Pháp luật về hoạt động bảo hiểm tiền gửi ở Việt Nam

Mục đích, nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu của Luận án * Về mục đích nghiên cứu, với Đề tài nghiên cứu là “Pháp luật về hoạt động bảo hiểm tiền gửi ở Việt Nam”, Tác giả của Luận án nghiê

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

BHTG Bảo hiểm tiền gửi

BHTGVN Tổ chức Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam

BHTM Bảo hiểm thương mại

CDIA Công ty BHTG Canada

FDIC Tổng công ty BHTG Hoa kì

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN ĐỀ TÀI 7

1.1 Tình hình nghiên cứu 7

1.2 Những điểm mới của Luận án 15

CHƯƠNG 2 NHỮNG VẤN ĐỀ LÍ LUẬN CƠ BẢN VỀ HOẠT ĐỘNG BẢO HIỂM TIỀN GỬI VÀ PHÁP LUẬT VỀ HOẠT ĐỘNG BẢO HIỂM TIỀN GỬI 18

2.1 Những vấn đề lí luận cơ bản về hoạt động bảo hiểm tiền gửi 18

2.2 Những vấn đề lí luận cơ bản của pháp luật về hoạt động bảo hiểm tiền gửi 52 2.3 Những yếu tố tác động đến sự ra đời và phát triển của pháp luật về hoạt động bảo hiểm tiền gửi 83 2.4 Sự ra đời và phát triển của pháp luật về hoạt động bảo hiểm tiền gửi 87 CHƯƠNG 3 THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ HOẠT ĐỘNG BẢO HIỂM TIỀN GỬI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ PHÁP LÍ ĐẶT RA 95

3.1 Về chủ thể thực hiện hoạt động bảo hiểm tiền gửi và mô hình hoạt động bảo hiểm tiền gửi 95 3.2 Về nội dung hoạt động bảo hiểm tiền gửi 101

3.3 Về giải quyết tranh chấp phát sinh từ hoạt động bảo hiểm tiền gửi 133

CHƯƠNG 4 HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ HOẠT ĐỘNG BẢO HIỂM TIỀN GỬI Ở VIỆT NAM 138 4.1 Yêu cầu, định hướng hoàn thiện pháp luật về hoạt động bảo hiểm tiền gửi ở Việt Nam 138 4.2 Các giải pháp hoàn thiện pháp luật về hoạt động bảo hiểm tiền gửi ở Việt Nam 142 4.3 Các giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về hoạt động bảo hiểm tiền gửi ở Việt Nam 171 KẾT LUẬN 175

CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

1.Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài

Ngân hàng được coi là huyết mạch của cả nền kinh tế, nơi thu hút và luân chuyển các nguồn lực tài chính đáp ứng cho các nhu cầu khác nhau của mọi chủ thể trong xã hội Hoạt động ngân hàng được lành mạnh, thông suốt, vững chắc sẽ góp phần quan trọng trong tăng trưởng kinh tế, phát triển xã hội Ngược lại, một hoặc một số ngân hàng hoạt động có nguy cơ mất khả năng thanh toán, có thể gây ra ảnh hưởng “domino” và có thể tác động tiêu cực đến cả nền kinh tế cũng như xã hội Bảo đảm an toàn, lành mạnh cho hoạt động ngân hàng là một trong các vấn đề được các quốc gia đặc biệt quan tâm

Hệ thống ngân hàng Việt Nam trong những năm gần đây có nhiều đổi mới Các ngân hàng trong nước ngày càng phát triển về số lượng, đa dạng về sản phẩm dịch vụ Hoạt động ngân hàng đã trở nên quen thuộc đối với nhiều người dân Việc Việt Nam trở thành thành viên của WTO đã tạo nhiều cơ hội và thách thức đối với hệ thống ngân hàng trong nước Các ngân hàng nước ngoài, chi nhánh ngân hàng nước ngoài được cấp giấy phép hoạt động tại Việt Nam tăng lên đáng kể Có thể nói, chưa khi nào ở Việt Nam các ngân hàng hoạt động sôi động như vậy Nhưng, sự cạnh tranh giữa các ngân hàng cũng trở nên gay gắt, khốc liệt không kém

Một trong những biểu hiện của sự cạnh tranh giữa các ngân hàng là việc các ngân hàng áp dụng mọi biện pháp thu hút các nhóm khách hàng khác nhau Trong đó, có đối tượng khách hàng là cá nhân với số tiền gửi “khiêm tốn” Thực tế cho thấy, người dân, nhà đầu tư nhỏ lẻ có nhiều chọn lựa để “gửi gắm” đồng vốn của mình như kênh đầu tư chứng khoán, bất động sản, vàng… Để người dân, nhà đầu tư lựa chọn ngân hàng, cần thiết phải tạo tâm lí yên tâm cho họ thông qua hàng loạt yếu tố, đặc biệt khi ngân hàng đổ vỡ thì quyền và lợi ích của họ phải được bảo đảm

Mặc dù hoạt động ngân hàng giữ vai trò vô cùng quan trọng trong nền kinh tế nhưng cũng tiềm ẩn những rủi ro Có những rủi ro xuất phát từ chính đặc trưng của hoạt động kinh doanh của TCTD, NH Đó là rủi ro tín dụng, rủi ro lãi suất, rủi ro thanh toán, rủi ro hối đoái Ngoài những rủi ro cơ bản đó, hoạt động NH còn có thể gặp những rủi ro khác phát sinh từ môi trường hoạt động kinh doanh như khủng hoảng kinh tế, suy thoái kinh tế, sự thay đổi chính sách, pháp luật của nhà nước

Để phòng ngừa, khắc phục các rủi ro trong kinh doanh, các TCTD, NH đã và đang áp dụng khá nhiều biện pháp Chẳng hạn: sàng lọc, lựa chọn khách hàng; theo dõi và giám sát việc sử dụng vốn vay; xây dựng mối quan hệ lâu dài với khách hàng; bảo đảm tiền vay; hạn chế cho vay; thực hiện các biện pháp nhằm cân bằng kỳ hạn giữa tài sản Nợ và tài sản Có; sử dụng các công cụ tài chính như Hợp đồng lãi suất Kì hạn, Hợp đồng lãi suất Tương lai, Hoán đổi lãi suất, Quyền chọn lãi suất…; đa dạng hóa các loại ngoại tệ trong kinh doanh, cân bằng trạng thái đối với mỗi loại ngoại tệ; nâng cao mức vốn tự có để bảo đảm tỉ lệ an toàn tối thiểu; thực hiện các qui định về bảo đảm an toàn trong hoạt động kinh doanh như qui định về phân tán rủi ro, chuyển hoán vốn…Tuy nhiên, thực tế cho thấy, dù đã áp dụng đồng thời các biện pháp phòng ngừa rủi ro, nhưng rủi ro trong hoạt động kinh doanh của TCTD, NHTM luôn luôn có nguy cơ nảy sinh Nhất là các rủi ro xảy ra ngoài phạm vi kiểm soát của TCTD, NHTM

Vì vậy, hoạt động BHTG đã ra đời ở nhiều nước và góp phần hạn chế, khắc phục tối đa các hậu quả của các rủi ro đặc thù trong lĩnh vực tín dụng ở các nước cũng như ở Việt Nam Có thể nói, hoạt động BHTG ra đời do nhu cầu khách quan của xã hội là

bảo vệ quyền và lợi ích của người gửi tiền tại các tổ chức tham gia BHTG trong trường hợp tổ chức gặp rủi ro trong kinh doanh tới mức bị phá sản Thông qua đó giúp củng cố niềm tin của người gửi tiền tại các tổ chức thuộc hệ thống NH quốc gia Đồng thời góp phần bảo đảm sự an toàn, lành mạnh của hệ thống NH

Tại Việt Nam, trong những năm qua, pháp luật về hoạt động BHTG đã tạo cơ sở pháp lí quan trọng cho hoạt động của tổ chức BHTGVN Người dân đã quen với sự có mặt của tổ chức BHTGVN trong hoạt động NH Tổ chức tham gia BHTG đã có trách nhiệm hơn đối với hoạt động kinh doanh của mình cũng như đối với việc bảo đảm quyền lợi của người gửi tiền Có thể khẳng định rằng, bước đầu, pháp luật về hoạt động BHTG đã giúp cho hoạt động NH trở nên ổn định, an toàn và lành mạnh

Bên cạnh những mặt tích cực mà pháp luật về hoạt động BHTG mang lại cho xã hội, pháp luật về hoạt động BHTG của Việt Nam cũng đã bộc lộ những bất cập, hạn chế đòi hỏi phải tiếp tục nghiên cứu nhằm hoàn thiện hơn Xuất phát từ nhu cầu điều chỉnh các quan hệ BHTG bằng pháp luật, từ vai trò của pháp luật về hoạt động BHTG ở Việt Nam, từ thực trạng pháp luật về hoạt động BHTG ở Việt Nam hiện nay, trong quá trình nghiên cứu pháp luật về kinh doanh ở Việt Nam, Tác giả của Luận án đã chọn Đề tài

nghiên cứu là “Pháp luật về hoạt động bảo hiểm tiền gửi ở Việt Nam”

2 Mục đích, nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu của Luận án

* Về mục đích nghiên cứu, với Đề tài nghiên cứu là “Pháp luật về hoạt động bảo hiểm tiền gửi ở Việt Nam”, Tác giả của

Luận án nghiên cứu tổng thể các qui phạm pháp luật điều chỉnh các quan hệ BHTG; xác định rõ mục đích nghiên cứu là làm sáng

tỏ cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn của sự điều chỉnh pháp luật đối với quan hệ BHTG Trên cơ sở đó, đưa ra những giải pháp hoàn thiện pháp luật về hoạt động BHTG ở Việt Nam

* Về nhiệm vụ nghiên cứu:

- Nghiên cứu những yếu tố tác động đến sự ra đời và phát triển của hoạt động BHTG và pháp luật về hoạt động BHTG;

- Nghiên cứu và làm sáng tỏ nhu cầu điều chỉnh của pháp luật đối với quan hệ xã hội phát sinh trong lĩnh vực hoạt động BHTG ở Việt Nam;

- Làm sáng tỏ những vấn đề lí luận của pháp luật về hoạt động BHTG;

- Nghiên cứu ở góc độ pháp lí các mô hình hoạt động BHTG trên thế giới và khả năng áp dụng ở Việt Nam;

- Phân tích và làm sáng tỏ thực trạng pháp luật về hoạt động BHTG ở Việt Nam Trong đó, đánh giá những mặt tích cực

và những hạn chế của hệ thống pháp luật về hoạt động BHTG hiện hành của Việt Nam;

- Nghiên cứu và đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về hoạt động BHTG ở Việt Nam

* Về đối tượng nghiên cứu, Tác giả của Luận án tập trung nghiên cứu các vấn đề chủ yếu sau:

- Những vấn đề lí luận cơ bản về hoạt động BHTG và pháp luật về hoạt động BHTG; những yếu tố tác động quá trình hình thành và phát triển của hoạt động BHTG và pháp luật về hoạt động BHTG

- Thực trạng pháp luật về hoạt động BHTG của Việt Nam và tham chiếu qui định pháp luật về hoạt động BHTG của một

số quốc gia trên các nội dung như: Địa vị pháp lí của các chủ thể trong quan hệ pháp luật BHTG Trong đó, tập trung nghiên cứu

về địa vị pháp lí của chủ thể thực hiện hoạt động BHTG ở Việt Nam - tổ chức BHTGVN; Mô hình hoạt động BHTG; Công cụ thực hiện hoạt động BHTG; Nội dung hoạt động BHTG

- Những định hướng, yêu cầu và đề xuất nhằm hoàn thiện pháp luật về hoạt động BHTG ở Việt Nam

*Về phạm vi nghiên cứu:

- Hệ thống văn bản pháp luật về hoạt động BHTG của Việt Nam: Tác giả của Luận án tập trung nghiên cứu các văn bản

pháp luật về hoạt động BHTG của Việt Nam được ban hành từ năm 1994 trở lại đây Cụ thể, từ khi Nhà nước ta ban hành Quyết

