Quan niệm của Nho giáo về con người và đào tạo con người

Truòc nhùng cành ngó cùa con nguòi trong xà bòi ma càc nhà tu tuong Nho giào truòc hé't là Khòng Tu muón chù truang làp lai phàp che', ky cuong cùa nhà Chu vói nói dung mài cho phù hgp..

DAI HOC QUÓC GIÀ HA NOI TRUÒNG DAI HOC KHOA HOC XÀ HÒI VA NHÀN VÀN

Bùi Gòng udii

QUAN NIÉM CUA NHO 6IÀ0

VE CON NGUdl VA DÀO TAO CON NGUlÒn

Chuyén ngành : Lich sur triet

hoc-Ma so : 5.01.01

LUAN VAN THAC SY KHOA HOC TRIÉT HOC

yguérì huàng ddn khoa hoc :

P(ìS Nguvén Tài Thir

Ha noi 1996

Tran»

Phan ma dàu

Chums I : QUAN NIÉM CUA NHO CIÀO VE CON NGUÒI

VA CÀC MÓI QUAN HE CUA CON NGUÒI TRONG XÀ HÒI 7

1 Quan niem cùa Nho giào ve con ngiròi 7

a Nguyén nhàn làm cho Nho giào chù trong dén con nguòi 7

b Nho giào quan nièm ve ban chat con nguòi 13

2 Quan niem cùa Nho giào ve càc mòi quan he

cùa con ngiròi trong xà ho! 20

a, Quan niém ve càc mòi quan he cùa con nguòi trong xà hoi 20

b Tinh chat va vai trò cùa càc quan nièm trén 36

ChUtmi: U: QUAN NIÉM DÀO TAO CON NGUÒI CUA NHO GIÀO ^'i^

1 D6i tuong dào tao 38

2 Muc tiéu dào tao con nguòi cùa Nho giào 42

a Ké si 42

b Ké dai tniong phu 45

e Nguòi quàn tu 47

3 Noi dung va phirong thùc dào tao con nguòi cùa Nho giào 59

a Noi dung dào tao con nguòi cùa Nho giào 59

b PhucTng thùc dào tao con nguòi cùa Nho giào 63

Phan két luàn 69

Tài liéu tham khào 73

/ - Ly do chon de tài

Nghi quyét Bó chinh tri so 01/NQ - TW ngày 28/3/1992 eó doan vié't:

" Trong nhùng nàm qua, nói dung dào tao dòi ngù cdn

bò ly luàn hdu nhu chi ho hep trong càc ho món khoa hoc Màc - Lenin, chua coi trong vièc nghién cùu càc trào Imi khàc

va tiép nhàn nhùng thành tuu khoa hoc cùa thè giói Hàu qua là so dóng càn bò ly luàn thiéu hiéu biét ròng rdi ve kho tàng tri thùc cùa loài nguòi do dò khd nàng phàt trién bi hqn che "

Theo tùih thdn dò, trong nhùng nàm gdn day viéc nghién eùu va giang day món lich su Triét hoc dang là van de co y nghìa to lòn trong qua trình dói mài cóng tac gidng day ly luàn

Nho giào du nhàp va tón lai à nuòc ta non 2()()() nàm dà

eó tac dung to lón dòi vói xà hói va con nguòi Viét Nam trong lich su dóng thòi eùng de' lai nhùng dnh huòng khà sàu dàm dén

xà hói va con nguòi Viét Nam ngày nay, vi vày nghién eùu quan

trong giai doan hièn nay nhat là trong tình hình Dang ta tàp trung xày dimg chién luge con nguòi trong sir nghièp dói mài cùa dà't nuòc

2 ' Tình hinh nghién eùu de tài

Xung quanh vàn de con nguòi va dào tao con nguòi trong Nho giào dà duge mot so nguòi trình bay trong mot so cuón sàeh ve lich su nhu: "Lich su tu tuòng Trung quóe","Lieh su triét hoc Trung Quóe", "Dai cuong triét hoc Trung Quòc - Nho giào", "Lich su tu tuong Vièt Nam ", "Khòng tiì", "Nhà giào ho Khóng"và trong mot so chuyén khao nhu"Nho giào xua va nay",

"Nho giào tai Viét Nam " eùng nhiéu bài nghién eùu dàng tai trén càc tap ehi "Nghién eùu triét hoc", "Nghién eùu ly luàn", Tap ehi cong san , Thong tin ly man v.v

Luàn dié'm trình bay trong càc tac phàm trén là mot trong nhùng ea sa de' tói viét ban luàn vàn này

Tuy nhién trong càc tài lièu trén càc tac già chù yéu eó tình chat gioì thiéu nhùng quan nièm ehung cùa Nho giào, it eó tài lièu dì sàu ve con nguòi dào tao con nguòi; eùng it eó tài liéudành già mot càch day dù, khàeh quan nhùng màt tich cuc va nhùng han che eùng nhu nhùng quan nièm dò dói vói Viét Nam

3 - Muc dich va nhièm vu cùa de tài

De tài nhàm di vào tìm hiéu nhùng quan nièm cùa nho giào xoay quanh vàn de con nguòi bàn chat con nguòi mòi

nièm ve dào tao con nguòi cùa Nho giào

Két hop ly luàn cùa Nho giào vói thuc tién a Vièt Nam

de' làm sàng to anh huong cùa quan niem Nho giào dòi vói xa hoi

va con nguòi Vièt Nam

De dat dugc nhung muc dich trèn, luan vàn c6 mot so

nhièm vu sau:

/ Tu viéc nghién rixu mot so tur phdm ('ha yeu cùa Nho gido va mot so tài lieu /chdc co lién quan néu ién quan niem cùa càc nhà nho ve Imn chat con ngucri,

2 Tu viec nghién eùu càc mài quan fie dao due, cììinh tri, càc mài quan fie trong "tam cUo'ng" "ngii t/aw/ng" de t/iày rò moi quan fie giUa ngUi/i vm ngU(/i duo'c /chài quàt Ién tu xd hòi phong /ciéh pÌ2U(/ng Dóng

3 Xoay quanh vàn de con nguin tìm hieu càch giào due

va dào tao cùa Nho giào

4 Néu ién motvài y /cién de xuàt (gidi phàp) nhàm hqn che nhùng mqt tiéu cuc, /chai thàc màt tich cuc trong quan niem con nguài va dào tao con nguòi cùa Nho giào trong su nghièp giào due va dào tao con nguùi trong giai doan hién nay

4, Cài miri cùa de tài

De tài trinh bay mot càch tàp trung va he thóng nhung quan dièm cùa mot so nhà nho tièu bièu ve con nguòi va dào tao con nguòi

5 Phuang phàp nghién eùu

Bàn luàn vàn này sii diing chù yé'u là phuang phàp luàn cùa trié't hoc Màc - Lenin trong dò chù y ké't hgp phàn tich vói tóng hgp, logie lich su, qui nap va dién dich, ly luan vài thuc tién v.v

6 - Pham vi nghién eùu

Luàn vàn này chù yé'u de càp dén và'n de con nguòi va vièc giào due dào tao con nguòi trong quan nièm Nho giào Càc vàn de khàc eó duge de càp tòi cùngchi nhàm muc dich làm sàng tó và'n de trén

7 ' y nghìa ly luàn va thuc tién cùa de tài

De tài này góp phdn tìm hiéu van de con nguòi va dào tao con nguòi trong dao Nho ma gioì hoc thuàt dang tranh luàn dóng thòì góp phdn tìm hiéu anh huong cùa nho giào dói vói xà hòi va con nguòi Viét Nam hièn nay

Luàn vàn eó thè' dùng làm tài lièu tham khào dói vói nhùng nguòi quan tàm hoae gidng day trong càc truòng hoc ve vàn de này

