Các biện pháp tư pháp áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội theo quy định của pháp luật hình sự

Việc nghiên cứu thường tập trung vào các vấn đề sau: - Tình hình người chưa thành niên phạm tội; - Nghiên cứu vai trò của gia đình, nhà trường, các đoàn thể tham gia vào việc giáo dục ng

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

NGUYỄN THỊ TỐ NGA

CÁC BIỆN PHÁP TƯ PHÁP ÁP DỤNG

ĐỐI VỚI NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN PHẠM TỘI

THEO QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT HÌNH SỰ

Vào hồi giờ , ngày tháng năm 2011

Có thể tìm hiểu luận văn tại Trung tâm tư liệu - Thư viện Đại học Quốc gia Hà Nội Trung tâm tư liệu - Khoa Luật Đại học Quốc gia

Hà Nội

PHÁP TƯ PHÁP ĐỐI VỚI NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN PHẠM TỘI

8

1.1 Đặc điểm tâm lý của người chưa thành niên phạm tội và

nguyên tắc xử lý người chưa thành niên phạm tội

8

1.2 Khái niệm và các đặc điểm của biện pháp tư pháp đối với

người chưa thành niên phạm tội

định của một số nước về biện pháp không tước tự do đối với

người chưa thành niên phạm tội; bài học kinh nghiệm đối với

Việt Nam

23

ĐỐI VỚI NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN PHẠM TỘI

35

2.1 Sơ lược lịch sử pháp luật của Việt Nam về áp dụng biện pháp

tư pháp từ năm 1945 đến khi ban hành Bộ luật Hình sự 1999

35

2.1.1 Giai đoạn trước khi ban hành Bộ luật Hình sự 1985 35

2.2 Biện pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn 39

2.3 Một số biện pháp tư pháp khác có thể được áp dụng với

người chưa thành niên phạm tội theo quy định của Bộ luật

NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN PHẠM TỘI VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ

61

3.1 Tình hình và nguyên nhân người chưa thành niên phạm tội 61 3.1.1 Tình hình người chưa thành niên phạm tội 61 3.1.2 Nguyên nhân phạm tội của người chưa thành niên 64 3.2 Thực tiễn áp dụng và một số hạn chế của biện pháp tư pháp

đối với người chưa thành niên phạm tội

66

3.3 Một số biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả của các biện pháp

tư pháp áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội

72

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 82

Danh môc c¸c b¶ng

Sè hiÖu

b¶ng

3.1 Số người chưa thành niên phạm tội bị đưa ra xét xử trong

cả nước từ năm 2005 đến tháng 7 năm 2009

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Chăm sóc và bảo vệ trẻ em là nhiệm vụ chung của toàn nhân loại, không có sự phân biệt giữa các quốc gia có chế độ xã hội và bản sắc dân tộc khác nhau Với người Việt Nam, việc chăm sóc và bảo vệ trẻ em không chỉ là nhiệm vụ mà còn là một truyền thống tốt đẹp, lâu đời của dân tộc Quyền và lợi ích trẻ em không chỉ được ghi nhận trong các văn bản pháp luật trong nước như Hiến pháp, Luật Bảo vệ, Chăm sóc và Giáo dục trẻ em (năm 2004)… mà còn thể hiện ở những cam kết, điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên Việt Nam là một trong những nước đầu tiên ở Châu Á tham gia Công ước về quyền trẻ em của Liên hợp quốc

Và với quan điểm bảo vệ, chăm sóc trẻ em một cách toàn diện, từ việc dành cho các em những điều kiện tốt nhất về giáo dục, kinh tế, xã hội, y tế…

để các em phát triển toàn diện đến việc áp dụng các biện pháp xử lý phù hợp khi các em vi phạm pháp luật để tạo điều kiện cho các em nhận thức đúng đắn hơn đối với hành vi của mình, pháp luật Việt Nam đã có những quy định tương đối toàn diện đối với quyền và nghĩa vụ của các em Các quy định của

Bộ luật Hình sự cũng không nằm ngoài mục đích trên Người chưa thành niên tham gia các quan hệ được luật hình sự bảo vệ với hai tư cách: một là chủ thể của tội phạm, hai là đối tượng tác động của tội phạm Trong luận văn này chỉ nghiên cứu người chưa thành niên với tư cách là chủ thể tội phạm

Người chưa thành niên là những người còn non nớt về thể chất và trí tuệ, nên việc nghiên cứu chính sách pháp luật áp dụng khi họ có hành vi vi phạm pháp luật nói chung và vi phạm pháp luật hình sự nói riêng là một việc làm cần thiết Những kết quả nghiên cứu này sẽ là cơ sở quan trọng của việc hoàn thiện pháp luật, từ đó đưa ra những quy định phù hợp nhất đối với người

chưa thành niên vì chính những quy định của pháp luật sẽ có ảnh hưởng quan trọng tới sự phát triển toàn diện, ổn định của người chưa thành niên, chủ nhân tương lai của đất nước

Bên cạnh đó, với đặc điểm non nớt của người chưa thành niên nên đòi hỏi hệ thống tư pháp áp dụng với người chưa thành niên phải đảm bảo những yêu cầu khắt khe trong khi áp dụng như vấn đề quy định của pháp luật phải phù hợp với hoàn cảnh của người phạm tội, đặc điểm tâm lý của người phạm tội cũng như tính chất của tội phạm, trong đó đặc biệt chú trọng đến hạnh phúc của người chưa thành niên Đây là những yêu cầu tối thiểu của tư pháp người chưa thành niên thể hiện trong các văn kiện quốc tế về tư pháp người chưa thành niên và quy định của Bộ luật Hình sự nước Việt Nam Điều 69 Bộ luật Hình sự quy định nguyên tắc xử lý đối với người chưa thành niên phạm tội đã thể hiện rõ mục đích của việc xử lý đối với người chưa thành niên, nhằm giáo dục, giúp đỡ họ sửa chữa sai lầm, phát triển lành mạnh và trở thành công dân có ích cho xã hội Nguyên tắc này đã thể hiện tính nhân đạo của pháp luật nước ta

Xuất phát những tư tưởng chỉ đạo xuyên suốt đó, các quy định áp dụng trách nhiệm hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội trong Bộ luật Hình sự nước ta đều nhằm mục đích giáo dục, uốn nắn, răn đe những hành vi lệch lạc, làm cho họ thấy được sai phạm của mình và tự giác sửa chữa với sự giúp đỡ của gia đình, nhà trường và xã hội Thể hiện điều này, về nguyên tắc xử lý người chưa thành niên phạm tội sẽ ưu tiên áp dụng các quy định riêng quy định tại Chương X - Những quy định đối với người chưa thành niên, đồng thời có thể áp dụng những quy định khác trong phần chung của Bộ luật nếu không trái với những quy định của chương này Điều này có nghĩa là, trong trường hợp nếu thấy không cần thiết phải áp hình phạt đối với người chưa thành niên, Tòa án ưu tiên áp dụng một trong các biện pháp tư pháp quy định tại Điều 70 của Bộ luật Hình sự 1999

1 Đối với người chưa thành niên phạm tội, Tòa án có thể quyết định áp dụng một trong các biện pháp tư pháp có tính giáo dục phòng ngừa sau đây:

a) Giáo dục tại xã, phường, thị trấn;

b) Đưa vào trường giáo dưỡng [28]

Biện pháp tư pháp mang ý nghĩa lớn trong việc xử lý hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội, thể hiện tính giáo dục cao, đồng thời thể hiện được đường lối xử lý mang tính nhân đạo, có sự cân nhắc tới đặc điểm tâm lý của người phạm tội Việc áp dụng biện pháp tư pháp đối với người chưa thành niên sẽ không để lại án tích đối với họ Ngoài ra, các biện pháp tư pháp quy định tại các Điều 41, 42, 43 Bộ luật Hình sự 1999 cũng có thể được áp dụng

Tuy nhiên, trong quá trình áp dụng pháp luật, biện pháp tư pháp áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội còn tồn tại một số điểm hạn chế như hiệu quả áp dụng của biện pháp không cao, người bị áp dụng lẫn gia đình, cộng đồng nơi người đó sinh sống thường có tâm lý được "tha bổng", cơ chế phân công, theo dõi không chặt chẽ, việc tái hòa nhập của người chưa thành niên bị áp dụng biện pháp đưa vào trường giáo dưỡng là khó khăn, phạm vi áp dụng còn hạn chế, biện pháp lựa chọn còn ít…, chưa tương thích với các chuẩn mực quốc tế Xuất phát từ những điểm hạn chế trên cho thấy cần phải nâng cao hiệu quả của các biện pháp tư pháp đang được quy định trong Bộ luật Hình sự Đồng thời, cần nghiên cứu bổ sung thêm một số biện pháp tư pháp để tăng thêm sự lựa chọn nhằm có những biện pháp áp dụng hiệu quả nhất đối với người chưa thành niên phạm tội

Vì vậy, việc tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện các quy định của Bộ luật Hình sự về biện pháp tư pháp là một việc làm quan trọng và mang tính cấp

thiết, đây cũng chính là lý do tôi lựa chọn đề tài "Các biện pháp tư pháp áp

dụng đối với người chưa thành niên phạm tội theo quy định của pháp luật hình sự" làm luận văn tốt nghiệp cao học

2 Tình hình nghiên cứu

Trong những năm gần đây, tư pháp người chưa thành niên luôn được quan tâm Việc nghiên cứu thường tập trung vào các vấn đề sau:

- Tình hình người chưa thành niên phạm tội;

- Nghiên cứu vai trò của gia đình, nhà trường, các đoàn thể tham gia vào việc giáo dục người chưa thành niên phạm tội;

- Nghiên cứu các quy định của pháp luật hình sự đối với hình phạt, biện pháp tư pháp áp dụng đối với người chưa thành niên;