định số 101/TC-QĐ-BH ngày 01/01/1994 của Bộ tài chính về Qui tắc bảo hiểm trách nhiệm của Quĩ tín dụng nhân dân đối với khoản tiền gửi có kì hạn Đó là văn bản pháp luật đầu tiên của Việt Nam về hoạt động BHTG

- Hệ thống văn bản pháp luật về hoạt động BHTG của các quốc gia trên thế giới: Tác giả của Luận án lựa chọn nghiên

cứu các văn bản pháp luật về hoạt động BHTG của một số quốc gia trên thế giới Cụ thể, pháp luật về hoạt động BHTG của Mĩ, trong đó chú ý đến Luật BHTG được ban hành từ năm 1829 Bởi vì, đây là quốc gia triển khai áp dụng hoạt động BHTG đầu tiên trên thế giới và mô hình hoạt động BHTG hiện nay được đánh giá là hiện đại nhất Bên cạnh đó, trong quá trình nghiên cứu, Tác giả của Luận án cũng dành sự quan tâm đáng kể đến việc nghiên cứu pháp luật về hoạt động BHTG của một số quốc gia ở khu vực Châu Á như Hàn Quốc, Đài Loan, Sinhgapo và khu vực Châu Âu như Đức, Canada

- Các công trình khoa học: khi nghiên cứu về hoạt động BHTG và pháp luật về hoạt động BHTG, Luận án còn tham khảo

các công trình khoa học trong và ngoài nước dưới giác độ kinh tế - tài chính và pháp lí

3 Phương pháp nghiên cứu

Tác giả của Luận án nghiên cứu “Pháp luật về hoạt động bảo hiểm tiền gửi ở Việt Nam” dựa trên cơ sở vận dụng những

quan điểm của Chủ nghĩa Mác - Lên nin về Nhà nước và Pháp luật, dựa trên đường lối, quan điểm, định hướng của Đảng và Nhà nước ta về xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN trong thời kì hội nhập

Phương pháp duy vật biện chứng được vận dụng trong quá trình nghiên cứu Luận án về đánh giá các yếu tố tác động đến

sự ra đời, phát triển của hoạt động BHTG và pháp luật về hoạt động BHTG; đánh giá hành vi của các chủ thể trong quan hệ pháp luật BHTG

Phương pháp duy vật lịch sử được vận dụng trong nghiên cứu khái quát về quá trình phát triển của pháp luật về hoạt động BHTG ở Việt Nam khi điều chỉnh quan hệ BHTG

Các phương pháp tổng hợp, phân tích, hệ thống được vận dụng nhằm đánh giá các nội dung với các góc độ khác nhau của

hệ thống pháp luật về hoạt động BHTG ở Việt Nam, từ cụ thể đến khái quát, từ cái chung đến cái riêng

Phương pháp so sánh được vận dụng trong nghiên cứu pháp luật về hoạt động BHTG ở một số quốc gia điển hình, triển khai có hiệu quả các qui định pháp luật về hoạt động BHTG Qua đó, thấy được những ưu điểm, hạn chế của pháp luật qui định

về từng mô hình hoạt động BHTG được áp dụng tại các nước Trên cơ sở đó, đưa ra đề xuất về khả năng áp dụng tại Việt Nam

4 Ý nghĩa lí luận và thực tiễn của Luận án

Những kết quả nghiên cứu của Luận án góp phần làm sáng tỏ về phương diện lí luận trong khoa học pháp lí của hoạt động BHTG như khái niệm về hoạt động BHTG và pháp luật về hoạt động BHTG, bản chất kinh tế, bản chất pháp lí của hoạt động BHTG, khía cạnh pháp lí của các mô hình hoạt động BHTG Trên cơ sở đó, đánh giá thực tiễn áp dụng pháp luật về hoạt động BHTG của Việt Nam hiện hành, chỉ ra những bất cập và phương hướng hoàn thiện pháp luật về hoạt động BHTG ở Việt Nam

Những kết quả nghiên cứu của Luận án sẽ là tài liệu tham khảo cho hoạt động hoàn thiện pháp luật về hoạt động BHTG của các nhà hoạch định chính sách Đồng thời, đó cũng là tài liệu tham khảo hữu ích cho các hoạt động nghiên cứu, học tập về pháp luật tài chính, NH và BHTG ở Việt Nam

5 Kết cấu của Luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, Luận án có kết cấu gồm 4 Chương, bao gồm:

Chương 1: Tổng quan Đề tài

Chương 2: Những vấn đề lí luận cơ bản về hoạt động bảo hiểm tiền gửi và pháp luật về hoạt động bảo hiểm tiền gửi Chương 3: Thực trạng pháp luật về hoạt động bảo hiểm tiền gửi ở Việt Nam hiện nay và những vấn đề pháp lí đặt ra Chương 4: Hoàn thiện pháp luật về hoạt động bảo hiểm tiền gửi ở Việt Nam

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN ĐỀ TÀI

1.1 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

1.1.1 Tình hình nghiên cứu trên thế giới

Hoạt động BHTG được ra đời với mục tiêu là “bảo vệ người gửi tiền” từ thế kỉ 19 tại Mĩ Những thành công của hoạt động BHTG tại quốc gia này đã góp phần quan trọng làm cho loại hình BH đặc thù này “mở rộng” phạm vi hoạt động sang các quốc gia châu Âu vào những năm 1960 và tiếp đó là các quốc gia châu Á Một điểm khác biệt so với Việt Nam là tại các quốc gia đó, Luật về BHTG được ban hành trước khi thiết lập và triển khai các hoạt động BHTG Đặc biệt, từ giai đoạn Hiệp hội BHTG quốc tế được thành lập vào năm 2002, những nghiên cứu khoa học về lĩnh vực này đã được “chia sẻ” giữa các quốc gia khác nhau Do phạm vi nghiên cứu của Luận án, chỉ đề cập đến một số nghiên cứu liên quan trực tiếp đến đề tài nghiên cứu

- Trong cuốn Deposit Insurance around the world - A date base [109], các nhà nghiên cứu đã phân tích một số vấn đề lí

luận về BHTG; thực tiễn áp dụng pháp luật về BHTG tại các quốc gia trên thế giới (68); đánh giá những thành công, hạn chế của pháp luật các quốc gia trên các mặt như thiết kế hệ thống BHTG, mô hình hoạt động BHTG, một số nội dung hoạt động BHTG Những nghiên cứu của các tác giả có ý nghĩa rất lớn để các nhà nghiên cứu, nhà hoạch định chính sách ở mỗi quốc gia tham khảo

- Cuốn Deposit insurance and the appropriate institutions được nhà nghiên cứu Gillian G H Garcia hoàn thành vào năm 2002

[105] đã phân tích sâu sắc về sự cần thiết của hoạt động BHTG, vai trò của BHTG đối với hoạt động của hệ thống tài chính, NH ở các quốc gia Đặc biệt, đưa ra kinh nghiệm thiết lập hệ thống BHTG phù hợp với các điều kiện về kinh tế, xã hội ở các quốc gia Do đó,

cuốn Bảo hiểm tiền gửi và những định chế phù hợp của tác giả có giá trị tham khảo rất cao đối với hoạt động nghiên cứu nhằm xây dựng luật về BHTG ở các quốc gia

- Nhà nghiên cứu Choi J B trong cuốn Structuring a deposit insurance system from the Asian perspective [103] đã phân

tích các vấn đề lí luận về BHTG, cơ sở của việc thiết kế các qui định pháp luật về BHTG và thực tiễn hoạt động BHTG tại các quốc gia châu Á Mô hình hoạt động BHTG và nội dung hoạt động BHTG không được thiết kế để áp dụng chung đối với tất cả các quốc gia khác nhau Tại các quốc gia châu Á, do các yếu tố về điều kiện kinh tế, xã hội, tập quán, lịch sử, văn hóa, cơ cấu một hệ thống BHTG phải được thiết kế phù hợp Tác giả đã phân tích sự hình thành, phát triển của hoạt động BHTG nói chung

và tại các quốc gia châu Á nói riêng Đồng thời đưa ra quan điểm về xây dựng và áp dụng hệ thống BHTG phù hợp với các điều kiện của các quốc gia thuộc châu Á Nghiên cứu về thiết lập cơ cấu một hệ thống BHTG từ điều kiện kinh tế, xã hội ở châu Á của tác giả có ý nghĩa rất to lớn đối với hoạt động nghiên cứu cũng như có giá trị tham khảo đối với việc xây dựng, hoàn thiện pháp luật về BHTG ở các quốc gia châu Á, trong đó có Việt Nam

1.1.2 Tình hình nghiên cứu trong nước

Tình hình nghiên cứu dưới giác độ kinh tế - tài chính

Hoạt động BHTG là hoạt động BH khá mới mẻ ở Việt Nam Tuy nhiên, trong những năm gần đây, hoạt động BHTG tại Việt Nam đã thu hút sự quan tâm của toàn xã hội, trong đó có sự quan tâm nghiên cứu của các nhà khoa học

Ở giác độ kinh tế - tài chính, đã có khối lượng lớn các công trình nghiên cứu về BHTG Các công trình nghiên cứu đó có thể chia làm các nhóm như nhóm Luận văn, Luận án nghiên cứu về BHTG; nhóm bài báo về BHTG

Thứ nhất, nhóm công trình nghiên cứu thuộc Luận văn, Luận án, Đề tài khoa học nghiên cứu về BHTG Trong nhóm này, phải

kể đến các “đại diện” sau đây:

- Luận án Tiến sĩ kinh tế của Lê Thị Kim Oanh, 2004, về “Giải pháp phát triển hoạt động bảo hiểm tiền gửi ở Việt Nam”,

bảo vệ thành công tại Học viện Ngân hàng, Hà Nội; Tác giả đã nghiên cứu công phu những điều kiện về kinh tế, xã hội, tài chính, NH tác động đến sự hình thành và phát triển của BHTG ở các nước và ở Việt Nam; đánh giá thực trạng hoạt động BHTG

ở Việt Nam; phân tích những phương hướng nâng cao hoạt động BHTG ở Việt Nam [58]

- Luận án Tiến sĩ của Đào Văn Tuấn năm 2005, với Đề tài: “Giải pháp hoàn thiện chính sách bảo hiểm tiền gửi ở Việt Nam trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế”, Học viện Ngân Hàng, Hà Nội đã phân tích thực trạng hoạt động BHTG ở Việt

Nam trong điều kiện hội nhập sâu và rộng vào nền kinh tế quốc tế Tác giả đã phân tích những giải pháp mang tính chiến lược nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của BHTG ở Việt Nam trong bối cảnh các NH thực sự tham gia vào cuộc cạnh tranh trong lĩnh vực NH [89]

- Luận văn Thạc sĩ kinh tế của Bùi Thu Hương về “Hoàn thiện hoạt động nghiệp vụ bảo hiểm tiền gửi Việt Nam trong thời

kì hội nhập” được bảo vệ thành công tại Học viện Ngân hàng năm 2010 [31] đã đề cập đến một số nội dung về hoạt động nghiệp

vụ BHTG tại Việt Nam, thực trạng và đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hoạt động nghiệp vụ BHTG tại Việt Nam trong thời

kì hội nhập quốc tế sâu và rộng như hiện nay

- Luận văn Thạc sĩ kinh tế của Nguyễn Thị Hiển về “Hoàn thiện và nâng cao chất lượng hoạt động bảo hiểm tiền gửi Việt Nam ” bảo vệ thành công tại Học viện Ngân hàng năm 2008 [25] cũng nghiên cứu một số nội dung trong hoạt động BHTG ở

Việt Nam, vai trò, chức năng của tổ chức BHTGVN trong việc thực hiện các hoạt động BHTG, đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động của BHTGVN nhằm thực hiện các mục tiêu đặt ra

