Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục và vận dụng vào xây dựng xã hội học tập ở nước ta trong giai đoạn hiện nay

Người xót xa vì qua bao nhiêu năm dân ta phải sống trong ách thống trị ngoại bang với chính sách ngu dân, với một nền giáo dục nhồi sọ và giả dối, vì thế tư tưởng gắn độc lập dân tộc với

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

HOÀNG THỊ TUYẾT THANH

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ GIÁO DỤC VÀ VẬN DỤNG VÀO XÂY DỰNG XÃ HỘI HỌC TẬP

Ở NƯỚC TA TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ

Chuyên ngành: Triết học

Hà Nội – 2010

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

HOÀNG THỊ TUYẾT THANH

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ GIÁO DỤC VÀ VẬN DỤNG VÀO XÂY DỰNG XÃ HỘI HỌC TẬP

Ở NƯỚC TA TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Triết học

Mã số: 60.22.80

Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Mạnh Tường

Hà Nội – 2010

MỤC LỤC

MỤC LỤC 1

PHẦN MỞ ĐẦU 3

Chương 1: Khái quát tư tưỞng HỒ Chí Minh về giáo dục 8

1.1 Những cơ sở hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục 8

1.1.1 Truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo của dân tộc 8

1.1.2 Kế thừa truyền thống giáo dục của phương Tây, phương Đông- đặc biệt là Nho giáo 11

1.1.3 Một số quan điểm giáo dục cơ bản của Chủ nghĩa Mác – Lênin 15

1.2 Khái quát nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục 21

1.2.1 Chiến lược giáo dục đào tạo của Hồ Chí Minh 21

1.2.2 Từ tư tưở ng “Diê ̣t giă ̣c dốt” đến “Ai cũng được ho ̣c hành và học suốt đời” 29

Chương 2: VẬN DỤNG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ GIÁO DỤC VÀO XÂY DỰNG XÃ HỘI HỌC TẬP Ở NƯỚC TA 47

2.1 Tính tất yếu của việc xây dựng xã hội học tập ở nước ta trong giai đoạn hiện nay 47

2.1.1 Khái niệm “Xã hội học tập” 47

2.1.2 Yêu cầu khách quan của việc xây dựng xã hội học tập trong sự nghiệp CNH, HĐH đất nước 51

2.2 Xây dựng xã hội học tập ở nước ta trên cơ sở của tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục 54

2.2.1 Quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về xây dựng xã hội học tập 54

2.2.2 Thực tra ̣ng xây dựng xã hô ̣i học tập ở Việt Nam 59

2.2.3 Một số tiêu chí cơ bản xây dựng xã hội học tập ở nước ta 66

2.3 Một số giải pháp nhằm xây dựng xã hội học tập ở nước ta 77

2.3.1 Xây dựng đô ̣ng cơ ho ̣c tâ ̣p đúng đắn để hình thành ý thức tự ho ̣c , học thường xuyên, học suốt đời trong nhân dân 78

2.3.2 Cần thiết thực hiện ngay việc xã hội hóa giáo dục trong nhân dân 82

2.3.3 Đầu tư, hoàn thiện, nâng cấp cơ sở hạ tầng phục vụ cho giáo dục – giáo dục cho mọi người và giáo dục là sự nghiệp của quần chúng nhân dân 88

2.3.4 Xây dựng, hoàn thiện cơ cấu hệ thống giáo dục quốc dân tạo điều kiện cho mọi người có thể học tập 95

KẾT LUẬN 99

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 101

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu

Dân tộc ta dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam trong thời gian vừa qua đã đạt được những thành tựu quan trọng Nền kinh tế đã có những bước phát triển mới cả về lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất; đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân không ngừng được nâng cao, văn hoá

xã hội không ngừng tiến bộ Song, trên thực tế nước nhà vẫn chưa thoát khỏi nghèo nàn, lạc hậu Trước thực trạng như vậy, Đảng ta chủ trương: Cùng với khoa học công nghệ , giáo dục đào tạo là quốc sách hàng đầu nhằm nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài

Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X xác định: Chuyển mô hình giáo dục hiện nay sang mô hình giáo dục mở - mô hình xã hội học tập với hệ thống học tập suốt đời, đào tạo liên tục, liên thông giữa các bậc học, ngành học Trên cơ sở đó, Chính phủ đã phê chuẩn đề án xây dựng xã hội học tập giai đoạn 2005 - 2010

Tư tưởng về xây dựng xã hội học tập được bắt nguồn từ Tư tưởng Hồ Chí Minh Vào tháng 1 năm 1946 khi trả lời phỏng vấn báo chí Hồ Chí Minh

đã từng nói lên khát vọng cao cả là: “Tôi chỉ có một sự ham muốn, ham muốn tột bậc, là làm sao cho nước ta hoàn toàn độc lập, dân ta hoàn toàn tự do, đồng bào ai cũng có cơm ăn áo mặc, ai cũng được học hành” [67, 161] Người xót xa vì qua bao nhiêu năm dân ta phải sống trong ách thống trị ngoại bang với chính sách ngu dân, với một nền giáo dục nhồi sọ và giả dối, vì thế tư tưởng gắn độc lập dân tộc với xóa bỏ dốt nát là một trong những tư tưởng lớn của Người về giáo dục Theo Hồ Chí Minh, “Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu” [67, 8] Mà, muốn không dốt, không yếu, không hèn thì phải ra sức học tập, ai cũng phải học tập, cả xã hội học tập để từng bước chiếm lĩnh đỉnh cao

tri thức nhân loại Trước kia đã vậy, ngày nay càng phải như vậy Trong thời khắc khó khăn của đất nước thù trong giặc ngoài, đói kém, nhưng Hồ Chí Minh đã xác định thứ giặc nguy hiểm hiện tại là “giặc dốt” Chính vì vậy, Người đã phát động phong trào Bình dân học vụ để diệt giặc dốt đồng thời với diệt giặc đói và giặc ngoại xâm, nhờ đó mà trình độ dân trí trong dân tộc được nâng cao, nguồn nhân lực của đất nước được dồi dào, tạo cơ sở để phát triển nguyên khí quốc gia Mà, nguyên khí quốc gia mạnh chứng tỏ đất nước hưng thịnh

Để giáo dục – đào tạo thực sự là quốc sách hàng đầu, và để khẳng định

vị thế của đất nước trong quá trình hội nhập, mỗi người chúng ta cần phải ra sức học tập và xây dựng xã hội học tập, nhằm đáp ứng yêu cầu của thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước Chỉ có xây dựng thành công một xã hội học tập thực sự thì mới thực hiện được Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X, và chuẩn bị cho dân tộc vững vàng bước vào nền kinh tế tri thức ở Thế kỷ thứ XXI

Với những lý do trên, tác giả luận văn đã chọn đề tài “Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo du ̣c và vận dụng vào xây dựng xã hội học tập ở nước t a trong giai đoạn hiện nay” cho Luận văn thạc sỹ khoa học chuyên ngành triết

học của mình

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo du ̣c vào xây dựng xã hô ̣i ho ̣c

tâ ̣p đang là vấn đề rất được quan tâm của giới nghiên cứu bở i tính lý luận và thực tiễn của nó , nhất là trong quá trình CNH - HĐH ở nước ta hiê ̣n nay Có thể chia những nghiên cứu này theo hai mảng vấn đề chủ yếu sau đây:

Mảng vấn đề nghiên cứu về tư tưởng giáo dục của Hồ Chí Minh: Có các công trình nghiên cứu tiêu biểu như: “Hồ Chí Minh nhà tư tưởng lỗi la ̣c” [96];

“Hồ Chí Minh về giáo dục” [50]; “Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo du ̣c – đào tạo” [5]; “Tìm hiểu tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục thanh niên ” [90]; “Tư tưởng Hồ Chí Minh về xã hô ̣i ho ̣c tâ ̣p” [102]

- Mảng vấn đề nghiên cứu về xây dựng xã hội học tập ở nước ta trong giai đoan hiện nay, có các công trình tiêu biểu như: “Mô hình giáo du ̣c mở mô hình xã hội học tập ” [42]; “Tiến tới mô ̣t xã hô ̣i ho ̣c tâ ̣p ở Viê ̣t Nam ” [80];

“Xây dựng mô ̣t xã hô ̣i ho ̣c tâ ̣p – yêu cầu tất yếu của công cuô ̣c công nghiê ̣p hóa, hiê ̣n đa ̣i hóa đất nước ” [25]; “Phát triển giáo dục – phát triển con người phục vụ phát triển kinh tế – xã hội” [30]

Trong các công trình khoa học trên, các tác giả đã làm rõ nhiều vấn đề lý luận chung của tư tưởng của Hồ Chí Minh về giáo dục và xây dựng xã hội học tập ở nước ta Tuy nhiên, chưa có công trình nào nghiên cứu một cách có

hệ thống sự vâ ̣n du ̣ng Tư tưởng Hồ Chí Minh vào xây dự ng một xã hội học ở

nước ta trong giai đoạn hiện nay Đây là hướng nghiên cứu chính mà luận văn muốn đi sâu nghiên cứu

3 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn

+ Mục đích: Trình bày một cách hệ thống và khái quát nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục và sự vận dụng những nội dung đó vào xây dựng một xã hội học tập ở nước ta trong giai đoạn hiện nay

giải pháp cơ bản nhằm nâng cao hiệu quả của việc xây dựng một xã hội học tập trong giai đoạn hiện nay

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn

Đối tượng của luận văn: Vận dụng nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí

Minh về giáo du ̣c vào xây dựng xã hội học tập ở nước ta trong giai đoạn hiện nay

Phạm vi nghiên cứu của luận văn: Luận văn nghiên cứu một cách khái

quát nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo du ̣c, để vận dụng vào xây dựng xã hội học tập ở nước ta, và khả năng hiện thực hóa những quan điểm của Đảng cộng sản Việt Nam vào xây dựng một xã hội học tập ở giai đoạn hiện nay

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận để thực hiện đề tài là: Lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin,

tư tưởng Hồ Chí Minh và những quan điểm cơ bản của Đảng Cộng sản Việt Nam về giáo dục Đồng thời, luận văn kế thừa có chọn lọc các công trình nghiên cứu có liên quan

Để thực hiện mục tiêu và nhiệm vụ trên, tác giả vận dụng tổng hợp phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng, chủ nghĩa duy vật lịch

sử và những phương pháp: lôgíc – lịch sử, phân tích và tổng hợp, quan điểm lịch sử cụ thể và quan điểm thực tiễn trong việc đặt và giải quyết những vấn

đề liên quan đến đề tài

6 Đóng góp của luận văn

Trình bày một cách có hệ thống và khái quát nội dung cơ bản của Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo du ̣c , và chỉ ra việc vận dụng những tư tưởng đó

vào xây dựng thành công một xã hội học tập ở nước ta trong giai đoạn hiện nay

Nêu ra một số giải pháp mang tính định hướng nhằm nâng cao hiệu quả việc xây dựng một xã hội học tập ở nước ta trong giai đoạn hiện nay

7 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

- Luận văn sắp xếp và nghiên cứu một cách có hệ thống tư tưởng của Hồ Chí Minh về giáo du ̣c Vì thế, có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho các giáo viên giảng dạy những chuyên đề có liên quan trong hệ thống các môn lý luận chính trị