Két càu luàn vàn

Luàn vàn két càu góm phdn mò ddu, két luàn va hai ehuang

quan he cùa con ngiròi trong xà hoi

$1 - Quan nièm cùa Nho gido ve con nguùi

a Nguyén nhàn làm cho Nho giào chù trong dén và'n

de con nguòi

+ Nguyén nhàn thòi dai

+ Nguyén nhàn truyén thóng

+ Nguyén nhàn hoc thuàt

b Nho giào quan nièm ve bàn chat con nguòi

$2 Quan nièm cùa Nho gido ve càc mài quan he cùa con nguài trong xd hói

a - Quan nièm cùa Nho giào ve càc mòi quan he cùa con nguòi trong xà hòi

b - Tinh chat va vai trò cùa càc quan nièm trén

Chuong II - Quan niem dào tao con ngiròi cùa Nho giào

$1 - Dai tuang dào tao

$2 - Muc tièu dào tao con nguéri cùa Nho giào

a - Kè si

b - Ké dai trugng phu

e - Nguòi quàn tu

$1 - Quan nièm cùa Nho gido ve con nguiìi

a Nguyén nhàn làm cho Nho giào chù trong dén và'n

de con nguòi

+ Nguyén nhàn thòì dai

+ Nguyén nhàn truyén thóng

+ Nguyén nhàn hoc thuàt

b Nho giào quan nièm ve ban chat con nguòi

$2 Quan nièm cùa Nho gido ve cdc mòi quan he cùa con nguùi trong xd hói

a - Quan niém cùa Nho giào ve càc mòi quan he cùa con nguòi trong xà hói

b - Tmh chat va vai trò cùa càc quan niém trén

Chucmg II • Quan niem dào tao con nguòi cùa Nho giào

$1 - Dói tUóng dào tao

$2 - Muc tièu dào tao con ngUÙi cùa Nho gido

a - Ké sì

b - Ké dai trugng phu

e - Nguòi quàn tu

Nho gido

a - Nói dung dào tao con nguòi cùa nho giào

b - Phuang thùc dào tao con nguòi cùa Nho giào

Chuons I

QUAN NIÉM CÙA NHO GIÀO VE CON NGUÒI VA CÀC MÓI QUAN HE CÙA CON NGUÒI TRONG XÀ HÒI

$1 Quan niém cùa Nho giào ve con ngiròi

a - Nguyén nhàn làm cho Nho giào chù trong dén con nguài

Sa dì nho giào chù trong dén con nguòi là do nhùng

nguyén nhàn sau:

Nguyén nhàn thòi dai:

Trong lich su Trung Hoa eó dai, Xuàn thu va chién quòc

là hai giai doan cùa mot thòi ky lich su là'u dai bàt ddu tu su suy tàn cùa nhàGhu tu nàm 781 dén nàm 221 truòc cóng nguyén Day eùng là thòì ky suy tàn cùa che dò chiém hùu nò le Trung Hoa eó dai

Tu khi nhà6hu suy tàn, ngói Thìén tu khòng con vùng ben, chi là hình thùc, càc nuòc chu hdu tranh gìành nhau quyén Igi, chién tranh xày ra lién mìén giùa càc nuòc chu hdu thuòe nhà Chu kéo dai trong suót thòi ky Xuàn Thu va chién quóe Co thè' nói, trong lich su Trung Hoa eó dai chua eó thòi ky nào chién tranh lién mìén kéo dai nhu thòi ky Xuàn Thu va chién quóe -Thòi ky "vucmg dao suy ddì" "Bà dao nói Ién "khàp noi: nuòc lòn dành nuòc nhò, nuòc manh dành nuòc yéu nuòc nào eùng muón ngoi Ién giù dia vi thìén tu

Theo ghì ehép cùa su sàeh de lai tu thòi Xuàn Thu quy

mò càc euóe chién tranh ddn ddn duae mó ròng, so Idn chién tranh ngày càng già tàng, cuòc chién tranh giùa Tan va Tàn là 18

- Viét 8 làn, Té - Lo 34 làn, Tóng - Trinh giao bmh tòi 39 Idn So làn càc cuòc chién tranh này qua thàt là khùng khièp

Nàm thu 13 Chu Dinh Vuong, Sa Trang Cóng thóng lình

dai bình tàn cóng nuòc Tóng, Chién su kéo dai tiéu hao khòng

biét bao nhiéu sue nguòi, sue cùa, luong thuc quàn Sa chi con 7

thìén thiòn, tình hình quàn Tóng con tói té han, dén muc "di tu nhì thuc" "Chìé't hai nhì xuy" (là'y thit con mình ma àn de' song, là'y xuang cót nguòi ehé't ma làm cui nà'u) Thàt là cành dia ngue trdn gìan Lich su eùng con ghì: Thòi Xuàn Thu eó 36 vu bé tói gié't ehé't vua chua, 52 vu bàn ré dà't nuòc, ednh chu hdu trón sang nuòc khàc khòng sao ké' xìé't

Chién tranh kéo dai trén duòi nàm thè ky ày eó mot khòng hai trong lich su Trung Hoa co dai dà gay bao canh Idm than dòi khó, canh chém gié't, chia ly, dau thuang trong moi nhà, moi nguòi làm cho ky cuong phép nuòc khòng con, long nguòi

ly tàn

Chinh nguyén nhàn thòi dai dò dà tac dóng làm cho nhiéu nhà tu tuong xuà't hién ai nà'y déu mong muón dua ra dugc nhùng tu tuong, duòng lóì, hoc thuyét cùa mình nhàm eùu vàn tình hình xà hòi Trong nuòc xuà't hién nhùng trung tàm nhu

"Tàe ha" cùa nuòc Té, nhùng tu dièm tàp hgp nhiéu ké sT nhu nhà "Manh Thuòng Quàn" Lich su goi thòi ky này là thòi ky

"Bach già chu tu" (tram nhà tram thdy), "Bach già tranh>nmh" (tram nhà dua tiéng)

Chinh trong qua trình tranh minh dò dà san sinh ra nhùng nhà tu tiràng vi dai hmh thành nén nhùng he thóng tnét hoc khà hoàn chinh nhu : Mae già , phàp già Dao già Nho già v.v

- Nguyén nhàn truyén thóng:

Mot nguyén nhàn nùa khìé'n Nho giào quan tàm dén và'n

de connguòì va dào tao con nguòi là nguyén nhàn truyén thóng Né'u nhu càc truòng phàì Trié't hoc phuang Tày tàp trung giai quyét và'n de co- ban cùa Trié't hoc, và'n de thè' gioì quan thì trié't hoc Trung Hoa eó dai tu truòc thòi Xuàn Thu-éhié'n Quóe dà chù y dén và'n de con nguòi va dào tao con nguòi jnhìéu tac phàm tiéu bié'u lue này dà de càp Nò tra thành truyén thóng trong trié't hoc Trung Hoa eó dai

"Hong pham eiiru trù" là hoc thuyét trié't hoc ra dòi som nhà't a Trung Hoa eó dai Khoang trén 2.200 nàm truòc cóng nguyén eùng là hoc thuyé't trié't hoc ra dòi som nhà't cùa nhàn loaì Nò nói Ién duòng lóì tri nuòc an dàn cùa mot dàng quàn vuong trong dò nhòm trù nhàn smh néu ién vai trò quan trong cùa nhà vua va mòi quan he Vua - dàn Néu Ién tmh càch cùa nguòi dùng ddu dà't nuòc, óng Vua phàì kìé'm dié'm cóng vièc mình làm truòc tròi dà't, truòc dàn Ùng vua phàì am hiéu niém vuì, hanh phùc eùng nhu nhùng diéu bàt hanh, dau khó cùa dàn

ma dóng vién giào due nguòi dàn de' dem lai cuòc song tòt lành cho ho

Dàc biét trù thu 8 néu Ién nhùng cóng vièc nhà vua cdn fcìét trong dà eó vièc tó ehùe bó giào due tròng eoi vàn de trong nguòiv.v

Mot hoc thuvèt ra dòi som nhu vàv ma dà néu Ién su càn thìé't phai tó ehùe mot bó mày chàm lo dén viée giào due dào tao

con nguòi cho xà hòi, chung tò ràng nò rà't quan tàm dén và'n de

xà hòi va con nguòi

Tàc phàm kinh dich, (chu dich) néu Ién mòi quan he giùa con nguòi vài thè'gioì xung quanh

Kinh dich dat càn bàn a tugng va so Ngay con so chàng nhùng chi nhàm vào hièn tugng tu nhién, ma nhàm vào ed vàn mang con nguòi, vàn mang cùa hàu due con nguòi Nhùng bién

eó quan trong trong lich su va cà vàn ménh cùa quóe già eùng duge nò de càp

Tàe phàm kinh dich cho thà'y con nguòi vàn dung bàt quài de' du doan vièc lành dù dói vài con nguòi dói vài mòi triéu dai Nguyén ly ve bàt quài dà som dugc vàn dung vào càc ITnh vire trong dòi song con nguòi Nhu trong y hoc, trong giào due phàm chat con nguòi, trong quàn su, trong hón nhàn già dinh, trong phàp luàl Chàng han trong thàm vàn, de khoi oan nguòi tòt, bò qua ké xà'u "he tu" eó càu: "ké eó tòi, lòi nói hành dóng

sé trai vói thuc té', kè nói sai su thà't thuòng sg nguòi khàc vach tran Cho nén khi nói nane lòi nói cùa chùne tó ra lo làns Nguge lai nguòi thàt thì luong thìén "nguòi lành lòi it", càch xem doàn nguòi qua bé ngoài qua ngón ngù này eó già tri (6.79)

Nhu vày tàe phàm Kinh Dich, eùng dà bàn dén con nguòi, con nguòi trong móì quan he vói tròi dà't, con nguòi vài so phàn cùa mình