- Công trình nghiên cứu khoa học cấp Học viện của Học viện Ngân hàng được thực hiện và bảo vệ thành công năm 2009

với tên gọi “Bảo hiểm tiền gửi trong việc bảo đảm an toàn tài chính quốc gia tại Việt Nam - thực trạng và giải pháp” có đưa ra

một số vấn đề lí luận về BHTG, vai trò của BHTG trong việc bảo đảm an toàn tài chính quốc gia, chỉ ra những mặt tích cực của BHTG và những mặt tiêu cực của BHTG trong việc bảo đảm vai trò đó và nguyên nhân của những mặt tiêu cực nói trên, đề ra một số giải pháp nâng cao chất lượng của BHTG trong việc bảo đảm an toàn tài chính ở Việt Nam…

Thứ hai, nhóm bài báo nghiên cứu về BHTG

Từ năm 2000, khi hoạt động BHTG bắt đầu triển khai thực hiện tại Việt Nam, đã có rất nhiều bài báo, bài tham luận của các chuyên gia nghiên cứu trong lĩnh vực kinh tế, nhà quản lí trong lĩnh vực tài chính, NH (như PGS.TS Lê Hoàng Nga - Học viện Ngân hàng; TS Lê Thị Kim Oanh; Ths Thúy Sen…) được đăng tải trên các tạp chí như Tạp chí Ngân hàng, Tạp chí tài chính tiền tệ, các tờ báo điện tử, các website của BHTG Việt Nam, NHNN Việt Nam…

Nhìn chung, các công trình nghiên cứu dưới giác độ kinh tế - tài chính về BHTG đã xây dựng được một số vấn đề thuộc

hệ thống lí luận về BHTG, đánh giá thực trạng hoạt động nghiệp vụ của BHTG Việt Nam, đề xuất những giải pháp nhằm hoàn thiện các hoạt động nghiệp vụ của tổ chức BHTG Việt Nam, bảo đảm quyền và lợi ích của người gửi tiền, góp phần bảo đảm an toàn cho cả hệ thống NH Việt Nam trong thời kì hội nhập Đó là hệ thống tri thức có giá trị rất lớn trong lĩnh vực kinh tế

Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu trên chỉ đề cập ở các mức độ khác nhau về giác độ kinh tế - tài chính của BHTG Các công trình kể trên chưa nghiên cứu một cách tổng thể về BHTG cũng như chưa có nghiên cứu chính thức về giác độ pháp lí của hoạt động BHTG Do đó, chưa đề cập đến cơ sở lí luận của pháp luật về hoạt động BHTG cũng như vai trò to lớn của pháp luật về hoạt động BHTG trong việc thực hiện mục tiêu chính sách công của nhà nước trong lĩnh vực tài chính, ngân hàng

Tình hình nghiên cứu dưới giác độ pháp lí

Bên cạnh các công trình nghiên cứu khoa học về BHTG dưới giác độ kinh tế - tài chính, cho đến nay cũng đã có một số công trình nghiên cứu ở giác độ pháp lí với những qui mô khác nhau về pháp luật điều chỉnh quan hệ BHTG Trong phạm vi liên quan đến Đề tài nghiên cứu của Luận án, có thể kể đến các công trình nghiên cứu đáng chú ý như sau:

- Cuốn Chuyên khảo “Pháp luật về bảo hiểm tiền gửi ở Việt Nam” của TS Lê Thị Thu Thuỷ [89] được ra đời năm 2008

(Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội) Đây là công trình nghiên cứu có qui mô lớn nhất cho đến thời điểm này về pháp luật điều chỉnh quan hệ BHTG ở Việt Nam

Chuyên khảo đã đề cập khái quát về sự hình thành của BHTG trên thế giới, ở Việt Nam; một số vấn đề lí luận cơ bản về BHTG như khái niệm BHTG, đặc trưng của BHTG, hạn chế của BHTG; nội dung pháp luật về BHTG của Việt Nam; khảo sát thực trạng pháp luật về BHTG ở Việt Nam và đề xuất một số phương hướng nhằm hoàn thiện pháp luật về BHTG ở Việt Nam

Tuy nhiên, Chuyên khảo còn bỏ ngỏ nhiều vấn đề cần nghiên cứu như chưa xây dựng hệ thống lí luận pháp luật về hoạt động BHTG; chưa có những đánh giá về bản chất pháp lí của hoạt động BHTG; chưa làm rõ sự tương đồng, khác biệt giữa hoạt động BHTG và hoạt động BHTM; chưa có những phân tích về khía cạnh pháp lí của các mô hình hoạt động BHTG; chưa khảo sát toàn diện thực trạng pháp luật về hoạt động BHTG Việt Nam… Tuy vậy, mặc dù nội dung nghiên cứu còn ở mức khái quát nhưng Chuyên khảo đã trở thành tiền đề để các nhà khoa học, nhà quản lí tiếp tục nghiên cứu về giác độ pháp lí của hoạt động BHTG - một loại hình hoạt động BH đặc thù trong nền kinh tế

- Bài viết: “Mô hình bảo hiểm tiền gửi hiện nay và những vấn đề quan tâm khi xây dựng Luật bảo hiểm tiền gửi” của TS

Đinh Dũng Sỹ [79] Trong đó, TS Đinh Dũng Sỹ đã phân tích khía cạnh pháp lí của các mô hình BHTG như mô hình BHTG chuyên chi trả, mô hình BHTG chi trả với quyền hạn mở rộng và mô hình BHTG giảm thiểu rủi ro Đồng thời, công trình nghiên cứu đã phân tích hướng xây dựng mô hình BHTG ở Việt Nam trong thời gian tới khi xây dựng Luật BHTG

- Bài viết: “Bàn về mô hình bảo hiểm tiền gửi trong thời kì hội nhập quốc tế” của TS Lê Thị Thu Thuỷ [88] cũng đã phân

tích khía cạnh pháp lí của các mô hình BHTG trên thế giới; đưa ra một số kiến nghị về việc thiết lập mô hình BHTG ở Việt Nam trong điều kiện hội nhập quốc tế

- Bài viết: “Địa vị pháp lí của tổ chức bảo hiểm tiền gửi Việt Nam” của TS Đinh Dũng Sỹ [80] Trong đó, Tác giả bài báo đã có

những nghiên cứu về vị trí pháp lí của tổ chức BHTG Việt Nam hiện nay, xu hướng xác định vị trí pháp lí có tính “độc lập tương đối”của tổ chức BHTG, nhằm bảo đảm hiệu quả các hoạt động BHTG

- Bài viết: “Bảo hiểm tiền gửi và vấn đề an toàn tín dụng” của TS Đinh Dũng Sỹ [78] Trong đó, Tác giả bài báo phân tích

sâu sắc bản chất của hoạt động tín dụng, NH; tính rủi ro của hoạt động đó; vai trò của BHTG trong bảo đảm an toàn đối với hoạt động tín dụng, NH; đưa ra các yêu cầu trong việc thiết lập các qui định pháp luật về BHTG nhằm bảo đảm sự an toàn đối với hoạt động tín dụng, NH

- Bài viết: “Bảo vệ quyền lợi của người gửi tiền theo pháp luật về bảo hiểm tiền gửi tại Việt Nam thực trạng và phương hướng hoàn thiện”, được đăng trên Thông tin BHTGVN, số 3, năm 2007 của GS.TSKH Đào Trí Úc [95] Bài viết đã đề cập đến các qui

định của pháp luật về BHTG của Việt Nam trong vấn đề bảo vệ người gửi tiền; đánh giá khái quát những yếu tố kinh tế, xã hội tác động đến việc hoàn thiện các qui định pháp luật Việt Nam về bảo vệ người gửi tiền tại các tổ chức tham gia BHTG

- Chuyên đề nghiên cứu mang tên: “Vai trò của tổ chức bảo hiểm tiền gửi Việt Nam trong việc bảo vệ người gửi tiền và bảo đảm an sinh xã hội” [94] đã phân tích bản chất của BHTG, phân tích các mô hình BHTG trên thế giới, vai trò của BHTG đối

với việc bảo vệ người gửi tiền, góp phần bảo đảm an sinh xã hội và phương hướng xây dựng pháp luật về bảo vệ quyền và lợi ích của người gửi tiền tại tổ chức thamgia BHTG

- Ngoài ra, nhiều bài báo được các chuyên gia pháp lí, chuyên gia trong lĩnh vực kinh tế - tài chính đăng tải trên các tạp chí chuyên ngành pháp lí như Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, Tạp chí dân chủ và pháp luật,… hoặc ý kiến các Đại biểu Quốc hội và ý kiến các chuyên gia trao đổi tại các Hội thảo chuyên ngành về xây dựng Luật BHTG ở Việt Nam; Toàn bộ hồ sơ Dự án Luật Bảo hiểm tiền gửi được xây dựng từ tháng 9 năm 2011 đến trước ngày 18/6/2012, Luật Bảo hiểm tiền gửi được Quốc hội Việt Nam thông qua ngày 18/6/2012 cũng được Tác giả của Luận án quan tâm nghiên cứu khi thực hiện Đề tài nghiên cứu này

- Luận án tiến sĩ của Bùi Hữu Toàn về “Pháp luật về bảo hiểm tiền gửi ở Việt Nam trong điều kiện hội nhập quốc tế” mới

được bảo vệ thành công tại Học viện Khoa học xã hội vào tháng 8 năm 2012 cũng đã phân tích khái quát một số vấn đề lí luận về BHTG, ảnh hưởng của hội nhập quốc tế đến pháp luật về BHTG, đưa ra một số giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về BHTG ở Việt Nam

1.1.3 Đánh giá chung về tình hình nghiên cứu

*Khái quát chung nhất về các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước đề cập đến pháp luật về BHTG, có thể nhận

thấy, các công trình đã nghiên cứu với các mức độ khác nhau đến những vấn đề thuộc hai nhóm sau đây:

Một là, nhóm những nghiên cứu các qui định pháp luật về BHTG như:

- Các chủ thể trong quan hệ BHTG, bao gồm chủ thể thực hiện hoạt động BHTG, chủ thể tham gia BHTG, người gửi tiền tại tổ chức tham gia BHTG, chủ thể quản lí nhà nước về BHTG, chủ thể giám sát tài chính trong mạng an toàn tài chính quốc gia;

- Mô hình BHTG và các vấn đề liên quan đến thiết kế một mô hình BHTG

- Các nội dung hoạt động BHTG như hoạt động cấp Giấy chứng nhận BHTG, giao kết hợp đồng BHTG; thu nộp phí BHTG; kiểm tra, giám sát tổ chức tham gia BHTG; hỗ trợ tài chính đối với tổ chức tham gia BHTG; chi trả BHTG; thanh lí tổ chức tham gia BHTG; Quĩ BHTG như cơ chế tạo lập quĩ BHTG, quản lí quĩ BHTG, sử dụng quĩ BHTG…

Hai là, nhóm những nghiên cứu về thực hiện các qui định pháp luật về BHTG; đánh giá việc thực thi pháp luật về BHTG

*Về kết quả nghiên cứu, các nghiên cứu về BHTG và pháp luật về BHTG đã có những đóng góp có giá trị về mặt khoa

học và có ý nghĩa thực tiễn quan trọng, thể hiện trên các mặt sau:

Một là, đã khái quát được ở một mức độ nhất định những nội dung cơ bản của hoạt động BHTG (trong công trình nghiên cứu

của Tác giả Nguyễn Thị Kim Oanh tại Chương 2; của Tác giả Đào Văn Tuấn tại Chương 2), các qui định của pháp luật về hoạt động BHTG (trong công trình nghiên cứu của tác giả Lê Thị Thu Thủy tại Tiểu mục 1.6, Chương 1, tr 57 – 60) và thực tiễn áp dụng

Hai là, đã có đánh giá trên một số khía cạnh về thực trạng của pháp luật về hoạt động BHTG và thực tiễn áp dụng tại Việt

Nam Hệ thống pháp luật của Việt Nam về BHTG nói chung và về hoạt động BHTG nói riêng được ra đời và thực thi chưa được bao lâu, việc thực hiện các qui định pháp luật về BHTG còn mang tính “thử nghiệm” Vì vậy, các Tác giả của các công trình nghiên cứu dưới các giác độ kinh tế - tài chính cũng như pháp lí đều dành sự quan tâm đáng kể đến đánh giá tính hiệu quả của việc thực thi các qui định hiện hành về BHTG của Việt Nam