- Luận văn có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho những người làm luận văn thạc sỹ, nghiên cứu sinh và sinh viên các trường Đại học, Cao Đẳng trong

cả nước hiện nay

8 Kết cấu của luận văn

Phù hợp với mục đích, nhiệm vụ và lôgíc nghiên cứu, luận văn gồm: Lời

mở đầu, 2 chương, 5 tiết, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo

CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ GIÁO DỤC

1.1 Những cơ sở hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục

1.1.1 Truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo của dân tộc

Việt Nam là một đất nước ngàn năm văn hiến Dân tộc Việt Nam vốn có truyền thống hiếu học lâu đời Trong suốt mấy ngàn năm dựng nước và giữ nước, qua mọi giai đoạn thăng trầm của lịch sử, học tập luôn là một lĩnh vực được coi trọng và đề cao

Trong văn ho ̣c dân gian có nhiều câu tục ngữ, ca dao nói về truyền thống tốt đẹp này: “Nửa bu ̣ng chữ hơn mô ̣t hũ vàng ”; “Nhất tự vi sư, bán tự vi sư”;

“không thầy đố mày làm nên ”; “Muốn sang thì bắc cầu kiều , muốn con hay chữ thì yêu lấy thầy” Mục tiêu của giáo du ̣c truyền thống là ho ̣c để làm người

và để trở thành tài “kinh bang tế thế ” Phương châm của giáo du ̣c truyền thống là “Tiên ho ̣c lễ , hâ ̣u ho ̣c văn ” “Lễ” là đạo đức làm người và xử thế Học để làm người , để trở thành người có đa ̣o đức , biết đa ̣o xử thế ở đời , biết cách cư xử trong gia đình cũng như với xã hội Hai yêu cầu đức – tài gắn bó với nhau, trong đó đức là cái gốc Học vấn là tài sản vô giá , học không phải

để “bình thiên ha ̣” mà học để làm người , rồi sau đó là giúp đời , giúp nước Viê ̣c ho ̣c tâ ̣p truyền thống là theo tinh thần “cần khổ ho ̣c” tức là ho ̣c tâ ̣p phải cần mẫn chăm chỉ , khổ công ho ̣c tâ ̣p , rèn luyện Trong viê ̣c ho ̣c , người xưa cũng nhấn mạnh yếu tố tự học là chính , như: “Muốn biết phải hỏi, muốn giỏi phải học” Tinh thần đó đòi hỏi người ho ̣c phải tự giác , chủ động và có chí Nội dung học tập đã được người xưa quan niê ̣m : “Học ăn, học nói, học gói, học mở” Viê ̣c ho ̣c không chỉ gói go ̣n là ho ̣c trong nhà trường mà còn phải học ở gia đình , ở ngoài xã hội, và không chỉ học văn hóa mà còn phải học những kỹ năng khác trong cuộc sống

Trong mỗi giai đoạn lịch sử, mỗi thời đại, mục tiêu và phương châm giáo dục là khác nhau Song, dù ở giai đoạn nào thì ông cha ta cũng đều coi giáo dục là yếu tố hình thành nên nhân cách con người , là điều kiện quan trọng không thể thiếu để giúp non sông xã tắc ổn định , phồn vinh Ngay từ thế kỷ

XI, nền giáo dục Việt Nam đã được chú trọng Năm 1076, thờ i nhà Lý, đã xây dựng trường đa ̣i ho ̣c đầu tiên là trường Quốc Tử Giám Bia Văn Miếu (Hà

Nô ̣i) còn ghi: Học thức là tài sản lớn nhất của quốc gia , những người có đức ,

có tà i là nhân tố duy trì quốc gia Thiếu ho ̣c vấn , thiếu nhân tài đất nước không thể tự lực, tự cường

Thế kỷ XIII , thời nhà Trần viê ̣c giáo du ̣c thi cử được chính quy hóa Quốc hóa viê ̣n (Quốc Tử Giám – thời Lý) được củng c ố, mở rô ̣ng Viê ̣c ho ̣c phát triển đến các Lộ, Phủ, Châu Cùng với trường của nhà nước đã có trường

tư do các bâ ̣c khoa bảng và danh nho lâ ̣p ra, như: trường của Chu Văn An thời Trần; trường của Nguyễn Bỉnh Khiêm thời Ma ̣c , trường của Lê Quý Đôn thời

Lê cũng là những trường nổi tiếng cả nước

Mấy ngàn năm li ̣ch sử dựng nước và giữ nước của dân tô ̣c là nguồn lực

cơ bản để lâ ̣p nước , bảo vệ bờ cõi và phát triển đất nước chính là con người Viê ̣t Nam với những bản sắc riêng của mình Các triều Lý , Trần, Hâ ̣u Lê , Quang Trung phát triển là nhờ có chính sách trọng hiền đãi sĩ , có chiếu cầu hiền, biết dùng người , trân tro ̣ng mo ̣i tài năng Nhờ vậy, ở thời Trần đã đào tạo nên và sử du ̣ng được các nhân tài như Pha ̣m Ngũ Lão , Yết Kiêu và biết bao người tài khác xuất thân từ nhân dân lao đô ̣ng Năm 1426, khi cho quân vây thành Đông Quan , Lê Lợi đã cho mở khoa thi , tuyển được 32 hiền tài, trong đó có Đào Công Soa ̣n , mô ̣t nhà ngoa ̣i giao xuất sắc thời Lê Lợi Từ Nam quốc sơn hà, Hịch tướng sĩ đến Bình Ngô đại cáo và Tuyên ngôn độc lập

là cả một sản phẩm của các trí tuệ lớn Việt Nam , là kết quả của một dân tộc trọng tài năng, hiếu ho ̣c

Cùng với truyền thống hiếu học và tôn sư trọng đạo của dân tộc, truyền thống gia đình, quê hương đã ảnh hưởng không nhỏ đến sự hình thành và phát triển tư tưởng của Hồ Chí Minh về giáo dục Người được sinh ra và lớn lên trong gia đình có truyền thống hiếu học Ông ngoại Hoàng Đường là một nhà giáo có uy tín, giàu tình thương yêu Thân phụ Người, cụ phó bảng Nguyễn Sinh Sắc cũng là người có chí học tập cần cù, nhưng không ra làm quan cầu danh lợi mà coi việc học để giúp đời Trước khi vào học trường thực dân , Người đã học với thân phụ , sau đó học với các thầy giáo yêu nước và chịu ảnh hưởng sâu sắc phong cách , đức độ của người cha và của những người thầy khác Ngay từ khi còn nhỏ , Hồ Chí Minh là mô ̣t thiếu niên thông minh , ham ho ̣c, có ý chí và nghị lực vượt qua mọi khó khăn , gian khổ để ho ̣c tâ ̣p và kiên trì học tập suốt đời

Với sự nỗ lực và dầy công học tập , Hồ Chí Minh đã vươn tới mô ̣t trình

đô ̣ uyên thâ m văn hóa Đông Tây kim cổ , đóng góp về nhiều mặt trong các lĩnh vực của đời sống Chính vì vậy, Unesco đã ghi nhâ ̣n: Sự đóng góp quan trọng về nhiều mặt của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong các lĩnh vực văn hóa , giáo dục và nghệ thuật , là kết tinh của truyền thống văn hóa hàng nghìn năm của nhân dân Viê ̣t Nam và những tư tưởng của Người là hiê ̣n thân của những khát vọng của các dân tộc trong việc khẳng định bản sắc dân tộc của mình và tiêu biểu cho viê ̣c thúc đẩy sự hiểu biết lẫn nhau

Ngoài truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo mà chúng ta đã nói ở trên, thì một nhân tố khác không thể không nói đến chính là ảnh hưởng của truyền thống giáo dục nho học đối với Hồ Chí Minh ngay từ khi còn nhỏ và theo suốt quá trình hoạt động cách mạng của Người

1.1.2 Kế thừa truyền thống giáo dục của phương Tây, phương Đông- đặc biệt là Nho giáo

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã có nhiều năm tiếp thu văn hoá Âu Mỹ, văn hoá Nga xô viết và cũng rất thành đạt Người viết văn, làm báo bằng tiếng Pháp

và tiếng Nga, coi nhà văn vĩ đại Lep Tolstoi là thầy và bắt chước ông viết một

số truyện ngắn Có thể nói rằng, nền văn hóa Âu Mỹ đã có ảnh hưởng lớn đến

tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục, mà cụ thể là tư tưởng dân chủ và phong cách làm việc dân chủ của những nền giáo dục ấy Mặc dù vậy, chữ Hán và truyền thống giáo dục Nho học vẫn là những nét vẽ đầu tiên in đậm trên tâm hồn tuổi trẻ của Hồ Chí Minh

Xuất thân từ gia đình nhà Nho, Hồ Chí Minh chịu ảnh hưởng sâu đậm của nền giáo dục nho học từ người cha Cụ Nguyễn Sinh Sắc đỗ phó bảng trong kỳ thi Hội năm 1901 Đương thời, người đỗ đạt có thể làm quan cai trị

cả một vùng, nhưng giàu lòng nhân ái, cụ từ quan đi làm thuốc chữa bệnh cho dân nghèo và dạy chữ nho Lớn lên Hồ Chí Minh được cha cho học ở trường Quốc học ở cố đô Huế và khi trưởng thành thì dạy học ở trường Hán học Dục Thanh ở Phan Thiết Cả hai ngôi trường này đều chịu ảnh hưởng sâu sắc tư tưởng giáo dục của nho giáo

Trong tất cả các nhà tư tưởng của trường phái Nho giáo có thể nói

Khổng tử là người ảnh hưởng rất lớn đến Hồ Chí Minh Khổng Tử (551- 479 tr.CN) tên là Khâu, tự là Trọng Ni, người nước Lỗ, sinh ra trong một gia đình quý tộc nhưng đã xa sút Khi nói đến Khổng Tử, Hồ Chí Minh đã có nhận xét: Học thuyết của Khổng Tử có ưu điểm của nó là sự tu dưỡng đạo đức cá nhân

Kế thừa tư tưởng Tu thân của Khổng Tử , Hồ Chí Minh cho rằng con

người cần phải được da ̣y dỗ và tu thân để trở thành người tốt hơn Nói về vấn

đề “tính người thiện hay ác ?” Khổng Tử không trực tiếp bà n đến nó mà thiên

về xem xét nguồn gốc của tính người và nguyên nhân của sự khá c biê ̣t về tính người Khổng Tử quan niệm, tính người là một phần do thiên phú , mô ̣t phần

do ảnh hưởng của xã hô ̣i ta ̣o nên Khi nói về vấn đề này , các triết gi a, như Mạnh Tử, Tuân Tử, Vương Sung,v.v., cũng có những q uan điểm khác nhau nhưng bổ sung cho nhau và nhất trí ở mô ̣t điểm: coi tro ̣ng giáo du ̣c, tự tu thân

và hướng con người xa cái ác gần cái thiê ̣n

Tiếp nối ma ̣ch nước ngầm củ a tư tưởng trên, Hồ Chí Minh cho rằng con người khi sinh ra đều có tính người nhưng tính người ấy , với tư cách là bản chất xã hô ̣i của con người, không phải do trời phú mà phần nhiều do giáo du ̣c tạo nên:

“Ngủ thì ai cũng như lương thiê ̣n Tỉnh dậy phân ra kẻ dữ, hiền;

Hiền, dữ phải đâu là tính sẵn, Phần nhiều do giáo du ̣c mà nên” [66, 383]

