không xác định được ngày nào trong tháng thì lấy ngày cuối cùng của tháng

đó làm ngày sinh Nếu xác định được quý nhưng không xác định được ngày, tháng nào trong quý đó thì lấy ngày cuối cùng của quý đó làm ngày sinh Nếu xác định được cụ thể nửa đầu năm hay nửa cuối năm mà không xác định được ngày, tháng nào thì lấy ngày 30/6 hoặc ngày 31/12 của năm đó làm ngày sinh Theo Công văn 81/2002 thì sẽ giúp cho cơ quan tiến hành tố tụng gặp nhiều thuận lợ i khi gặp những trường hợp khó xác định độ tuổi của người chưa thành niên phạm tội Công vãn số 81/2002 đã quán triệt nguyên tắc nhân đạo XHCN trong pháp luật hình sự và tố tụng hình sự, có lợ i cho bị can, bị cáo nói chung

và cho người chưa thành niên phạm tội nói riêng

Đ ối với người chưa thành niên phạm tội, ngoài việc xác định độ tuổi thì trước hết cơ quan tiến hành tố tụng phải làm rõ mức độ phát triển về thể chất cũng như tinh thần của họ Qua tham khảo các công trình y học kết hợp với thống kê về tội phạm học cho thấy rằng một số khuyết tật về thể chất cũng như một số bệnh tật có thể là những tác nhân quan trọng gây nên sự rối loạn

về nhân cách làm hạn chế khả năng nhận thức về hành vi, khả năng thu nhận thông tin, đánh giá sự việc làm ảnh hưởng đến việc khai báo, xác định sự thật khách quan cũng như bảo vệ mình

Tình trạng trí óc kém phát triển dù ít khi là nguyên nhân trực tiếp của hành vi phạm tội nhưng vẫn có liên quan tới hành vi đó Những người mắc bệnh này thường dễ bị xúi dục phạm tội hơn là những người khác có trí tuệ ở mức trung bình

Việc làm rõ đặc điểm tính cách của người chưa thành niên, tình trạng thể chất và tinh thần của họ có ý nghĩa quan trọng đối với việc chứng minh và xác định mức độ, tính chất trách nhiệm hình sự đối với họ V ì vậy, không ngẫu nhiên mà BLTTHS quy định sự tham gia của cha mẹ, thầy cô giáo của người chưa thành niên vào quá trình tố tụng; đòi hỏi có nhận xét của các tổ chức nơi người chưa thành niên học tập, lao động và sinh sống hoặc tài liệu của cơ quan y tế, kết luận giám định trong trường hợp có nghi ngờ về khả năng nhận thức, khả năng khai báo đúng đắn của họ Trong trường hợp cần thiết có thể sử dụng chuyên gia trong lĩnh vực tâm lý đối với lứa tuổi người chưa thành niên để xác định mức độ phát triển về thể chất và tinh thần của người chưa thành niên

Do vậy, khi điều tra, truy tố, xét xử những bị can, bị cáo mà lý lịch của

họ chưa được làm rõ thì cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Toà án chỉ được khởi

tố, truy tố, xét xử khi có đầy đủ căn cứ kết luận rằng bị can, bị cáo là người đã

đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự theo quy định của BLHS và chỉ áp dụng đường lố i xử lý đối với người chưa thành niên phạm tội khi có đầy đủ căn cứ

để kết luận rằng bị cáo chưa thành niên khi phạm tội và khi áp dụng thủ tục tố tụng.

2.1.2 Đ iều kiện sinh sống và giáo dục.