Cụ thể: các công trình nghiên cứu đã đề cập đến các vấn đề nổi cộm như: giá trị pháp lí của các qui định pháp luật về BHTG chưa tương xứng với vai trò của BHTG; địa vị pháp lí của tổ chức BHTGVN đã làm hạn chế vai trò, chức năng của tổ chức trong hoạt động BHTG; cơ chế phối hợp giữa tổ chức BHTGVN với các chủ thể khác trong quan hệ BHTG; những bất cập của pháp luật hiện hành về nội dung hoạt động BHTG, xử lí vi phạm pháp luật và giải quyết tranh chấp trong hoạt động BHTG…

Ba là, đã đặt tiền đề cho các hoạt động nghiên cứu về quan hệ BHTG, hoạt động BHTG và hoàn thiện pháp luật về BHTG

nói chung và hoạt động BHTG nói riêng Chẳng hạn, hướng nghiên cứu được TS Đinh Dũng Sỹ “để ngỏ” trong trong bài báo khoa học của mình [80] và được nhiều nhà khoa học khác bàn luận liên quan đến việc xác định vị trí pháp lí, mô hình tổ chức và hoạt động của tổ chức BHTG của Việt Nam trong tương lai; vị trí của tổ chức BHTGVN trong hệ thống giám sát tài chính quốc

gia, cơ chế phối hợp giữa tổ chức BHTGVN và các chủ thể quản lí, giám sát trong lĩnh vực tài chính, NH; cơ chế tạo lập, quản lí,

sử dụng quĩ của tổ chức BHTGVN; thẩm quyền của tổ chức BHTGVN Hoặc, các qui định pháp luật về nội dung hoạt động BHTG được TS Lê Thị Thu Thủy đặt ra trong cuốn Chuyên khảo tại các trang 76; 81; 84; 93;96 Hay, vấn đề giải quyết tranh chấp phát sinh từ hoạt động BHTG nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người gửi tiền đã được Tác giả Đào Trí Úc đặt ra

*Các vấn đề được đặt ra, cùng với những đóng góp tích cực cho việc nghiên cứu lí luận và thực tiễn, các công trình

nghiên cứu về BHTG và pháp luật về BHTG cũng đặt ra một số nhóm vấn đề như sau:

- Các nghiên cứu liên quan đến BHTG và pháp luật về BHTG được thực hiện trong thời kì Việt Nam chưa có Luật BHTG

Hệ thống qui định pháp luật về BHTG chỉ được thể hiện trong các văn bản dưới luật và mang tính tản mạn, không đồng bộ Do vậy, các vấn đề lí luận về BHTG và thực trạng pháp luật về BHTG được nghiên cứu trong khuôn khổ các quan điểm lí luận ở thời điểm đó Các nghiên cứu chưa đánh giá đầy đủ về thực trạng pháp luật về hoạt động BHTG cũng như nguyên nhân của những hạn chế trong thực tiễn áp dụng pháp luật về hoạt động BHTG

- Các công trình nghiên cứu cũng đã đề cập đến một số quan điểm lí luận về BHTG, quan hệ BHTG, nhưng chưa phân tích một cách sâu sắc tính đặc thù của quan hệ BHTG, hoạt động BHTG, những yếu tố tác động đến việc xây dựng luật BHTG, cơ sở

để xây dựng một mô hình hoạt động BHTG phù hợp điều kiện thực tế ở Việt Nam Các nghiên cứu về BHTG, hoạt động BHTG mới chỉ dừng lại ở những khái quát trên cơ sở các qui định pháp luật hiện hành về BHTG

- Các kiến nghị, đề xuất mang tính đơn lẻ chỉ đề cập đến việc sửa đổi, bổ sung các qui định về các vấn đề khác nhau liên

quan đến BHTG trong các văn bản pháp luật hiện hành Mặc dù các nghiên cứu có hướng đến việc góp ý xây dựng Luật BHTG, nhưng chưa có những phân tích sâu sắc, đầy đủ về cơ sở kinh tế, xã hội của những đề xuất đó

Trong bối cảnh tình hình nghiên cứu như trên, việc chọn đề tài “Pháp luật về hoạt động bảo hiểm tiền gửi ở Việt Nam” là

nhằm giải quyết các vấn đề sau đây:

Thứ nhất, làm rõ cơ sở lí luận của pháp luật về hoạt động BHTG Vấn đề này được dựa trên hai yếu tố cơ bản:

i) làm rõ bản chất, đặc điểm của hoạt động BHTG; phân biệt hoạt động BHTG và hoạt động BHTM, phân tích rủi ro trong hoạt động BHTG, các loại hình hoạt động BHTG;

ii) trên cơ sở những đặc thù của hoạt động BHTG, xác định những yêu cầu, nguyên tắc điều chỉnh bằng pháp luật đối với hoạt động BHTG và nội dung pháp luật về hoạt động BHTG

Thứ hai, đánh giá thực trạng pháp luật điều chỉnh hoạt động BHTG tại Việt Nam, bao gồm các qui định pháp luật và thực

tiễn áp dụng pháp luật về chủ thể trực tiếp thực hiện các hoạt động nghiệp vụ BHTG, mô hình hoạt động BHTG, nội dung hoạt động BHTG, xử lí vi pháp luật và giải quyết tranh chấp phát sinh trong lĩnh vực hoạt động BHTG Những nghiên cứu đó sẽ là những luận cứ khoa học cho việc đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về hoạt động BHTG ở Việt Nam

Thứ ba, các đề xuất về phương hướng, giải pháp hoàn thiện pháp luật về hoạt động BHTG ở Việt Nam phải nhằm hướng

đến việc xây dựng một mô hình hoạt động BHTG và những vấn đề pháp lí kèm theo phù hợp với điều kiện kinh tế, xã hội và thực trạng hệ thống tài chính, NH ở Việt Nam, vừa giải quyết được những vấn đề thực tiễn trước mắt và vừa bảo đảm tính ổn định, lâu dài

1.2 NHỮNG ĐIỂM MỚI CỦA LUẬN ÁN

Luận án là công trình khoa học công phu nghiên cứu có hệ thống về pháp luật điều chỉnh hoạt động BHTG ở Việt Nam từ khi bắt đầu xây dựng và thực hiện các qui định pháp luật về hoạt động BHTG Trên cơ sở các nhiệm vụ nghiên cứu đã đặt ra,

Luận án có những đóng góp mới nhất định về mặt khoa học cũng như trong nghiên cứu hoàn thiện và áp dụng pháp luật về BHTG Cụ thể:

Một là, Tác giả của Luận án tiếp tục phát triển và hoàn thiện thêm một bước cơ sở lí luận của pháp luật về BHTG Trên cơ sở kết

quả nghiên cứu của các công trình khoa học trước đây về BHTG, Tác giả của Luận án tiếp tục làm rõ bản chất kinh tế, bản chất pháp

lí của hoạt động BHTG, so sánh giữa hoạt động BHTG và hoạt động BHTM,… trên cơ sở đó, khái quát những đặc thù của hoạt động BHTG và pháp luật về hoạt động BHTG Cụ thể, tính đặc thù của hoạt động BHTG thể hiện trên các khía cạnh như chủ thể thực hiện hoạt động BHTG là tổ chức tài chính “đặc biệt”, không phải là các DN BH; nội dung hoạt động BHTG không chỉ là nghiệp vụ BHTG thuần túy mà còn bao gồm các hoạt động kiểm tra, giám sát tổ chức tham gia BHTG, tham gia quá trình thành lí tổ chức tham gia BHTG trong trường hợp tổ chức này bị chấm dứt hoạt động; mục đích của hoạt động BHTG nhằm thực hiện các mục tiêu chính sách công của nhà nước trong lĩnh vực tài chính như bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người gửi tiền tại các tổ chức tham gia BHTG (mặc dù

họ không phải là người đóng phí BHTG), bảo đảm cho hoạt động tài chính, ngân hàng được ổn định,…Pháp luật về hoạt động BHTG

là công cụ để nhà nước bảo đảm thực hiện mục tiêu chính sách công trong lĩnh vực tài chính, ngân hàng Do đó, pháp luật về hoạt động BHTG có mối liên hệ chặt chẽ với các phương diện pháp luật khác Trong đó, có mối liên hệ chặt chẽ với pháp luật về tín dụng, ngân hàng

Hai là, Tác giả của Luận án đánh giá thực trạng của hệ thống pháp luật về hoạt động BHTG của Việt Nam Trong nhiều

công trình nghiên cứu trước đây, cũng đã có một số đánh giá về thực trạng pháp luật về BHTG nói chung, về một số nội dung hoạt động BHTG nói riêng Tuy nhiên, những đánh giá đó mới chỉ được thực hiện đơn lẻ và từ các góc độ nghiên cứu khác nhau Trên cơ sở tiếp thu những kết quả nghiên cứu của các công trình nghiên cứu đó, Tác giả của Luận án đánh giá thực trạng pháp luật và thực tiễn áp dụng pháp luật về hoạt động BHTG của Việt Nam, chỉ ra những bất cập của pháp luật hiện hành về hoạt động BHTG của Việt Nam, những hạn chế trong việc áp dụng pháp luật về hoạt động BHTG Đồng thời, Tác giả của Luận án

nghiên cứu và tham chiếu những qui định pháp luật về hoạt động BHTG của một số nước, đưa ra những kinh nghiệm nhằm hoàn thiện pháp luật về hoạt động BHTG nói chung Những đánh giá và tham chiếu của Tác giả của Luận án đề cập đến phạm vi nghiên cứu và trên các mặt như chủ thể thực hiện hiện hoạt động BHTG (vị trí pháp lí, thẩm quyền, mối quan hệ với các chủ thể quản lí, giám sát khác trong lĩnh vực tài chính, ngân hàng); các nội dung hoạt động BHTG

Ba là, Tác giả của Luận án mạnh dạn đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về hoạt động BHTG ở Việt Nam Những

đề xuất của Tác giả Luận án được đưa ra trên cơ sở đánh giá mặt tích cực, hạn chế của hệ thống pháp luật về hoạt động BHTG của Việt Nam hiện nay, nghiên cứu tình hình kinh tế vĩ mô và tình hình hoạt động NH ở Việt Nam trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc

tế, nghiên cứu và tiếp thu có chọn lọc pháp luật về hoạt động BHTG của một số nước trên thế giới Nội dung cốt lõi của các đề xuất

đó là xác định địa vị pháp lí của tổ chức trực tiếp thực hiện hoạt động BHTG ở Việt Nam, mô hình hoạt động BHTG, qui định về các nội dung hoạt động BHTG Trên cơ sở đó, pháp luật về hoạt động BHTG sẽ trở thành công cụ pháp lí quan trọng bảo đảm các mục tiêu chính sách công của nhà nước trong lĩnh vực tài chính, NH

CHƯƠNG 2 NHỮNG VẤN ĐỀ LÍ LUẬN CƠ BẢN VỀ HOẠT ĐỘNG BẢO HIỂM TIỀN GỬI VÀ PHÁP LUẬT VỀ HOẠT ĐỘNG

BẢO HIỂM TIỀN GỬI 2.1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÍ LUẬN CƠ BẢN VỀ HOẠT ĐỘNG BẢO HIỂM TIỀN GỬI

2.1.1 Khái niệm, nội dung, vai trò của hoạt động bảo hiểm tiền gửi

Quan niệm hoạt động BHTG là hoạt động nhằm “bảo vệ người gửi tiền” xuất hiện lần đầu tiên tại Mĩ vào khoảng thế kỷ

19, được nêu trong Đề án thành lập tổ chức Bảo hiểm trách nhiệm ngân hàng tại New York Thời kỳ đó, tại Mĩ đã xảy ra hiện tượng sụp đổ hàng loạt NH Điều đáng chú ý là hiện tượng này đã lặp đi lặp lại trong nhiều năm sau đó Các nhà hoạch định chính sách Mĩ đã đặt ra vấn đề: cần có các biện pháp phòng ngừa những rủi ro trong trường hợp các ngân hàng bị đổ vỡ Biện pháp được thống nhất là bảo hiểm tiền gửi - bảo vệ người gửi tiền tại các NH Những thành công trong triển khai hoạt động BHTG ở Mĩ đã góp phần quan trọng làm cho hệ thống BHTG nhanh chóng lan sang các nước châu Âu vào những năm 1960 và sau đó là các nước châu Á