Hồ Chí Minh rất chú trọng đến việc dạy và học cũng là một phần kế thừa

tư tưởng của Khổng Tử Khổng Tử quan niệm: Với người học, trong học tập thì phải: học không biết chán, người học phải tạo được hứng thú cho mình Đồng thời, người học phải học cả người dưới mình, phải học tất cả các tầng lớp người trong xã hội, ai cũng có điều hay điều dở, vậy ta hãy học điều hay của họ Với người dạy, ông quan niệm: dạy không biết mệt, để đạt được điều

đó đòi hỏi người dạy phải thật tâm huyết với nghề

Về quan hệ giữa học đạo đức và văn hóa, Khổng Tử chỉ rõ: học trò phải

có hiếu với cha mẹ, ra phải kính nể các anh, nói năng phải thận trọng thành thực, yêu thương mọi người và gần gũi người có lòng nhân Sau khi thực hành đầy đủ các điều kiện nói trên thì dành sức lực để học văn hóa Kế thừa tư

tưởng trên, khi đề cập đến hai yếu tố tài và đức, Hồ Chí Minh cho rằng hai yếu tố trên rất quan trọng, Người cũng nhấn mạnh phải lấy cái đức làm gốc Quan điểm này thể hiện rõ sự ảnh hưởng của tư tưởng Nho giáo trong quan điểm của Người

Quan niệm về người quân tử, theo Khổng Tử phải là người có đủ: Nhân,

Lễ, Nghĩa, Trí, Tín, trong đó đức Nhân là quan trọng nhất Còn đối với Hồ Chí Minh, hình mẫu của người quân tử thời nay phải có đạo đức cách mạng Đạo đức cách mạng bao gồm: Nhân, Nghĩa, Trí, Dũng, Liêm Cũng giống như Khổng Tử, chữ Nhân cũng được Người đưa lên vị trí đầu tiên trong đạo đức cách mạng

Về phương pháp học , Khổng Tử coi trọng việc tự ho ̣c , tự tìm tòi, suy nghĩ, đào sâu của người học Ông nói: “Không tức giận vì muốn biết, thì không gợi mở cho, không bực vì không rõ được thì không bày vẽ cho Vật có bốn góc, bảo cho biết một góc mà không suy ra ba góc kia thì không dạy nữa” (Luận ngữ) [47, 20] Bên cạnh đó, Khổng Tử cũng chú trọng đến việc học đi

đôi với hành, người học phải: Nghe - Nghĩ - Làm Ông nói: Học mà thực

hành theo điều mình học há chẳng vui sao Học điều xưa để áp dụng cho thời

nay, đó là người khéo vận dụng tri thức Chịu ảnh hưởng sâu sắc từ hệ tư tưởng Nho giáo, đặc biệt từ tấm gương của người cha, trong quá trình hoạt động cách mạng, Hồ Chí Minh cũng trở thành tấm gương tự học, tự rèn luyện

Về phương pháp học tập, trong mối quan hệ giữa học với hành Người quan niệm: Học phải suy nghĩ, học phải liên hệ thực tế, phải có thí nghiệm và thực hành Học và hành phải kết hợp với nhau

Việc học không phân biệt đẳng cấp ở Luận ngữ, thiên 15: Vệ linh công Khổng Tử chủ trương: Hữu giáo vô loại, có nghĩa việc giáo dục không phân biệt đẳng cấp Ngoài ra, ông chủ trương giáo dục phải từng bước, từ gia đình

là mái trường đầu tiên của con người rồi mới phân ra các cấp học cơ sở Điều này rất phù hợp với xã hội ngày nay và những nội dung trên, cũng được Hồ Chí Minh đề cập đến rất rõ trong những tư tưởng của mình về giáo dục, như quan điểm: ai cũng được học hành, kết hợp giáo dục nhà trường – gia đình –

có cách làm cho thành cái đức , có cách làm cho đạt được cái tài, có cách trả lời cho câu hỏi, có cách học riêng mà tự trau dồi” [47, 26] Ngoài ra, ông chủ trương hướng dẫn cho học trò, nhưng bắt học trò phải tự cố gắng học lấy Ông

ví người dạy học như một người dạy bắn cung: “Người quân tử dạy kéo thẳng dây nhưng không tự tay bắn”[47, 26] Việc bắn là phải tự người học bắn lấy Học trò khi học phải suy nghĩ và có óc phê phán, chứ không theo sách một cách mù quáng “Tin cả ở sách không bằng không có sách” [47, 26]

Tuân Tử thì nhấn ma ̣nh viê ̣c học tập phải kiên trì lâu ngày sẽ thành công:

“Không góp từng nửa bước không thể đi đến nghìn dặm, không góp những ngòi nhỏ không thành được sông lớn biển cả Thành công là ở chỗ làm luôn luôn mà không bỏ” [47, 28] Ngoài các nhà tư tưởng trên thì cũng không thể không nói đến tư tưởng “trồng người” của Quản Trọng, mô ̣t danh nhân Trung Quốc thời Xuân Thu Hồ Chí Minh đã mượn câu nói của Quả n Tro ̣ng để chỉ

ra tầm quan tro ̣ng của viê ̣c giáo dục - đào ta ̣o con người “Vì lợi ích mười năm

thì phải trồng cây Vì lợi ích trăm năm thì phải trồng người ” [71, 222] Luận điểm trên đã trở thành nội dung cơ bản xuyên suốt chiến lư ợc “Trồng người” của Hồ Chí Minh, của Đảng và Nhà nước ta Những quan điểm trên là một trong những nhân tố, những điều kiện hình thành nên tư tưởng Hồ Chí Minh

về giáo dục

Trên hành trình tìm đường cứu nước, Hồ Chí Minh đã tiếp cận với chủ nghĩa Mác – Lênin Những quan điểm cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin là những cơ sở quan trọng để xây dựng một nền giáo dục hiện đại cho dân tộc, theo đường lối của giai cấp công nhân, phục vụ quyền lợi chủ yếu cho công nông Từ đây, tư tưởng giáo dục Hồ Chí Minh đã trở thành đường lối giáo dục của Đảng Cộng sản Việt Nam và chỉ đạo trong suốt quá trình cách mạng Việt

Nam

1.1.3 Một số quan điểm giáo dục cơ bản của Chủ nghĩa Mác – Lênin

1.1.3.1 Về vai tro ̀ của giáo dục

Đề câ ̣p đến vai trò của giáo dục trong “Những chỉ thi ̣ cho các đại biểu của

hội đồng trung ương lâm thời về một số vấn đề ” năm 1866, C.Mác đã khẳng

đi ̣nh: “Dù sao thì những người công nhân tiên tiến nhất cũng hoàn toàn nhận thức được rằng tương lai của giai cấp ho ̣, và do đó, của cả loài người, hoàn toàn tùy thuộc vào việc giáo dục thế hệ công nhân đang lớn lên ” [62, 262] Trong luận điểm này, C.Mác đã khẳng định để có được một tương lai tốt đẹp phụ thuộc hoàn toàn vào trình độ văn hóa của những thế hệ trẻ

Cách mạng tháng Mười Nga thành công, Nhà nước Liên bang Cộng hòa

xã hội chủ nghĩa Xô Viết ra đời với những tư tưởng, quan điểm giáo dục mới Lênin đã khẳng định vai trò to lớn của công tác giáo dục, coi đó là một trong những điều kiện đảm bảo sự thắng lợi trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa cộng sản Trong mô ̣t bài viết của mình , Lênin nhấn ma ̣nh : “Mọi người đều

nói đến thanh toán nạn mù chữ Các đồng chí đều biết rằng không thể xây dựng một xã hội cộng sản chủ nghĩa trong một nước có những người mù chữ” [57, 374] Khi nói đến nhiệm vu ̣ của đoàn thanh niên , Lênin nói rõ để xây dựng đất nước có nền công nghiệp đại, lao động của con người được thay thế bởi máy móc, để làm ra được và sử dụng những máy móc đó, không có con đường nào khác là phải học tập “Họ phải hiểu rằng điều đó chỉ có thể thực hiê ̣n trên cơ sở mô ̣t nền ho ̣c vấn hiê ̣n đa ̣i , và nếu họ không có nền học vấn đó thì chủ nghĩa cộng sản vẫn chỉ là một nguyện vọng mà thôi” [57, 365]

Trung thành với hệ thống lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin, coi đó như

là ngọn đuốc dẫn đường cho sự nghiệp cách mạng của mình, Hồ Chí Minh đã vận dụng những quan điểm trên vào Việt Nam một cách sáng tạo, phù hợp với điều kiện hoàn cảnh của đất nước Sau khi giành độc lập năm 1945, Hồ Chí Minh coi việc diệt giặc dốt, xóa mù cho 90% dân số trong thời kỳ đó cũng quan trọng như diệt giặc đói và giặc ngoại xâm Chính vì vậy, phong trào Bình dân học vụ đã đạt được những thành tựu vô cùng to lớn Bên cạnh việc nhấn mạnh vai trò của giáo dục đối với việc hoàn thiện con người, Hồ Chí Minh còn quan tâm đến việc gắn với phát triển khoa học, kỹ thuật và phát triển kinh tế nhằm nâng cao đời sống cho nhân dân Hồ Chí Minh cũng làm rõ vai trò của việc bồi dưỡng tri thức cho thế hệ trẻ: “Non song Việt Nam có trở nên tươi đẹp hay không, dân tộc Việt Nam có bước tới đài vinh quang để sánh vai với các cường quốc năm châu được hay không, chính là nhờ một phần lớn

ở công học tập của các em” [67, 33]

1.1.3.2 Về gia ́ o dục toàn diê ̣n

Bên cạnh việc khẳng định vai trò của giáo dục, C.Mác còn rất chú đến vấn đề giáo dục toàn diện cho người học, C.Mác viết: Chúng tôi hiểu giáo dục gồm 3 điều: Thứ nhất: giáo dục trí lực ; thứ hai: giáo dục thể lực ; thứ ba:

giáo dục kỹ thuật Đồng thời trong “Những nguyên lý của chủ nghĩa cộng

sản” Mác – Ăngghen cũng phân tích yêu cầu tất yếu về giáo dục toàn diện

trong điều kiện xã hội mới: “Công tác giáo du ̣c sẽ làm cho những người trẻ tuổi có khả năng nắm vững nhanh chóng toàn bô ̣ hê ̣ thống sản xuấ t trong thực tiễn, làm cho họ có thể lần lượt chuyển từ ngành sản xuất này sang ngành sản xuất no ̣ tùy theo nhu cầu của xã hô ̣i hoă ̣c tùy theo sở thích của bản thân ho ̣ ” [61, 475] Với nội dung đào tạo trên, người lao động có thể đáp ứng với mọi yêu cầu, mọi sự thay đổi của xã hội, người lao động sẽ không sợ bị thất nghiệp, hoặc bị sa thải