Nguyén nhàn hoc thuàt

Càc hoc thuvèt triét hoc Trunu Hoa eó dai lue bàv mò déu de càp vàn de con nguòi va dào tao con nguòi Moi truòng

phàì déu co càch ly giài cùa mình va dua ra nhùng chù trucmg nhàm giào due con nguòi, dua lai su òn dinh xà hòi

- Phàì mac già ma dai bié'u là Mac Dich thì cho ràng moi hành vi cùa con nguòi, moi su bién hoà cùa thè' gioì tu nhién déu [dugc)bi chi phó'ì, y ehi cùa Thugng de', "y tròi" muón nguòi ta eùng thuang yéu nhau, làm hai nhau va tròi dem cài y muón

"phàp dò" à'y giao cho thành nhàn tri thìén ha dat tén' là Thugng dóng (trén duòi nhu nhau) hoae ggì là cài nghìa dóng nhà't cùa thìén ha" Day là co sa cho thuyé't "kìém ài" (thuang yéu làn nhau) cùa óng

Thuyét "kìém ài" néu Ién nguón góc cùa ehié'n tranh va màu thuàn xà hói là do nguòi ta khòng yéu thuang nhau Vi vày, phàì yéu thuang nguòi khàc, "vi yéu nguòi Tà't duge nguòi yéu",

"vi nguòi eùng là vi mình"

- Mot phàì cùa dao già, ma Duong Chu là tiéu bié'u thì bàn nhiéu dén Igì ieh cà nhàn va làm thè' nào de' dat tòi Igì ich cà nhàn nén chù truomg "vi ngà"

Duang Chu néu Ién thuyé't "Toàn sinh" (bao toàn smh mang là quan trong nhàt) Muón vày phàì han che due vong, coi thuòng Igì ich cùa ngoaì gioì, giùa nguòi va nguòi phàì giù hoà khi làm sao "Nguaì khòng pham dén ta va ta khòng pham dén nguai"

Trang Tu lai cho ràng Igi ieh tói cao cùa con nguòi khòng phàì là song làu bay khòng song làu ma là thoà man due vong, do vày ho chù truang tièu dao hón nhién huàng thu

Lào tu cho ràng con nguòi phàì làm theo qui luàt cùa tir nhién va xà bòi thì theo "nhàn dao" va "Thién dao" Òng phù

nhàn che' dò phàn chia trèn duòi, sang hèn, tra lai xà bòi truòc khi xuà't hién nhà nuòc , ma uòc "nuòc nho dàn it" moi nguòi déu vuì ve àn ngon màc dep, con nguòi tra lai trang thàì tu nhién chat phàe, "vó danh"

Phàì phàp già, eó nguón góc tu Tuàn Tu óng cho ràng con nguòi ai eùng eó due vong Ham Igì va due vong là nguón góc gay nén tòi àe cho nén xà bòi phàì duge tó ehùe thành mot khuón màu va phàì dùng cài chuàn mire phàp ly de' giào bòa con nguòi, dua con nguòi ve vài cài tbièn

Hàn Phi nguòi ké' thùa va phàt trié'n tu tuong cùa Tuàn Tu

va tir tuong cùa phàì phàp già di truòc, dua Ién dén dinh cao, òng chù truang dói mài che dò chinh tri theo con ducVng phàp tri Òng néu ra ly luàn "chung ngbièm " làm chuàn mire cho nén phàp tri :

"Dòi khàc thì vièc khàc, vièc khàc thì phàp dò phài khàc"

Cùng nhu Tuàn Tu óng néu Ién bàn chat con nguòi là tu tu

tu Igì, phàì dinh ra phàp luàt, huàng thuang phat de' duy tri tràt

tu xà hòi "ai giù phàp luàt càn tbàn thì thuang, ai trai lénh thì phat" Tà't cà nhìing duòng lóì tu tuong cùa càc phàì trén déu khòng thè' giài quyét duge nhùng be' tàe cùa xà bòi thòi Xuàn Thu - chién quòc lue bay giò càng cho thà'y xà bòi dang khùng boàng ve duòng lòi òn dinh tràt tir xà bòi

So vài càc hoc thuvé't trié't hoc duons thòi Nho giào eó vi tri lòn han cà Nho giào là hoc thuyét tnét hoc do Khòng Tu de xu(Vng, sau dò duae ManhTù va nhiéu nhà nho tièu bièu ké thùa

va phàt trién

Là hoc thuyé't bàn dé'n con nguòi va dào tao con nguòi nhiéu nhà't, ròng nhà't va eó ànb huong làu dai sàu sàe nhà't trong lich sijr trié't hoc Trung Hoa eó dai

Truòc nhùng cành ngó cùa con nguòi trong xà bòi ma càc nhà tu tuong Nho giào truòc hé't là Khòng Tu muón chù truang làp lai phàp che', ky cuong cùa nhà Chu vói nói dung mài cho phù hgp Òng làp ra hoc thuyé't, ma truòng day hoc, dì chu

du càc noi trong nuòc, tranh luàn vài càc phài khàc de' tuyén truyén tu tuong cua mình Ong xày dung mot hoc thuyét co he thóng ve nhàn - nghìa - le - tri - tin ma day nguòi, là'y cuong thuòng ma han che' nhàn due de' giù tràt tu a trong xà bòi

Theo Khóng Tu va Manh Tu so di eó cành tranh giành, kièn tung, chién tranh chém gié't làn nhau là do khóng ai chiù yèn phàn, yèn ménh cùa mình cho nén càch eùu dòi tòt nhàt theo y

ho là xàe dinh phàn vi, làm cho móì nguòi biét phàn vi cùa mình, biét nhuòng nhin nhau phài "chinh danh" nhu thè se "boa muc"

sé eó tràt tu va 6n dinh"

Khòng Tu, Manh Tu va nhiéu nhà nho tiéu bié'u khàc da day cóng xày dung nhùng màu nguòi ly tuang Nhùng màu nguòi eò nhàn eò due nhàm duy tri òn dinh xà bòi

Tà't ed nguyén nhàn xà bòi ó trén chinh là do bàn tbàn con nguòi gay nén vi vày khi bàn dén con nguòi, càc nhà Nho

dà bàn dén bàn chat con nguòi

b - Nho giào quan niém ve bdn chat con nguài

Khi nghién ciru dén con nguòi, càc nhà nho khòng ihé khòng bàn dén bàn chat con nguòi Ve vàn de này, càc nha nho

eó nhiéu y kìé'n khàc nhau, co khi trao dói, tranh luàn mot càch gay gàt vói nhau

Khòng Tu nguòi sàng làp hoc thuyé't Nho giào, nguòi som phàt hièn ra con ngWòì eùng là nguòi ddu tién da bàn dén bàn ehà't con nguòi Khóng Tu chù y dén "Tinh" cùa con nguòi va mòi quan he giùa tinh cùa con ngulòì vói hoàn cành xà bòi ma

ho song

Òng cho ràng bàn tinh phù bàm cùa con nguòi là co khàc nhau Su khàc nhau cùa bàn tinh con n g ^ i mot phan do tién thién phù bàm, con phdn lòn là do ànb huàng hoàn cành xà bòi,

do phong tue tàp quàn qui dinh Con nguòi tòt bay xà'u, thièn bay àe là do song trong xà bòi ma nén Chmb vi vày tmh con nguòi dói vói óng : à moi nguòi lue ddu vón gdn nhau, ve sau mòi xa nhau Ong cho ràng "tinh tuong càn dà, tàp tuong vién già (1 - 268) tue là bàn tinh thì gdn nhau, do tàp tue di dén xa nhau

Nhu vày Khòng Tu cho ràng bàn tinh con nguòi vón gdn nhau, giòng nhau, nhung do diéu kièn, hoàn cành, lòi song tàp quàn ma dì dén khàc nhau, xa ,nbau Vày su khàc nhau, xa nhau à'y là do hoàn cành tàp quàn Diéu dò eó mot dié'm nào dò gìóng trié't hoc Màc - Lenin sau này là dòi song xà hòi, tón tai xà bòi quyét dinh y thùc tu tuang con nguòi Khòng Tu nói tinh a day

eò nghTa là tmh tbièn bay tmh àe, nhung dà ggì tmh là cài tròi phù cho thì tmh tàt là phài thién Ta phài bièu rò chù tmh cùa Khòng giào dùng khàc nghTa chù tmh nguòi ta thuòng dùng Nguòi ta thucVng nói tmh là tà't cà càc net tòt, net xà'u, tmh càch trong con nguòi Khóng Tu cho tinh là cài phdn thién ly cùa tròi phù cho eò dù nhàn nghTa le, tri, thién, due trong con nguai