Thực tiễn của hoạt động tài chính trên thế giới cho thấy, các cuộc khủng hoảng tài chính - tiền tệ có thể bắt đầu tại một hoặc một số quốc gia và có nguy cơ gây ra những phản ứng dây chuyền tại các quốc gia thuộc các khu vực trên thế giới Do đó, bảo vệ người gửi tiền tại những tổ chức bị đổ vỡ là một phần quan trọng để bảo đảm an toàn về tài chính đối với hệ thống NH của các nước

Một trong những nguyên nhân dẫn đến khủng hoảng tài chính là hệ thống tài chính thiếu sự dự phòng Từ đó, gây ra hiện tượng NH mất khả năng thanh toán Do đó, định chế tài chính bảo vệ tiền gửi được thành lập nhằm ngăn ngừa các cuộc khủng

hoảng và góp phần phục hồi đối với tổ chức nhận tiền gửi Tính ổn định của hệ thống tài chính sẽ được bảo đảm thông qua hoạt động tích cực của hệ thống BHTG [72]

*Khái niệm về hoạt động bảo hiểm tiền gửi

Mặc dù hoạt động BHTG được ra đời và tồn tại ở nhiều quốc gia, nhưng hầu như pháp luật của các nước không đưa ra khái niệm về hoạt động BHTG

Pháp luật các nước thường qui định mục tiêu, nhiệm vụ của BHTG cũng như liệt kê các quyền và nghĩa vụ pháp lí của tổ chức tham gia thực hiện hoạt động BHTG Chẳng hạn, Luật BHTG của Hàn Quốc năm 2005, qui định về địa vị pháp lí của tổ chức thực hiện hoạt động BHTG (KDIC) trong việc bảo vệ các khoản tiền gửi tại các tổ chức tham gia BHTG tại Hàn Quốc [104]

Pháp luật về hoạt động BHTG của Việt Nam cũng chỉ đưa ra những qui định về chủ thể thực hiện hoạt động BHTG, công cụ thực hiện hoạt động BHTG, nội dung hoạt động BHTG,… Luật BHTG của Việt Nam cũng đã nhắc đến thuật ngữ hoạt động BHTG trong phần phạm vi điều chỉnh, nêu các hoạt động BHTG, mô tả thuật ngữ BHTG [71]

Một số quốc gia khác có mô tả về thuật ngữ BHTG trong Luật BHTG Chẳng hạn, theo Luật BHTG của Canada hiện hành,

BHTG là BH cho những tổn thất một phần hoặc toàn bộ tiền gửi [103; (7)a]

Luật BHTG Đài Loan hiện hành, BHTG là một loại hình BH mà đối tượng được BH là các loại tiền gửi trên lãnh thổ Đài Loan [107; (12)]

Trong các công trình nghiên cứu khoa học kinh tế về BHTG, các nhà nghiên cứu đã đề cập đến khái niệm BHTG Chẳng hạn,

BHTG là việc Nhà Nước đưa ra lời bảo đảm công khai nhằm bảo vệ tiền gửi bằng các qui định của pháp luật đối với người có tiền gửi tại tổ chức được phép nhận tiền gửi [92; Tr.7]

Hoặc, BHTG là cam kết công khai của tổ chức BHTG đối với tổ chức tham gia BHTG về việc tổ chức BHTG sẽ trả tiền gửi bao gồm phần gốc và lãi cho người gửi tiền khi tổ chức tham gia BHTG bị chấm dứt hoạt động và không có khả năng thanh toán cho người gửi tiền [25; Tr.6]

Ngay cả trong một Luận án kinh tế nghiên cứu về “Các giải pháp phát triển hoạt động bảo hiểm tiền gửi ở Việt Nam” của

Tiến sỹ Nguyễn Thị Kim Oanh cũng chỉ đưa ra quan niệm về BHTG mà không đề cập đến khái niệm hoạt động BHTG [58; Tr.7]

Đồng thời, theo một trong những công trình nghiên cứu khoa học pháp lí về BHTG, thì BHTG là loại hình BH, theo đó bảo đảm nghĩa vụ chi trả trong tương lai các khoản tiền gửi cho người gửi tiền tại các tổ chức tham gia BHTG khi các tổ chức này gặp rủi ro dẫn đến tình trạng mất khả năng thanh toán [89; Tr.36]

Như vậy, hoạt động BHTG là khái niệm chưa được đề cập trong các văn bản pháp luật về BHTG của các quốc gia cũng như

trong các công trình nghiên cứu khoa học ở cả giác độ kinh tế và pháp lí Trên cơ sở các khái niệm về BHTG được qui định pháp luật về BHTG của các nước và Việt Nam, cũng như được đề cập trong các công trình nghiên cứu khoa học pháp lí về BHTG, có

thể hiểu BHTG là cam kết của tổ chức thực hiện hoạt động BHTG (sau đây gọi là tổ chức BHTG) đối với tổ chức tham gia

BHTG, theo đó, tổ chức BHTG sẽ trả tiền gửi (bao gồm cả gốc và lãi) cho người gửi tiền khi tổ chức tham gia BHTG gặp rủi ro đến mức mất khả năng thanh toán cho người gửi tiền Cam kết này thể hiện mối quan hệ giữa ba bên Đó là, tổ chức BHTG, tổ chức tham gia BHTG và người gửi tiền Hoạt động BHTG là việc tổ chức BHTG thực hiện các cam kết đó

Từ những phân tích trên, tác giả Luận án đưa ra khái niệm về hoạt động BHTG như sau:

Hoạt động BHTG là một loại hình hoạt động BH, theo đó tổ chức BHTG bảo đảm thực hiện chi trả một phần hoặc toàn bộ tiền gốc và tiền lãi của các khoản tiền gửi cho người gửi tiền được BH tại tổ chức tham gia BHTG khi có văn bản của cơ quan

nhà nước có thẩm quyền xác định tổ chức tham gia BHTG bị chấm dứt hoạt động và mất khả năng chi trả tiền gửi cho người gửi tiền nhằm thực hiện các mục tiêu chính sách công của nhà nước

Theo khái niệm trên, hoạt động BHTG xác định một bảo đảm về mặt pháp lí cho các khoản tiền gửi (bao gồm cả gốc và lãi) của người gửi tiền tại các tổ chức nhận tiền gửi đã tham gia BHTG Do trong nền KTTT tiềm ẩn vô vàn rủi ro đối với những chủ thể khác nhau nên hoạt động NH - giữ vai trò “xương sống” trong nền kinh tế cũng có nguy cơ đối mặt với những loại rủi ro khác nhau Trong đó, có những rủi ro có tính đặc trưng như rủi ro đạo đức, rủi ro lãi suất… Rủi ro trong lĩnh vực NH là tiền đề của hoạt động BHTG

Khái niệm hoạt động BHTG trên cho thấy quan hệ xã hội trong lĩnh vực BHTG được xác lập giữa các bên Đó là, tổ chức BHTG, tổ chức tham gia BHTG và chủ thể thụ hưởng từ hoạt động BHTG

Chủ thể thực hiện các hoạt động nghiệp vụ nhằm thực hiện cam kết trả các khoản tiền gửi cho người gửi tiền thường là cơ quan BHTG hoặc Công ty BHTG (tổ chức BHTG) Đó là một tổ chức tài chính đặc thù và có những quyền hạn nhất định trong quản lí rủi ro của các tổ chức tham gia BHTG

Chủ thể tham gia BHTG là tổ chức nhận tiền gửi của cá nhân, tổ chức trong xã hội đã thực hiện thủ tục tham gia BHTG Tổ chức tham gia BHTG có thể bao gồm TCTD, chi nhánh NH nước ngoài, tổ chức tài chính khác được thành lập và hoạt động theo pháp luật của nhà nước

Chủ thể thụ hưởng từ hoạt động BHTG là cá nhân, tổ chức có tiền gửi được BH tại tổ chức tham gia BHTG

Ở góc độ kinh tế, hoạt động BHTG mang đầy đủ bản chất của hoạt động BH nói chung, đó là “phân tán” rủi ro thông qua cơ chế

“số lớn bù số ít”[90] Như trên đã đề cập, rủi ro trong hoạt động của tổ chức tham gia BHTG (tổ chức nhận tiền gửi của cá nhân, tổ chức trong xã hội) là tiền đề của hoạt động BHTG Cụ thể đó là rủi ro của tổ chức tham gia BHTG đến mức không thanh toán được

các khoản tiền gửi cho người gửi tiền Nếu xét về đối tượng thiệt hại do rủi ro mang lại, đó là thiệt hại về tài sản (hay về vật chất) đối với người gửi tiền tại tổ chức tham gia BHTG

Song, do đặc thù của hoạt động NH mà thiệt hại đó có thể gây tác động xấu cho hoạt động của cả hệ thống tài chính - NH nói chung Đó là khi người gửi tiền rút tiền gửi khỏi tổ chức tham gia BHTG và hiện tượng đó có tính “đồng loạt” hay mang tính

“dây chuyền” Do đó, hoạt động BHTG không chỉ nhằm bảo vệ quyền và lợi ích về kinh tế của người gửi tiền mà còn là công cụ của nhà nước để gây dựng, duy trì sự tin cậy, tâm lí yên tâm của người gửi tiền đối với hệ thống NH, góp phần bảo đảm an toàn,

ổn định của hệ thống tài chính, NH của một quốc gia

Một trong những điều kiện quan trọng để tổ chức BHTG hoàn thành được “sứ mệnh” của mình là phải có quĩ Quĩ BHTG của tổ chức BHTG được hình thành từ nhiều nguồn Trong đó, có nguồn phí BHTG thu từ tổ chức tham gia BHTG Phí BHTG được xác định “trên cơ sở kết quả tính toán trong quá khứ để bù đắp những tổn thất do rủi ro gây ra trong tương lai” Phí BHTG

là khoản tài chính đóng góp của tổ chức tham gia BHTG và được coi là một “tổn thất nhỏ” [36; Tr.22] mà người tham gia BHTG phải trả cho tổ chức thực hiện hoạt động BHTG trong một thời hạn nhất định khi tham gia BHTG Các nguồn tạo lập và gia tăng quĩ BHTG tạo cho tổ chức thực hiện hoạt động BHTG có đủ năng lực tài chính để chi trả tiền BH khi xảy ra sự kiện BHTG Có nghĩa là, nguồn tài chính được sử dụng để chi trả tiền BHTG không chỉ do tổ chức thực hiện hoạt động BHTG “bỏ ra”, mà còn huy động từ nhiều chủ thể khác Thiệt hại của một tổ chức tham gia BHTG được chia sẻ từ những tổ chức tham gia BHTG khác

Ở đây, tổ chức thực hiện hoạt động BHTG đã áp dụng nguyên lí “lấy nguồn tài chính do số đông đóng góp để chia sẻ cho số ít gặp rủi ro”

Tuy nhiên, khác so với hoạt động của các loại hình BHTM, người được BH - người thụ hưởng trong hoạt động BHTG không phải là tổ chức nhận tiền gửi tham gia BHTG mà là người (cá nhân, tổ chức) gửi tiền tại tổ chức tham gia BHTG Đó là chủ sở hữu các khoản tiền gửi tại tổ chức tham gia BHTG Các khoản tiền gửi này được tổ chức tham gia BHTG huy động, “sử dụng”

cho các hoạt động kinh doanh nhằm mục tiêu lợi nhuận Mặt khác, quĩ BHTG còn được sử dụng trong các trường hợp hỗ trợ các

tổ chức tham gia BHTG gặp khó khăn về tài chính nhằm giúp các tổ chức này tránh nguy cơ mất khả năng thanh toán