Trong Tuyên ngôn của Đảng cộng sản (1848), tư tưởng “phát triển con người toàn diện” được Mác – Ăngghen một lần nữa bàn đến Tư tưởng ấy đã trở thành tư tưởng của thời đại, có ý nghĩa vật chất to lớn, tạo nên những tiến

bộ cực kỳ sâu sắc ở mỗi nước và trên phạm vi toàn thế giới Mác – Ăngghen chỉ ra rằng, để tiến tới xây dựng xã hội thành: “sự phát triển tự do của mỗi người là điều kiện cho sự phát triển tự do của tất cả mọi người” [61, 628], trước hết phải thực hiện giải phóng con người, coi con người là trung tâm cuộc sống và là động lực của sự phát triển xã hội; phải làm cho mỗi cá nhân

người lao động có tính độc lập và cá tính, làm cho mỗi người là chủ thể của

đội ngũ nhân lực, có trí tuệ và thể lực, đạo đức và tay nghề, có tính độc lập cá nhân và tính cộng đồng, trách nhiệm và quyền hạn, lợi ích và đóng góp, dân chủ và kỷ cương…Có như vậy, tự do của mỗi người mới là điều kiện cho sự phát triển tự do của tất cả mọi người

Hồ Chí Minh đã kế thừa những quan điểm cơ bản của chủ nghĩa Mác về giáo dục toàn diện và vận dụng sáng tạo vào Việt Nam, phù hợp với văn hóa truyền thống dân tộc Điểm sáng tạo của Người là sự kết hợp hài hòa giữa yếu

tố phương Đông và phương Tây, Người chú trọng đến các lĩnh vực đức, trí, thể, mỹ, trong đó đức dục được xếp vị trí quan trọng đầu tiên

1.1.3.3 Về việc gắn giáo dục với lao động sản xuất

Một trong những phương pháp mà các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác – Lênin rất tâm đắc chính là vấn đề gắn giáo dục với lao động sản xuất

Trong tác phẩm Phê phán cương lĩnh Gota, Mác viết: “kết hợp lao đô ̣ng

sản xuất với giáo dục là một trong những biện pháp mạnh nhất để cải biến xã

hô ̣i hiê ̣n nay” [63, 52] Không chỉ vậy việc gắn liền giáo dục với lao động sản xuất là một trong những nội dung của sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa học và hành, lý luận gắn liền với thực tiễn, học lý thuyết và thực hành phải luôn đi

đôi với nhau Thông qua Những nguyên lý của chủ nghĩa cộ ng sản Ăngghen

cũng thể hiện sự đồng tình với Mác về vấn đề trên, ông cho rằng sự “Kết hợp viê ̣c giáo du ̣c với lao đô ̣ng trong công xưởng ” [61, 471] là điều cần thiết Tư tưởng trên của Mác – Ăngghen đã được Hồ Chí Minh vận dụng một cách sáng tạo trong phương pháp giáo dục Người coi học đi đôi với hành, lý luận gắn liền với thực tiễn là điều kiện không thể thiếu trong hoạt động giáo dục Người từng nói: “Thực tiễn không có lý luận hướng dẫn thì thành thực tiễn

mù quáng Lý luận mà không liên hệ với thực tiễn là lý luận suông” [70, 496] Luận điểm này không chỉ được thể hiện trong quan điểm về giáo dục của Người mà còn là phương châm mà Người đã làm theo trong suốt cuộc đời hoạt động cách mạng của mình

1.1.3.4 Về gia ́ o dục không mất tiền và đa dạng hóa các loại hình đào tạo

Cùng với ba quan điểm cơ bản trên, các nhà tư tưởng của chủ nghĩa Mác – Lênin còn đề câ ̣p đến mô ̣t nền giáo du ̣c không mất tiền Việc thực hiện chính sách này là cơ sở tạo điều kiện cho tất cả mọi người trong xã hội, đă ̣c biê ̣t là trẻ em đều được đến trường, đều được học tập

Trong tác phẩm Phê phán cương lĩnh Gôta, Mác đã đề xuất: “Nền giáo

dục quốc dân phổ cập và ngang nhau đối với tất cả mọi người, do nhà nước đảm nhiệm Giáo dục bắt buộc với tất cả mọi người Học không phải mất

tiền” [63, 49] Trong Tuyên ngôn của Đảng cộng sản Mác – Ăngghen la ̣i mô ̣t

lần nữa khẳng đi ̣nh la ̣i: “Giáo dục công cộng và không mất tiền cho tất cả các trẻ em Xóa bỏ việc dùng trẻ em làm việc trong các nhà máy công xưởng như hiện nay” [61, 628]

Không chỉ nhấn mạnh việc thực hiện miễn phí trong giáo dục đào tạo cho người học, mà các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác – Lênin còn chú trọng đa dạng hoá các loại hình đào tạo trong giáo dục nhằm tạo điều kiện cho mọi lực lượng trong xã hội có thể tham gia vào hoạt động giáo dục Tiếp tục quan điểm của C.Mác như trên, Lênin trong một bài phát biểu của mình tại

Hội nghị lần thứ 2 như ̃ng người phụ trách các ban giáo dục ngoài nhà trường thuộc các ti gi áo dục quốc dân tỉnh ngày 24 tháng giêng 1919, Lênin cho

rằng: công tác giáo du ̣c ngoài nhà trường có mô ̣t ý nghĩa quan tro ̣ng đối với

viê ̣c cải ta ̣o toàn bộ đời sống

Lênin nhấn mạnh sự nghiệp giáo dục là của nhân dân, huy động mọi

thành phần trong xã hội làm công tác giáo dục Trong thư gửi G M Gia-Nốp-xki, Lênin viết: “Giao nhiệm vụ phải làm cho nhà máy này phải trở thành một trung tâm giáo dục, giảng dạy, thuyết minh v.v và làm cho toàn thể dân cư theo học những buổi đó (bắt đầu là thanh niên, hoặc từng tổng một…)” [58, 47] Lênin chú trọng đến bồi dưỡng tri thức cho mọi tầng lớp trong xã hội Trong thư, Người còn giao nhiệm vụ cho G M Crơ-Gi-Gia-Nốp-xki: “viết gấp vài quyển sách thường thức (một phần dịch từ tiếng Đức)

Crơ-Gi-và đem “quyển sách” (của đồng chí) soạn lại thành một loạt bài đại chúng hơn

để dạy ở các trường phổ thông và đọc cho nông dân nghe” [58, 48]

Là người kế tục những quan điểm trên của chủ nghĩa Mác - Lênin và vận dụng vào điều kiện, hoàn cảnh đất nước, Hồ Chí Minh đưa ra luận điểm thể hiện mong muốn làm sao cho dân ta được hoàn toàn tự do , đồng bào ta ai cũng có cơm ăn , áo mặc, ai cũng được ho ̣c hành Trong thời kỳ diệt giặc dốt,

Hồ Chí Minh xác định tính chất của nền giáo dục là nền giáo dục toàn dân Toàn dân tham gia vào hoạt động giáo dục Nhờ đó, mà Đảng và Nhà nước ta trong những năm đầu mới giành độc lập đã đạt được những thành công to lớn trong việc nâng cao dân trí

Để có thể nâng cao tri thức đáp ứng yêu cầu của thời đại mới, một trong những phương pháp mà Lênin đặt ra đó chính là tự học, tự nghiên cứu: phải tự giáo du ̣c mình thành những người cô ̣ng sản Khi đề cập đến nhiệm vụ của

Bộ dân ủy giáo dục Lênin khẳng định phải giúp đỡ người ta tự học và dạy những người khác Người còn khẳng định thêm chính quyền xô viết giúp đỡ

về mọi mặt cho công nhân và nhân dân lao động tự học và tự nâng cao kiến thức Bên cạnh việc nhấn mạnh việc tự học và tự nghiên cứu, Lênin còn đề cập đến nhu cầu học tập thường xuyên, học suốt đời, tư tưởng này được thể hiện rõ nhất với luận điểm : Học, học nữa, học mãi Chính bản thân Chủ tịch

Hồ Chí Minh là một tấm gương sáng về tự học, tự nghiên cứu Cũng nhờ tự học, tự nghiên cứu, mà Người đã trở thành một vị lãnh tụ vĩ đại như ngày hôm nay Trong quan điểm về giáo dục, Người đã rất chú trọng nhấn mạnh vấn đề tự học, tự nghiên cứu Người khẳng định trong việc học phải lấy tự học làm cốt, học thường xuyên và học suốt đời

Toàn bộ những tư tưởng cơ bản trên của chủ nghĩa Mác – Lênin là kim chỉ nam cho chủ tịch Hồ Chí Minh về phát triển giáo dục ở Việt Nam, từ đó thực hiện thành công sự nghiệp “diệt giặc dốt” Sự vận dụng của Người không phải là sự sao chép máy móc, mà là sự kết hợp nhuần nhuyễn đầy sáng tạo

giữa lý luận và thực tiễn, điều này thể hiện rất rõ từ thành công rực rỡ mà Người đã làm được cho nền giáo dục nước nhà

1.2 Khái quát nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục

1.2.1 Chiến lược giáo dục đào tạo của Hồ Chí Minh

1.2.1.1 Mục tiêu, nhiệm vụ, phương pháp của giáo dục

Mục tiêu xuyên suốt trong triết lý giáo dục con người ở Hồ Chí Minh luôn gắn liền với thực tiễn hoạt động của cách mạng Việt Nam Người cho rằng: “Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu” [67, 8], nên giáo dục trước hết là phải nâng cao dân trí Đồng thời, với quan điểm nền giáo dục mới là nền giáo dục hướng con người đến cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc, để làm được điều đó, Hồ Chí Minh khẳng định, nhiệm vụ của cách mạng đặt ra là phải:

“Làm cho dân có học hành” [67, 152]

Bên cạnh mục tiêu chung của cả dân tộc, thì mục tiêu cụ thể của giáo dục đối với người học cũng được Người vạch ra rất rõ ràng trong thư gửi các em học sinh nhân ngày khai trường, Người viết: “một nền giáo dục nó sẽ đào tạo các em nên những người công dân hữu ích cho nước Việt Nam, một nền giáo dục làm phát triển hoàn toàn những năng lực sẵn có của các em” [67, 32] Với mục đích để mọi người dân thấy rõ được vai trò của giáo dục, Người đã tự trả lời câu hỏi: Học để làm gì?

