Tư tưởng nữ quyền trong triết học khai sáng Pháp thế kỷ XVIII

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận vãn 6 NỘI DUNG CHƯƠNG 1- NHỮNG TlỂN ĐỂ CHO s ự HÌNH THÀNH TƯ TƯỜNG Nữ QUYỂN TRONG TRIÊT HỌC KHAI SÁNG PHÁP 1.1 .Thực tiễn nước Pháp thế kỷ XVII

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XẢ HỘI VÀ NHÂN VĂN

V Ũ T H Ị M I N H T H Ắ N G

T ư TƯỞNG N ữ QUYỂN TRONG TRIẾT HỌC

KHAI SÁNG PHÁP THẾ KỶ XVIII

Chuyên ngành: Lịch sử Triết học

M ã số: 5.01.01

LUẬN VÃN T H Ạ C s ĩ KHOA H Ọ C T R IẾ T HỌ C

NGUỜI HUỚNG DẪN ICHOA HỌC:

PGS BÙI THANH QUẤT

Hà Nội - 2002

M Ụ C L Ụ C

Trang Trang phu bìa

Lời cam đoan

Mục lục

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận vãn 6

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1- NHỮNG TlỂN ĐỂ CHO s ự HÌNH THÀNH TƯ TƯỜNG

Nữ QUYỂN TRONG TRIÊT HỌC KHAI SÁNG PHÁP

1.1 Thực tiễn nước Pháp thế kỷ XVIII 8

1.2.Tiền đề lý luận cho sự hình thành tư tuờng

nữ quyền trone triết học Khai sáng Pháp thế kỷ XVIII 18 1.2.1 Triết học Khai sáng Pháp thế kỷ XVIII — Một số

1.2.2.Tư tường về phụ nữ nói chun2 và nữ quyén nói riênơ trước thế kỷ XVIII ở phương Tây 23

C HƯƠNG 2- NỘI DUNG VÀ GIÁ TRI CÚA T ư TƯỞNG N Ữ QU Y Ể N

2.1.Những nội dung chính của tư tưởng nữ quyền trons triết

học Khai sáng Pháp thế kỷ XVIII 37 2.1.1 Về bản chất và năng lực của giới nữ 39 2.1.2 V ề vai trò, vị trí và quyền của siới nữ 47 2.2.Những đóng góp và hạn chế của tư tuởng nữ quyền

trong triết học Khai sáng Pháp thế kỷ XVIII 59

MỞ ĐẦU

1/ Tính cấp thiết của đề tài

Trong nghiên cứu về lịch sử triết học phương Tây, một vị trí đána kể

đã được các nhà nghiên cứu dành cho triết học Khai sána Pháp thế kỷ XVIII.

Với tư cách là vũ khí lý luận của giai cáp tư sản Pháp đang trong thời

kỳ chuẩn bị tiến hành cách mạn2, triết học Khai sáng Pháp thế kỷ XVIII tập truna nhiều vào các vấn đề chính trị, xã hội Nhiều triết gia bày tỏ thái độ

n sờ vực đối với quyền lực thống trị, đặt câu hỏi về vai trò kiểm soát của Nhà nước; chống đối tôn giáo thần khải và khẳng định niềm tin vào tiến bộ và tự

do của con người Nhữne tư tưởng Khai sáng ấy đã được nghiên cứu rộng rãi

từ lâu, đặc biệt là trong các dịp kỷ niệm 100 và 200 năm Cách mạnơ Pháp 1789.

Ở Việt Nam, trong giới nghiên cứu lịch sử triết học, cách tiếp cận mang tính tổng quan như: giới thiệu về triết học Khai sáng, các vấn để triết học lớn và các tác giả lớn Còn đi sâu vào một tiểu vấn đề gắn với tác phẩm

cụ thể như tư tưởng nữ quyền thì dường như chưa có công trình chuyên khảo nào.

Phải nói ngay rằng, “nữ quyền” không đơn giản là quyền của nữ Cho đến nay, tình trạng không rõ ràng rành mạch thậm chí là các cuộc tranh cãi khoa học luận về tên gọi này vẫn luôn là một thực tế, kể cả tronơ tiếng mẹ đẻ của khái n i ệ m này là tiếng Pháp.