* Nội dung của hoạt động bảo hiểm tiền gửi

Hoạt động BHTG được nhiều chủ thể tham gia thực hiện Cụ thể: tổ chức thực hiện các hoạt động nghiệp vụ BHTG, tổ chức tham gia BHTG, người gửi tiền tại tổ chức tham gia BHTG được BH, các cơ quan quản lí về tài chính, NH (như ngân hàng trung ương, Bộ Tài chính), các tổ chức giám sát tài chính trong mạng an toàn tài chính quốc gia Trong đó, mỗi chủ thể có vị trí, vai trò

Một là, nhóm các hoạt động nhằm xác lập quan hệ BHTG Đây là một trong những chuỗi hoạt động BHTG, theo đó, tổ chức

BHTG tiến hành các thủ tục để cấp giấy chứng nhận BHTG hoặc giao kết hợp đồng BHTG đối với tổ chức tham gia BHTG tùy theo việc tham gia BHTG được qui định là bắt buộc hay tự nguyện Hoạt động này có ý nghĩa rất quan trọng đối với các chủ thể

có liên quan và là căn cứ để tổ chức BHTG tiến hành các hoạt động BHTG khác trong phạm vi quyền hạn được pháp luật qui định

Hai là, nhóm các hoạt động tạo lập, quản lí, sử dụng quĩ BHTG Quĩ BHTG được hình thành và gia tăng từ các nguồn khác

nhau: có thể do NSNN đầu tư hoặc do các tổ chức tham gia BHTG đóng góp Quĩ BHTG được gia tăng bằng các cách thức như

từ nguồn phí BHTG được các tổ chức tham gia BHTG đóng theo qui định của pháp luật, từ các hoạt động đầu tư và do tích lũy

Quĩ BHTG được sử dụng cho các hoạt động nghiệp vụ BHTG như trong các trường hợp chi trả BH cho người gửi tiền được

BH khi tổ chức tham gia BHTG bị mất khả năng thanh toán và bị chấm dứt hoạt động Mặt khác, quĩ BHTG còn được sử dụng

cho các hoạt động hỗ trợ tài chính đối với các tổ chức tham gia BHTG gặp khó khăn về tài chính

Ba là, nhóm các hoạt động kiểm tra, giám sát chủ thể tham gia BHTG, cảnh báo rủi ro sớm đối với chủ thể tham gia BHTG

Đây là một trong các hoạt động BHTG được tổ chức BHTG tiến hành trên cơ sở pháp luật nhằm phát hiện những rủi ro trong hoạt động của tổ chức tham gia BHTG Từ đó, phân tích rủi ro và đưa ra những cảnh báo nhằm ngăn chặn hiện tượng một tổ chức tham gia BHTG bị phá sản Trong quá trình thực hiện các hoạt động kiểm tra, giám sát tổ chức tham gia BHTG, tổ chức BHTG thường phải phối hợp chặt chẽ với các cơ quan quản lí, chủ thể giám sát khác về tài chính Vì vậy, có thể nói rằng, hoạt động kiểm tra, giám sát của tổ chức BHTG là một trong các hoạt động quản lí rủi ro của tổ chức tham gia BHTG

Bốn là, nhóm các hoạt động hỗ trợ tài chính đối với tổ chức tham gia BHTG Đối với tổ chức tham gia BHTG gặp khó khăn

về tài chính và đáp ứng được các điều kiện pháp luật qui định, có thể được “hưởng” lợi từ hoạt động BHTG thông qua hoạt động

hỗ trợ tài chính Tổ chức tham gia BHTG có thể được vay theo chế độ ưu đãi, hoặc được tổ chức BHTG bảo lãnh đối với các khoản vay của nhà nước…

Năm là, nhóm các hoạt động liên quan đến việc tổ chức BHTG tham gia vào quá trình xử lí tổ chức tham gia BHTG bị chấm

dứt hoạt động Cụ thể, hoạt động tái cơ cấu tổ chức tham gia BHTG, thu hồi tiền BHTG đã chi trả cho người gửi tiền…

Sáu là, nhóm các hoạt động chấm dứt BHTG Trên thực tế, khi xuất hiện sự kiện BHTG, phù hợp qui định của pháp luật,

quan hệ BHTG bị chấm dứt giữa các bên Tổ chức BHTG có thể thực hiện các hoạt động thu hồi giấy Chứng nhận BHTG hoặc các bên thực hiện chấm dứt hợp đồng BHTG

Tóm lại, hoạt động BHTG bao gồm những nội dung khác nhau, là chuỗi của những hành vi của các chủ thể trong quan hệ

BHTG, trong đó, chủ yếu là những hoạt động của tổ chức BHTG Tuy nhiên, căn cứ vào từng mô hình hoạt động BHTG mà

pháp luật về hoạt động BHTG của mỗi quốc gia qui định, tổ chức BHTG có thể được thực hiện đầy đủ các hoạt động trên (như ở

mô hình hoạt động BHTG giảm thiểu rủi ro) hoặc chỉ thực hiện một số nội dung như đã trình bày ở trên (như ở mô hình hoạt động BHTG chuyên chi trả và ở mô hình hoạt động BHTG chi trả với quyền hạn mở rộng)

*Vai trò của hoạt động bảo hiểm tiền gửi

Mục tiêu cụ thể của hoạt động BHTG ở các hệ thống BHTG khác nhau có sự khác biệt nhất định Bởi vì, mục tiêu của hoạt động BHTG ở mỗi quốc gia phụ thuộc vào mục tiêu chính sách công do pháp luật về BHTG của quốc gia đó qui định cũng như phụ thuộc vào mục tiêu của các chủ thể khác trong mạng lưới an toàn tài chính cũng như cấu trúc tổng thể của hệ thống tài chính

Do đó, ở góc độ khái quát, hoạt động BHTG nhằm các mục tiêu sau đây:

Thứ nhất, hoạt động BHTG hướng đến bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người gửi tiền tại các tổ chức tham gia BHTG

Hoạt động BHTG ở các nước cũng như ở Việt Nam có vai trò căn bản là bảo vệ người gửi tiền [22] Trong đó, số lượng lớn người gửi tiền là cá nhân, có hiểu biết giới hạn về tài chính (hay còn gọi là người gửi tiền nhỏ) Thông thường, có thể nhận biết được người gửi tiền nhỏ bằng giá trị khoản tiền gửi của họ

Vai trò này của hoạt động BHTG nhằm bảo vệ họ trước những hậu quả của sự đổ vỡ các tổ chức tham gia BHTG Bởi lẽ trong trường hợp tổ chức nhận tiền gửi mất khả năng thanh toán, quĩ BHTG sẽ góp phần làm giảm bớt gánh nặng đối với người gửi tiền thông qua cơ chế chi trả toàn bộ hoặc một phần khoản tiền gửi của họ Trên thực tế, sự tiếp cận thông tin về tình hình hoạt động của tổ chức nhận tiền gửi có sự khác nhau giữa những người gửi tiền nhỏ và lớn Thông thường, người gửi tiền nhỏ có khó khăn trong việc nắm bắt thông tin về tổ chức nhận tiền gửi hơn [75]

Tuy nhiên, nếu hoạt động BHTG có vai trò chủ yếu là bảo vệ người gửi tiền nhỏ thì với hạn mức chi trả có giới hạn như từ khi hoạt động BHTG ra đời đến nay có thể khiến người gửi tiền lớn thực hiện rút tiền gửi hàng loạt khi nghi ngờ tình hình hoạt

động của tổ chức nhận tiền gửi Do vậy, sự hài hòa trong vai trò bảo vệ người gửi tiền (nhỏ) và ổn định tài chính quốc gia sẽ tạo động lực cho người gửi tiền nhỏ có được những hiểu biết về thị trường cũng như hạn chế những hoạt động rủi ro quá mức của các tổ chức nhận tiền gửi

Thứ hai, hoạt động BHTG góp phần duy trì và nâng cao niềm tin của người gửi tiền vào hệ thống NH

Tiền gửi tại các NH và tổ chức tín dụng khác có thể thuộc sở hữu của tổ chức, cá nhân Số tiền gửi của mỗi tổ chức, cá nhân có thể có giá trị lớn hoặc nhỏ Trường hợp các tổ chức nhận tiền gửi bị lâm vào tình trạng mất khả năng thanh toán có thể gây những thiệt hại nhất định cho người gửi tiền, đặc biệt là “người gửi tiền nhỏ” Nếu tổ chức đó có “vấn đề”, hoặc có những thông tin “thất thiệt” về hoạt động của một tổ chức nhận tiền gửi, người gửi tiền có thể “ồ ạt rút tiền gửi” Nếu không xử lý kịp thời thì hiện tượng đó có thể lan rộng sang các TCTD khác Do đó, tổ chức nhận tiền gửi tham gia BHTG có thể tránh được những hậu quả của hiện tượng người gửi tiền rút tiền gửi hàng loạt Việc xử lý kịp thời, có hiệu quả trong trường hợp một tổ chức nhận tiền gửi gặp khó khăn không chỉ góp phần quan trọng vào việc gây dựng, duy trì niềm tin của người gửi tiền vào hệ thống NH mà còn bảo đảm an toàn cho cả hệ thống NH quốc gia

Thứ ba, hoạt động BHTG giảm thiểu rủi ro trong hoạt động NH, góp phần duy trì sự an toàn, ổn định của hệ thống tài

chính quốc gia

Hệ thống NH đóng vai trò vô cùng quan trọng trong nền kinh tế Hệ thống NH quốc gia hoạt động thông suốt, an toàn và

ổn định thì các nguồn lực tài chính được luân chuyển nhanh chóng và sử dụng có hiệu quả Ngược lại, trường hợp một hay một

số NH “có vấn đề”, có thể ảnh hưởng đến toàn bộ hệ thống NH quốc gia và nền tài chính nói chung Nghĩa là rủi ro trong hoạt động NH là rủi ro mang tính hệ thống

Đề phòng ngừa và ngăn chặn rủi ro trong hoạt động NH, ở các quốc gia, chủ thể thực hiện hoạt động BHTG là một trong các chủ thể tham gia giám sát hoạt động tài chính, NH Các chủ thể trong hệ thống giám sát tài chính, NH thực hiện theo những

qui tắc, chỉ tiêu giám sát hiện đại, trong đó có hoạt động giám sát từ xa [98;(1)] Trên cơ sở đó, tổ chức thực hiện hoạt động BHTG phân tích rủi ro trong hoạt động kinh doanh của tổ chức tham gia BHTG và đưa ra cảnh báo sớm về rủi ro đó để tổ chức tham gia BHTG áp dụng các biện pháp ngăn chặn

Như vậy, thông qua các hoạt động BHTG như giám sát từ xa, cảnh báo sớm, hoặc can thiệp kịp thời đối với NH đang gặp khó khăn, có thể giúp ngăn chặn hoặc khắc phục tình trạng đổ vỡ NH, góp phần duy trì sự ổn định đối với hoạt động NH và hoạt động tài chính nói riêng

Thứ tư, hoạt động BHTG thúc đẩy cạnh tranh lành mạnh giữa các tổ chức nhận tiền gửi, tạo điều kiện phát triển trong lĩnh

vực tài chính

Hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực tài chính luôn luôn có sự cạnh tranh, thậm chí cạnh tranh khốc liệt Để thu hút tiền gửi của cá nhân, tổ chức trong xã hội, các tổ chức nhận tiền gửi thường đa dạng hóa, hiện đại hóa các dịch vụ tín dụng Giữa các

tổ chức nhận tiền gửi với qui mô lớn nhỏ khác nhau bao giờ cũng có “độ chênh lệch” về khả năng thu hút khác hàng

Khi không có hoạt động BHTG, người gửi tiền thường có xu hướng chọn các tổ chức nhận tiền gửi có uy tín, được biết đến rộng rãi, có “bề dày kinh nghiệm” trong lĩnh vực tín dụng Những tổ chức này được người gửi tiền quan niệm là ít có nguy