“Học để làm việc, làm người, làm cán bộ

Học để phụng sự Đoàn thể,

“giai cấp và nhân dân,

Tổ quốc và nhân loại” [68, 684]

Chiến lược giáo dục đào tạo con người là sợi chỉ đỏ xuyên suốt trong sự nghiệp cách mạng Việt Nam của Hồ Chí Minh: “Vì lợi ích mười năm thì phải trồng cây, vì lợi ích trăm năm thì phải trồng người Chúng ta phải đào tạo ra những công dân tốt và cán bộ tốt cho nước nhà” [71, 222]

Để thực hiện được những mục tiêu trên Hồ Chí Minh đã đề ra nhiệm vụ cho giáo dục Việt Nam, phù hợp với điều kiện lịch sử của từng thời kỳ, của từng đối tượng người học Sau cách mạng tháng Tám, trước hoàn cảnh đất nước lầm than, Người đã chỉ ra nhiệm vụ của giáo dục, của nhà trường là phải góp phần tuyên truyền giác ngộ mọi người hiểu nghĩa vụ, trách nhiệm của mình là người công dân của nước Việt Nam độc lập, tích cực tham gia bảo vệ chính quyền, ủng hộ chính phủ thực hiện đời sống mới Giáo dục vừa có nhiệm vụ gột rửa tàn dư của nền giáo dục thực dân, phong kiến, vừa phục vụ kháng chiến Bác chỉ rõ nhiệm vụ của từng bậc học từ cao đến thấp:

Bậc đại học: cần kết hợp lý luận khoa học với thực hành, ra sức học tập

lý luận và khoa học tiên tiến của các nước, kết hợp với thực tiễn nước ta để thiết thực giúp ích cho công cuộc xây dựng nước nhà

Bậc trung học: cần đảm bảo cho học trò những tri thức phổ thông chắc

chắn, thiết thực, thích hợp với nhu cầu và tiền đồ xây dựng đất nước nhà, bỏ những phần nào không cần thiết cho đời sống thực tế

Bậc tiểu học: cần giáo dục các cháu thiếu nhi yêu tổ quốc, yêu nhân dân,

yêu lao động, yêu khoa học, trọng của công Cách dạy phải nhẹ nhàng, vui vẻ, chớ gò ép thiếu nhi vào khuôn khổ của người lớn Phải đặc biệt chú ý giữ gìn sức khỏe của các cháu

Bậc mẫu giáo: Người đã có lời căn dặn ân cần và sâu sắc: “Làm mẫu

giáo tức là thay mẹ dạy trẻ Muốn làm được thế thì trước hết phải yêu trẻ Các cháu nhỏ hay quấy, phải bền bỉ, chịu khó mới nuôi dạy được các cháu Dạy

trẻ cũng như trồng cây non Trồng cây non được tốt thì sau này cây lên tốt Dạy trẻ nhỏ tốt thì sau này các cháu thành người tốt” [71, 509]

Không chỉ đề ra nhiệm vụ học tập cụ thể cho các bậc học , Bác còn đề ra nhiệm vụ đối với người giáo viên Từ quan điểm của Mác: Bản thân nhà giáo dục cũng phải được giáo dục, Hồ Chí Minh rất quan tâm đến vai trò và trách nhiệm của nhà giáo, Người chỉ rõ: “Các thầy giáo, cô giáo phải gần gũi dân chúng Các thầy cô giáo cũng như những nhà trí thức khác là lao động trí óc Lao động trí óc phải biết sinh hoạt của nhân dân, nếu chỉ giở sách đọc là không đủ Phải yêu dân, yêu học trò, gần gũi nhau, gần gũi cha mẹ học trò” [70, 225]

Đồng thời để có thể hoàn thành tốt được những nhiệm vụ trên thì cần phải có một phương pháp giáo dục đúng Về phương diện này, tư tưởng Hồ Chí Minh là hết sức quý báu và thiết thực Một mặt Người nêu lên phương thức cơ bản để chiếm lĩnh nền văn hóa của dân tộc và nhân loại là học đi đôi với hành, giáo dục kết hợp với lao động sản xuất, nhà trường gắn liền với xã hội Mặt khác, Người cũng nêu lên các phương pháp giáo dục cụ thể để gợi ý cho các thầy, cô giáo và học sinh Đó là phương pháp nêu gương, thuyết phục,

đề cao ưu điểm nhằm làm cho người được giáo dục thấy rõ mặt mạnh, mặt tốt của bản thân, nhờ đó cố gắng: làm cho phần tốt ở trong mỗi con người nảy nở như hoa mùa xuân và phần xấu mất dần đi

1.2.1.2 Vai trò và lợi ích của giáo dục

Đối với Hồ Chí Minh, con người là vốn quý nhất Thắng lợi của một sự nghiệp, sự hưng thịnh, tồn vong của một quốc gia suy cho cùng phụ thuộc vào con người, vào sự nghiệp “trồng người” trong đó giáo dục giữ vai trò chủ yếu

Kế thừa những tư tưởng trong quan niệm dân gian của dân tộc ta về giáo dục như: “gần mực thì đen, gần đèn thì rạng”; “Ở ống thì tròn ở bầu thì dài”

Đồng thời, trên cơ sở kế thừa những quan điểm của những nhà tư tưởng của Chủ nghĩa Mác – Lênin khi nói đến vai trò của giáo dục, Người đã đưa ra những quan điểm của mình về vai trò của giáo dục

Trong bài thơ Nửa đêm năm 1943 Người viết: “Hiền dữ phải đâu là tính sẵn phần nhiều do giáo dục mà nên” [66, 383] Với ý nghĩa đó, giáo dục quyết định đến sự biến đổi tư tưởng tâm lý và nâng cao trình độ nhận thức của con người Giáo dục trở thành điều kiện, tiền đề cho việc hình thành và phát triển của bản chất con người Câu thơ trên của Người đã được nhiều thế hệ giáo viên nhiều bậc ông bà cha mẹ vận dụng trong quá trình giáo dục con cháu và giảng dạy trong nhà trường

Nhấn mạnh vai trò của giáo dục, trong Thư gửi các học sinh nhân ngày khai trường đầu tiên của nước Việt Nam mới, Hồ Chí Minh chỉ rõ: “Non sông Việt Nam có trở nên tươi đẹp hay không, dân tộc Việt Nam có bước tới đài vinh quang để sánh vai với các cường quốc năm châu được hay không, chính

là nhờ một phần lớn ở công học tập của các em” [67, 33] Rõ ràng, Hồ Chí Minh đã đặt giáo dục ở vị trí cao nhất trong công cuộc xây dựng đất nước Từ

tư tưởng trên của Người cho thấy giáo dục là yếu tố quyết định trực tiếp nâng cao trình độ học vấn, trình độ khoa học – kỹ thuật,…Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định giáo dục sẽ giúp cho mỗi người dân kiến thức mới để: biến một nước dốt nát, cực khổ thành một nước văn hóa cao và đời sống tươi vui hạnh phúc

Hồ Chí Minh đã thấy rõ được vai trò và lợi ích của giáo dục trong quá trình hoàn thiện nhân cách con người “Vì lợi ích mười năm thì phải trồng cây,

vì lợi ích trăm năm thì phải trồng người” [71, 222] Muốn có cán bộ tốt, công

dân tốt, phải “trồng” và dĩ nhiên là rất công phu Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ cho chúng ta thấy mối quan hệ biện chứng giữa giáo dục với cách mạng, giữa

giáo dục với sự nghiệp giải phóng dân tộc và kiến thiết đất nước: Muốn giữ vững nền độc lập, muốn làm cho dân mạnh, nước giàu mọi người Việt Nam đều phải hiểu biết quyền lợi của mình, bổn phận của mình, phải có kiến thức mới để có thể tham gia vào công cuộc xây dựng nước nhà Vì thế, giáo dục có tầm quan trọng hàng đầu trong chiến lược con người, bởi vì quá trình giáo dục là quá trình vừa nâng cao dân trí, vừa đào tạo nhân lực và bồi dưỡng nhân

tài cho đất nước Chiến lược giáo dục là hạt nhân trong chiến lược con người

1.2.1.3 Chức năng của giáo dục và giáo dục đức tài

Giáo dục theo tư tưởng Hồ Chí Minh là nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực và bồi dưỡng nhân tài Do vậy, con người mới xã hội chủ nghĩa nhất định phải là những con người có học thức, có tri thức Mỗi giai đoạn cách mạng,

dù ở trong hoàn cảnh nào, Chủ tịch Hồ Chí Minh đều đặc biệt quan tâm đến giáo dục, nâng cao dân trí, đào tạo ra nguồn nhân lực, nhân tài phục vụ đất nước

Trong quá trình kế tục và phát triển cuộc đấu tranh đòi quyền dân sinh, dân chủ, dân trí của các thế hệ những người Việt Nam yêu nước cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, và cùng với việc tố cáo đanh thép chế độ thực dân Pháp trong việc “làm cho dân ngu để trị”, Hồ Chí Minh đã dày công tìm kiếm phát hiện và giới thiệu cho đất nước một nền giáo dục kiểu mới - nền giáo dục xã hội chủ nghĩa mang tính nhân đạo và tính dân chủ cao cả, đảm bảo cho sự phát triển toàn diện những năng lực sẵn có của con người

Trong kháng chiến chống thực dân Pháp, vì bận đánh giặc và sản xuất, nhiều người chưa chú ý đúng mực đến văn hóa và giáo dục, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã sửa khẩu hiệu “Thi đua thanh toán mù chữ” thành “thi đua diệt giặc dốt” Bác kêu gọi mọi người thi đua học tập để đưa dân tộc ta trở thành một dân tộc “thông thái” Bởi “Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu” [67, 8]

Khi giành được chính quyền, Bác quan tâm nhiều đến công tác đào tạo cán bộ, bồi dưỡng nhân tài cho đất nước Trong bài viết: “Nhân tài và kiến quốc” (tháng 11-1945), Bác nhận định rằng, bây giờ đất nước đang kiến thiết ngoại giao, kiến thiết kinh tế, kiến thiết quân sự, kiến thiết giáo dục, những

“kiến thiết” ấy đòi hỏi phải có nguồn nhân lực dồi dào và có những nhân tài Nay muốn giữ vững nền độc lập thì chúng ta phải đem hết lòng hăng hái đó vào con đường kiến quốc Muốn vậy, phải có những nhân tài đảm đương, phải phát triển giáo dục và “Giáo dục là sự nghiệp của quần chúng” [73, 403] Đó

là một nền giáo dục hoàn toàn Việt Nam, một nền giáo dục của một nước Việt Nam độc lập mà mục đích tối cao là “đào tạo các em nên những người công dân hữu ích cho nước Việt Nam” [67, 32]

Để có đủ nhân tài và phát triển nguồn nhân lực kiến thiết đất nước, Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt quan tâm đào tạo, bồi dưỡng thế hệ trẻ Người nói: Một năm khởi đầu từ mùa xuân Một đời khởi đầu từ tuổi trẻ Tuổi trẻ là mùa xuân của nhân loại Người nhắc nhở toàn Đảng, toàn dân: “Bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau là một việc rất quan trọng và cần thiết” [73, 510] Muốn có nhân tài phải “trồng” và dĩ nhiên là rất công phu

Người chỉ rõ cho chúng ta thấy mối quan hệ biện chứng giữa giáo dục với cách mạng; giữa giáo dục với sự nghiệp giải phóng dân tộc và kiến thiết đất nước: Muốn giữ vững nền độc lập, muốn làm cho dân mạnh, nước giàu mọi người Việt Nam đều phải hiểu biết quyền lợi của mình, bổn phận của mình, phải có kiến thức mới để có thể tham gia cào công cuộc xây dựng nhà nước Vì thế, giáo dục có tầm quan trọng hàng đầu trong chiến lược con người, bởi giáo dục, đào tạo nên chất người, nên nhân tài Giáo dục bản thân

nó cũng phải có chiến lược của nó Chiến lược giáo dục là hạt nhân trong chiến lược con người, cung cấp tri thức mới, đào tạo nên nhân tài cho đất nước Hồ Chí Minh nói: Non sông Việt Nam có trở nên tươi đẹp hay không,

dân tộc Việt Nam có bước tới đài vinh quang để sánh vai với các cường quốc năm châu được hay không, chính là nhờ phần lớn ở công học tập của các em

Đó là một nền giáo dục, đào tạo nên những nhân tài, phát triển nguồn nhân lực nhằm đưa dân tộc Việt Nam bước tới đài vinh quang để sánh vai với các cường quốc năm châu