Về tư tưởng nữ quyền xét dưới góc độ lịch sử triết học, chúne tôi dưa chù yếu vào các định nghĩa tron2 Từ diên đạo đức học vù triết học dạo đức

(Dictionnaire d ’ethique et de philosophic morale) do M Canto-Sperber chủ

biên (1996) và Từ điển triết học chính trị (Dictionnaire de philosophie politique) do p Raynaud và p Rials chủ biên (1996) cũne như chủ trươmi tiếp cận vấn đề của giáo sư triết học Andrée M ichel trong côns trình nghièn cứu của bà mang tiêu đế Chủ nghĩa nữ quyên (Le feminisme) (1992) Theo

đó, tư tưởng nữ quyền được xem như là tập hợp những quan điểm về sự tổn tại của sự thống trị gấn liền với mối quan hệ giữa hai giới và những quan điểm về một giải pháp có thể cho/trong một mối quan hệ bình đẳng; thể hiện

ý chí tạo ra một mối quan hệ bình đẳng xã hội, chính trị, văn hoá, kinh tế,

V V , giữa hai giới và đề cao việc phát huy giá trị của giới nữ như là để bù đắp

cho sự đánh giá thấp mà họ đã phải chịu đựng bấy lâu Tư tườne nữ quyền gộp chứa trong nội hàm khái niệm của nó một hệ thống mờ các vấn để: bản chất tự nhiên của phụ nữ, vị trí của họ, vai trò của họ và cao nhất là quyền của họ, từ trong lĩnh vực đời sống riêng đến đời sống công cộng, từ góc độ sinh học đến tâm lý, văn hoá, kinh tế, chính trị, V.V

Từ xuất phát điểm là một nghiên cứu theo vấn đề (tính chiều dọc) mà

ở đây là tư tưởng nữ quyền dưới góc độ triết học, có thể thấy đây là một nhiệm vụ thú vị và có giá trị ít nhiều ở chỗ là một đóng góp nhỏ vào công việc nghiên cứu về lịch sử triết học Thực tế là, trong dòng tư tưởng để cao tự

do của con người ở Pháp thế kỷ XVIII, bẻn cạnh hình mảu con người tự do nói chung đã xuất hiện, neày càng rõ nét, chân dung người phụ nữ với tư cách là một nhóm, là một giới, ở giai đoạn trước đó, ở một phần rộng lớn châu Âu nói chung và đặc biệt ở Pháp, có những phụ nữ tên tuổi đi vào lịch

sử Nhưng họ chủ yếu là nhữne bà hoàng, bà chúa, còn hiếm hoi có trường hợp nữ anh hùng dân tộc như Jeanne d ’Arc ở thế kỷ XV Đến thế kỷ XVIII, ncười phụ nữ không chi là các quý bà ở các saỉon vãn chương, thuộc giới quý tộc mà đã có một giới nữ xuất hiện từ một bé mặt cấu thành xã hội rộng lớn Họ nói về thân phận của mình, phê phán, đấu tranh vì mình và hơn thế nữa, họ tham sia vào cuộc Đại cách mạng Cũng trong thế kỷ XVIII, nhiều

iriết gia Khai sáng Pháp đã có sự chú ý tới vấn để phụ nữ nói chung và nữ quyền nói riêng Họ có thể công khai đấu tranh cho nhữrm quyền bình đẳne của phụ nữ như trường hợp của Condorcet hay ngược lại như Rousseau, người xác định vị trí và quyền của phụ nữ trong mối quan hệ chịu lệ thuộc chặt chẽ vào giới nam.

Một đặc điểm của triết hoc Pháp thế kỷ XVIII là tính đa đạnp và đan xen của những tư tưởng triết học, chính trị văn học, nhân văn, V.V

Montesquieu là một triết gia nhưng cũng lại là một nhà luật học Rousseau là

n ột triết eia nhưng với Emile ông còn là một nhà giáo dục, một nhà đạo đức Một cố gắng xác định rạch ròi ranh giới triết học chỉ là một sự khiên cưỡng

VI lẽ đó, nghiên cứu tư tưởng nữ quyền trong triết học Khai sáng Pháp thế kỷ XVIII lthông thể bỏ qua đặc điểm này.