Vì vậy, hoạt động BHTG sẽ tạo điều kiện cho các tổ chức nhận tiền gửi nhỏ tiếp cận được với các nhóm khách hàng khác nhau Đối với các tổ chức nhận tiền gửi mới đi vào hoạt động, vai trò này của hoạt động BHTG có ý nghĩa rất lớn Các tổ chức nhận tiền gửi có qui mô nhỏ và mới hoạt động có điều kiện thuận lợi hơn trong triển khai các hoạt động tín dụng của mình, có khả năng cạnh tranh với các tổ chức nhận tiền gửi qui mô lớn, góp phần tạo sự phát triển trong lĩnh vực tài chính - NH

Thứ năm, hoạt động BHTG góp phần tái cấu trúc NH

Trong nền KTTT, các tổ chức nhận tiền gửi, đặc biệt là các NH đứng trước cuộc cạnh tranh rất khốc liệt Có NH đứng vững và phát triển mạnh Ngược lại, có những NH bị đổ vỡ Sự đào thải các NH “yếu, kém” là hiện tượng tất yếu Tuy nhiên, sự

“đổ vỡ” một hoặc một số NH có thể làm ảnh hưởng xấu đến cả hệ thống NH quốc gia Do đó, cơ chế tiếp nhận và xử lý các NH

“đổ vỡ” thông qua hoạt động nghiệp vụ BHTG sẽ góp phần tái cấu trúc các NH và tăng cường khả năng cạnh tranh của các NH trong nền kinh tế

Hoạt động BHTG ở Mĩ trong giai đoạn khủng hoảng tín dụng là chứng minh rõ ràng nhất về vai trò này của hoạt động BHTG Tính đến hết tháng 9, năm 2008, đã có 12 NH của Mĩ bị tuyên bố chấm dứt hoạt động, chỉ vài ngày sau khi các NH bị tuyên bố ngừng hoạt động, toàn bộ tài khoản tiền gửi của khách hàng được tiếp nhận bởi các NH khác: NH bắc cầu do FDIC thành lập hoặc NH khác được FDIC thỏa thuận trước đó Vì vậy khách hàng vẫn tiến hành các giao dịch như bình thường, kể cả các khoản nợ của các khách hàng vẫn được thanh toán như thường lệ [54]

Thực tiễn cho thấy, Luật BHTG của Mĩ đã tạo cơ sở pháp lí cho sự phản ứng nhanh chóng của FDIC trước mỗi sự đổ vỡ của các NH Từ đó, tránh được tâm lí hoang mang của người gửi tiền tại các NH có “vấn đề” Mọi hoạt động NH vẫn được diễn

ra bình thường trong một thời gian nhất định cho đến khi một giải pháp thích hợp được áp dụng đối với NH bị đổ vỡ

Như vậy, trên thực tế, khi xây dựng và triển khai các hoạt động BHTG, các quốc gia luôn luôn xác định vai trò, mục tiêu

của hoạt động BHTG Nhìn chung, vai trò cơ bản - “sứ mệnh” của BHTG ở các quốc gia đã và đang triển khai các hoạt động

BHTG là bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người gửi tiền (đặc biệt là người gửi tiền nhỏ); duy trì và nâng cao niềm tin của người gửi tiền vào hệ thống NH của quốc gia; giảm thiểu rủi ro trong hoạt động NH; tái cấu trúc hoạt động NH; góp phần duy trì

sự an toàn, lành mạnh của hệ thống tài chính quốc gia

2.1.2 Bản chất pháp lí của hoạt động bảo hiểm tiền gửi

Thứ nhất, chủ thể thực hiện hoạt động BHTG

Hoạt động BHTG mang tính đặc thù: chỉ hình thành trong lĩnh vực tài chính, NH nhằm thực hiện các mục tiêu chính sách công của mỗi Nhà Nước Do đó, hoạt động BHTG không phải là biện pháp bảo đảm an toàn trong lĩnh vực NH một cách thuần túy Hoạt động BHTG cũng không mang bản chất pháp lí của hoạt động BHTM Chính vì vậy, hoạt động BHTG thường không được thực hiện bởi các DN hoạt động trong lĩnh vực BHTM

Các hoạt động BHTG được thực hiện bởi một tổ chức tài chính đặc thù có tên gọi là (Tổng) Công ty BHTG hoặc cơ quan BHTG

Tổ chức BHTG có thể nhằm mục tiêu lợi nhuận (tổ chức và hoạt động tương tự công ty theo Luật công ty) hoặc không vì mục tiêu lợi nhuận (tổ chức tài chính của nhà nước) [92; Tr 99;] Nhưng, nhìn chung, đây là tổ chức được thành lập nhằm thực hiện các mục tiêu nhất định liên quan đến chính sách công của nhà nước

Tùy theo từng mô hình hoạt động BHTG mà phạm vi chức năng, quyền hạn của tổ chức BHTG cũng được pháp luật qui định rộng, hẹp khác nhau Song, chức năng chủ yếu của tổ chức BHTG theo pháp luật của tất cả quốc gia thuộc Hiệp hội BHTG quốc

tế là thực hiện nghiệp vụ BHTG Cụ thể là “bảo vệ” tiền gửi thuộc sở hữu của cá nhân, tổ chức tại các tổ chức tham gia BHTG

Để thực hiện chức năng này, tổ chức thực hiện hoạt động BHTG có các công cụ tài chính như quĩ BHTG, công cụ pháp lí như quyền hạn, trách nhiệm trong xác lập, chấm dứt quan hệ BHTG với tổ chức tham gia BHTG, tư vấn dịch vụ BHTG cho người gửi tiền…

Ở mô hình hoạt động BHTG chi trả với quyền hạn mở rộng hơn và giảm thiểu rủi ro, pháp luật qui định mở rộng quyền hạn, trách nhiệm cho tổ chức BHTG Đó là: tham gia xây dựng hệ thống tiêu chí và thực hiện giám sát, kiểm tra, đánh giá rủi ro, cảnh báo rủi ro “sớm” cho tổ chức tham gia BHTG Hoạt động này được thực hiện trong sự phối hợp với các tổ chức, cơ quan giám sát tài chính, NH khác Các hoạt động đó góp phần không nhỏ vào việc phát hiện sớm và ngăn chặn hiện tượng “đổ vỡ” NH Đối với tổ chức thực hiện hoạt động nhằm mục tiêu lợi nhuận, tổ chức này còn tiến hành các hoạt động đầu tư kinh doanh Lợi nhuận từ hoạt động đầu tư kinh doanh của tổ chức không chỉ gia tăng mạnh mẽ quĩ BHTG, làm giảm và tiến tới “thoát ly” NSNN trong việc sử dụng nguồn tài chính để chi trả BHTG Thậm chí, nguồn tài chính của tổ chức thực hiện hoạt động BHTG lớn mạnh đến mức được sử dụng để chia lại cho tổ chức tham gia BHTG [80; Tr.8-9]

Như vậy, địa vị pháp lí của chủ thể thực hiện các hoạt động BHTG được qui định trong pháp luật về hoạt động BHTG là công cụ đặc biệt để nhà nước thực hiện các mục tiêu chính sách công của mình Quyền hạn, trách nhiệm được pháp luật qui định

là những phương tiện pháp lí để tổ chức tài chính đặc thù thực hiện có hiệu quả các hoạt động BHTG

Thứ hai, về đối tượng được BH

Đối tượng được BH của hoạt động BHTG là nghĩa vụ trả các khoản tiền gửi của chủ thể nhận tiền gửi đối với người gửi tiền Thực tế cho thấy, hoạt động vay và cho vay của các chủ thể nhận tiền gửi tiềm ẩn nhiều nguy cơ rủi ro Do đó, đặt ra vấn đề là cần có sự bảo đảm về mặt pháp lí đối với những khoản tiền gửi tại các chủ thể nhận tiền gửi Pháp luật về hoạt động BHTG của các nước và Việt Nam đều xác định loại tiền gửi được BH, loại tiền gửi không được BH, mức tiền gửi tối đa được BH, chủ sở hữu của các khoản tiền gửi được BH và không được BH…Tuy nhiên, những qui định cụ thể về đối tượng được BHTG có thể khác nhau, xuất phát từ mục tiêu chủ yếu trong chính sách công và các điều kiện về kinh tế, xã hội ở mỗi nước

Thứ ba, người thụ hưởng từ hoạt động BHTG

Chủ thể thụ hưởng (được tổ chức thực hiện hoạt động BHTG chi trả tiền BH) từ hoạt động BHTG không phải là chủ thể tham gia BHTG - chủ thể đã nộp phí BHTG mà là người gửi tiền Đây là điểm chung của pháp luật về hoạt động BHTG của các nước

Người gửi tiền tại các tổ chức tài chính nhận tiền gửi có thể là cá nhân, tổ chức Mục đích gửi tiền của các chủ thể cũng rất

đa dạng như để thực hiện nghĩa vụ thanh toán, tiết kiệm, tích luỹ…Như trên đã phân tích, các nước đều xác định chủ thể tham gia BHTG thông qua nhiều tiêu chí, trong đó có các tiêu chí như loại tiền gửi, chủ thể gửi tiền, mục đích gửi tiền của chủ thể Do

đó, đối tượng được BHTG có thể có sự khác nhau theo qui định của pháp luật các nước Tuy nhiên, tùy theo mục tiêu cụ thể thuộc chính sách công của các nhà nước mà chủ thể thụ hưởng từ hoạt động BHTG có thể được qui định rộng, hẹp khác nhau

Pháp luật về hoạt động BHTG của hầu hết các nước chỉ BH cho tiền gửi của cá nhân Qui định đó được xuất phát từ một trong các mục tiêu cơ bản trong chính sách công của các nhà nước là bảo vệ quyền lợi của người gửi tiền nhỏ (hay người nghèo) khi tổ chức nhận các khoản tiền gửi của họ mất khả năng thanh toán, tránh thiệt hại về tài sản, bảo đảm cuộc sống bình thường cho họ khi tổ chức tham gia BHTG bị mất khả năng chi trả Từ đó, tránh hiện tượng tiền gửi tại các NH bị rút đồng loạt do người gửi tiền mất niềm tin vào hệ thống NH, bảo đảm cho hoạt động NH diễn ra bình thường

Tuy nhiên, chủ thể tham gia BHTG cũng được hưởng những lợi ích nhất định từ hoạt động BHTG như đã phân tích ở trên Nhưng, họ không phải là chủ thể được chi trả BHTG mặc dù là chủ thể đóng phí BHTG

Chủ thể tham gia BHTG trước hết là tổ chức Nhưng không phải mọi tổ chức trong xã hội tham gia BHTG Pháp luật về hoạt động BHTG qui định các tổ chức tài chính nhận tiền gửi của khách hàng là chủ thể tham gia BHTG Đó là các ngân hàng, TCTD

và các tổ chức khác có hoạt động ngân hàng, trong đó có cả chi nhánh NH nước ngoài Trên thị trường tài chính, các tổ chức trên rất đa dạng về qui mô vốn, hình thức sở hữu

Về nguyên tắc, các chủ thể tham gia BHTG có quyền bình đẳng về địa vị pháp lí trong hoạt động tín dụng, đều thực hiện huy động tiền gửi của cá nhân, tổ chức trong xã hội để thực hiện các hoạt động đầu tư, tìm kiếm lợi nhuận Nhằm thực hiện một trong các mục tiêu chính sách công của nhà nước là bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người gửi tiền tại các tổ chức nhận tiền gửi trên, pháp luật qui định các tổ chức nhận tiền gửi là TCTD, tổ chức khác được thực hiện một hoặc một số hoạt động NH là chủ thể tham gia BHTG Tùy theo qui định của pháp luật về hoạt động BHTG ở mỗi nước và ở từng giai đoạn phát triển kinh tế, xã hội khác nhau mà sự tham gia BHTG của các tổ chức nhận tiền gửi có thể bằng cách tự nguyện hoặc bắt buộc nhằm bảo vệ tài sản của người gửi tiền tại các tổ chức đó