Nền giáo dục mới, theo Hồ Chí Minh, là đào tạo những người công dân

có ích cho nước Việt Nam, những cán bộ cho dân tộc, những người công dân tốt và cán bộ tốt, những người chủ tương lai tốt của nước nhà Muốn cho dân mạnh, nước giàu thì dân trí phải cao, phải đa dạng hóa các loại hình đào tạo,

mở trường vừa học vừa làm để tạo điều kiện cho người lao động, cán bộ, chiến sỹ được đi học Người yêu cầu: Phải quan tâm đến giáo dục, đào tạo nguồn nhân lực, nhân tài cho đồng bào dân tộc ít người; tẩy rửa những thành kiến giữa các dân tộc, đoàn kết thương yêu nhau như anh em một nhà, thi đua học tập để sau này góp phần mở mang quê hương mình Khi dân trí cao sẽ xuất hiện nhiều nhân tài tham gia xây dựng đất nước Người chỉ cho chúng ta con đường đưa đất nước thoát khỏi cảnh nghèo hèn đó là con đường phát triển giáo dục, đào tạo nhân tài

Nét đặc sắc trong tư tưởng Hồ Chí Minh về bồi dưỡng nhân tài chính là phải chú trọng giáo dục toàn diện Người yêu cầu: Phải chú trọng đủ các mặt, đạo đức cách mạng, giác ngộ xã hội chủ nghĩa, văn hóa, kỹ thuật, lao động và sản xuất Nội dung giáo dục phải toàn diện, phải nhằm mục tiêu đào tạo con người lao động mới, phải coi trọng cả tài lẫn đức Không những phải giàu về tri thức mà còn phải có đạo đức cách mạng Theo Người: “Đạo đức cách mạng không phải trên trời sa xuống Nó do đấu tranh, rèn luyện bền bỉ hàng ngày mà phát triển và củng cố Cũng như ngọc càng mài càng sáng, vàng càng luyện càng trong” [71, 293] Người còn khẳng định thêm: phải trên nền tảng giáo dục chính trị và lãnh đạo tư tưởng tốt, mà phấn đấu nâng cao chất

lượng văn hóa và chuyên môn, nhằm thiết thực giải quyết vấn đề do cách mạng nước ta đề ra, trong một thời gian không xa, đạt tới đỉnh cao của khoa học – kỹ thuật

Bên cạnh chú trọng việc đào tạo một con người phát triển toàn diện, Người đặc biệt nhấn mạnh đến giáo dục đức - tài Chịu ảnh hưởng sâu sắc của

tư tưởng Nho gia, một trong những tư tưởng chính trị Trung Quốc cổ trung đại đã chủ trương đức trị - nhà vua trước hết phải là tấm gương về đạo đức Chủ tịch Hồ Chí Minh đã vận dụng khéo léo tư tưởng ấy chỉ ra yêu cầu đối với người lãnh đạo cách mạng trước hết phải vừa có “đức” vừa có “tài” Trong mối quan hệ Đức - Tài ấy, Chủ tịch Hồ Chí Minh coi Đức là gốc, là nền tảng để luyện Tài, để xây dựng con người mới, Người nói: “Nếu có đức

mà không có tài ví như ông Bụt không làm hại gì, nhưng cũng không lợi gì cho loài người” [71, 172] Bởi vì chỉ có đức mới lấy được lòng dân mà dân lại

là chỗ dựa vững chắc của sự nghiệp cách mạng Hồ Chí Minh quan niệm đạo đức của người cán bộ cách mạng thì “trung” có nghĩa là trung với nước, trung với Đảng, “hiếu” là hiếu với dân

Sinh thời Người luôn nhắc nhở: Nếu cái gốc của người cách mạng là đạo

đức thì cái gốc của đạo đức là ở chữ Tâm, bởi vì: “Chữ Tâm kia mới bằng ba

chữ Tài” Không có đạo đức cách mạng, không có “cái tâm” thì trước sau cái

“đạo đức giả” che giấu đến mấy cũng bị tai, mắt nhân dân phát hiện Những người có tài mà không có đức không những vô dụng mà còn rất nguy hiểm nếu như họ giữ những chức vụ quan trọng Đức và tài luôn gắn bó chặt chẽ với nhau, thống nhất với nhau trong nhận thức tư tưởng, hoạt động thực tiễn Mối quan hệ giữa đức và tài như sự ràng buộc, đi liền nhau: Có cái này phải

có cái kia và cái kia chứa đựng trong cái này Giống như hai mặt của một tờ giấy, đức và tài là hai mặt không thể thiếu của người cán bộ, nhất là người lãnh đạo Lãnh đạo là cái gốc của mọi công việc, là đầu tàu dẫn đường cho

con tàu đi đến nơi nó cần đến nhưng nếu một chút lơ là, không thận trọng thì con tàu ấy cũng có thể trật bánh gây tổn hại đến nhân dân

1.2.2 Từ tư tươ ̉ ng “Diê ̣t giặc dốt” đến “Ai cũng được học hành và học suốt đời”

Khi nói về những giá trị trong tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục, mỗi phương diện tiếp cận khác nhau, chúng ta sẽ thu nhận được những giá trị khác nhau Tuy nhiên, ở góc độ nghiên cứu về xây dựng xã hội học tập thì nó đề cập đến toàn bộ tư tưởng giáo dục của Hồ Chí Minh ở mọi góc độ, mọi khía cạnh, song thể hiện rõ nhất, và gần gũi nhất đó là hai quan điểm cơ bản: “Diệt giặc dốt” và “Ai cũng được học hành và học suốt đời”

1.2.2.1 Tư tưởng “Diê ̣t giặc dốt”

Chủ tịch Hồ Chí Minh là người có vai trò vô cùng to lớn trong sự nghiệp cách mạng của nước ta nói chung và giáo dục nói riêng , đă ̣c biê ̣t là chiến di ̣ch

“diê ̣t giă ̣c dốt” của Người đã đạt được những thành tựu cực kỳ to lớn Trước

Hồ Chí Minh, tư tưởng giáo du ̣c cho mo ̣i người được bắt đầu thực hiê ̣n chính thức trước tiên từ phong trào Duy tân Những người khởi xướng đó là Phan Châu Trinh, Huỳnh Thú c Kháng, Trần Quý Cáp và thực hiê ̣n năm 1905 tại Quảng Nam với ba nội dung : Khai dân trí, chấn dân khí, hâ ̣u dân sinh, sau đó lan sang các tỉnh khác , nổi bâ ̣t nhất là viê ̣c mở trường Du ̣c Thanh , trường Đông kinh nghĩa thu ̣c ta ̣i Hà Nô ̣i…Nhờ phương thức tổ chức mềm dẻo, ba chí

sĩ yêu nước nói trên đã tranh thủ được nhà cầm quyền Pháp cho mở 40 trường dân lâ ̣p ta ̣i Quảng Nam Với nội dung dạy học bao gồm da ̣y quốc ngữ , toán, Viê ̣t sử, đi ̣a lý, thể du ̣c, có nơi ho ̣c Hán văn hay tiếng Pháp , số ho ̣c sinh gái đến một nửa, lôi cuốn cả người lớn , phong trào Duy Tân nở rô ̣ khắp tỉnh Về sau, do thấy ảnh hưởng phong trào quá lớn nhà cầm quyền Pháp bắt phải đóng cửa nên phong trào bi ̣ ta n rã Với phong trào Duy Tân , Phan Châu Trinh đã

thực hiê ̣n mu ̣c tiêu “khai dân trí ”, huy đô ̣ng các lực lượng xã hô ̣i mở mang viê ̣c ho ̣c cho cô ̣ng đồng xã hô ̣i , dấu mốc xã hô ̣i ho ̣c tâ ̣p manh nha đầu tiên ta ̣i nước ta Tiếp nối con đường của những bậc tiền bối đi trước, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã thực hiện thành công mục tiêu: khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh của các thế hệ đi trước và thực hiện thành công chức năng của giáo dục

là nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài

Kế tu ̣c và phát triển cuô ̣c đấu tranh đòi quyền dân sinh dân chủ của các

vị đàn anh đi trước , Hồ Chí Minh đã tố cáo đanh thép và có hê ̣ thống trước công luâ ̣n trong nước và ngoài nước tô ̣i ác của thực dân Pháp trong chính sách ngu dân, đó là viê ̣c gieo rắc mô ̣t nền giáo du ̣c đồi ba ̣i , xảo trá và nguy hiểm hơn cả sự dốt nát Đồng thời, từ quan điểm của Lênin cho rằng: “không thể xây dựng một xã hội cộng sản chủ nghĩa trong một nước có những người mù chữ” [57, 374] Từ đó, Hồ Chí Minh đã coi việc xoá mù chữ là một trong những nhiệm vụ sống còn, quyết định thắng lợi của cách mạng Việt Nam

“Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu” [67, 8] Đây là quan điểm chỉ đạo

của Chủ tịch Hồ Chí Minh về giáo du ̣c đối với sự sống còn của dân tộc Có thể hiểu mô ̣t cách cu ̣ thể là : dốt thì không thể phát huy được cả về chính tri ̣ , kinh tế, quân sự, văn hóa, xã hội; dốt sẽ thất ba ̣i trong tất cả và không thể vượt qua được rào cản của mô ̣t dân tô ̣c “nhược tiểu” Quan điểm này là kết quả của

cả một quá trình kháo sát vòng quanh thế giới và đi đến nhận thức được rằng : hầu hết các nước thuô ̣c đi ̣a và kể cả mô ̣t số nước phu ̣ thuô ̣c đều là những quốc gia bi ̣ ha ̣n chế rất nă ̣ng nề về giáo du ̣c , bất câ ̣p với sự phát triển chung của nhân loa ̣i và ngày càng tu ̣t hâ ̣u so với thế giới văn minh Chính vì thế , chủ nghĩa đế quốc đã dùng chính sách ngu dân làm công cụ nô dịch các dân tộcnhược tiểu

Để thực hiê ̣n được lý tưởng mở mang nền giáo du ̣c cho nước nhà , trước hết Hồ Chí Minh đã lên án đanh thép tô ̣i ác của thực dân Pháp với toàn thế giới, nhằm va ̣ch rõ âm mưu đen tối của thực dân Pháp đối với toàn thể nh ân dân Viê ̣t Nam

Năm 1919, người thanh niên Nguyễn Ái Quốc đã gửi cho Nghi ̣ viê ̣n Pháp và các đoàn đại biểu dự Hội nghị Véc – xây bản yêu sách 8 điểm đòi hỏi phải trao lại cho Đông Dương những quyền lợi chính trị và kinh tế , trong đó điểm thứ 6 nhấn mạnh đến yêu cầu : tự do giáo du ̣c , thành lập các trường kỹ thuâ ̣t và chuyên nghiê ̣p ở tất cả các tỉnh cho người bản xứ Không chỉ vậy, tại

Đa ̣i hô ̣i Đảng xã hô ̣i Pháp tháng 12 – 1920, Nguyễn Ái Qu ốc đã tố cáo : Ở Đông Dương nhà tù nhiều hơn trường học , “chúng tôi phải sống trong cảnh ngu dốt tối tăm vì chúng tôi không có quyền tự do ho ̣c tâ ̣p ” [64, 23] Những lời yêu cầu và tố cáo của Người không phải mang tính chất cá nhân mà là tiếng nói của cả một dân tộc, lên án tội ác của bọn thực dân vừa đanh thép vừa thống thiết