Tuy nhién a cho khàc Khòng Tu lai màc phài sai Idm, eó

màu thuàn trong quan niém ve bàn tmh con nguòi Òng nói "Duy thugng tri dù ha ngu bà't dì" (1 - 270) eó nghTa là chi eó bàc tri thùc ór trén vài kè ngu dot o duòi là khóng thay dói Khòng Tu cho ràng nguòi Thugng tri a trong hoàn cành xà'u nhu thè nào eung khòng thay dói nhàn tinh nhu eùng chung cha vói bgn àe, bgn nguòi xà'u, eung chàng bi sa ngà, nhàn tinh khòng thay dòi, con ke ha ngu d trong mòi truòng tòt lành cùng khó ma thay dói tình càch nhu ké truy lac, dàu o gdn voi nguòi bién due cùng chàng dugc cai boa

Han che' dò cùa Khòng Tu eùng là do Khóng Tu xuà't tbàn

tu tdng lòp qui toc cho dù già dmb óng là qui toc nbó bi sa sùt nén òng vàn dùng trén lap truòng cùa già càp quy toc

Sau Khòng Tu, nhiéu nhà nho cùng da bàn dén bàn tmh con nguòi Trong so càc nhà nho bàn ve bàn tinh con nguòi Manh Tu là nhà nho bàn nhiéu dén tmh con nguòi Ong néu Ién thuyét tinh tbièn - Bàn tinh con nguòi là thién

IChi cóng dò Tu bòi Manh Tu ve tinh cùa con nguòi

Manh Tu dàp ràng :

MT-» •>

Ban chat con nguòi lue mài smh ra là tbièn Diéu ta nói

là con nguòi vón eó tinh thién con nhu mot so nguòi chàng thìén, khóng thè quy tói bàn tinh cùa ho dugc Long yéu thuang mòi nguòi déu eò Tinh bò then mói nguòi déu co Su khiém nhuòng va le phài trai ai cùng eò Li)ng yéu thuang dò là nhàn; tmh bó then dò là nghTa;su khièm nhucVng dò là le; su phài trai

dò là tri,Nhàn, nghTa, eò trong mói con nguòi chùng ta vày" (13.144)

Nhu vày Manh Tu nhà'n manh bàn chat con nguòi là thién Tinh thién vón eó a con nguòi Dà là con nguòi déu mang tinh thién

Trong mot làn tranh luàn ve tinh nguòi, Cao tu-nhà tu tuong duang thòi cho ràng cài tình cùa nguòi ta vi nhu nuòc day Né'u khai ve ph4ii£)óng, nò sé chày ve phia dóng, khai ve phia Tày, nò sé chày ve phia Tày Cài tinh efineon nguòi chàng phàn thìén, àe gìóng nhu nuòc chày khóng nhà't dinh chày ve Dóng bay chày ve Tày Manh Tu phàn bàc lai ngay va cho ràng dóng nuòc chàng dinh huàng chày ve phia Dóng bay phia tày nhung

le nào lai khóng phàn biét phia trén bay phia duòi Con nguòi smh ra vón eó tinh thièn cùng nhu nuòc chày ve cho trùng khóng thè' khòng chày xuóng chó trùng Duong nhién ta\Jàp lai thì eó thè' làm cho nò chày ién tàn dinh nùi tinh thè buóe nò phàì nhu vày Hoàn cành eó thè' buòe nguòi ta làm diéu xà'u

"Nhàn, nghTa, le , tri'cnàng a ben ngoài dò khuón vào ta

Tà't cà eò san trong tinh càch cùa mình" (10.145) Lai mot Idn nùa Manh Tu nhàn manh: Con nguòi vón eó tmh tbiénnbung su

quyét dinh lai a khà nàng huàng thìén cùa mói con nguòi

Con nguòi vón thìén nhung tai sao trèn thè' gioì này eó tói àe? eó nguòi sé nói: Làm diéu thién duong nhién eò nguòi thièn, thè' thì làm diéu àe eó phài cùng eò nguòi àe bay khòng ^ Và'n de này ManhTù cùng dà suy nghT rat nhiéu , òng cho ràng nàm thu boach dugc mùa, bgn tré thiéu nièn phdn nhiéu tu tè bàn Ién Nàm ibién tai màt mùa bgn tré thiéu nièn phdn nhiéu tra nén hung bao Dò chàng phài tròi smh ra sir khàc biét nhu thè'

ma là hoàn cành làm cho chùng màt di bàn tình thièn vón co cùa mình Vi nhu vièc ta gieo dai mach, gieo gìóng rói làp dàt nèu

ehà't dà't giòng nhau, thòi tìé't gieo trong cùng gìóng nhau, chùng

sé sinh truang manh me Tòi mùa he, tà't cà déu chin Nhimg so lùa gat dugc thì eó noi nhiéu noi it Dò là vi dà't eó chó tòt, chó xà'u, mua cónaì nhiéu , noi ìt va su chàm sòc cùa con nguòi

chàng giòng nhau a day cùng cho thà'y Manh Tu chù y dén

diéu kìén,hoàn cành va su giào due eó ànb huàng dén phàm chat dao due con nguòi

Ò mot chó khàc Manh Tu eùng nhàn dinh là so dT nguòi

ta màt cài tmh thièn co hùu ma bi cuón bùt vào duòng àe déu là

do 'vàt due" che làp, cài vàt due thì a tình vón khòng eó chi là do

hoàn cành ben ngoài tàe dóng vào

Manh Tu quan nièm tình thièn là luong tàm tién thién

ma nguòi ta cdn phài tón duòng thì mài thành nguòi duge Bài thè'óng rà't chù trong dé'n vièc giào boa, coi giào due là bó phàn trong yé'u cùa chinh tri òng cho ràng né'u khòng chù y thì tinh thièn sé bi mai mot va sé gàn vài càm thù Òng viét : "Nhàn chi hùu dao dà, bào thuc noàn y, dàt cu nhì vó giào, tàe càn u edm

thù" (14.168) eó nghTa là : "Nguòi eó dao àn no mac à'm, a nhàn

rói ma khóng eó giào due thì sé gdn vói edm thù"

Qua dò cho thà'y tu vièc bàn dé'n bàn tinh cùa con nguòi , Manh Tu rà't chù trong dé'n vièc giào diie con nguòi, coi giào diie

là bò phàn trong yé'u cùa chinh tri

Néu Manh Tu dua ra thuyé't tình thìén thì Tuàn Tu mot trong nhùng nhà nho tiéu biéu cuòi thòi chién quóe lai chù truang thuyét "tmh àe" Òng nói : "Nhàn chi tmh àe, ky thién già nguy già" eó nghTa là tinh cija nguòi là àe, nhùng diéu thièn là nguòi dat ra (7.301)

Iv-M/ya^:;

' y ^ ' ^ ' J :

Nói ve tinh cùa con nguòi òng cho ràng tình va due là tu nhién ai cùng eò, khóng thè' bòt dì bay bò di ma khóng bai dugc

Thuò à'y càc nhà hoc già nguòi thì nói vièc tri cót a su qua due

Nguòi thì nói vièc tri cót a su khù due Tuàn Tu bàc nhùng quan nièm dò óng nói: "Vày thì cho cài tình cùa nguòi ta là khóng eó cài due, màt khóng muón thà'y cài sàe cuc dep, tai khóng muón nghe cài tìè'ng cuc bay, mièng khóng muón nèm cài vi cuc ngon, mùì khóng muón ngùì cài boi cuc tham, hình thè' khóng muón dugc cài dàt lac, tue là dói vài nàm cài cuc à'y eùng cho là cài tình cùa nguòi ta là khóng muón bay sao? ràng cài tinh va due cùa nguòi ta là thè' nào thì cùa mình cùng vày Ràng né'u thè' thì cài thuyé't tà't khóng thì hành dugc, cho nén cài tinh cùa nguòi ta là muón nàm cài cuc à'y, ma lai bào khòng muón nhiéu thì cùng vi nhu bào cài tinh cùa nguòi ta là muón phù quy ma khóng muón cùa cài, muón sàe dep ma ghét Tày Thi vày Nguòi dòi xua khóng thè', là'y cài tmh cùa nguòi ta làm muón nhiéu ma khóng muón it, cho nén là'y su phùc bau ma thuang, là'y sirgìé't hai ma phat Dò là bàch vuong déu dóng thè' cà" (7.261) òng cho ràng con nguòi ta ai eó long ham Igi, ai cùng

eó due vgng Ham Igì va due vong là nguón góc gay nén tói àe

Tu chó cho tinh nguòi là àe, Tuàn Tu néu Ién cài chù dich

su giào due cdn phài uón nàn cài tinh lai cho tra ve bàn tinh thìén Òng nói: "Tinh là cài ta khòng thè làm ra dugc, nhung eó thè' boa di duge Tinh là khóng phàì tu nhién ta co dugc, nhung

co thè làmcho eò duge Chù y làm lung, tàp thành thòi quen de' bòa cài tmh " (7.304)

Òng thày ràng cdn thièt phài giào due, uón nàn con nguòi ban che tinh de de dì dén tinh thién nhu cày gó cong phài dgi co cài khuón uón, rói ho nóng Ién ma uón mài tbàng duae