Thứ tư, về mục đích của hoạt động BHTG

Mục đích của hoạt động BHTG là nhằm thực hiện các chính sách công của nhà nước Mục tiêu chính sách công của hoạt động BHTG có thể chia làm ba nhóm chính là: i) nhóm mục tiêu bảo vệ những người gửi tiền nhỏ; ii) nhóm mục tiêu góp phần ổn định

hệ thống tài chính (như giảm thiểu rủi ro rút tiền gửi hàng loạt; tạo cơ sở pháp lí cho hoạt động xử lí các tổ chức tham gia BHTG đổ vỡ; tạo cơ sở pháp lí cho một hệ thống thanh toán theo thứ tự; góp phần giải quyết khủng hoảng tài chính…); iii) nhóm những mục tiêu khác (như phân bổ lại chi phí giải quyết tổ chức tham gia BHTG đổ vỡ; góp phần tạo động lực cạnh tranh trong lĩnh vực hoạt động tài chính, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế…) [106; Tr.16]

Trong đó, mục đích chủ yếu của hoạt động BHTG là bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người gửi tiền nhỏ Đó thường là là các chủ thể có thu nhập thấp, ít có cơ hội tiếp cận thông tin về thị trường tài chính Các khoản tiền gửi của các chủ thể này thường chủ yếu để tiết kiệm, tích luỹ

Thông thường, các khoản tiền gửi của các tổ chức, cơ quan không được BH Bởi vì, các khoản tiền gửi tài khoản của các chủ thể này thường được sử dụng để thực hiện các giao dịch thanh toán có liên quan đến hoạt động cụ thể của các tổ chức, cơ quan

đó Do vậy, việc rút các khoản tiền trên để thực hiện các hoạt động của tổ chức, cơ quan thường dựa trên kế hoạch cụ thể của các chủ sở hữu và tổ chức nhận tiền gửi thường ở vào thế “bị động” Trên thực tế, rủi ro ít có nguy cơ xảy ra đối với các khoản tiền này

Tóm lại, hoạt động BHTG được xem là một phương thức chuyển giao rủi ro đặc biệt Theo đó, tổ chức thực hiện nghiệp vụ

BHTG bảo đảm nghĩa vụ chi trả trong tương lai các khoản tiền gửi cho người gửi tiền tại các tổ chức tham gia BHTG khi các tổ chức này gặp rủi ro dẫn đến tình trạng mất khả năng thanh toán các khoản tiền đó Thông qua hoạt động BHTG, người gửi tiền

có được thông tin minh bạch, sử dụng các dịch vụ tư vấn của BHTG để hạn chế những thiệt hại trong trường hợp tổ chức nhận tiền gửi bị lâm vào tình trạng phá sản

Phân biệt hoạt động BHTG và hoạt động BHTM

BHTG và BHTM là hai loại hình BH ra đời và tồn tại trong điều kiện nền KTTT và đều chịu sự tác động của nền KTTT BHTM bao gồm BH nhân thọ và BH phi nhân thọ Trong phạm vi nghiên cứu của Luận án, chủ yếu nghiên cứu sự khác nhau giữa hoạt động BHTG và hoạt động BHTM thuộc loại hình BH phi nhân thọ Hoạt động BHTG và hoạt động BHTM có những điểm tương đồng nhất định Cụ thể, trong hoạt động BHTG và các loại hình BHTM khác nhau đều áp dụng kĩ thuật tính phí BH đặc thù Phí BH được xác định trên cơ sở tần suất tổn thất và chi phí trung bình/tổn thất Những thông số này được xác định căn

cứ vào số liệu thống kê những rủi ro, tổn thất trong quá khứ (Xác định phí BH theo tổn thất phát sinh trong quá khứ để bảo đảm trách nhiệm thanh toán cho những tổn thất xảy ra trong tương lai!)

Mặt khác, hoạt động của các loại hình BHTM và BHTG cũng có sự tương đồng trong qui định về phương thức nộp phí BH: nộp phí BH từ trước kì BH Quĩ BH chỉ được chi trả cho những rủi ro xảy ra trong tương lai và thực hiện theo nguyên tắc

“số đông bù số ít”

Tuy nhiên, hoạt động BHTG là loạị hình BH có tính đặc thù: chỉ xuất hiện trong lĩnh vực tài chính, NH và với điều kiện TTTC đã phát triển đến một trình độ nhất định Do đó, so với hoạt động của các loại hình BHTM, hoạt động BHTG có những điểm khác biệt [28]

Thứ nhất, về mục tiêu hoạt động

Hoạt động BHTG không nhằm mục tiêu lợi nhuận, mà nhằm thực hiện các mục tiêu công của nhà nước trong lĩnh vực tài chính, NH như đã phân tích ở phần trên Trong đó, chủ yếu là bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người gửi tiền tại các TCTD tham gia BHTG khi các tổ chức này mất khả năng thanh toán (tiền gửi và các khoản tiền lãi theo qui định của pháp luật) cho người gửi tiền, tạo tâm lí yên tâm cho người gửi tiền, tránh hiện tượng người gửi tiền rút tiền gửi đồng loạt tại một hoặc nhiều TCTD Từ

đó, hoạt động BHTG góp phần bảo đảm an toàn, lành mạnh và duy trì hoạt động bình thường cho cả hệ thống TCTD

Các loại hình BHTM đều nhằm mục tiêu lợi nhuận [72] Nguồn vốn huy động từ phí BH do người tham gia BH đóng góp được sử dụng đưa vào các hoạt động đầu tư kinh doanh, tìm kiếm lợi nhuận Một trong những yếu tố bảo đảm thực hiện hoạt động đầu tư kinh doanh của các DNBH là nguồn vốn (quĩ BH) nằm ở trạng thái “tĩnh” trong khoảng thời gian khá dài Tức khi chưa đến thời điểm đáo hạn các hợp đồng BH hoặc chưa xuất hiện sự kiện BH Do đó, nguồn vốn trên được DNBH sử dụng để thực hiện các hình thức đầu tư theo qui định của pháp luật

Thứ hai, chủ thể thực hiện nghiệp vụ BH

Đối với hoạt động BHTG, chủ thể thực hiện các nghiệp vụ BHTG thông thường là tổ chức tài chính nhà nước có tên gọi tương đối khác nhau theo pháp luật của các quốc gia Đó có thể là cơ quan BHTG trực thuộc Chính phủ - như qui định của pháp luật về hoạt động BHTG của Việt Nam, hoặc Tổng Công ty (Công ty) BHTG như ở các nước khác như Canada, Mĩ…

Do mục tiêu cơ bản của hoạt động BHTG gắn với các mục tiêu chính sách công của nhà nước nên chủ thể thực hiện hoạt động BHTG thường là tổ chức tài chính đặc thù của nhà nước, do nhà nước quyết định thành lập Tổ chức BHTG không chỉ thực

hiện các hoạt động nghiệp vụ BHTG (như các nghiệp vụ BHTM thuần tuý) mà còn có vai trò giám sát hoạt động của các TCTD tham gia BHTG Hoạt động giám sát của tổ chức BHTG có sự hỗ trợ của các tổ chức giám sát tài chính - NH khác và có sự phối hợp với các cơ quan nhà nước có thẩm quyền trong lĩnh vực tài chính như NHNN trung ương, Bộ Tài chính…

Đối với hoạt động BHTM, chủ thể thực hiện nghiệp vụ BHTM là các DNBH chủ yếu được nhà nước cho phép thành lập theo Luật Công ty hay Luật Doanh nghiệp và được tổ chức dưới các hình thức pháp lí khác nhau như công ty TNHH một thành viên, công ty TNHH từ hai thành viên trở lên, công ty cổ phần Ở góc độ hình thức sở hữu, các chủ thể thực hiện hoạt động BHTM có thể thuộc các hình thức sở hữu Nhà nước, sở hữu tư nhân, sở hữu hỗn hợp

Thứ ba, về chủ thể tham gia BH và cách thức tham gia BH của các loại hình BHTG và BHTM

Chủ thể tham gia BHTG là các TCTD và các tổ chức tài chính khác có nhận tiền gửi của cá nhân, tổ chức trong xã hội Pháp luật của hầu hết các nước qui định các tổ chức đó phải tham gia BHTG Nói cách khác, chủ thể tham gia BHTG theo cách thức bắt buộc Qui định này xuất phát từ thực tế các tổ chức nhận tiền gửi sử dụng tiền gửi huy động từ công chúng nhằm thực hiện các hoạt động tín dụng và các hoạt động kinh doanh khác tìm kiếm lợi nhuận Trường hợp hoạt động kinh doanh của tổ chức tham gia BHTG gặp rủi ro tất yếu sẽ gây thiệt hại về tài sản của người gửi tiền Do đó, pháp luật qui định tổ chức tham gia BHTG theo cách thức bắt buộc sẽ là sự bảo đảm về mặt pháp lí đối với quyền lợi hợp pháp của người gửi tiền trong trường hợp

tổ chức tham gia BHTG gặp rủi ro, hay bị phá sản

Ngoài qui định “bắt buộc” các tổ chức nhận tiền gửi tham gia BHTG, một số ít các nước qui định một số tổ chức nhận tiền gửi có thể - tức tự nguyện tham gia BHTG trong những điều kiện nhất định Tuy nhiên, đại đa số các nước qui định việc tham gia BHTG của tổ chức nhận tiền gửi theo hình thức bắt buộc

Trong hoạt động BHTM, chủ thể tham gia BHTG là cá nhân, tổ chức chủ yếu theo cách thức tự nguyện (trừ loại hình BH

vì lợi ích của người thứ ba như BH bắt buộc đối với chủ phương tiện cơ giới) Trong lĩnh vực BHTM, do nhận thức về rủi ro đối

với con người hoặc tài sản mà cá nhân, tổ chức có thể tham gia BH Do đó, điểm nổi bật về chủ thể trong quan hệ BHTM là DNBH và người tham gia BH hoàn toàn tự nguyện tham gia quan hệ BH, tự do thể hiện ý chí của mình trên cơ sở pháp luật nhằm đạt các mục tiêu của mình

Thứ tư, về phí BH và phương thức đóng phí BH

Đối với hoạt động BHTG, phí BHTG được pháp luật qui định Các bên không được thỏa thuận về phí BHTG cũng như phương thức nộp phí BHTG Phí BHTG là khoản tiền mà TCTD phải nộp cho tổ chức BHTG theo qui định của pháp luật về BHTG Đây là một trong các nguồn tạo lập quĩ BHTG của tổ chức thực hiện hoạt động BHTG và được sử dụng để chi trả tiền

BH cho người gửi tiền được BH trong trường hợp TCTD gặp rủi ro, mất khả năng thanh toán Một trong các mục tiêu cơ bản của hoạt động BHTG là bảo vệ người gửi tiền tại TCTD - người cho vay trong quan hệ dân sự với TCTD Do đó, pháp luật của phần lớn các nước qui định bắt buộc TCTD tham gia BHTG, nộp phí BHTG theo qui định của pháp luật mà không cho phép TCTD và

tổ chức thực hiện hoạt động BHTG thỏa thuận về việc tham gia BHTG, mức phí BHTG, phương thức nộp phí BHTG…

Ngược lại, trong hoạt động BHTM, các bên có quyền thỏa thuận về mức phí BHTG, phương thức nộp phí BHTG trên cơ

sở pháp luật và theo khả năng tài chính của người tham gia BH Bởi vì, các bên có sự bình đẳng tuyệt đối về địa vị pháp lí khi tham gia quan hệ BHTM

Thứ năm, về chủ thể thụ hưởng từ hoạt động BHTG và BHTM

Chủ thể thụ hưởng từ hoạt động BHTG là cá nhân hoặc tổ chức có tiền gửi được BH tại tổ chức nhận tiền gửi tham gia BHTG Thực chất, đây là người cho vay trong quan hệ dân sự với tổ chức tham gia BHTG Trường hợp xảy ra sự kiện BHTG -

đó là khi tổ chức tham gia BHTG mất khả năng thanh toán hay bị đổ vỡ, tổ chức thực hiện hoạt động BHTG thực hiện chi trả tiền BHTG cho người gửi tiền được BH tại tổ chức tham gia BHTG Do đó, chủ thể được hưởng lợi ích từ hoạt động chi trả tiền BHTG là người gửi tiền được BH tại tổ chức bị đổ vỡ chứ không phải tổ chức đó Hay nói cách khác, chủ thể thụ hưởng trong