Bên cạnh việc lên án không có quyền tự do học tập, Người còn vạch trần

âm mưu thâm độc của thực dân Pháp là làm cho dân ngu để dễ bề cai trị Trong bài “Đông Dương” đăng trên Ta ̣p chí Thư tín quốc tế năm 1921, Nguyễn Ái Quốc đã viết : “Rượu cồn và thuốc phiê ̣n cùng báo chí phản đô ̣ng của bọn cầm quyền bổ sung cho cái công cuộc ngu dân của chính phủ Máy chém và nhà tù làm nốt phần cò n la ̣i” [64, 28] Trong bản án Chế đô ̣ thực dân Pháp (1925), Nguyễn Ái Quốc đã dẫn chứng rằng : Nhân dân Đông Dương khẩn khoản đòi mở trường ho ̣c vì trường ho ̣c thiếu mô ̣t cách nghiêm tro ̣ng… , không tìm được chỗ cho con em ho ̣c Hàng ngàn trẻ em chi ̣u na ̣n ngu dốt vì nạn thiếu trường, làm cho dân ngu để tr ị đó là chính sách được thực dân Pháp

ưa dùng nhất ở các thuô ̣c đi ̣a Bằng sự chứng minh như vâ ̣y , chủ tịch Hồ Chí

Minh cho rằng, dốt sẽ dẫn đến đói nghèo, dốt sẽ dẫn đến mất nước và rơi vào vòng nô lệ

Sau khi được giác ngô ̣ ho ̣c thuyết Mác – Lênin, trong quá trình xây dựng các tổ chức thanh niên cách mạng chuẩn bị cho việc thành lập Đảng Cộng sản, Người luôn giác ngộ cho các đồng chí của mình thấy rõ nỗi khổ của dân

tô ̣c trong hoàn cảnh bi ̣ áp bức , cả về chính trị và về văn hóa , giáo dục Trong tác phẩm Đường kách mệnh (1927) Người thiết tha kêu go ̣i những người cách mạng V iê ̣t Nam, toàn dân Việt Nam : Khi hô ̣i có tiền thừa thãi thì nên làm những việc này : lâ ̣p trường ho ̣c cho công dân ; lâ ̣p trường ho ̣c cho con cháu nông dân, lâ ̣p nơi xem sách báo

Sau khi cách mạng tháng 8 thành công, lúc đó hoàn cảnh nước ta lâm vào tình thế vô cùng khó khăn , nền kinh tế kiê ̣t quê ̣, thiên tai na ̣n đói hoành hành, thù trong giặc ngoài ra sức chống phá cách mạng , Ngườ i đã kêu go ̣i toàn dân thực hiện ba nhiệm vụ trọng đại và cấp bách : diê ̣t giă ̣c đói, giê ̣t giặc dốt, diê ̣t giă ̣c ngoa ̣i xâm Chủ tịch Hồ Chí Minh đã xác định rõ: “Dốt thì dại, dại thì hèn Vì không chịu dại, không chịu hèn, cho nên thanh toán nạn mù chữ là một trong những việc cấp bách và quan trọng của nhân dân các nước dân chủ mới” [70, 64] Từ đó, Người khẳng định: “Muốn giải thoát nạn mù chữ cho số đông nhân dân mà đại đa số là nông dân thì phong trào bình dân học vụ phải là phong trào quần chúng” [70, 205]

Chính phủ lâm thời trong đó có Bác đã đưa ra các chỉ thị về việc phát triển phong trào Bình dân ho ̣c vu ̣ trong cả nước để diê ̣t giă ̣c dốt Trước điều kiện cấp bách như vậy , trong chương trình nô ̣i chính của Chính phủ trong đó

có Bác đã đưa ra mục tiêu về giáo dục : Nền giáo du ̣c đang ở thời kỳ tổ chức Chắc chắn là bâ ̣c ho ̣c sơ ho ̣c sẽ cấp bách Trong thời ha ̣n rất ngắn sẽ thi hành

lê ̣nh bắt buô ̣c ho ̣c chữ quốc ngữ để chống na ̣n mù chữ đến triê ̣t để Vấn đề vô

cùng quan trọng ấy, chúng ta chẳng chờ đến lúc sự sinh hoạt bình thường mới giải quyết, ngay trong hoàn cảnh eo he ̣p này chúng ta cũn g phải kiên quyết tiến hành Chính phủ do Người chỉ đạo đã bắt tay ngay vào một chương trình hành động với những công việc thiết thực để tổ chức nền giáo du ̣c mới

Năm ngày sau phiên ho ̣p đầu tiên của Hô ̣i đồng Chính phủ, chỉ trong một ngày 8/9/1945 ba sắc lê ̣nh quan tro ̣ng về giáo du ̣c đã được ban hành:

Sắc lê ̣nh 17/SL, thành lập nha Bình dân học vụ trong toàn cõi Việt Nam , chuyên lo viê ̣c ho ̣c cho nhân dân

Sắc lê ̣nh 19/SL, quy đi ̣nh ha ̣n trong 6 tháng làng nào , thị trấn nào cũng phải có lớp học cho nông dân và thợ thuyền

Sắc lê ̣nh 20/SL, cưỡng bách ho ̣c chữ quốc ngữ và không mất tiền cho mọi người , hạn trong mô ̣t năm tất cả mo ̣i người Viê ̣t Nam từ 8 tuổi trở lên phải biết đọc biết viết chữ quốc ngữ

Có thể khẳng định , với quan điểm chỉ đa ̣o của Bác , Bình dân học vụ đã nhanh chóng trở thành phong trào cách ma ̣ng sôi nổi nhất khi chính quyền công nông còn rất non trẻ Bình dân học vụ đã gắn vào phong trào yêu nước , chống ngoa ̣i xâm , phá vỡ âm mưu và kế hoạch bóp chết cách mạng của lực lượng phản đô ̣ng trong và ngoài nước Bình dân học vụ cũng đã hỗ trợ phong trào tăng gia sản xuất , tương thân, tương trợ, nhường cơm sẻ áo thắm đượm tình đồng bào trong việc chống giặc đói Từ Bình dân ho ̣c vu ̣, mô ̣t kỷ nguyên mới của nền giáo du ̣c cách ma ̣ng do dân , của dân , và v ì dân đã được hình thành

Để hướng tới một xã hội không còn ai mù chữ, ai cũng được học hành, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã thấy rõ được vai trò cần thiết của phong trào này Chính vì vậy, mặc dù đất nước đang trong tình thế vô cùng cấp bách chống lại

những thế lực thù địch bên ngoài, nhưng Người vẫn dành sự quan tâm đặc biệt tới việc thúc đẩy mạnh mẽ phong trào Bình dân học vụ

Có tầm nhìn chiến lược sâu xa , đối với tác du ̣ng của sự nghiê ̣p Bình dân học vụ, ngày 1/51946 nhân kỷ niê ̣m Ngày qu ốc tế Lao động đầu tiên trên đất nước Viê ̣t Nam đô ̣c lâ ̣p , Bác Hồ đã gửi thư khen ngợi cán bộ , giáo viên Bình dân ho ̣c vu ̣ , Bác khẳng định Bình dân học vụ nhằm mở mang tri thức cho đồng bào, xây đắp nền văn hóa sơ bô ̣ cho dân tộc

Ở Pháp về , ngày 20/6/1946, Người đã tiếp Đoàn đa ̣i biểu Bình dân ho ̣c

vụ của Hải Phòng và ghi vào sổ vàng B ình dân học vụ Hải Phòng : Ra sức chống giă ̣c dốt cho dân tô ̣c Viê ̣t Nam t rở thành dân tô ̣c thông thái Đồng thời, trong lú c tình hình Hà Nô ̣i rất căng thẳng , vì sự khiêu khích của thực dân Pháp, Bác vẫn đến thăm lớp Bình dân học vụ ở phố Hàng Bún , Bưởi, sát nơi Pháp đóng quân, Ngườ i khuyên: thầy siêng dạy, trò siêng học

Đêm 19/12/1946, cuô ̣c kháng chiến chống Pháp nổ ra , hai hôm sau khi

Bô ̣ giáo du ̣c đã sơ tán ra ngoa ̣i thành , Bác viết cho bộ trưởng và thứ trưởng

Bô ̣ giáo du ̣c mô ̣t bức thư ngắn Trong thư Bác chỉ thi ̣ : Bất chấp có chiến tranh, ngành giáo dục – cả Bình dân học vụ cũng như giáo dục phổ thông – phải hoạt động như thường, nhưng phải tùy hoàn cảnh mà bố trí cho hợp lý Kháng chiến chống thực dân Pháp thành công , từ năm 1954, hòa bình

lâ ̣p la ̣i trên đất miền Bắc , rồi đến kháng chiến ác liê ̣t chống đế quốc Mỹ xâm lược ở thâ ̣p kỷ sáu mươi thế kỷ 20, cho đến lúc Bác đi xa, hầu như không năm nào Bác không gửi thư cho ngành giáo dục hoặc đến thăm trường học Trong đó, Bác luôn luôn dành nhữ ng tình cảm đằm thắm , sự đô ̣ng viên ân cần vơi thầy và trò ở các lớp Bình dân và Bổ túc văn hóa

Không chỉ quan tâm đến phong trào nói chung mà Bác Hồ còn dành một tình cảm đặc biệt với các thầy cô giáo Người đánh giá rất cao vi ̣ trí , vai trò

của cán bộ , giáo viên trên mặt trận Bình dân học vụ , Bổ túc văn hóa Bác

tă ̣ng ho ̣ danh hiê ̣u cao quý “vô danh anh hùng ” và dành cho họ những tình cảm đằm thắm , giao cho ho ̣ trách nhiê ̣m vẻ vang : “các cô, các chú có nhiê ̣m

vụ giúp cho đồng bào chưa biết chữ biết chữ , rồi la ̣i ho ̣c thêm Vâ ̣y các cô , các chú phải học thêm nữa để dạy nữa Dân tô ̣c tiến lên, cán bộ cũng phải tiến lên Cán bộ phải tiến lên trước để đưa dân tộc tiến lên mãi” [70, 208]

Thấu hiểu công viê ̣c da ̣y ho ̣c Bình dân ho ̣c vu ̣ , Bổ túc văn hóa có nhiều khó khăn, Bác khuyên nhủ thầy trò phải luôn luôn biết đoàn kết , thương yêu, hiểu biết lẫn nhau , cùng giúp đỡ nhau dạy tốt , học tốt Bác căn dă ̣n cán bô ̣ Bình dân học vụ: Đồng bào rất ham học, nếu giáo viên biết cố gắng vâ ̣n đô ̣ng quần chúng, trau dồi kinh nghiê ̣m , trao đổi ý kiến , bàn bạc dân chủ thì nhất

đi ̣nh mo ̣i khó khăn đều có thể khắc phu ̣c

Từ những trải nghiê ̣m của công viê ̣c giảng da ̣y , huấn luyê ̣n cán bô ̣ , từ cuô ̣c đời tự ho ̣c để vươn tới đỉnh cao ho ̣c vấn , những lần đến thăm thầy trò các lớp Bình dân, các lớp Bổ túc văn hóa, lớp huấn luyê ̣n cán bô ̣ trường thanh niên dân tô ̣c, Bác đã trao đổi kinh nghiệm của bản thân về việc dạy và học Bác nhắc nhở phải biết thực hiện những lời dạy quý báu của Khổng Tử và Lênin: Học không biết chán, dạy không biết mỏi; Học, học nữa, học mãi, làm cho trong mỗi con ngườ i, phần tốt nảy nở như hoa mùa xuân và phần xấu mất dần đi, để trở thành người lao động xã hội chủ nghĩa Bác căn dặn : Dạy và học phải thiết thực , chu đáo, tổ chức trường lớp phải có kế hoa ̣ch , phải biết hợp lý hóa, phải ra sức làm, nhưng không được vô ̣i vàng bôi bác