- Nghiên cứu việc thi hành các chế tài đối với người chưa thành niên

theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự

Tiêu biểu là các công trình liên quan trực tiếp đến các biện pháp tư pháp đối với người chưa thành niên như sau:

+ Các biện pháp tư pháp trong Bộ luật Hình sự năm 1999 và vấn đề

hoàn thiện Bộ luật tố tụng hình sự về trình tự, thủ tục áp dụng các biện pháp

đó, của TS Phạm Hồng Hải, Tạp chí Luật học, số 5/2000;

+ Thi hành các biện pháp tư pháp không phải là hình phạt, của Hồ Sĩ

Sơn, Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 4/2004;

+ Vai trò của gia đình trong việc thi hành các hình phạt không tước tự

do và các biện pháp tư pháp, của TS Trần Quang Tiệp, Tạp chí Nhà nước và

pháp luật, số 2/2004

Ngoài ra còn một số công trình khác như:

+ Tăng cường năng lực hệ thống tư pháp người chưa thành niên tại

Việt Nam, Thông tin khoa học chuyên đề, Viện Khoa học pháp lý, năm 2000;

+ Đề tài nghiên cứu cấp trường Đại học quốc gia Hà Nội: Những vẫn

đề lý luận và thực tiễn về tư pháp hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội, của Đỗ Thị Phượng, Bùi Đức Lợi, Hà Nội, năm 2005;

+ Tư pháp hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội, những

khía cạnh tội phạm học, của TSKH PGS Lê Cảm - ThS Đỗ Thị Phượng, Tạp

chí Tòa án nhân dân, số 22/2004;

+ Áp dụng chính sách hình sự đối với người chưa thành niên phạm

tội, của Trịnh Đình Thể, Nxb Tư pháp, Hà Nội, 2006

Tuy nhiên, các nghiên cứu do phạm vi và mục đích của mình nên không đi sâu về các biện pháp tư pháp áp dụng đối với người chưa thành niên, thường là các bài viết nghiên cứu trên các tạp chí Biện pháp tư pháp áp dụng đối với người chưa thành niên thường chỉ là một phần trong toàn bộ nghiên cứu về trách nhiệm hình sự của người chưa thành niên hoặc các chế tài áp dụng đối với người chưa thành niên Chính vì vậy, các nghiên cứu về biện pháp tư pháp áp dụng đối với người chưa thành niên chỉ dừng lại ở việc nghiên cứu các điều kiện áp dụng mà chưa có sự so sánh với các chế tài khác, tìm hiểu về

sự thay đổi trong quy định của pháp luật liên quan đến biện pháp tư pháp

Đây chính là những vấn đề nghiên cứu còn bỏ ngỏ mà luận văn này mong muốn góp phần giải quyết

3 Mục đích, nhiệm vụ, đối tượng, phạm vi và thời gian nghiên cứu của luận văn

3.1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích của luận văn là làm sáng tỏ về mặt lý luận cũng như những nội dung cơ bản của hệ thống biện pháp tư pháp áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội theo luật hình sự Việt Nam trên cơ sở đánh giá thực tiễn

áp dụng các biện pháp này để kiến nghị việc hoàn thiện các quy định về biện pháp tư pháp trong luật hình sự nước ta

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu về lý luận để làm rõ khái niệm, đặc điểm cơ bản của biện pháp tư pháp áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội, mối quan

hệ giữa biện pháp tư pháp với các chế tài hình sự khác, phân tích các nguyên tắc áp dụng biện pháp tư pháp đối với người chưa thành niên phạm tội trong pháp luật hình sự Việt Nam Trên cơ sở đó có sự phân tích, đối chiếu với một

số biện pháp không tước tự do đối với người chưa thành niên phạm tội trong pháp luật quốc tế

- Đánh giá việc áp dụng các biện pháp tư pháp được áp dụng đối với người chưa thành niên trong thực tiễn áp dụng pháp luật, phân tích những điểm hạn chế của từng biện pháp tư pháp

- Trên cơ sở những nghiên cứu, phân tích, đánh giá tác giả đưa ra đề xuất việc hoàn thiện các quy định của pháp luật về biện pháp tư pháp áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội nhằm đạt được mục đích của việc xử

lý tội phạm

3.3 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là những vấn đề lý luận và thực tiễn của biện pháp tư pháp áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội

3.4 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu những vấn đề lý luận và thực tiễn của biện pháp

tư pháp áp dụng đối với người chưa thành niên theo luật hình sự Việt Nam dưới góc độ luật hình sự

4 Cơ sở lý luận, phương pháp nghiên cứu

Luận văn được nghiên cứu trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử

Luận văn sử dụng các phương pháp luận chung và phương pháp nghiên cứu cụ thể để làm sáng tỏ về mặt khoa học của từng vấn đề tương ứng

Đó là phương pháp duy vật biện chứng, phương pháp duy vật lịch sử và các phương pháp: phương pháp so sánh, phương pháp phân tích, phương pháp tổng hợp, phương pháp thống kê, phương pháp logic…

5 Những đóng góp về mặt khoa học của luận văn

Luận văn là công trình nghiên cứu khoa học về mặt lý luận và thực tiễn của biện pháp tư pháp áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội

Luận văn phân tích một cách cụ thể và toàn diện các quy định của pháp luật hình sự về biện pháp tư pháp áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội Phân tích, đánh giá chi tiết từng điều kiện, đặc điểm của từng biện pháp, đồng thời có sự so sánh, đối chiếu với pháp luật quốc tế Nghiên cứu, đưa ra các giải pháp kiến nghị việc hoàn thiện các quy định đối với việc xử lý người chưa thành niên phạm tội bằng biện pháp tư pháp, từ đó, tăng cường hiệu quả của công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm nói chung và tội phạm

ở lứa tuổi vị thành niên nói riêng

6 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Danh mục tài liệu tham khảo, nội

dung của luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận của việc áp dụng các biện pháp tư pháp đối

với người chưa thành niên phạm tội

Chương 2: Các quy định pháp luật về biện pháp tư pháp đối với người

chưa thành niên phạm tội

Chương 3: Thực tiễn áp dụng biện pháp tư pháp đối với người chưa

thành niên phạm tội và một số kiến nghị

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC ÁP DỤNG CÁC BIỆN PHÁP

TƯ PHÁP ĐỐI VỚI NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN PHẠM TỘI

Người chưa thành niên là những người còn non nớt về thể chất và tinh thần, trong khi đây là thế hệ chủ nhân tương lai của đất nước nên họ cần được quan tâm đặc biệt Trong lứa tuổi của mình, việc phạm sai lầm của người chưa thành niên là hoàn toàn dễ hiểu và có thể coi đây là một phần của quá trình phát triển của người chưa thành niên, do đó, việc đấu tranh phòng, chống tội phạm ở người chưa thành niên cũng cần căn cứ trên cơ sở đặc điểm tâm lý của người chưa thành niên Vì vậy, Bộ luật Hình sự năm 1999 đã dành hẳn một chương riêng quy định trách nhiệm hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội (Chương X), trong đó quy định nguyên tắc xử lý đối với người chưa thành niên, các biện pháp tư pháp và hình phạt áp dụng với người chưa thành niên phạm tội Tuy nhiên, những biện pháp tư pháp quy định tại Điều 70 chỉ là những biện pháp ưu tiên áp dụng Ngoài ra, việc xử lý người chưa thành niên còn có thể tuân theo các quy định chung về biện pháp tư pháp được quy định trong Bộ luật Hình sự

Để tìm hiểu được các quy định này của pháp luật, trước tiên cần có sự thống nhất về khái niệm người chưa thành niên phạm tội cũng như các đặc điểm chung nhất về tâm lý của người chưa thành niên nói chung và người chưa thành niên phạm tội nói riêng

1.1 Đặc điểm tâm lý của người chưa thành niên phạm tội và nguyên tắc xử lý người chưa thành niên phạm tội

Ở mỗi quốc gia khác nhau, độ tuổi để xác định người chưa thành niên lại khác nhau Tại Việt Nam, từ những năm 1950 đã quy định người chưa thành niên là người dưới 18 tuổi Trong luật hình sự, thì người chưa thành

niên phạm tội được hiểu là: "Người chưa thành niên phạm tội là người từ đủ

14 tuổi đến dưới 18 tuổi, có năng lực trách nhiệm hình sự chưa đầy đủ do sự hạn chế bởi các đặc điểm về tâm, sinh lý và đã có lỗi (cố ý hoặc vô ý) trong việc thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội bị luật hình sự cấm" [6]

Cùng với độ tuổi trên, thì người chưa thành niên có những đặc điểm tâm lý riêng, chính những đặc điểm tâm lý này đã cũng là một trong những nguyên nhân ảnh hưởng tới quá trình phạm tội của các em Đặc điểm tâm lý của người chưa thành niên thể hiện ở những điểm chính như sau:

Về trạng thái xúc cảm, người chưa thành niên đang trong quá trình phát triển cả về sinh lý lẫn tâm lý, ý thức Quá trình này diễn ra đã dẫn đến tình trạng mất cân bằng tạm thời trong cảm xúc của người chưa thành niên Trong giai đoạn này, người chưa thành niên có cảm giác mệt mỏi, chóng mặt, nhức đầu, sức làm việc suy giảm, dễ bị kích động, dễ nổi nóng… Đồng thời, cùng với sự thay đổi của tuyến nội tiết nên dẫn đến sự mất cân bằng trong hoạt động của hệ thần kinh trung ương, dễ đưa họ tới những cơn xúc động mạnh, những phản ứng nóng nảy vô cớ Do đó, nhiều trường hợp các em đã không làm chủ được bản thân, không kiềm chế được xúc động mạnh, dễ bị lôi kéo, kích động, dễ nổi nóng, gây gổ, đó cũng là nguyên nhân dẫn tới việc các

em có những hành vi lệch chuẩn Sự tồn tại của hành vi lệch chuẩn cũng chính là một trong những tồn tại tất yếu của các em trong quá trình hoàn thiện nhân cách và nhận thức Vì vậy, trong chính sách xử lý hình sự đối với các

em cần quan tâm tới đặc điểm này

Về nhu cầu độc lập, với những phát triển mạnh mẽ về thể chất và sự hoàn thiện cơ bản của các chức năng sinh lý khiến cho người chưa thành niên

có ấn tượng rằng mình đã trưởng thành Do đó, đặc điểm tâm lý nổi bật của giai đoạn này là sự biểu hiện nhu cầu độc lập Người chưa thành niên có mong muốn tự khẳng định mình, tự hành động, đưa ra quyết định Đây là sự phát triển tất yếu và rất cần thiết của các em ở lứa tuổi chưa thành niên Các

em có tâm lý khẳng định mình, tự hành động sẽ giúp các em sớm trưởng thành và có tính độc lập trong tương lại Tuy nhiên, nhu cầu độc lập cũng có mặt tiêu cực của nó Đó là việc các em biểu hiện ra ngoài dưới dạng các hành

vi ngang bướng, dễ tự ái, hành động bột phát, mang tính phiêu lưu, mạo hiểm, côn đồ

Về nhận thức pháp luật, giai đoạn này, người chưa thành niên có sự phát triển về nhận thức còn hạn chế, trong đó có nhận thức về pháp luật Người chưa thành niên chưa có kinh nghiệm sống cũng như ý thức pháp luật Việc các em không có ý thức pháp luật đúng đắn thì xu hướng dẫn tới các hành vi lệch chuẩn của các em rất lớn

Về nhu cầu khám phá cái mới là một trong những nhu cầu của người chưa thành niên phạm tội Các em muốn khám phá thế giới tự nhiên, khám phá cuộc sống xã hội xung quanh mình Tuy nhiên, cùng với việc học hỏi, khám phá những kiến thức, kinh nghiệm sống thì trong điều kiện hiện nay, khi phương tiện thông tin đại chúng đang phát triển mạnh mẽ thì các em cũng

dễ tiếp xúc các thói quen xấu, các văn hóa phẩm, các trò chơi thiếu lành mạnh Đây chính là một trong những nguyên nhân dẫn tới hành vi phạm tội của các em

Xuất phát từ những đặc điểm tâm lý trên nên việc xử lý người chưa thành niên phạm tội phải tuân theo những quy định riêng với nguyên tắc riêng

Các nguyên tắc này chính là cơ sở cho việc áp dụng các quy định của pháp luật hình sự liên quan đến người chưa thành niên phạm tội nói chung và việc áp dụng các biện pháp tư pháp đối với người chưa thành niên phạm tội nói riêng

Nguyên tắc xử lý về hình sự đối với người chưa thành niên

là tổng hợp các quy phạm của pháp luật hình sự thực định thể hiện tính nhân đạo của chính sách hình sự của Nhà nước để giải quyết

vấn đề trách nhiệm hình sự của người chưa thành niên phạm tội theo hướng giảm nhẹ hơn so với mức độ trách nhiệm hình sự của người chưa thành niên [6]

Việc xử lý người chưa thành niên phạm tội được tuân theo các nguyên tắc sau:

Nguyên tắc thứ nhất, việc xử lý người chưa thành niên phạm tội chủ

yếu nhằm giáo dục, giúp đỡ họ sửa chữa sai lầm, phát triển lành mạnh và trở thành công dân có ích cho xã hội

Đây là nguyên tắc bao trùm, mang tính chỉ đạo của Đảng và Nhà nước trong việc xử lý người chưa thành niên phạm tội Mục đích của việc xử lý là giúp cho họ sửa chữa sai lầm, phát triển lành mạnh và trở thành công dân có ích cho xã hội Đây cũng là quan điểm xử lý chung của Đảng và Nhà nước ta đối với mọi chủ thể tội phạm, tuy nhiên, đối với người chưa thành niên phạm tội thì quan điểm này càng được nhấn mạnh vì những đặc điểm đã phân tích ở trên của người chưa thành niên Nguyên tắc này đòi hỏi tất cả các cán bộ khi tham gia vào quá trình xử lý người chưa thành niên phạm tội cũng phải đứng trên quan điểm vì lợi ích tốt nhất đối với người chưa thành niên, vì sự phát triển lành mạnh của các em Nguyên tắc này hoàn toàn phù hợp với các quy định của Liên hợp quốc về Quyền trẻ em, Quy tắc tiêu chuẩn tối thiểu về tư pháp người chưa thành niên

Nguyên tắc thứ hai, người chưa thành niên có thể được miễn trách

nhiệm hình sự, nếu người đó phạm tội ít nghiêm trọng hoặc tội nghiêm trọng, gây hại không lớn, có nhiều tình tiết giảm nhẹ và được gia đình hoặc cơ quan,

tổ chức nhận giám sát, giáo dục

Nguyên tắc này cũng thể hiện quan điểm nhân đạo của Đảng và Nhà nước ta Với người chưa thành niên do chưa phát triển đầy đủ về thể chất và tinh thần nên ngoài những điều kiện chung để có thể xem xét, miễn trách

nhiệm hình sự, trong trường hợp phạm tội ít nghiêm trọng hoặc nghiêm trọng nhưng gây hại không lớn, có nhiều tình tiết giảm nhẹ (tức là có hai tình tiết giảm nhẹ trở lên) và được gia đình hoặc cơ quan, tổ chức nhận giám sát, giáo dục thì có thể được miễn trách nhiệm hình sự Quy định này đã mở rộng điều kiện để người phạm tội có cơ hội sửa chữa những lỗi lầm của mình ngay trong cộng đồng mà không cần cách ly họ Điều này có ý nghĩa hết sức quan trọng trong việc giáo dục người chưa thành niên phạm tội Đồng thời, việc quy định nguyên tắc cũng xuất phát từ chính lợi ích tốt nhất của người chưa thành niên Nguyên tắc này được áp dụng trong thực tiễn sẽ hạn chế việc cách

ly người chưa thành niên khỏi cộng đồng, gia đình Điều này sẽ mang lại tính phục hồi cao, giúp người chưa thành phạm tội tránh được những mặc cảm tâm

lý, có cơ hội sửa chữa trong chính cộng đồng và sớm hòa nhập xã hội

Nguyên tắc thứ ba, việc truy cứu trách nhiệm hình sự người chưa

thành niên phạm tội và áp dụng hình phạt đối với họ được thực hiện chỉ trong trường hợp cần thiết và phải căn cứ vào tính chất của hành vi phạm tội, vào những đặc điểm về nhân thân và yêu cầu của việc phòng ngừa tội phạm

Việc xử lý người chưa thành niên xuất phát từ tinh thần lấy giáo dục, phòng ngừa là chính nên việc truy cứu trách nhiệm hình sự và áp dụng hình phạt đối với người chưa thành niên chỉ thực hiện trong trường hợp thật cần thiết và phải căn cứ vào tính chất của hành vi phạm tội, căn cứ mức độ nghiêm trọng của hành vi phạm tội, nhân thân của người chưa thành niên (người chưa thành niên có nhân thân tốt hay đã từng có tiền án, tiền sự) và yêu cầu của việc phòng ngừa tội phạm (việc xử lý người chưa thành niên có ý nghĩa như thế nào trong việc phòng ngừa chung, trong việc ngăn ngừa người chưa thành niên tiếp tục việc phạm tội) Việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội dựa trên những yếu tố này có một ý nghĩa quan trọng, giúp cho việc xử lý tội phạm được đúng đắn và đảm bảo mục đích phòng ngừa, giáo dục của việc áp dụng các chế tài hình sự Đồng thời cũng

thể hiện tinh thần của pháp luật quốc tế trong việc hạn chế áp dụng hình phạt đối với người chưa thành niên phạm tội

Nguyên tắc thứ tư, ưu tiên áp dụng biện pháp tư pháp giáo dục tại xã,

phường, thị trấn hoặc đưa vào trường giáo dưỡng thay thế cho hình phạt trong trường hợp không cần thiết

Nguyên tắc này giữ vị trí chủ đạo trong việc lựa chọn biện pháp áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội, hình phạt phải được coi là biện pháp cần thiết cuối cùng trong việc lựa chọn chế tài xử lý Hay nói một cách khác, nếu phải đưa ra xét xử thì Tòa án cần cân nhắc khả năng áp dụng các biện pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn hoặc đưa vào trường giáo dưỡng trước khi quyết định áp dụng hình phạt đối với họ Nguyên tắc này chính là sự

cụ thể hóa nguyên tắc bảo đảm lợi ích tốt nhất của người chưa thành niên và

bổ sung, hoàn thiện cho nguyên tắc trước, đó là ưu tiên áp dụng biện pháp tư pháp thay thế cho hình phạt trong trường hợp không cần thiết và trường hợp cuối cùng mới áp dụng hình phạt

Nguyên tắc thứ năm là không xử phạt tù chung thân hoặc tử hình đối

với người chưa thành niên, hạn chế áp dụng hình phạt tù Khi xử phạt tù có thời hạn, Tòa án cho người chưa thành niên phạm tội được hưởng mức án nhẹ hơn mức án áp dụng đối với người đã thành niên phạm tội tương ứng Không

áp dụng hình phạt tiền đối với người chưa thành niên phạm tội ở độ tuổi từ đủ

14 tuổi đến dưới 16 tuổi

Nguyên tắc này thống nhất với các nguyên tắc trên, hình phạt tù chung thân, tử hình là những hình phạt nghiêm khắc nhất trong hệ thống hình phạt của luật hình sự, do đó không thể áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội, họ là những người còn non nớt và hạn chế về thể chất và nhận thức Việc xử lý người chưa thành niên phạm tội chỉ nhằm mục đích giáo dục và cải tạo họ Đồng thời, quy định không áp dụng hình phạt tiền đối với độ tuổi từ

đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi là phù hợp vì độ tuổi này chưa tham gia các quan

hệ lao động, các em không có thu nhập hoặc tài sản riêng

Nguyên tắc cuối cùng, án đã tuyên đối với người chưa thành niên khi

chưa đủ 16 tuổi, thì không để xác định tái phạm hoặc tái phạm nguy hiểm

Quy định này có ý nghĩa trong việc tạo cơ hội để người chưa thành niên phạm tội có điều kiện phấn đấu, sửa chữa sai lầm của họ Việc không ghi nhận án tích đối với hành vi phạm tội trước 16 tuổi của người chưa thành niên không tạo ra tâm lý nặng nề, mặc cảm về tội lỗi, tạo điều kiện để người chưa thành niên phấn đấu, tu dưỡng, trở thành công dân có ích cho xã hội

1.2 Khái niệm và các đặc điểm của biện pháp tư pháp đối với người chưa thành niên phạm tội

1.2.1 Khái niệm biện pháp tư pháp đối với người chưa thành niên phạm tội

Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật Hình sự, do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện một cách cố

ý hoặc vô ý xâm phạm tới các quan hệ xã hội do luật hình sự bảo vệ Do vậy, chủ thể thực hiện tội phạm sẽ phải gánh chịu những hậu quả pháp lý bất lợi do hành vi phạm tội của mình gây ra, đó chính là việc phải chịu trách nhiệm hình

sự theo quy định của Bộ luật Hình sự Hay nói một cách đơn giản là người phạm tội sẽ phải chịu án phạt, điều này có nghĩa là người phạm tội sẽ phải chịu một trong các hình phạt hoặc biện pháp tư pháp theo quy định của luật hình sự, nếu hành vi của họ đã cấu thành tội phạm

Hình phạt được coi là chế tài nghiêm khắc nhất của nhà nước dành cho người phạm tội nhằm tước bỏ hoặc hạn chế quyền, lợi ích của người phạm tội Hình phạt được Nhà nước sử dụng như là một công cụ hữu hiệu trong cuộc đấu tranh phòng, chống tội phạm để bảo vệ lợi ích của Nhà nước, của xã hội và các lợi ích hợp pháp của công dân Nhưng với quan điểm của

Nhà nước ta trong việc xử lý tội phạm không chỉ nhằm mục đích trừng trị mà còn giáo dục người phạm tội nhận thức được sai lầm của bản thân, trở thành người có ích cho xã hội, có ý thức tuân theo pháp luật và các quy tắc của cuộc sống xã hội chủ nghĩa, ngăn ngừa họ phạm tội mới Đồng thời, xuất phát từ chính sách nhân đạo trong pháp luật của nước ta nói chung, pháp luật hình sự nói riêng, xuất phát từ tình hình, hoàn cảnh phạm tội, tính chất của tội phạm nên bên cạnh hệ thống hình phạt, còn có các biện pháp tư pháp được quy định trong Bộ luật Hình sự

Các biện pháp tư pháp được quy định thành một chương riêng trong

Bộ luật Hình sự với các biện pháp: Tịch thu vật, tiền trực tiếp liên quan đến tội phạm; Trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại; Buộc công khai xin lỗi và Bắt buộc chữa bệnh Ngoài ra, có một điều quy định hai biện pháp

tư pháp áp dụng riêng đối với người chưa thành niên phạm tội

Việc nghiên cứu các biện pháp tư pháp có một vai trò quan trọng trong khoa học pháp lý, đặc biệt việc nghiên cứu biện pháp tư pháp áp dụng đối với người chưa thành niên có một ý nghĩa quan trọng góp phần hoàn thiện

hệ thống tư pháp áp dụng đối với người chưa thành niên

Tuy nhiên, hiện nay chưa có một khái niệm chính thức nào định nghĩa

về biện pháp tư pháp nhưng các nhà luật học đều thống nhất rằng biện pháp tư pháp thể hiện chính sách hình sự của Nhà nước và mang tính hỗ trợ cho hình phạt khi được áp dụng để tăng cường hiệu quả xử lý tội phạm, mang lại an toàn, trật tự và công bằng cho xã hội Đồng thời, trong một số trường hợp thì việc áp dụng biện pháp tư pháp lại có ý nghĩa thay thế hình phạt

Theo Giáo trình Luật hình sự Việt Nam của trường Đại học Luật Hà

Nội, biện pháp tư pháp được hiểu là "các biện pháp hình sự được Bộ luật

Hình sự quy định, do các cơ quan tư pháp áp dụng đối với người có hành vi nguy hiểm cho xã hội, có tác dụng hỗ trợ hoặc thay thế hình phạt" [42]

Với cách hiểu này, biện pháp tư pháp chỉ có một dấu hiệu để phân biệt với hình phạt, thể hiện ở mối liên hệ của nó với hình phạt, nó có thể thay thế hình phạt hoặc áp dụng cùng với hình phạt mang tính hỗ trợ Tuy nhiên, cách hiểu này chưa rõ ràng và chưa thể hiện được vị trí, tính chất của biện pháp tư pháp trong hệ thống các chế tài của pháp luật hình sự

Ngoài ra, còn một khái niệm khoa học khác về biện pháp tư pháp trong khoa học luật hình sự Theo tác giả khái niệm này tương đối hoàn chỉnh, thể hiện được tính chất, vị trí, vai trò của biện pháp tư pháp trong hệ thống chế tài hình sự

Theo TSKH GS Lê Cảm, biện pháp tư pháp được hiểu đầy đủ hơn, đó là:

Biện pháp cưỡng chế về hình sự của Nhà nước ít nghiêm khắc hơn hình phạt do pháp luật hình sự quy định và được cơ quan tư pháp hình sự có thẩm quyền căn cứ vào giai đoạn tố tụng hình sự tương ứng cụ thể áp dụng đối với người phạm tội nhằm hạn chế quyền, tự

do của người đó hoặc hỗ trợ hay thay thế cho hình phạt [5]

Như vậy, qua khái niệm trên có thể hiểu một cách tương đối cụ thể về biện pháp tư pháp với những dấu hiệu sau:

1 Trước hết, biện pháp tư pháp là biện pháp thể hiện trách nhiệm hình

sự của một cá nhân khi người đó có hành vi phạm tội

2 Biện pháp tư pháp là một chế tài ít nghiêm khắc hơn so với hình phạt, do pháp luật hình sự quy định; là kết quả của sự phân hóa trách nhiệm hình sự nhìn từ góc độ hình phạt Dấu hiệu này thể hiện vị trí pháp lý và khả năng áp dụng của biện pháp tư pháp

Biện pháp tư pháp là chế tài của pháp luật hình sự do vậy nó phải được quy định trong Bộ luật Hình sự (cụ thể đã được quy định tại các điều 41,

42, 43 và Điều 70 của Bộ luật Hình sự) Đồng thời, việc áp dụng biện pháp tư pháp trên thực tế chính là kết quả của quá trình cân nhắc, xem xét mức độ

nguy hiểm của hành vi cũng như các dấu hiệu khác như nhân thân của người phạm tội để quyết định xem áp dụng hình phạt hay biện pháp tư pháp

3 Biện pháp tư pháp có thể được áp dụng trong những giai đoạn tố tụng hình sự khác nhau Khác với hình phạt chỉ được áp dụng thông qua bản

án của Tòa án, biện pháp tư pháp có thể được áp dụng ở những giai đoạn tố tụng khác

4 Biện pháp tư pháp là biện pháp mang tính thay thế hoặc hỗ trợ cho hình phạt

Khái niệm khoa học này có một ý nghĩa quan trọng, là cơ sở lý luận của việc nghiên cứu chuyên sâu về biện pháp tư pháp nói chung và biện pháp

tư pháp áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội

Từ khái niệm khoa học trên về biện pháp tư pháp, ta có thể hiểu một cách đơn giản biện pháp tư pháp đối với người chưa thành niên phạm tội như

sau: Biện pháp tư pháp áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội là

biện pháp cưỡng chế về hình sự của Nhà nước áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội, ít nghiêm khắc hơn hình phạt, được cơ quan tư pháp hình sự có thẩm quyền áp dụng nhằm hỗ trợ hay thay thế cho hình phạt

Như vậy, biện pháp tư pháp áp dụng đối với người chưa thành niên có những đặc trưng riêng

Biện pháp tư pháp áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội được quy định tại Điều 70 của Bộ luật Hình sự:

1 Đối với người chưa thành niên phạm tội, Tòa án có thể quyết định áp dụng một trong các biện pháp tư pháp có tính giáo dục, phòng ngừa sau đây:

a) Giáo dục tại xã, phường, thị trấn;

b) Đưa vào trường giáo dưỡng

2 Tòa án có thể áp dụng biện pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn từ một năm đến hai năm đối với người chưa thành niên phạm tội ít nghiêm trọng hoặc tội nghiêm trọng

Người được giáo dục tại xã, phường, thị trấn phải chấp hành đầy đủ những nghĩa vụ về học tập, lao động, tuân theo pháp luật dưới sự giám sát, giáo dục của chính quyền xã, phường, thị trấn và tổ chức xã hội được Tòa án giao trách nhiệm

3 Tòa án có thể áp dụng biện pháp đưa vào trường giáo dưỡng từ một năm đến hai năm đối với người chưa thành niên phạm tội, nếu thấy do tính chất nghiêm trọng của hành vi phạm tội,

do nhân thân và môi trường sống của người đó mà cần đưa người

đó vào một tổ chức giáo dục có kỷ luật chặt chẽ

4 Nếu người được giáo dục tại xã, phường, thị trấn hoặc người được đưa vào trường giáo dưỡng đã chấp hành một phần hai thời hạn do Tòa án quyết định và có nhiều tiến bộ, thì theo đề nghị của tổ chức, cơ quan, nhà trường được giao trách nhiệm giám sát, giáo dục, Tòa án có thể quyết định chấm dứt thời hạn giáo dục tại

xã, phường, thị trấn hoặc thời hạn ở trường giáo dưỡng [28]