Con người là sản phẩm của xã hội, là con người của xã hội, mang bản tính xã hội Chính mồi trường xã hội tạo nên phẩm chất một con người

Lứa tuổi chưa thành niên là lứa tuổi dễ bị ảnh hưởng lớn bởi tác động từ môi trường bên ngoài Điều kiện sinh sống và giáo dục của người chưa thành niên, bao gồm: điều kiện sống của gia đình; thái độ và cách xử sự của cha mẹ

và những người thân trong gia đình, cũng như ảnh hưởng của họ đối với việc giáo dục, dạy dỗ người chưa thành niên; điều kiện học tập và sinh hoạt của họ

ở nhà trường, đoàn thể, nơi cư trú hoặc nơi làm việc M ô i trường gia đình, nhà trường, tập thể là môi trường trực tiếp phản ánh điều kiện sinh sống và giáo dục của người chưa thành niên Đây là những yếu tố có ảnh hưởng rất lớn đến

sự hình thành và phát triển nhân cách của người chưa thành niên Việc xác định rõ những yếu tố này sẽ giúp cho cơ quan tiến hành tố tụng làm 10 những vấn đề liên quan đến hành vi phạm tội của người chưa thành niên, nhất là nguyên nhân, điều kiện dẫn các em đến con đường phạm tội và từ đó đề xuất những biện pháp xử lý, giáo dục có hiệu quả hơn

Tìm hiểu điều kiện sinh sống và giáo dục của người chưa thành niên phạm tội có hai ý nghĩa lớn:

Thứ nhất: Từ thực tế điều kiện sinh sống và giáo dục, các cơ quan có chức năng, những người có thẩm quyền xác định đúng những tình tiết liên quan đến hành vi phạm tội của người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo, làm rõ nguyên nhân và điều kiện dẫn đến người chưa thành niên phạm tội là

cơ sở cho việc áp dụng những biện pháp xử lý, giáo dục có hiệu quả Đặc biệt trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử cần phải làm rõ những ảnh hưởng của gia đình đối với người chưa thành niên mà cụ thể là điểu kiện sinh sống và thái độ giáo dục con cái của cha mẹ;

Thứ hai: Điều kiện sinh sống và giáo dục là cơ sở để cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Toà án áp dụng các biện pháp ngăn chặn phù hợp, quyết

định truy cứu TNHS hay không truy cứu trong một số trường hợp, cơ sở để lựa

chọn hình phạt, biện pháp tư pháp Việc xác định điều kiện sinh sống giáo dục người chưa thành niên tại gia đình và nhà trường giúp cho việc áp dụng các biện pháp cưỡng chế phù hợp với bị can, bị cáo là người chưa thành niên V í dụ: khoản 2 Điều 65 BLHS năm 1999 quy định: "Người chưa thành niên phạm tộ i có th ể được miễn trách nlìiệm hình sự, nếu người đó phạm tộ i ít nghiêm trọng hoặc tộ i nghiêm trọng, gây hại không lớn, có nhiều tình tiết giảm nhẹ và được gia đình hoặc cơ quan, tổ chức nhận giám sát, giáo dục"

Muốn áp dụng điều luật này cơ quan tiến hành tố tụng phải chứng minh được điều kiện sinh sống, giáo dục của người chưa thành niên là hoàn toàn thuận lợi

và đủ điều kiện để giám sát, giáo dục người chưa thành niên

M ôi trường xung quanh cũng như điều kiện sinh sống và giáo dục có ảnh hưởng mạnh mẽ đến bản thân người chưa thành niên trong quá trình hình thành nhân cách, ảnh hưởng trực tiếp tới hành vi phạm tội và khả năng cải tạo, giáo dục Cụ thể là:

- Người chưa thành niên trước hết do bị ảnh hưởng bởi những yếu tố tiêu cực trong chính môi trường gia đình của họ, mà trực tiếp là của những người cùng chung sống trong gia đình như ông bà, bố mẹ, anh chị em cùng chung sống, những thói quen, tật xấu của các thành viên trong gia đình mà trước hết là các bậc cha mẹ cũng ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình hình thành nhân cách lệch lạc của người chưa thành niên như các hành vi vi phạm đạo đức; các thói quen ăn chơi phung phí, rượu chè bê tha, cờ bạc, d ĩ điếm; các hành vi vi phạm pháp luật

- Nếu gia đình là ảnh hưởng đầu tiên quan trọng nhất trong việc đào tạo

tư cách và tính cách của người chưa thành niên thì nhà trường cũng góp phần hết sức quan trọng vào việc hình thành nhân cách của các em Có thể nói gia