Với mục tiêu hướng tới một xã hội ai cũng được học hành, mục tiêu đặt

ra cho Bình dân học vụ không chỉ là biết chữ, xóa mù chữ, mà phải tiến đến xóa mù kiến thức khoa học xã hội, khoa học tự nhiên Theo Người hai nhiệm

vụ trên luôn song hành với nhau Trong những bức thư , những lời phát biểu

của Bác khi đến thăm các trường học , cũng như lần làm việc với lãnh đạo Bộ Giáo dục, với các cấp ủy Đảng và Chính quyền về công tác diệt dốt, nâng cao dân trí , trong thư gửi nam nữ chiến sĩ Bình dân học vụ Bác kiên trì quan điểm: với người còn mù chữ thì phải da ̣y cho ho ̣ biết chữ ; đối với người biết chữ rồi thì phải da ̣y cho ho ̣ thường thức v ệ sinh, thường thức khoa ho ̣c , bốn phép tính, lịch sử và địa dư , đa ̣o đức công dân để người dân bớt ốm đau , mê tín nhảm, làm ăn có ngăn nắp , nâng cao lòng yêu nước , trở thành người công dân hiểu biết đúng đắn quyền lợi và bổ n phâ ̣n, đối với thanh niên và cán bô ̣ thì phải bổ túc cho họ cả lý luận , kỹ thuật chuyên môn , văn hóa để thúc đẩy sản xuất

Bác đặc biệt coi trọng và kịp thời động viên khuyến khích phát triển kiểu đào ta ̣o vừa ho ̣c vừ a làm, khẳng đi ̣nh đây là phương thức giáo du ̣c đúng đắn ,

có hiệu quả, giúp cho thanh niên, cán bộ vừa có văn hóa, vừa có kỹ thuâ ̣t, vừa lao đô ̣ng giỏi, Bác khuyên thanh niên, cán bộ phải hiếu học, cầu tiến, học suốt đời, học ở khắp mo ̣i nơi và bằng nhiều hình thức phong phú , đa da ̣ng phù hợp với điều kiê ̣n, hoàn cảnh cụ thể của từng người để nắm được kho tàng tri thức của nhân loại, làm giàu tri thức của mình, biến tri thức thành niềm tin và hành

đô ̣ng cu ̣ thể trong cuô ̣c sống hàng ngày

Suốt 45 năm qua, tư tưởng của Bác Hồ về giáo du ̣c nói chung và về công tác diệt dốt , nâng cao dân trí nói riêng , cũng như những chỉ dẫn hành động của Người về mặt tổ chức th ực tiễn trong lĩnh vực này đã luôn luôn là những

đi ̣nh hướng cơ bản cho viê ̣c xác đi ̣nh mu ̣c tiêu và tìm tòi giải pháp nhằm thực hiê ̣n chiế n lược con người , chiến l ược giáo dục toàn dân trên đất nước ta Theo tư tưởng và các c hỉ dẫn của Người , dân tô ̣c ta từ chỗ bi ̣ thực dân đày

đo ̣a áp bức cực kỳ dã man , châ ̣m phát triển về giáo du ̣c , đã trở thành mô ̣t dân

tô ̣c có ho ̣c vấn, xây dựng nền giáo du ̣c phát triển , với hê ̣ thống giáo du ̣c quốc dân tương đối hoàn chỉnh, trong đó giáo du ̣c Bổ túc là mô ̣t bô ̣ phâ ̣n có ma ̣ng

lưới trường lớp rải khắp đất nước Hàng chục triệu người nhờ Bình dân học

vụ mà thoát nạn mù chữ trong bài phát biểu tại đại hội sơ kết công tác bình dân học vụ 6 tháng đầu năm 1956 Người đã tổng kết “Trong 6 tháng qua đã

có 2 triệu 10 vạn người đi học” [70, 205] Từ ngày hòa bình trở lại, Bình dân học vụ ở miền Bắc đã dạy được: “hơn 611.000 học trò sơ cấp Hơn 528.000 học trò dự bị 69.000 học trò bổ túc” [70, 64] Bên cạnh đó hàng chục vạn thanh niên và người lao đô ̣ng nhờ giáo du ̣c Bổ túc (học tại chức buổi tối , học

ở các trường bổ túc công nông , phổ thông lao đô ̣ng… ) mà đạt trình độ học vấn cơ sở và ho ̣c vấn phổ thông hoàn ch ỉnh Mô ̣t số không nhỏ đã trở thành cán bộ giỏi trong sự nghiệp giải phóng dân tộc , xây dựng kinh tế , phát triển khoa ho ̣c kỹ thuâ ̣t , có những người đã trở thành cán bộ khoa học có tài năng của đất nước

Bình dân học vụ và Bổ túc văn hóa đã góp phần đáng kể trong quá trình giảm dần sự bất bình đẳng về giáo dục , sự cách biê ̣t về trình đô ̣ ho ̣c vấn giữa các tầng lớp xã hội , góp phần tạo nên sự hòa hợp trong cộng đồng Bình dân học vụ và giáo dục Bổ túc ở nước ta được xây dựng trên nền tảng giáo dục thân dân của Bác Hồ , đồng thời cũng đã góp cho khoa học giáo dục những luâ ̣n điểm rất có giá tri ̣ về mô ̣t nền giáo du ̣c cho mo ̣i người , về mô ̣t xã hô ̣i tất

cả phục vụ cho giáo dục Nhiều kinh nghiê ̣m tổ chức sự pha ̣m trong công cuô ̣c chống na ̣n mù chữ và giáo du ̣c Bổ túc của nước ta đã được giới thiê ̣u

rô ̣ng rãi các nước trong khu vực và trên thế giới, được ba ̣n bè quốc tế đánh giá cao

Những thành tựu mà chúng ta đã đa ̣t được , sự đánh giá cao của ba ̣n bè biểu hiê ̣n ở những giải thưởng quốc tế dành cho ta trong công cuô ̣c xóa mù chữ và nâng cao dân trí , tất cả đều bắt nguồn từ ánh sáng tư tư ởng giáo dục Hồ Chí Minh Chính chương trình Bình dân học vụ và với những việc làm nỗ lực của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã huy động trong xã hội tham gia vào học tập

Từ đây, sau bao nhiêu năm truyền thống hiếu học của dân tộc Việt Nam đã bị thực dân Pháp vùi dập nay đã được khôi phục lại, ngày càng sôi nổi và rực rỡ hơn Thiết nghĩ, nếu chúng ta không khôi phục lại được phong trào học tập như vậy, thì có lẽ nước ta sẽ không thể có được một nền giáo dục như ngày hôm nay

1.2.2.2 Tư tưởng ai cu ̃ng được học hành và học suốt đời

Với nhận thức “Dốt nát cũng là kẻ địch Địch dốt nát giúp cho địch ngoại xâm” [68, 379], với quyết tâm chiến thắng “giặc dốt” và “giặc ngoại xâm” Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ đạo thực hiện thành công phong trào Bình dân học vụ, về cơ bản nước ta đã thoát khỏi cảnh mù chữ Nhưng đó cũng mới chỉ

là thành công bước đầu trong sự nghiệp đưa đất nước thoát khỏi nghèo nàn lạc hậu Để đưa giáo dục về đúng với vị trí và vai trò của nó là động lực cho

sự phát triển kinh tế - xã hội, đào tạo được những con người toàn diện, có đủ đức tài, đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước, thì theo Hồ Chí Minh cần phải xây dựng một phong trào giáo dục tự giác trong nhân dân, nghĩa là làm cho mỗi người biết tự học, ham học, học thường xuyên, học suốt đời để huy động toàn dân tham gia vào công tác giáo dục, hướng đến một xã hội: Ai cũng được học hành và học suốt đời

Muốn học trước hết phải biết tự học Trên cơ sở kế thừa những tư tưởng

về tự học, tự đào tạo của truyền thống gia đình, dân tộc và tư tưởng của các bậc tiền bối đi trước, đồng thời xuất phát từ thực tiễn của mình, Người đã coi

tự học là một trong những nội dung vô cùng quan trọng

Người đã khẳng đi ̣nh từ rất sớm viê ̣c giáo du ̣c phải nâng cao và hướng dẫn viê ̣c tự ho ̣c , giáo dục người học “không phải có thầy thì ho ̣c , thầy không đến thì đùa Phải biết tự động học tập” [69, 50] Ở tác phẩm: “Sửa đổi lối làm viê ̣c” (1947), khi nói về công tác huấn luyê ̣n cán bô ̣, Người đã có chỉ dẫn xác

đáng như sa u: “Lấy tự ho ̣c làm cốt Do thảo luâ ̣n và chỉ đa ̣o giúp vào ” [68, 273] Ngườ i hướng dẫn thêm trong việc tự học thì phải biết phân bố thời gian

và học sao cho có logic, đạt được hiệu quả cao nhất trong việc tự học: “Sắp xếp thời gian và bài ho ̣c phải cho k héo, phải có mạch lạc với nhau” [68, 273] Sau này khi nói về công tác huấn luyê ̣n và ho ̣c tâ ̣p (1950), Ngườ i la ̣i nhấn mạnh: Phải nâng cao và hướng dẫn việc tự học Sự tự ho ̣c mà Hồ Chí Minh tự thuâ ̣t ra trên đây càng chứng minh mu ̣c đích Ho ̣c – Tự ho ̣c của Người là nhằm phục vụ cho lý tưởng cao cả mà Người đã đặt ra trong cuộc đời mình : Học để biết yêu nước, yêu loài người, yêu dân chủ và hòa bình , học để biết căm ghét

áp bức, ích kỷ, biết trở thành người hữu ích cho nhân dân Khi nhấn mạnh yếu

tố trên, Hồ Chí Minh đã quán triệt quan điểm của chủ nghĩa Mác về sự phát triển là tự thân vận động, ở đây là sự tự học, tự nghiên cứu

Những lời da ̣y ngắn go ̣n của Người làm nổi bâ ̣t lê n tính cần thiết của viê ̣c tự ho ̣c và mối liên hê ̣ khăng khít của các chủ thể tham gia vào quá trình tự ho ̣c Tự ho ̣c chính là sự nỗ lực của bản thân người ho ̣c, sự làm viê ̣c của bản thân người ho ̣c mô ̣t cách có kế hoa ̣ch trên tinh thần tự đô ̣ng ho ̣c tâ ̣p Như vậy,

để có thể đạt được mục tiêu đặt ra là phát triển con người toàn diện, đức, trí, thể, mỹ, có đạo đức cách mạng…thì không có cách nào bằng cách tự học, tự đào tạo Bài học này không chỉ đúng và phát huy tác dụng trong thời kỳ của Chủ tịch Hồ Chí Minh sống, mà nó vẫn mãi là một bài học vô cùng giá trị cho mọi thời đại

Người muốn được học phải ham học, học thường xuyên, học suốt đời

Bên cạnh việc tự học thì việc ham học, học thường xuyên, học suốt đời cũng

là nội dung rất quan trọng trong tư tưởng Hồ Chí Minh Hồ Chí Minh coi lời dạy của Lênin: Học, học nữa, học mãi, và lời dạy của Khổng Tử : Học không biết chán, dạy không biết mỏi là phương châm sống, phương châm hành đô ̣ng của mình Người cho treo trong phòng ho ̣p Hô ̣i nghi ̣ công tác huấn luyê ̣n