Bên cạnh đó, người chưa thành niên phạm tội còn có thể bị áp dụng các biện pháp khác như: tịch thu vật, tiền trực tiếp liên quan đến tội phạm; trả lại tài sản,

sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại; buộc công khai xin lỗi; bắt buộc chữa bệnh

1.2.2 Các đặc điểm của biện pháp tư pháp

* Đặc điểm thứ nhất, biện pháp tư pháp áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội trước hết là một biện pháp của pháp luật hình sự và chỉ có thể được áp dụng khi có hành vi phạm tội do người chưa thành niên thực hiện

Một trong những nguyên tắc cơ bản của luật hình sự Việt Nam là trách nhiệm hình sự chỉ đặt ra đối với cá nhân người phạm tội, do đó, với tư cách là

một biện pháp cưỡng chế về hình sự của Nhà nước nên biện pháp tư pháp chỉ

có thể được áp dụng khi có sự việc phạm tội xảy ra Nếu sự việc phạm tội do người chưa thành niên phạm tội thực hiện thì trong trường hợp nếu thấy không cần thiết phải áp dụng hình phạt thì Tòa án có thể áp dụng biện pháp tư pháp Như vậy biện pháp tư pháp áp dụng đối với người chưa thành niên theo quy định của pháp luật hình sự chỉ có thể được áp dụng khi có hành vi phạm

tội và chủ thể của hành vi này là người chưa thành niên

* Đặc điểm thứ hai, biện pháp tư pháp áp dụng đối với người chưa thành niên là biện pháp cưỡng chế về hình sự ít nghiêm khắc hơn so với hình phạt

và việc áp dụng biện pháp tư pháp thay thế hình phạt không để lại án tích

Hình phạt và biện pháp tư pháp là những biện pháp cưỡng chế của nhà nước áp dụng đối với người phạm tội, tuy nhiên hình phạt được coi là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất trong hệ thống các biện pháp cưỡng chế của Nhà nước Do đó, so với hình phạt thì biện pháp tư pháp áp dụng đối với người chưa thành niên là biện pháp cưỡng chế về hình sự ít nghiêm khắc hơn

Mặc dù mục đích của việc áp dụng biện pháp tư pháp giống với mục đích áp dụng các hình phạt là đều nhằm mục đích giáo dục và tạo điều kiện tốt nhất để người chưa thành niên nhận thức được hành vi trái pháp luật của mình để sửa chữa, nhưng việc áp dụng các biện pháp tư pháp lại không để lại

án tích đối với người chưa thành niên phạm tội Do đó, tính nghiêm khắc của biện pháp tư pháp ít hơn so với hình phạt Bên cạnh đó, đặc điểm này còn được thể hiện trong chính nội hàm của hai biện pháp tư pháp dành riêng cho người chưa thành niên phạm tội, đó là biện pháp giáo dục tại xã, phường thị trấn và biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng Việc áp dụng biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng mặc dù là biện pháp cách ly người chưa thành niên phạm tội khỏi cộng đồng nhưng cũng chỉ trong trường hợp do nhân thân, môi trường sống của người chưa thành niên mà cần thiết phải cách ly các em

để tạo môi trường thuận lợi cho sự phát triển của các em Và mục đích của

biện pháp này thể hiện ở chính tên gọi của nó, đó chính là trường học là chính Ngoài ra, những biện pháp tư pháp mang tính hỗ trợ hình phạt cũng chỉ nhằm loại trừ hoặc hạn chế khả năng người đó tiếp tục phạm tội, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người bị hại cũng như để điều trị cho bị can, bị cáo bị mắc bệnh tâm thần hoặc một bệnh khác làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi của người phạm tội Biện pháp này không như hình phạt, người bị kết án có thể bị tước bỏ hoặc hạn chế các quyền tự do, quyền

về tài sản, thậm chí là cả quyền sống

Việc áp dụng biện pháp tư pháp đối với người chưa thành niên không

để lại án tích đối với người chưa thành niên phạm tội chính là quy định tạo điều kiện cho người chưa thành niên có cơ hội làm lại, trở thành công dân có tích cho xã hội

* Đặc điểm thứ ba, biện pháp tư pháp áp dụng đối với người chưa thành niên là biện pháp tư pháp nhằm thay thế hoặc hỗ trợ hình phạt do cơ quan có thẩm quyền áp dụng

Các biện pháp tư pháp áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội được chia làm 02 loại: Loại thứ nhất là các biện pháp hỗ trợ cho hình phạt

và loại thứ hai là các biện pháp thay thế cho hình phạt Những biện pháp tư pháp hỗ trợ cho hình phạt có thể do cơ quan tư pháp hình sự có thẩm quyền

áp dụng, nghĩa là ngoài Tòa án thì tùy theo giai đoạn tố tụng các cơ quan tố tụng khác như Viện kiểm sát có thể ra quyết định áp dụng biện pháp tư pháp Trong khi đó, biện pháp tư pháp thay thế hình phạt chỉ được áp dụng theo quyết định của Tòa án

Trên đây là những đặc điểm nổi bật của biện pháp tư pháp áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội, ngoài ra các biện pháp còn có những đặc điểm khác như việc áp dụng các biện pháp này theo một trình tự do luật tố tụng hình sự quy định, các biện pháp tư pháp đối với người chưa thành niên

phạm tội chỉ được áp dụng riêng đối với bản thân người chưa thành niên, đây

là đặc điểm về chủ thể đặc biệt chấp hành

Tuy nhiên, để phân tích sâu hơn những đặc điểm của biện pháp tư pháp áp dụng với người chưa thành niên phạm tội thì cần có sự so sánh, đối chiếu với hình phạt

Những điểm tương đồng giữa biện pháp tư pháp và hình phạt:

Biện pháp tư pháp và hình phạt áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội là những biện pháp cưỡng chế hình sự dành cho người chưa thành niên phạm tội nên về cơ bản hai loại chế tài này có những điểm giống nhau như đều là chế định quan trọng về trách nhiệm hình sự của Nhà nước, chỉ được áp dụng khi có sự việc phạm tội và chủ thể phải chấp hành là người chưa thành niên phạm tội Nếu chủ thể thực hiện tội phạm trong độ tuổi từ đủ

14 tuổi đến 16 tuổi thì việc áp dụng biện pháp tư pháp hay hình phạt đều không để lại án tích đối với họ

Ngoài ra, hình phạt và các biện pháp tư pháp đều là các dạng của trách nhiệm hình sự nên việc quyết định áp dụng các chế tài này phải được thực hiện bởi cơ quan tiến hành tố tụng có thẩm quyền theo một trình tự đặc biệt được quy định trong pháp luật tố tụng hình sự

Giữa biện pháp tư pháp áp dụng đối với người chưa thành niên và hình phạt có điểm khác nhau như sau:

Về mức độ nghiêm khắc trong hệ thống các biện pháp cưỡng chế về hình sự: Hình phạt được coi là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất của

Nhà nước trong luật hình sự vì mức trừng trị cao nhất của hình phạt nói chung

có thể là tước quyền sống của người phạm tội hoặc đối với người chưa thành niên phạm tội thì mức hình phạt cao nhất cũng là tước quyền tự do trong một thời gian nhất định (tù có thời hạn) Ngược lại, ngay khi biện pháp tư pháp áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội có tính chất thay thế hình phạt

thì những biện pháp này cũng chỉ mang nặng tính răn đe, giáo dục các em, tạo điều kiện để các em sửa chữa sai lầm Đối với các biện pháp tư pháp áp dụng mang tính hỗ trợ hình phạt thì nhằm mục đích ngăn ngừa việc phạm tội tiếp của người chưa thành niên Do đó, về mức độ nghiêm khắc trong hệ thống các biện pháp cưỡng chế về hình sự thì biện pháp tư pháp ít nghiêm khắc hơn so với hình phạt

Về chủ thể có thẩm quyền áp dụng và đối tượng bị áp dụng: Một hình

phạt chỉ được áp dụng theo kết quả của một bản án đã có hiệu lực pháp luật

Tại Điều 127 Hiến pháp năm 1992 quy định: "Tòa án nhân dân tối cao, các tòa

án nhân dân địa phương, các tòa án quân sự và các Tòa án khác do luật định

là những cơ quan xét xử của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam" [27]

Như vậy chỉ có tòa án có quyền nhân danh Nhà nước tuyên một người là có tội và áp dụng hình phạt, ngoài ra không còn có cơ quan nào khác có quyền quyết định hình phạt Đồng thời, hình phạt cũng chỉ áp dụng đối với người bị kết án nói riêng Trong khi đó, tại biện pháp tư pháp áp dụng đối với người chưa thành niên mang tính hỗ trợ đối với hình phạt thì ngoài Tòa án có thẩm quyền áp dụng đối với người bị kết án thì các cơ quan tư pháp hình sự khác cũng có thẩm quyền áp dụng biện pháp này căn cứ vào giai đoạn tố tụng cụ thể tương ứng Bên cạnh đó, khác với đối tượng bị áp dụng của hình phạt, khi biện pháp tư pháp được áp dụng có các chủ thể khác cùng tham gia thực hiện