Tính đến tất cả những đặc điểm kể trèn, chúng tôi nhận thấy hướng nghiên cứu này sẽ cho phép đạt được một số giá trị như:

Thứ nhất, đây là một nghiên cứu theo chủ đề làm phong phú cho nghiên cứu tổng thể (theo lớp cắt ngang, trong mối tưcmg quan với các chủ

đề khác) là triết học Khai sáng Pháp thế kỷ XVIII.

Thứ hai, trong bối cảnh hiện nay khi mà tư tưởng nữ quyền tồn tại dưới nhiều dạne thuyết, quan điểm khác nhau và có một vai trò đáng kể trong đời sống chính trị xã hội của nhiều quốc gia nói riêng và của thế giới nói chung cũng như sự ra đời và phát triển của ngành khoa học nghiên cứu giới và phụ nữ (xu hướng gắn tư tưởng nữ quyền với các hệ tư tưởng khác, lý luận hoạch định và nghiên cứu chính sách dưới lăng kính gắn vấn đề giới với vấn đề phát triển) thì nghiên cứu theo hướng này sẽ siúp làm sáng tỏ hơn bức tranh chune về lịch sử hình thành, phát triển của thuyết nữ quyền cũng như đặt ra những gợi mờ về mặt phương pháp luận cho nghiên cứu giới và phụ nữ.

Vì nhữnẹ lv do kê trèn, chúng tôi quyết định chọn dề tài Tư tưởng nữ quyên tronẹ triết học Khai sáng Pháp thê kỷ XVỉII cho luận vãn thạc sĩ của mình.

2/ Tình hình nghiên cứu

Về nguồn tài liệu bằng tiêne Việt, trước hết có Lịch sử triết học do

GS TS Nguyễn Hữu Vui chủ biên (1998) trong đó các tác giả đã dành hẳn một mục (VI, chương V) cho tnết học Khai sáne Pháp thế kv XVIII Giá trị của cuốn sách là cung cấp một bức tranh toàn cảnh về dòng triết học này cũne như nhiều vấn dể triết học cụ thể ở mỗi triết gia.

Ngoài ra, còn có một số sách chuyên khảo về Cách mạng Pháp 1789 như Cách mạng Pháp 1789 của Trần Vãn Trị (1989), hay sách giới thiệu triết gia như Đi-đờ-rô của Vũ Đức Phúc (1986) Có thể tìm thấy trong các cuốn sách này những nguồn thòng tin liên quan đến quan điểm của một sô' nhà tư tường ở Pháp thế kỷ XVIII về vấn đề giải phóng con người trong đó ít nhiểu có những bàn luận về thân phận và quyền của người phụ nữ.

Cuối cùng còn có một số bài nghiên cứu trên tạp chí Triết học có giá trị tham khảo như: Vấn đề nguồn gốc con người trong chủ nghĩa duy vật Pháp th ế kỷ XVIII của tác giả N guyễn Kim Lai (2000).

Tuy nhiên, một công trình chuyên khảo đặt riêng vấn đề nghiên cứu tư tưởng nữ quyển trong triết học Khai sáng Pháp thế kỷ XVIII dưới góc độ triết học thì dường như chưa có.

Về nguồn tài liêu nghiên cứu bàng tiếng Pháp, liên quan tới đề tài này,

có nhiều tác phẩm có giá trị như:

- Chù nghĩa nữ quvền (Le íéminisme) của Anđrée Michel (1992)

- Phụ nữ vù Cách mạng 1 7 8 9 - 1 7 9 4 (Les femmes et la Revolution 1789- 1794) của Paul-Marie Duhet (1971).

Tác phẩm của A Michel đưa ra một cái nhìn có tính xuyên suốt vể sự hình thành và phát triển của tư tưởnơ nữ quyền và trong đó tác giả đã dành một phần để phân tích tư tường nữ quyền trong thời kỳ Khai sána ở Pháp như

là một bộ phận cấu thành Tuy nhiên, mang tính chất là một cuốn sách phổ cập đại chúng trong tuyển tập Tôi biết gì? của Xuất bản Đại học Pháp, cuốn sách có giá trị của một khung định hướng nưn là một cnuyen khảo với phàn tích sâu và Iiguổn tư liệu rộng.