Mot miéhg sàt, miè'ng thép phàì dgi eó mài dua mòi sàe Cai tmh

àc cùa nguòi ta cùng thè, àt phàì dgi eó thdy, eó phép day bào, rói sau mai eó le nghìa va mài là tri Nguòi ta khòng eó thay, eó phép thì thién léch nguy hié'm ma khòng chinh

Nhu vày Tuàn Tu cho tình nguòi là àe va òng chù truang phàì eó le, nghìa, khuón phép, hình phat de' giào due ngàn ngùa

Bàn ve "Tinh" cùa con nguòi, Cao Tu nhà tu tuong cùng thòì vài Manh Tu cho ràng bàn tmh con nguòi chàng phài thièn

àc, cùng eó thè' làm diéu thìén, cùng eó thè' làm cà diéu àe Bug net*

Cao Tu con cho ràng miè'ng ngon ai eùng muón, gài dep ai cùng thieb Dò là cài tinh cùa con nguòi Ngoài nhùng bàn nàng tu nhién dò ra con eó hành vi: Nhàn là thù ò ben trong

mình; nghìa là thù a ben ngoài, khóng thè làn lón nhau

Cao Tu coi nhàn tmh nhu mot tò gìà'y tràng, muón viét den thì dSn viét dò thì dò Òng muón nói dén bàn chat xà bòi cùa con nguòi Con nguòi song trong xà bòi chiù su tac dóng hoàn cành xà bòi Hoàn cành xà bòi cùng tàe dóng dén con nguòi Chinh hoàn cành xà bòi là móì truòng de' cho con nguòi tra thành tòt bay xàu, thién àc là hình thành ve sau

Duang Hùng Thòì Tày Hàn cùng bàn dé'n tình nguòi Òng cho ràng tinh nguòi ta là thìén àe hón hgp Sua làm thìén là nguòi thièn, sua làm àc là nguòi àe

Nhu vày khi bàn dén con nguòi , càc nhà Nho dà dua ra nhùng quan niém khàc nhau ve tmh nguòi Tuy néu Ién bàn tinh con nguòi khàc nhau, nhung càc nhà Nho déu eò dièm thóng

nhà't ehung là càn phài giào due tinh thièn cho con nguòi Tuy nhién càch làm cùa tùng nhà Nho eó su khàc nhau:

Cà Khòng Tu va Manh Tu déu nhàn manh giào due, tón duòng tinh thièn trong con nguòi va luòn tàp trung giào due tinh thièn

Con Tuàn Tu cho thà'y cùng cdn phài giào due uón nàn con nguòi, han che' tinh àe de' di dé'n tinh thìén

Cà Cao Tu, Duang Hùng, déu khàng dinh su cdn thièt phài giào due con nguòi Tinh con nguòi phu thuòe vào giào due, phàì giào due tình thién cho con nguòi, cài bién giào boa tình àe, bò àe thành tbièn

Nhu vày tu vièc dua ra nhùng quan niém ve tmh nguòi, càc nhà nho déu chi ra su cdn thièt phài giào due con nguòi

eó duge tinh thìén

De' bié'u rò con nguòi trong xà hgì ta cdn xem càc nhà nho giài quyét càc móì quan bé cùa con nguòi trong xà bòi nhu thè'nào

§ 2 - Quan niém cùa Nho giào ve càc mòi quan he

cùa con ngiròi trong xà hoi

a - Quan niém ve càc mói quan he cùa con nguài trong

xà hòi

Nói ve con nguòi khóng thè kliòng nói dé'n càc mói quan he cùa con nguòi trong xà hòi Càc nhà nho là nhùng nguòi rat som bàn nhiéu dén càc mói quan he cùa con nguòi trong xà bòi Con nguòi ta song trong xà bòi vón co rat nhiéu mói quan he, song nhà nho chi chù y dén quan he chinh tn, dao

due Sa di càc nhà nho chi chù y dé'n quan he chinh tri - dao

due bòri vi xà hòi thòi Xuàn Thu chién quòc là xà hòi loan lac, chién tranh lién mièn kéo dai, gay bao cành chia ly dau thuang, làm than dói khó, tràt tu nhà Chu, uy tin nhà Chu khòng con nhu truòc, dao due thì suy vi Khòng Tu dà phàì than ràng :

"vua khòng phài dao vua, tói khòng phài dao tòi, cha khóng phàì dao cha, con khóng phàì dao con"

Ong mong muòn xày dung mot xà bòi sao cho "Vua ra vua, bé tói ra bé tói, cha ra cha, con ra con" Vi Vày khi xem xét càc móì quan he giùa nguòi va nguòi trong xà bòi Nho - giào chi chù y dé'n càc mói quan bé chinh tri, dao due ma khóng chù y dé'n càc quan he khàc nhu quan he san xuà't, quan he nghé nghièp

Nhùng nói dung, kìé'n thùc ma nho giào ttiiyén dat cùng ehi tàp trung vào ehmh tri dao due Con nhùng kìé'n thùc khàc thuòe ve càc ngành khoa hoc tu nhién nhu Toàn hoc, Thién vàn Dia ly v.v càc ngành khoa hoc ky thuàt nhu chàn nuòi tróng trgt v.v ìt dugc de càp Khòng Tu nói : "Chi eó ké tièu nhàn mai quan tàm dé'n vièc làm ruóng, làm vuòn"

Vi vày hoc thuyét cùa Khòng Manh là hoc thuyé't chmb tri xà hòi Nói dung co bàn duòng lóì hoc thuyé't Khóng Manh

là "due tri" "là'y nhàn làm góc"

Và'n de dao due là và'n de co bàn, và'n de trung tàm xuyén suót hoc thuyét nho giào Khòng Tu khòng tàeh ròi dao due va chinh tri Chmb vi vày trong càc mòi quan he con nguòi trong xà bòi càc nhà nho chi chù y tòi va tàp trung vào mói

quan he chinh tri dao due xà bòi Khóng Tu nói nhiéu dé'n càc mòi quan he chinh tri dao due cùa con nguòi trong xà bòi

Qua tac phàm Luàn ngù cho thà'y Khòng Tu cùng nhu nhiéu nhà nho duong thòi là hoc trò cùa óng luòn là'y dao due làm góc cho moi quan he chinh tri Khóng Tiì cho ràng né'u óng vua là nguòi eò due, biét dem cài due cùa minb toà sàng trong thìén ha, thì vài due dò à'y nguòi dàn lai huàng ve óng vua "Nhu

ai thì hành vièc chinh tri, edm quyén cai tri nuòc nhà ma biét dem cài due mình bó boa ra thì mgì nguòi déu tùng phue theo

Ty nhu ngói sao Bàc dàu o mot chó, ma eò mgì vi sao chàu theo"(1.15)

Hoae khi bàn ve duòng lóì tri nuòc Khóng Tu eùng thién

ve duòng lòi "due tri" luòn nhàn manh dùng dao due ma tri

nuòc Òng nói : "Né'u nhà edm quyén chuyén dùng phàp che', edm lénh ma dàt dàn dàn chùng; chuyén dùng hình phat ma tri dàn thì dàn sg ma chàng pham phép dò thòi chù ho chàng biét bó nguòi Vày muón dàt dàn dàn chùng, nhà edm quyén phài dùng le tìé't, thì chàng nhùng dàn biét bò nguòi, bg lai con càm boa ma tra nén tòt lành" (1.15)

Trong quan he vài dàn, trong vièc tri dàn, Khòng Tu mong muón nhà càm quyén khóng nén dùng luàt phàp, hình phat ép dàn làm cho dàn sg ma tir nhà edm quyén phài thi àn bó due, ma dem due hanh ma chi bào dàn, tu nhà càm quyén phàì giù gin le nghìa va dem dé'n le nghi ma giàng giài cho dàn Tu nhién dàn biét ho then, biét càm mé'n ma theo ve dU(Vng phài

Vói dàc dié'm xà bòi thòì ky Xuàn Thu chién quóe, Khòng

Tu mong muón xà bòi sao cho "Quàn quàn, Thàn than, phu phu, tur tir" eò nghìa là vua ra vua, tói ra tói, cha ra cha, con ra con

Vua phài hé't dao vua, óng vua eó tu càch thì bé tói mòi giù doc

bé tòi, cha phài hé't dao cha, dùng tu càch là cha thì con mài giù dao làm con

Mong muón cùa Khóng Tu là nhu vày, con nói dung cùa chùng thì óng chua dua ra nhùng yéu càu cu thè', chi tìé't, khài quàt thành mot he thóng chat che khàt khe nhu Dóng Trong Thu sau này