Về điều kiện áp dụng (ranh giới giữa áp dụng hình phạt và áp dụng biện pháp tư pháp): Giữa hình phạt và biện pháp tư pháp mang tính hỗ trợ cho

hình phạt có sự rõ ràng trong điều kiện áp dụng, thể hiện ở chính bản chất vốn

có của nó, vấn đề chỉ đặt ra đối với sự phân biệt trong điều kiện áp dụng hình phạt và điều kiện áp dụng biện pháp tư pháp mang tính thay thế hình phạt Như đã phân tích ở phần nguyên tắc xử lý người chưa thành niên, với mục đích tăng cường áp dụng các biện pháp khác thay thế hình phạt, thì biện pháp

tư pháp được ưu tiên áp dụng Khi xét thấy trong trường hợp không cần thiết

phải áp dụng hình phạt thì Tòa quyết định áp dụng các biện pháp tư pháp thay thế, đó có thể trong trường hợp người phạm tội phạm các tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng, có tình tiết giảm nhẹ cùng các điều kiện khác Tuy nhiên, ranh giới áp dụng này rất mờ nhạt, phụ thuộc nhiều vào sự đánh giá của Tòa án

Về hậu quả pháp lý của việc áp dụng: Người phạm tội khi bị áp dụng

hình phạt thì chắc chắn sẽ chịu hậu quả pháp lý dành cho họ, đó là án tích Án tích chính là hậu quả pháp lý của việc người bị kết án bị áp dụng hình phạt, nói cách khác đó chính là việc ghi nhận sự việc một người đã thực hiện hành

vi phạm tội trong một thời gian nhất định Khi án tích được xóa bỏ thì người

đó coi như chưa bị kết án Tuy nhiên, trong thời gian án tích chưa được xóa

bỏ mà người phạm tội lại phạm một tội mới thì án tích lại có ý nghĩa trong việc xác định tính chất nguy hiểm của tội phạm, mang tính tái phạm hay tái phạm nguy hiểm Trong khi đó, nếu biện pháp tư pháp áp dụng đối với người chưa thành niên là biện pháp thay thế hình phạt thì không để lại hậu quả pháp

lý về án tích đối với người phạm tội

Trên đây là những đặc điểm cơ bản để phân biệt giữa biện pháp tư pháp áp dụng đối với người chưa thành niên và hình phạt Việc phân tích sự khác biệt giữa hai dạng trách nhiệm hình sự này có ý nghĩa trong việc tìm hiểu, phân tích cụ thể từng biện pháp tư pháp áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội ở phần sau, đồng thời, có cách hiểu cụ thể, rõ ràng hơn về biện pháp tư pháp, bởi việc tìm hiểu về biện pháp tư pháp áp dụng đối với người chưa thành niên cần được đặt trong mối quan hệ với các chế tài hình sự khác của trách nhiệm hình sự

1.3 Chuẩn mực quốc tế về tư pháp người chưa thành niên và quy định của một số nước về biện pháp không tước tự do đối với người chưa thành niên phạm tội; bài học kinh nghiệm đối với Việt Nam

Tư pháp người chưa thành niên là một chủ đề được đề cập tới trong nhiều văn bản pháp lý quốc tế Việc tìm hiểu các quy định mang tính chuẩn

mực của quốc tế về tư pháp người chưa thành niên cũng như các quy định về

áp dụng các biện pháp không tước tự do đối với người chưa thành niên phạm tội của một số nước có ý nghĩa quan trọng trong việc nghiên cứu về biện pháp

tư pháp áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội theo pháp luật Việt Nam Trên cơ sở nghiên cứu, phân tích các biện pháp tư pháp áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội quy định tại luật hình sự Việt Nam ta có sự đánh giá, đối chiếu, phân tích để nghiên cứu tiếp tục hoàn thiện các quy định

về tư pháp người chưa thành niên trong pháp luật Việt Nam

Chuẩn mực quốc tế về tư pháp người chưa thành niên được quy định tại một số văn kiện quốc tế như Quy tắc tiêu chuẩn tối thiểu của Liên hợp quốc về tư pháp người chưa thành niên, Hướng dẫn của Liên hợp quốc về phòng ngừa phạm pháp ở người chưa thành niên, Quy tắc của Liên hợp quốc

về việc bảo vệ người chưa thành niên bị tước quyền tự do 1991, ngoài ra còn được quy định rải rác trong các văn bản về quyền trẻ em như Công ước của Liên hợp quốc về quyền trẻ em

Về nguyên tắc xử lý đối với người chưa thành niên phạm tội, Điều 37

của Công ước của Liên hợp quốc về quyền trẻ em đã quy định cụ thể "người

chưa thành niên chỉ bị bắt, giam giữ và phạt tù khi đó là giải pháp cuối cùng" Đây là một nguyên tắc chủ đạo trong việc xử lý người chưa thành niên

phạm tội, phạt tù chỉ là biện pháp cuối cùng, điều đó có nghĩa là khuyến khích

áp dụng các biện pháp không tước tự do

Và việc giải quyết vụ án liên quan đến người chưa thành niên phải đảm bảo nguyên tắc tối thiểu quy định trong Quy tắc tiêu chuẩn tối thiểu của Liên hợp quốc về tư pháp người chưa thành niên như sau: "Việc giải quyết các vụ án người chưa thành niên phạm tội không chỉ phù hợp với hoàn cảnh, mức độ phạm tội mà còn phải phù hợp với hoàn cảnh, nhu cầu của người chưa thành niên cũng như nhu cầu của xã hội" và "chỉ được đưa ra những biện

pháp hạn chế tự do cá nhân đối với người chưa thành niên sau khi đã cân nhắc

kỹ lưỡng và phải giới hạn ở mức độ tối thiểu có thể được;

Hạnh phúc của người chưa thành niên phải là yếu tố hàng đầu trong việc xem xét vụ việc của các em;

Không một người chưa thành niên nào bị tách khỏi sự giám sát của bố

mẹ, cho dù toàn bộ hay không toàn bộ, trừ khi điều đó cần thiết đối với hoàn cảnh của các em."

Điều 19 của Quy tắc cũng quy định việc đưa trẻ em vào một trại giam phải luôn là phương pháp giải quyết cuối cùng và trong một thời gian tối thiểu cần thiết

Đồng thời, xuất phát từ nguyên tắc vì lợi ích tốt nhất của trẻ em phải

là mối quan tâm hàng đầu, trong các văn kiện quốc tế đã đưa ra những khuyến nghị tăng cường việc áp dụng các biện pháp khác ngoài việc giam giữ đối với người chưa thành niên phạm tội Tại Công ước của Liên hợp quốc về quyền trẻ em có đưa ra quy định đối với các quốc gia thành viên phải tìm cách thúc đẩy việc hình thành những đạo luật, thủ tục, các cơ quan và tổ chức riêng cho các trẻ em bị coi là, bị tố cáo hay bị thừa nhận là đã vi phạm pháp luật hình sự, trong đó đặc biệt phải: "có sẵn nhiều biện pháp khác nhau như chăm sóc, hướng dẫn và lệnh giám sát, tham vấn, tạm tha, bảo trợ, các chương trình giáo dục, dạy nghề và những biện pháp thay thế khác ngoài việc chăm sóc tập trung, nhằm đảm bảo cho trẻ em được đối xử một cách phù hợp với phúc lợi của các em và tương xứng cả với hoàn cảnh và tội phạm của các em" (khoản 4 Điều 40)

Như vậy, theo quy định của Công ước thì việc quy định nhiều biện pháp thay thế biện pháp giam giữ là trách nhiệm cần thiết của các quốc gia thành viên

Vấn đề này được quy định rõ nhất tại Quy tắc tiêu chuẩn tối thiểu của Liên hợp quốc về tư pháp người chưa thành niên Tại Quy tắc 17.1 đưa ra

những nguyên tắc hướng dẫn trong việc xét xử và quyết định đối với người chưa thành niên phạm tội quy định:

(b) Chỉ được đưa ra những hạn chế tự do cá nhân đối với người chưa thành niên sau khi đã cân nhắc kỹ lưỡng và phải giới hạn ở mức độ tối thiểu có thể được

(c) Không được tước bỏ tự do cá nhân trừ khi người chưa thành niên bị xét xử vì một hành vi nghiêm trọng có dùng bạo lực chống lại người khác hay ngoan cố gây ra những tội nghiêm trọng khác và trừ khi không có cách giải quyết thích hợp nào khác [18]

Theo Nghị quyết 8 của Hội nghị lần thứ 6 của Liên hợp quốc, Quy tắc 17.1 (b) nhằm khuyến khích sử dụng những biện pháp xử lý thay thế cho việc giam giữ đến mức tối đa có thể được, tuy nhiên cũng cần lưu ý tới nhu cầu đáp ứng các đòi hỏi đặc thù của giới trẻ Do đó, cần đưa ra những biện pháp chịu thử thách có theo dõi ở mức độ lớn nhất có thể thông qua các bản án treo, các bản án có điều kiện, tuân theo những quy định bắt buộc của hội đồng và các cách xử lý khác Đồng thời, tại Quy tắc 17.1 (c) cũng đưa ra nguyên tắc tránh áp dụng hình phạt tù trừ khi đối với người chưa thành niên phạm tội này không có cách giải quyết nào khác

Nguyên tắc khuyến khích việc áp dụng các biện pháp xử lý thay thế cho việc giam giữ tiếp tục được cụ thể hóa tại Quy tắc 18.1 Quy tắc 18.1 đã đưa ra khuyến nghị đối với các thành viên cần có nhiều biện pháp xử lý khác nhau cho phép cơ quan có thẩm quyền phát huy tính linh hoạt để tránh hình phạt giam giữ ở mức độ lớn nhất có thể xảy ra Nguyên tắc cũng gợi ý một số biện pháp:

a) Những yêu cầu chăm sóc hướng dẫn và giám sát

b) Hình thức tạm tha có theo dõi

c) Yêu cầu sự giúp đỡ xã hội

d) Những hình phạt về tài chính, bồi thường và hoàn trả

đ) Yêu cầu xử lý qua trung gian hay những cách xử lý khác

e) Những yêu cầu được tham gia vào nhóm luật sự bào chữa hay những hoạt động tương tự

g) Những yêu cầu có liên quan đến chăm sóc bảo trợ, các cộng đồng đang sinh sống hay những hoàn cảnh giáo dục khác