Ngoài Michel, Duhet trone Phụ nữ và Cách mạng 1789-1794 đã cune cấp một khối lượng đồ sộ các tài liệu liên quan đến giới nữ 2Íai đoạn Cách mạng Pháp: thân phận, vai trò của họ và những tư tưởng giải phóng, đấu tranh vì họ, đặc biệt trong đó có Tuyên ngôn nữ quyền của Olympe de Gouge Nhưng tác phẩm này như tên gọi của nó đã ưu tiên xem xét trước hết

là các hoạt động đấu tranh nữ quyền mang tính phong trào trong thời kỳ Cách mạng.

Hai nhà sử học lớn của Pháp thế kỷ XX là Ariès và Duby trong bộ sách Lịch sử đời sống riêng tư (Histoire de la vie privée), trong đó có hai tập quan trọng là tập II Từ cháu Ầu.phong kiến tới Phục Hưng (De 1’Europe feodale à la Renaissance) và tập III Từ Phục Hung tới Khai súng ('De la Renaissance aux Lumières), với cái nhìn bao quát cả một thể cảnh vãn hoá, lịch sử, chính trị, xã hội của châu Âu (phần Tây Âu) đã phân tích những nền tảng dẫn đến sự chuyển biến và phát triển tư tưởng giải phóng con người cũng như chính quá trình đó Qua những trang sách này, giá trị và hạn chế của Emile hiển hiện dưới lăng kính so sánh: thế kỷ XVIII của Rousseau khác

gì so với cả một thời kv dài Trunc c ổ trona các quan niệm về giáo dục, giá trị con neười, V V Những ai quan tàm tìm hiểu lịch sử phát triển của tư tưởne nữ quvền phươns Tây có thể tìm thấy ớ đây một nguồn tài liệu, khổng liền mạch vì chính tính chất của bộ sách, vô cùng quý giá về thiết chế gia

đình và đặc biệt hơn về lịch sử cùa thân phận nữ 2ÍỚÍ Nói tóm lại bộ sách này đi theo hướns nghiên cứu lịch sử và xã hội học lịch sử nhiều hơn là triết học.

3/ M ục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn

Mục đích của luận vãn là bước đầu làm rõ được những nội dung cơ bản và giá tri đóng góp cũng như mặt hạn chế của tư tưởng nữ quyền trong triết học Khai sáng Pháp thế kỷ XVIII.

Để đạt được mục đích trên, luận văn phải giải quyết những nhiệm vụ

cụ thể sau:

Thứ nhất, giới thiệu những tiền đề cho sự ra đời của tư tưởng nữ quyền trong triết học Khai sáng Pháp thế kỷ XVIII.

Thứ hai, trình bày và phân tích những nội dung cơ bản của tư tưởng nữ quyền trong triết học Khai sáng Pháp thế kỷ xvni; đưa ra nhữne nhận xét

sơ bộ về những giá trị đóng góp và hạn chế của nó.

4/ Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện luận vãn này, chúng tôi dựa vào phương pháp luận của chủ nghĩa Mác-Lênin trong nghiên cứu lịch sử triết học Cụ thể, chúng tôi sử dụng các phương pháp cơ bản sau: phương pháp lôgích-lịch sử, phương pháp phân tích-tổng hợp.

5/ Cái mới của luận văn

Luận văn đã bước đầu hệ thống lại tư tưởng nữ quyền trona triết học Khai sáng Pháp thế kỷ XVIII và đưa ra một số nhận xét về nhữne đóng góp cũng như hạn chế của tư tưởng ấy.

6/ Đ óng góp của luận văn

Luận vãn này có thể dùng làm tài liệu tham khảo phạc vụ cho đối tượns sinh viên và những ai quan tâm, muốn tìm hiểu về triết học Khai sáng Pháp hay chủ nghĩa nữ quyền.

7/ Kết cáu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, phần nội dune của luận văn gồm 2 chương 4 tiết.