Manh Tu ké' tue tu tuong cùa Khóng Tu va néu Ién "ngù Luàn" Òng cho ràng con nguòi phàì eò nhàn Nguòi eò nhàn là nguòi biét àn ò theo nhàn luàn (tue ngù luàn) Dò là nàm móì quan he xà bòi co bàn giùa nguòi vài nguòi trong xà hói Nàm móì quan bè dò là : Móì quan he vua tòi, cha con, vg chóng, anh

em, bè ban Ve nàm móì quan bé càc nhà nho cho ràng: "Quàn thàn hùu nghìa, phu tir hùu thàn, phu phu hùu biét, trucVng àu hùu tu, bang hùu hùu tin" tue là Vua tói phài song theo nghìa, cha va con phài eó tình thàn ài ruót thit, vg va chóng phàì eó su khàc biét, anh em phàì eò thù tu trén duòi, ban bè phài eó tin" (1.169)

Mói quan bè trong ngù luàn thòì Khóng Manh là móì quan

he eò tinh ehà't hai chìéu, bé trén eò tràch nhièm vài bé duòi bé duòi eó nghìa vu vài bé trén Mgì nguòi déu eó tràch nhièm va nghìa vu làn nhau, dò là móì quan he dep ma càc nhà nho dà day cóng xày dung Ngoài 5 mói quan bé này, càc nhà nho con bàn dén càc mói quan bé khàc nhu quan bò quàn dàn, quan bé

thày trò, nam nù v.v Nhung à day ta chi di vào 5 mói quan he

con nguòi chù yéu trong xà bòi Jè tìm bièu xem càc nhà nho thóng qua càc mòi quan bé xà bòi ày dà giào due va xày dung con nguòi trong xà hói nhu thè nào

^ Truòc hé't móì quan bé vua tòi là mói quan bè quan trong nhà't, nò gàn vài vàn ménh dà't nuòc, dugc càc nhà nho chù y bàn tòi nhiéu nhà't Thòi ky Khóng Manh quan bè vua tói là quan bé

eò di eò lai vi su nghièp chung là tri nuòc an dàn Khóng Tu dàt và'n de "Vua ra vua" "Tói ra tói"

Vua là nguòi tru còt cùa dà't nuòc, phàì xùng dàng dao làm vua Vua phài là'y nhàn là'y nghìa ma dói xù vài bé tói Bé tói dói vói vua phài trung "Vua nhàn, tói trung" "Vua là'y le ma sai khìé'n tói, tói dem long trung ma phung su vua"

Vua là tàm guong sàng ve due nhàn de' bé tói va mgì nguòi dàn noi theo

IChòng Manh dà nhiéu làn nhàc dén vua nghiéu, vua Thuàn, vua Vù là nhùng óng vua hién due mài mài dugc nguòi dòi nguòng mò Khóng Tu khen ràng : "Òng nghiéu làm vua due nghièp lòn thay, vói voi thay chi eó tròi là lòn thòi; chi eò vua nghiéu eó thè' sành vói tròi thòi Long long thay dàn chùng chàng

eó thè' khen tàng due nghièp cùa ngài cho xìé't Vói voi thay nhùng su thành cóng cùa ngài! Le, nhae va phàp dò cùa ngài rò ràng thay" (1.129)

Hoae Khóng Tu khen vua Thuàn vua Vù:

"Tàm chi cao lòn vói voi thay! Vua Thuàn va vua Vù eó thìén ha, làm bàc Thièn tu nhung long chàng dir " (1.129)

"^ Manh Tu cùng cho ràng thành nhàn phài là ngum màu mure de' cho nguòi dòi àn (V theo nhàn luàn

Ve phàn làm tói càc nhà nho yéu càu bé tòi dói vài vua phài hé't dao bé tói, là'y nhàn nghìa ma hé't long tbò vua gìùp

nuòc Bé tòi phàì làm cho vua tin dùng, Né'u vua khòng tin dùng

thì luì ve a àn de' giù khi tìé't va long trung cùa mmh Bé tói eó

tràch nhièm khuyén can de' nhà vua sua tinh, sua net, bé tói nói phàì, vua nghe theo Khóng Tu nói : "Làm quan trung vói bàc quòc truang, muón hé't long gìùp nuòc ha khóng dem y kìé'n sàng suót cùa mình ma tò bay vài bàc quóe truang, bà khóng can gìan nguòi sao" (1.217)

Manh tu cho ràng :"Vua eó lòi thì can, bàt tà't eù là lóì lòn, can dì can lai ma khòng nghe thì tu quan ma dì" (15.112)

Manh Tu con dàt diéu kièn eó dì eó lai trong mói quan bé vua tói Né'u vua yéu qùy bé tói, thì bé tói cùng yéu qui vua, vua coi thuòng bé tói thì bé tói khòng tón trong vua, khóng thè' trung thành vài vua "Vua coi bay tói nhu tay chàn thì bay tói coi vua nhu tìm ruòt; vua coi bdy tói nhu chó ngira thi bdy tói coi vua nhu nguòi ngoài duòng; vua coi bdy tói nhu dàt eó thi bdy tói eoi vua nhu giac thù" (2.453)

Nhu vày quan bé vua tói thòi Khòng Manh thàt là ddy dàn,

eò dì eò lai, eò nghìa eò tình,mòì quan bé bai chìéu làm nén tàng cho càc móì quan bé khàc trong xà bòi Bàt ky xà hói nào cùng vày, già dmh là mot té' bào cùa xà bòi Sau mói quan he vua tói, càc nhà nho bàn dé'n móì quan bè cha con, chóng vg, anh em trong dò móì quan bé giùa cha (me) va con cài dugc càc nhà nho bàn tòi nhiéu nhà't Day là mói quan he màu mù, mot thit gàn gùi nhàt trong già dmh

— Ve phia cha, cha (me) dà smh ra con cài phài bèt long thuang yéu, nuòi day con cài, cha me chàm sòc con cài, cho con

dì hoc, day con cài nhùng diéu han le thièt, nhùng diéu nhàn, diéu le, diéu nghìa, cho con cài mau chóng khòn lòn truang thành

eò thè' gìùp ich cho dòi, cha me con eò tràch nhièm dung va ^rà chóng cho con cài nén nguòi h4 khéng khién né chiù kh4 hec tàp sae?" (4^2+7)

Con Manh Tu cùng dàn trong kinh le day ràng :"Dàn òng khi làm le dòi mù thì cha day cho; con gài khi làm le gà chóng thì me day cho, me dua con gài ra cùa, ràn con gài ràng "Mày di

ve nhà chóng mày phài kinh, phài ràn, chò trai ménh chóng." (14.329) Xem lòi me ràn con gài cho thà'y bón phàn cha me yéu thuang, eó tràch nhièm vài con cài ngay cà cho dé'n lue truang thành Cha me day con trai nhùng phàn su cùa ké trugng phu, day con gài nhùng phàn su dao làm vg

Ve phia con cài , càc nhà nho cho ràng con cài dòi vài cha

me phàì làm tròn dao bié'u Khong Tu cwtg dà bàn dèfl c>ha me ptói làffi trèn dae bitèu Khóng Tu cùng dà bàn dén chù bièu nhung con don gìàn Òng nói : "kè de tu khi vào thi tbào vài cha

me, khi ra thì kinh anh chi va nguòi lòn tuoi; làm vièc chi thì phàì càn thàn va àn nói chàe thàt, thuang tà't cà mgì nguòi nhung bay thàn càn vài nhùng nguòi nhàn due Làm bao nhiéu viéc dò truòc dà; néu con du sue bay hoc qua vàn cbuong va lue nghé" (1.7)

Hoae nói ve net bié'u cùa kè làm con Khóng Tu day ràng

"Trong khi cha mình con sanh tién, mình nén xem xét chi huòng,

y tu cùa cha mình, nhu tòt lành, chinh dàng thi mình bàt cbuòc theo KJii cha mình khoàn di rói, mình nén quan sàt nhùng viéc làm cùa nguòi ; nhu phài thi minb làm theo Cha minb màt tnmg

3 nàm ma minh chàng dói dao nghé cùa cha, dò mài goi là con co bièu"

Khi bàn ve hìé'u thào, Khòng Tu mài de càp tòi con cài phàì le phép voi cha me, phài dì theo chi huòng cùa cha dò mài ggì là con eó bié'u Manh Tu va Tàng Tu da phàt trién tu tuong cùa Khòng Tu va bàn ve dao bié'u ddy dù bcm, sàu sàe hcm

Manh Tu nói : "Dao hìé'u là suót dòi thò cha me" "chi eó phung duòng cha me là quan trong nhà't" (13.107)

^-"Diéu gì chàng là kinh tbò, nhung kinh thò cha me là góc cùa mgi diéu kinh thò vày" (14.432)

Tàng Tu va mot so nhà nho khàc quy nói dung cùa bièu

ve 3,diéu

- Tón kinh cha me, vàng lòi cha me, nghe theo lòi cha me, theo chi huòng cùa cha me