Theo quy định của Liên bang Nga thì người chưa thành niên phạm tội

là người lúc thực hiện tội phạm đã đủ 14 tuổi nhưng chưa đủ 18 tuổi và việc

áp dụng trách nhiệm hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội có thể quyết định hình phạt và áp dụng biện pháp giáo dục bắt buộc Các biện pháp giáo dục bắt buộc quy định trong luật hình sự Liên bang Nga cụ thể là cảnh cáo; giao cho cha mẹ hoặc người thay cha mẹ hoặc cơ quan nhà nước có thẩm quyền giám sát giáo dục; buộc bồi thường thiệt hại gây ra; hạn chế sự nhàn rỗi

và đặt ra những đòi hỏi riêng đối với xử sự của người chưa thành niên Người chưa thành niên có thể bị áp dụng cùng một lúc nhiều biện pháp giáo dục bắt

buộc Trong trường hợp người chưa thành niên nhiều lần cố tình không chấp hành biện pháp giáo dục thì theo đề nghị của cơ quan nhà nước có thẩm quyền, biện pháp giáo dục bắt buộc bị hủy bỏ và hồ sơ vụ án được chuyển đến

cơ quan có thẩm quyền để truy cứu trách nhiệm hình sự

Biện pháp cảnh cáo là việc giảng giải cho người chưa thành niên về tác hại do hành vi của mình gây ra và hậu quả của việc tái phạm hành vi đó theo quy định của Bộ luật Hình sự

Giao cho giám sát là đặt nghĩa vụ cho các cá nhân hoặc cơ quan có thẩm quyền giáo dục và kiểm tra tư cách của người chưa thành niên

Nghĩa vụ bồi thường thiệt hại đối với người chưa thành niên được đặt

ra có xem xét tình hình tài sản của người chưa thành niên và người này có nghề nghiệp hay không

Biện pháp hạn chế sự nhàn rỗi và đặt ra những đòi hỏi riêng đối với

xử sự của người chưa thành niên có thể quy định cấm lui tới những địa điểm nhất định, cấm sử dụng những hình thức vui chơi nhất định đặc biệt là hình thức có liên quan đến việc điều khiển phương tiện giao thông cơ giới, hạn chế

ra khỏi nhà sau một thời gian nhất định, hạn chế đi đến địa phương khác mà không được phép của cơ quan có thẩm quyền Người chưa thành niên có thể

bị yêu cầu trở lại trường học hoặc đi làm với sự giúp đỡ của cơ quan nhà nước

có thẩm quyền Ngoài ra, người chưa thành niên còn có thể bị những hạn chế khác nữa

Nhìn chung các biện pháp giáo dục bắt buộc áp dụng đối người chưa thành niên phạm tội quy định trong luật hình sự của Liên bang Nga mang tính giáo dục là chính, các biện pháp giáo dục bắt buộc nhằm tạo điều kiện cách ly người chưa thành niên khỏi nguyên nhân, nguy cơ phạm tội và tạo cơ hội để người chưa thành niên khắc phục hậu quả, từ đó các em có trách nhiệm, không tái phạm Đồng thời, việc quy định bốn biện pháp giáo dục bắt buộc áp

dụng đối với người chưa thành niên phạm tội giúp cho cơ quan có thẩm quyền

có nhiều cơ hội hơn khi xử lý

Đối với luật tư pháp người chưa thành niên của một số nước thì việc quy định nguyên tắc xử lý, trách nhiệm hình sự cũng như trình tự áp dụng các biện pháp khá cụ thể và chi tiết Luật tư pháp thanh thiếu niên của Kosovo đã đưa ra những nguyên tắc chỉ đạo phù hợp với chuẩn mực tối thiểu về tư pháp người chưa thành niên như: Hệ thống tư pháp thanh thiếu niên phải lấy lợi ích của thanh thiếu niên là trọng tâm và bảo đảm rằng mọi biện pháp xử lý đối với thanh thiếu niên vi phạm pháp luật phải luôn luôn phù hợp với hoàn cảnh của cả người vi phạm và hành vi phạm tội; Tước tự do chỉ bị áp dụng như là phương cách cuối cùng và được hạn chế trong khoảng thời gian ngắn nhất có thể

Điều 6 của Luật quy định:

Đối với người sắp thành niên là người chưa tròn mười sáu tuổi vào thời điểm thực hiện hành vi phạm tội thì chỉ được áp dụng các biện pháp tư pháp Các biện pháp tư pháp có thể được áp dụng đối với người sắp thành niên bao gồm các biện pháp xử lý chuyển hướng và các biện pháp giáo dục [48]

Trong đó, các biện pháp xử lý chuyển hướng có thể được áp dụng đối với người sắp thành niên nhằm khuyến khích việc cải tạo phục hồi và tái hòa nhập tích cực của người sắp thành niên vào cộng đồng và qua đó để phòng ngừa hành vi tái phạm bao gồm:

1) Hòa giải giữa người sắp thành niên với bên bị hại, bao gồm cả việc người sắp thành niên xin lỗi bên bị hại;

2) Hòa giải giữa người sắp thành niên với gia đình mình;

3) Bồi thường thiệt hại cho bên bị hại thông qua thỏa thuận chung giữa nạn nhân, người sắp thành niên và đại diện hợp pháp của người đó phù hợp với điều kiện tài chính của người sắp thành niên;

và giám sát, tạo điều kiện học tập và đào tạo nghề, đồng thời phát triển trách nhiệm của cá nhân người phạm tội, qua đó giúp phòng ngừa hành vi tái phạm Biện pháp giáo dục có thể được áp dụng đối với người sắp thành niên bằng các biện pháp sau: biện pháp kỷ luật, các biện pháp tăng cường giám sát và các biện pháp giáo dục tập trung

Biện pháp kỷ luật gồm cảnh cáo tư pháp và đưa người sắp thành niên vào trung tâm kỷ luật Những biện pháp này được áp dụng khi lợi ích tốt nhất của người chưa thành niên được đảm bảo bằng biện pháp kỷ luật ngắn hạn, đặc biệt trong trường hợp hành vi phạm tội được thực hiện do vô ý hoặc bất cẩn

Biện pháp tăng cường giám sát được áp dụng khi lợi ích tốt nhất của người sắp thành niên không đòi hỏi các em phải cách ly khỏi môi trường trước đây của mình và được bảo đảm bằng trướcpháp giáo dục dài hạn, tạo cho họ

cơ hội được học tập, cải tạo phục hồi hoặc điều trị Thời hạn áp dụng các biện pháp này không thể ngắn hơn ba tháng hoặc không được dài hơn hai năm

Các biện pháp giáo dục tập trung gồm đưa người sắp thành niên vào

cơ sở giáo dục, đưa người sắp thành niên vào cơ sở giáo dục - cải tạo và đưa người sắp thành niên phạm tội vào cơ sở chăm sóc đặc biệt Những biện pháp

giáo dục tập trung được áp dụng đối với người sắp thành niên khi lợi ích tốt nhất của họ được bảo đảm bằng việc cách ly khỏi môi trường trước đây của mình và bằng biện pháp giáo dục dài hạn, tạo cơ hội cho họ được học tập, cải tạo phục hồi hoặc điều trị

Thời hạn áp dụng các biện pháp giáo dục không được vượt quá thời hạn phạt tù tối đa được quy định đối với hành vi phạm tội đó

Ngoài việc áp dụng các biện pháp tư pháp này thì người sắp thành niên còn có thể bị áp dụng các biện pháp tư pháp khác như biện pháp điều trị tâm thần bắt buộc hoặc biện pháp điều trị phục hồi bắt buộc, tuy nhiên các biện pháp này không được áp dụng đồng thời với biện pháp kỷ luật Những biện pháp điều trị bắt buộc nhằm góp phần giáo dục phục hồi người sắp thành niên và phòng ngừa nguy cơ tái phạm ở các em

Nói chung, các quy định áp dụng biện pháp tư pháp đối với người chưa thành niên trong Luật tư pháp thanh thiếu niên của Kosovo đều nhằm mục đích vì lợi ích tốt nhất của người chưa thành niên và nhằm giáo dục, phòng ngừa việc tái phạm của các em Các biện pháp này tương đối phong phú, xuất phát từ yếu tố phạm tội của các đối tượng khác nhau

Giống như Kosovo, nhà nước độc lập Papua New Guinea cũng xây dựng một luật riêng dành cho người chưa thành niên phạm tội, đó là đạo luật được xây dựng năm 2005 "Luật tư pháp người chưa thành niên" Theo đó, người chưa thành niên được hiểu là "người được cho là 10 hoặc 12 tuổi hoặc nhiều hơn hoặc không có căn cứ chứng minh ngược lại, nhưng không quá 18 tuổi" Việc áp dụng các hoạt động tư pháp đối với người chưa thành niên theo pháp luật của nhà nước Papua New Guinea tuân theo các nguyên tắc sau:

(a) Vì sự non nớt và tính dễ bị tổn thương…;

(b) Tất cả những hành động liên quan đến người chưa thành niên, thì lợi ích tốt nhất của người chưa thành niên được cân nhắc, xem xét một cách

kỹ lưỡng;

(c) Tất cả người chưa thành niên phải được tạo cơ hội để thực hiện quan điểm của họ trước khi đưa ra bất cứ quyết định nào ảnh hưởng tới họ;