- Phung duòng cha me suót dòi

- Khi cha me qua dòi phài chòn cà't chu dào, tbò cùng cha

me cho eò le

Càc nhà nho con néu Ién nhùng diéu bàt Jiiè'u Manh Tu nói "Cai ggì là bàt hìé'u eó nam tình huòng sau: Luòì bìé'ng chàng muón làm diéu gì, khóng doàì bòai dén dòi song cùa cha me Dò

là diéu thù l Ham thieb co bac rugu che, khóng doàì hoài dé'n cha me là diéu thù 2 Ham muón tién hoae qua yéu quy vg con, quén chàm sòc cha me là diéu thù 3 Ham thieb huòng lac, nbue due de cha me tui nhue, bò then là diéu thù 4 Qua ham me vò lue, dành nhau bao tàn, chém gié't nguòi thién luong khìé'n cha

me nguy khòn là diéu thù 5" (13.108,109)

Manh Tiì con néu Ién tòi bàt bié'u: Mot là cha me làm diéu bàt nghìa ma mình con a dua khóng biét can ngàn de' cha

me màc phàì tìè'ng xà'u Hai là nhà nghèo màmình chàng chiù ra

vói dòi kìé'm chùt lòc, de' nuòi bó me Ba là chàn^ chiù làv va de

dé'n nói khòng con làm tuyèt màt su té' tu dói vài tó tién

"Tói bà't hìé'u eó 3 diéu, diéu vò bau là lòn hon cà " (14.411) Càc nhà nho rat chù trong giào due ve dao hiéu, mong muón con cài tra thành nhùng nguòi con hìé'u tbào trong già dinh, làm tà't cà nhùng gì de' dén dàp cóng an sinh thành, duòng due cùa cha me, làm cho cha me yèn vuì vài tuoi già, hành dièn vài bà con làng xóm„ vài xà bòi chinh Manh Tu, Tàng Tu cùng

là nhùng tàm guong sàng, màu mire ve long bièu tbào vài cha

me

Tuy nhién trong nói dung giào due long bièu tbào cùng con nhùng diéu thàì qua, ruòm rà, cóng thùc Song dù sao vièc giào due long bièu tbào cùa con cài dòi vài cha me nói riéng

va móì quan bè cha con nói chung cùa Nho giào khà thành cóng vi nò di vào long nguòi de dugc xà bgi chàp nhàn Nò là móì quan bé 2 chìéu eó dì eó lai, tràch nhièm di lién vói nghìa

vu, phù hgp vói tình nguòi dao ly làm ngv*^òì, tinh phu tu, tình màu tir Nò co tàc dung tich cuc trong vièc nàng cao tràch nhièm cùng nhu nghìa vu trong móì quan bè giùa cha me va con cài

Ò Viét Nam ànb huòng cùa mói quan bè ày trong tùng già dinh, ngoài xà hói cùng khà sàu sàe nò góp phàn xày dung truyén thóng dao due cùa con nguòi trong xà bòi Òng cha ta co càu:

Cóng cha nhu nùi Tliài S<rn NghTa me nhu nuòc trong nguòn cbay ra

Mot long thò me kinh cha Cho tròn chù hìé'u mài là dao con Hoàc càu

Em thòi dì cày ruòng bóng Anh dì càt lùa de' chung mot nhà Dem ve phung duòng me cha Muón dòi tìè'ng bié'u nguòi ta con truyén

Nhùng càu ea dao trén cho thà'y nhàn dàn ta coi trong bié'u thào nhu thè' nào

Ò mói quan bè vg chóng, ta thà'y quan niém cùa càc nhà nho lue dàu mai nhàc dén su khàc biét va do su khàc biét dò ma két hgp thành già dinh "Phu phu hùu biét" Cùng vài Khóng Manh, càc nhà nho sau này cùng theo khuynb huòng dò Trong già dinh, ngoài tràch nhièm, nghìa vu dói vài con cài, trong mói quan bé vg chóng eó su khàc nhau, vai trò khàc nhau Nguòi chóng là chinh, giù vai trò chù yé'u trong già dinh, con nguòi

vg là thù yé'u khóng giù vai trò quyét dinh phu thuóc vào nguòi chóng "Phu xuòng, phu tuy"

Càng ve sau nhà't là tu thòi Dóng Trgng Thu móì quan bè bà't bmh dàng giùa vg va chóng càng tàng, mòi quan bé vg chóng chi con mot chìéu Nguòi chóng là ruòng cót cùa nguòi vg Nguòi vg hoàn toàn phu thuge vào nguòi chóng Nguòi vg con

phàì chiù ràng buge bòi tam tòng tu due: "à nhà theo cha, dì là'y

chóng theo chóng, chóng chèt theo con"

Tu due con ggì là tu doan : Cóng , dung, ngón, hanh

Cóng : là nguòi phu nù gioì cóng viéc già dinh

Dung : là eò nhan sàe

Ngón : Là lòi nói diu dàng, le phép

Hanh : Bié't giù gin due hanh, trinh tìé't

Quan bé vg chóng trong quan niém cùa càc nhà nho là mói quan he mot chìéu Nguòi vg hoàn toàn le thuòe vào nguòi chóng dò là mói quan bè bà't bình dàng cdn phé phàn

Ve quan bè anh em càc nhà nho déu yéu cdu anh em trong nhà phàì cu xù vài nhau co trén co duòi, truòc sau thuàn boa, tón trgng quyén anh truang trong già dinh Anh em trong nhà phàì co thù tir trén duòi Anh nói em nghe "Truang àu hùu tu" anh eó quyén thay cha diéu hành mgi cóng viéc trong già dinh khi cha màt Con em phàì vànglòi ànb, nghe theo anh chi bào eò nhu vày già dinh anh em mài hoà thuàn vuì ve

Khòng Tu nói ràng : "Trong nhà ma anh em vg chóng con cài déu boa thuàn dàng làm cha me rat vuì long" (2.59)

.— Trong khi xày dung càc mói quan he khàc trong ngù luàn, càc nhà nho cùng chù y xày dimg móì quan bè ban bè (bang hùu) Móì quan bé này là'y chù tin làm trgng: "Bang hùu hùu

tin" Ban bè xày dung vài nhau trén ca so chù tin Qiù tm làm

cho ban bò vugt qua khó khan thuang yéu giùp dò làn nhau Chù tin làm cho tình ban mài mài ben vùng Khi nói ve kè si Khóng

Tu nói: "Phàì xù vài nguòi cho ibièt tha, bèt tình va giù niém hoà duyèt" (1.213) Manh Tu nói ràng : "Chàng nén cày minh là ban tuoi, chàng nén cày mình là quyén quy, chàng nén cày minh

eó anh em phù quy ma giao du vói bè ban Vi cài dao siao du voi bè ban à'y là giao du là'y cài due vày, khóng nén co cài gì cày mình vày" (15.75)

Tình ban vài quan nièm cùa nhà nho dugc xày dung khóng dira trén tién tài danh vgng,gìàu sang phù qui ma là nghìa

là tình Hg két ban vói nhau, hoc tàp làn nhau, dóng vién giùp dò làn nhau vugt qua khó khan boan nan Khóng Tu cùng néu tàm guong sàng ve tình ban Vi thuang nguòi ban ehé't a noi dà't khàeh qué nguòi nén dà nhàn vièc mai tàng ó nhà mình

Ngoài quan bé ngù luàn càc nhà nho con de càp dén quan bé quàn dàn Trong mói quan bè vua dàn, óng vua là nguòi thóng tri, con dàn là ké bi tri, là dói tuc;ng de sai khién Òng vua dùng ddu dà't nuòc tri vi tbièn ha, nhàt cu nhà't dóng co ànb bucVng dé'n dàn chùng Càc nhà nho yéu cdu vua phài ra vua, phài xùng dàng dao làm vua Mgi vièc làm cùa vua phài lày nhàn due

ma dói xù vài dàn Khóng Tu nói ràng " "Nhu ai thi hành vièc chinh tri càm quyén cai tri nuòc nhà ma biét dem cài minh bó hoà ra thì mgì nguòi déu tùng phue theo Ty nhu ngói scxc Bàc Dàu ò mot chó, ma eó mgi vi sao chàu theo" "Vi chinh di due thi nhu Bàc tbàn cu ky sa, nhì chùng tinh cùng chi "(1.14,15)

Nói ve due cùa nguòi càm quyén Khóng Tu nói: "Né'u

>

nhà càm quyén tu mình giù theo chmb dao, chàng dgi ra lénh, dàn cùng àn ò trùng phép, con nhu tu mình chàng giù theo chinh dao, dàu minb co ra lénh buòe dàn theo ho cùng khòng theo" (1.201)

Òng lù Ha mot hge trò cùa Kliòng Tu ca ngoi nhùng làm guong sàng ve tri nuòc an dàn cùa càc òng li^ua dòi truoc Òng kè' ràng vua Thuàn (2255 - 2205 truòc duang lich) khi co tbièn

ha tue là a ngói Thìén tu, thì ngài tuyé'n chgn trong dàn chùng,

cu dùng òng Cao Dao; nhùng kè bà't nhàn déu trành xa Ké vua Thành Thang (1766 - 1753 truòc Duong lich) khi Ién ngói Thièn

tu thì ngài tuyé'n chgn trong dàn chùng cu dùng óng Y Doàn; nhùng kè bà't nhàn déu trành xa Dò là phép cai tri cùa bàc Quóe truang vùa eò due nén mài cu dùng nguòi bién luong, chinh trirc gìùp mình ma tri nuòc, dem lai su phùc hàu cho dàn Bòi eò tri biét phàn bièt ké chinh nguòi tà nén bò ké tà ma lira nguòi chinh khìé'n quay ve nèo chinh, duòng lành

Càc nhà nho khóng chi yéu càu òng vua là nguòi due nhàn,

là tàm guong cho dàn noi theo ma con phàì lo toan dén cuòc song cùa dàn Khòng Tu nói ràng : "Nhà càm quyén càn phài co

3 diéu này : "Luong thuc cho dù nuòi dàn, bình lue cho dù bào

ve dàn, long tin cày cùa dàn dói vói mình" (1.185) Nhu vày Khóng Tu cho ràng muón thóng tri dàn phài co diéu kièn, dò là phài chàm lo quyén Igi cùa dàn, phài làm cho dàn tm va co dù

àn Manh Tu thì cho ràng muón cho xà bòi tòt dep, mgi nguòi phài eò "hàng san" thì mài eó "bang tàm"ngbTa là vua lo cho dàn

no du mai òn dinh ve tu tuong Ong cho ràng: "Co bang san thi

cà nhà no dù Nguòi già eò lua mac, tré nhò thi co thit àn"

Tu tuong cùa Khòng Tu va Manh Tu là nhùng tu tuong hé't sue tién bò Càc òng rat chù trgng dèn dòi song cùa dàn Dàn no dù thì xà bòi òn dinh Òng vua nào biét lo dén dòi song cùa dàn thì triéu dai dò ben vùng

Manh Tu va Tuàn Tu là nhùng nhà nho thày dugc vai trò cùa dàn Ònu vua nào duoc dàn ùng bó thi tón tai, con ónu vua nào khóng dugc dàn ling bò sé hi dò Manh Tu nói ràng

"Vua kìèt, vua Tru so di màt thìén ha là vi màt dàn, sa di màt dàn

là vi mà't long dàn Dugc thién ha ha chàng eò dao, dugc long dàn thì duge dàn vày; duge dàn bà chàng eó dao, diéu gì dàn muón thì thu hgp diéu à'y lai cho dàn, diéu gì dàn ghét thi chò dem diéu à'y ra làm bai dàn, cài dao duge long dàn nhu thè ma thòi" (14.408)

Lòi nói trén cùa Manh Tu cho thà'y óng nhàn manh vai trò cùa dàn, chi ra chovua chua va nhùng nguòi càm quyén phài chàm lo dé'n dàn, àn ò cho dugc long dàn

Chmb vi thà'y dugc vai trò cùa dàn Manh Tu nèu Ién tu tuòng : "Dan vi qui, xà tàc thù chi, quàn vi khinb" co ngià là

"Nuòc là'y dàn làm góc, dàn là qui hon nhà't, xà tàc thù hai, vua là khinb" (15.340) Tuàn Tu cùng dóng quan dié'm vài Manh Tu Y 4 I vai trò cùa dàn: Dàn là nuòc, Vua là tbuyén, nuòc cùng co làt tbuyén Cà Manh Tu va Tuàn Tu déu nhàn manh vai trò quyét dinh cùa dàn Dàn là quan trgng nhàt ,au dò mài dén scrn bà xà tàc, cuòi cùng mài dén vua Tu rutVng cùa càc òng là trong dàn Trong mot dà't nuòc dàn là quyét dinh Dàn sùih ra vua chù khòng phài vua sinh ra dàn Dàn theo ai thì nguòi dò tbàng Nèu vua song khóng eò nhàn due, tàn àe thì bé tói eó thè gié't vua nhu mot tén àc tàc Dò là nhùng tu tuòng bèt sue tién bò trong xà bòi phong kìé'n Trung Quóe truòc day song tu tuòng

dò khó thuc bién, chua dugc càc bàc vua chùa phàt huy

Trèn day là càc mói quan bè co bàn giùa nguòi va nguòi trong xà bòi ma càc nhà nho day cóng xày dung Mói quan bé ày déu lién quan ràng buóe, tàc dóng ànb huòng qua lai làn nhau Càc nhà nho nhàm giào due con nguòi co due nhàn moi nguòi déu thàm nhuàn va làm theo nbùnu diéu nhàn n^bla: Càc mói quan bé này ò thòi Khòng Manh là mói quan bé day dàn, con co tmh chat bai chìéu eò dì, co lai mang tmh nhàn hàn sàu sàe nò co tàc dung tich cuc trong viéc giào due dào tao nhàn càch con nguòi trong xà hói

Dèh Dóng Trgng Thu - nhà tu tuòng cùa che' dò Trung uang tàp quyén thòi Hàn dà cài tao va khài quàt boa càc quan niém cùa tién nho thành ra "Tam cuong" "Ngù thuòng" Nói dung cùa Tam cuong là: Vua là ruòng cgt cùa bé tói, cha là ruòng còt cùa con, chóng là ruòng còt cùa vg Trong dò bé tói phài tuyèt dói phue tùng Vua, con phài tuyèt dói phue tùng cha, vg phàì tuyèt dói phue tùng chóng so vài Khóng Manh, mòi quan

bé tam cuong dé'n day chi con tinh chat mot chìéu Bé dmVì phài

eó tràch nhièm vói bé trén nhung bé trèn lai khóng eó tràch nhièm voi bé duòi Quan nièm "Tam cuong" cùa Dóng Trgng Thu tra thành nhùng quy tàe dao due khàt khe cùng nhàc co tinh chat duy tàm

Cùng vài-Tam Cuong, con xuàt hièn tu tuòng "Tam tòng"

"Tu due" là thù le giào hé't sue bà khàc dói vài nguòi phu nù

De' thuc hién "Tam cuong", co "Ngù thuòng", nò là càc yé'u tó bò sung cho móì quan bé tam cuong dò là : Nhàn, Le, Nghìa, tri, tin

- Ve nhdn: Dùng dàu ngù thuòng là nhàn nghìa trong dò

nhàn là chù dao Dao cùa Khóng Tu là dao nhàn Nhàn là thuang nguòi Khòng Tu cho ràng nguòi co nhàn là nguòi biét yéu thuang nguòi Cai gì minh khòng mong muón thi cùng khóng mong muón cho nguòi Cài gì mình muón thì cùng mong muón cho nguòi Mình làp thàn bang càch gìùp nguòi làp thàn De'

eò nhàn phài "khàc ky, phue le vi nhàn" eò nghìa là trù bò tham lam, ieh ky, han che long mình hành dóng theo le nhà Chu

- Le " là nhùng bmh thùc nghi le trong vièc hón nhàn,

tang, té, trong triéu dmh, ngoài xà bòi là càch cu xù trong càc móì quan he trong xà bòi Le là hgp vài le phài Khóng Tu nói ràng: Khóng phàì le khóng nghe, khòng phài le khòng nói, khòng

phài le khòng hành dóng co nghìa là nhà't ciir nhà't dòng, mgi suy nghi va vièc làm déu phài dùng le Thuc hièn le là làm cho chùih danh, thuc hièn ehùe tràch bón phàn cùa mình

- Tri : là khà nàng nhàn biét dugc cài diéu khóng rò

Hy, Trinh Di phàt trié'n thèm mot buòe bién Tam cuong - Ngù thuòng càng trò thành qui tàc dao due phi nhàn bàn, bèi sue nghìét ngà, phi ly trong càc mói quan bò con nguòi trong xà bòi

Nò phue vu dàc lue cho che' dò /fchong kìé'n Trung uong tàp quyén Chmb vi vày tu dòi nhà Hàn trò dì, Nho giào trò thành

tu tuòng thóng tri xà bòi Nò eó ànb huòng sàu sàe dèh dòi sóngtinh thàn cùa xà bòi Trung Hoa eò dai trèn duòi 2000 nàm lich su va eò ànb huòng lòn tòi nhiéu nuòc xung quanh Tu tuòng Ngù luàn, Tam Cuong, Ngù thuòng cùng dà ànb huòng, sàu róng ò Vièt Nam duòi 2000 nàm lich siìr dugc thè' hièn qua càc càu tha sau:

"Trai thì trung bié'u làm dàu

Gài thi tìé't hanh là càu sua mình"

"Hai chù cuong thuòng dàng cà nuòc

Mot càu trung bièu dung nén nhà"

{Nguyén Dinh Chièu)

"Dao day tròi dàt chù cuong tbucVng rang ve tràng sat)

NghTa trgng nùi song, tàm trung lìét làm guong kim co"

(Pham Vàn Nghii