(d) Tất cả người chưa thành niên nên được xử lý trong chừng mực phù hợp với độ tuổi và sự phát triển trí tuệ và nên được nói bằng ngôn ngữ của các

em, thông qua phiên dịch nếu cần thiết;…

Các nguyên tắc này đã thể hiện được tinh thần của chuẩn mực quốc tế

về tư pháp người chưa thành niên Một điểm khác biệt so với Luật hình sự của Liên bang Nga hay Luật tư pháp thanh thiếu niên của Kosovo trong việc xử lý người chưa thành niên phạm tội được quy định trong đạo luật này đó là hình thức xử lý chuyển hướng đối với người chưa thành niên phạm tội nếu không

áp dụng hình phạt Xử lý chuyển hướng nghĩa là chuyển người chưa thành niên vi phạm pháp luật ra khỏi hệ thống tư pháp chính thức và giải quyết mâu thuẫn thông qua những biện pháp không chính thức

Việc xử lý chuyển hướng đối với người chưa thành niên vi phạm pháp luật nhằm đưa ra các biện pháp kịp thời và hiệu quả đối với hoạt động tội phạm, giúp người chưa thành niên tự chịu trách nhiệm về hành vi của mình đồng thời khuyến khích người chưa thành niên nhận biết và sửa chữa sai lầm

đã gây ra cho nạn nhân và cho cộng đồng Ngoài ra, việc áp dụng các biện pháp xử lý chuyển hướng còn nhằm khuyến khích cha mẹ người chưa thành niên, gia đình và những thành viên cộng đồng tham gia trực tiếp vào việc giúp người chưa thành niên tự chịu trách nhiệm, giúp đỡ nạn nhân và tạo cơ hội cho người chưa thành niên sửa chữa sai lầm đó Và quan trọng hơn, đó là mục đích ngăn ngừa người chưa thành niên phạm tội lại

Biện pháp xử lý chuyển hướng được áp dụng trên cơ sở cân nhắc bản chất và mức độ nghiêm trọng của tội phạm; lý lịch và hoàn cảnh của người chưa thành niên; quan điểm của nạn nhân và sự cần thiết bảo đảm an ninh xã hội Tuy nhiên, biện pháp này chỉ được áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội không nghiêm trọng

Biện pháp xử lý chuyển hướng chính là một quan điểm tiến bộ và có rất nhiều ý nghĩa trong việc áp dụng xử lý đối với người chưa thành niên vi phạm pháp luật nói chung cũng như người chưa thành niên phạm tội Qua kinh nghiệm áp dụng biện pháp này đã bộc lộ những ưu điểm vượt trội so với việc áp dụng hình thức xử lý truyền thống vì hạn chế được mặc cảm tự ti của người phạm tội và hạn chế được những nhược điểm của việc áp dụng quá trình tố tụng như người chưa thành niên vẫn đảm bảo việc học tập, được hòa nhập cộng đồng…

Như vậy, qua tìm hiểu một số chuẩn mực quốc tế cũng như pháp luật

về xử lý người chưa thành niên phạm tội có thể thấy các nước đều xuất phát

từ lợi ích tốt nhất của người chưa thành niên phạm tội và biện pháp xử lý không tước tự do luôn được ưu tiên áp dụng, hình phạt tù chỉ được áp dụng khi đó là biện pháp cuối cùng

Tồn tại một điểm chung trong việc áp dụng các biện pháp xử lý không tước tự do đối với người chưa thành niên phạm tội đó là việc xây dựng các biện pháp này đều dựa trên yêu cầu để ngăn ngừa việc phạm tội của người chưa thành niên và chủ yếu dựa vào cộng đồng, gia đình của người chưa thành niên phạm tội Bên cạnh đó, các nước cũng xây dựng một hệ thống các biện pháp tương đối phong phú để cơ quan có thẩm quyền có thể lựa chọn những biện pháp tối ưu nhất khi áp dụng Đáng chú ý nhất đó là các biện pháp thay thế các chế tài hình sự trong quá trình xử lý người chưa thành niên Đây cũng chính là một trong những bài học cần được học tập trong quá trình hoàn thiện pháp luật hình sự liên quan đến người chưa thành niên phạm tội tại Việt Nam

Pháp luật Việt Nam cần tăng cường các biện pháp xử lý không tước tự

do đối với người chưa thành niên phạm tội Điều này cần được đặc biệt quan tâm vì hiện nay, hệ thống các chế tài áp dụng đối với người chưa thành niên, nhất là các chế tài không tước tự do đối với người chưa thành niên phạm tội ở

độ tuổi từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi là rất hạn chế Như vậy, đòi hỏi pháp luật

hình sự Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống các chế tài áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội theo hướng tạo ra sự phong phú, đa dạng về các loại chế tài để cơ quan có thẩm quyền linh hoạt trong việc áp dụng chế tài cho thích hợp Ngoài ra, với kinh nghiệm và hiệu quả của một số nước trong việc áp dụng hình thức xử lý chuyển và tư pháp phục hồi, là những hình thức mới cần được tiếp tục nghiên cứu, bổ sung vào quy định của pháp luật hình sự Việt Nam để đạt được mục đích cuối cùng trong chính sách xử lý hình sự là nhằm giáo dục là chính, tạo điều kiện để người phạm tội, đặc biệt là đối tượng

là người chưa thành niên phạm tội nhận thức hành vi sai trái của mình, có cơ hội sửa chữa, và trở thành những công dân có ích cho xã hội

Chương 2

CÁC QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ BIỆN PHÁP TƯ PHÁP

ĐỐI VỚI NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN PHẠM TỘI

Một trong những nguyên tắc xử lý đối với người chưa thành niên phạm tội là biện pháp giam giữ luôn là biện pháp cuối cùng và việc xử lý cần căn cứ vào lợi ích tốt nhất của người chưa thành niên phạm tội Khoản 3 Điều 69 Bộ

luật Hình sự 1999 đã đưa ra nguyên tắc: "Việc truy cứu trách nhiệm hình sự

người chưa thành niên phạm tội và áp dụng hình phạt đối với họ được thực hiện chỉ trong trường hợp cần thiết và phải căn cứ vào tính chất của hành vi phạm tội, vào những đặc điểm về nhân thân và yêu cầu của việc phòng ngừa tội phạm" [28],

điều này có nghĩa là các biện pháp tư pháp được ưu tiên áp dụng khi xử lý người chưa thành niên phạm tội

2.1 Sơ lược lịch sử pháp luật của Việt Nam về áp dụng biện pháp

tư pháp từ năm 1945 đến khi ban hành Bộ luật Hình sự 1999

2.1.1 Giai đoạn trước khi ban hành Bộ luật Hình sự 1985

Bộ luật Hình sự 1985 ra đời trên cơ sở tổng kết, kế thừa các quy định pháp luật hình sự qua thực tiễn 40 năm vận dụng thi hành để tạo cơ sở pháp lý

có hiệu quả cho cuộc đấu tranh phòng, chống tội phạm Trước năm 1985, các quy định của pháp luật hình sự nói chung, các quy định của pháp luật hình sự đối với người chưa thành niên còn hạn chế

Khái niệm người chưa thành niên đã được đề cập trong pháp luật từ năm 1950 tại Sắc lệnh số 97-SL ngày 22-5-1950 sửa đổi một số quy lệ và chế

định trong dân luật, Điều 7 quy định "người vị thành niên là con trai hay con

gái chưa đủ 18 tuổi", tuy nhiên khái niệm người chưa thành niên phạm tội

chưa được quy định trong văn bản pháp lý Mặc dù vậy, qua thực tiễn xét xử, Tòa án tối cao đã có sự hướng dẫn:

Nói chung, đối với trẻ em hư dưới 14 tuổi thì không đưa ra tòa án xét xử, từ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi, nếu trường hợp phạm pháp cần thiết phải đưa ra xét xử thì có châm chước đến tuổi còn non trẻ của chúng, riêng đối với loại từ 14 tuổi đến 16 tuổi, chỉ nên xét xử những trường hợp phạm tội nghiêm trọng [40]

Qua đó cũng phần nào thể hiện quan điểm hình sự về việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội Người chưa thành niên phạm tội là người thuộc độ tuổi từ 14 tuổi đến 18 tuổi, việc xử lý người chưa thành niên phạm tội nhẹ hơn so với trách nhiệm hình sự của người

đã thành niên và khi chủ thể của tội phạm là người từ 14 tuổi đến 16 tuổi cũng chỉ xét xử những trường hợp phạm tội nghiêm trọng Những trường hợp phạm tội nghiêm trọng được hiểu là những tội như giết người, cướp của, hiếp dâm… Riêng về hiếp dâm nói chung thì đường lối xử lý vẫn chủ yếu là giáo dục

Như vậy, trước khi Bộ luật Hình sự năm 1985 ra đời, có thể thấy trách nhiệm hình sự của người chưa thành niên phạm tội qua thực tiễn xét

xử Trách nhiệm hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội được xác định dựa trên độ tuổi, mức độ nhận thức của người chưa thành niên Nguyên tắc xử lý người chưa thành niên phạm tội cũng xuất phát từ mục đích giáo dục, cải tạo người chưa thành niên phạm tội Việc xử lý người chưa thành niên phạm tội dựa trên nguyên tắc giảm nhẹ hơn so với trách nhiệm hình sự của người đã thành niên Theo hướng dẫn của Tòa án nhân dân tối cao số 329-HS2 ngày 11 tháng 2 năm 1967, hình phạt áp dụng đối với người chưa

thành niên ở thời kỳ này "chỉ vào khoảng một phần hai mức án đối với

người lớn" Đối với trẻ em từ 9 đến 17 tuổi, đi lang thang, trộm cắp nhiều

lần, có lối sống sa đọa trụy lạc đã được gia đình, đoàn thể, nhà trường và chính quyền tận tình giúp đỡ nhiều lần, nhưng không chịu sửa chữa sẽ bị đưa vào trường phổ thông công nông nghiệp trong thời gian 02 năm Đây là những trường giáo dục thiếu niên hư