Phản biện xã hội trên truyền hình (Khảo sát chương trình Đối thoại chính sách và Tiêu điểm, trên kênh VTV1 từ 01-2013 đến 06-2013

MỤC LỤC Trang Chương 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ PHẢN BIỆN XÃ HỘI CỦA BÁO CHÍ 12 1.1.2 Yêu cầu khách quan của phản biện xã hội 14 1.2.1 Đặc điểm phản biện xã hội của báo chí nói chung 16 1.2.2 H

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

LÊ CÔNG MINH ĐỨC

PHẢN BIỆN XÃ HỘI TRÊN TRUYỀN HÌNH

(Khảo sát chương trình Đối thoại chính sách và Tiêu điểm trên kênh VTV1 từ tháng 01/2013 đến tháng 06/2013)

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành:Báo chí

Hà Nội-2013

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

LÊ CÔNG MINH ĐỨC

PHẢN BIỆN XÃ HỘI TRÊN TRUYỀN HÌNH

(Khảo sát chương trình Đối thoại chính sách và Tiêu điểm

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình khoa học của tôi, chƣa từng đƣợc công

bố, những số liệu, dẫn chứng dẫn ra trong luận văn đảm bảo độ tin cậy và chính xác

Ký tên

Lê Công Minh Đức

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành cảm ơn Tiến sĩ Trần Bảo Khánh đã tư vấn giúp tôi lựa chọn

và hướng dẫn tôi thực hiện nghiên cứu đề tài này Đây là một đề tài khó, trong khi tôi chưa có nhiều kinh nghiệm trong nghiên cứu khoa học, Tiến sĩ Trần Bảo Khánh

đã hướng dẫn tận tình, giúp tôi lựa chọn phương pháp tiếp cận, nghiên cứu và thực hiện đề tài một cách hiệu quả

Bên cạnh đó, đề tài này sẽ rất khó thực hiện nếu không có sự giúp đỡ của các phóng viên, biên tập viên thực hiên chương trình Đối thoại chính và Tiêu điểm sách Qua phỏng vấn sâu các phóng viên, biên tập viên thực hiện chương trình, tôi đã thấy

rõ hơn hướng tiếp cận nghiên cứu đề tài, các giải pháp đề xuất đưa ra cũng được cụ thể hơn, mang tính thực tiễn hơn Xin được cảm ơn các phóng viên Nguyễn Sơn, Gia Hiền, Anh Ngọc (những người thực hiện chương trình Tiêu điểm) và biên tâp viên Quang Minh (người thực hiện chương trình Đối thoại chính sách) đã dành thời gian trao đổi cung cấp nhiều thông tin quý báu, tạo thuận lợi cho tôi trong quá trình viết luận văn

Đặc biệt, tôi xin gửi lời cảm ơn, tri ân sâu sắc đến các thầy cô tại Khoa Báo chí – Truyền thông, Trường Đại học Khoa học Xã hội – Nhân văn Các thầy cô đã cung cấp cho tôi những kiến thức cơ bản, giúp tôi hình thành kỹ năng làm nghề báo qua

04 năm học cử nhân 02 năm học cao học, các thầy cô trong Khoa Báo chí – Truyền thông tiếp tục truyền đạt nhiều kiến thức giúp tôi vững vàng hơn về nghiệp vụ; quan trọng hơn bước đầu hình thành tư duy và kỹ năng nghiên cứu khoa học

Những kiến thức thu nhận được qua 06 năm học các thầy cô tại Khoa Báo chí – Truyền thông, và những kinh nghiệm nghiên cứu trong quá trình làm luận văn sẽ theo và giúp ích vô cùng lớn cho nghề nghiệp của tôi sau này

Xin chân thành cảm ơn

MỤC LỤC Trang

Chương 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ PHẢN BIỆN XÃ HỘI CỦA BÁO CHÍ 12

1.1.2 Yêu cầu khách quan của phản biện xã hội 14

1.2.1 Đặc điểm phản biện xã hội của báo chí nói chung 16 1.2.2 Hiệu quả phản biện xã hội của báo chí 17 1.3 Phản biện xã hội của báo chí truyền hình 19 1.3.1 Vai trò phản biện xã hội của báo chí truyền hình 19 1.3.2 Phương thức phản biện xã hội của báo chí truyền hình 20 1.3.3 Một số chương trình truyền hình mang tính phản biện xã hội hiện nay 21 Chương 2: THỰC TRẠNG PHẢN BIỆN XÃ HỘI TRÊN TRUYỀN HÌNH QUA CHƯƠNG TRÌNH ĐỐI THOẠI CHÍNH SÁCH VÀ TIÊU ĐIỂM

2.1 Vài nét cơ bản về chương trình Đối thoại chính sách và Tiêu điểm 28

2.2 Phản biện xã hội thể hiện qua Đối thoại chính sách và Tiêu điểm 30 2.2.1 Phản biện xã hội thể hiện qua nội dung Đối thoại chính sách 30 2.2.2 Phản biện xã hội thể hiện qua nội dung chương trình Tiêu điểm 54 2.3 Hình thức thể hiện của chương trình Đối thoại chính sách và Tiêu điểm 74

2.4 Đánh giá chương trình Đối thoại chính sách và Tiêu điểm 76 2.4.1 Đánh giá chương trình Đối thoại Chính sách 76

Chương 3: GIẢI PHÁP NÂNG CAO TÍNH PHẢN BIỆN XÃ HỘI CỦA

3.1 Khuyến nghị nâng cao chất lượng Đối thoại chính sách và Tiêu điểm 81 3.1.1 Với chương trình Đối thoại chính sách 81

3.2 Giải pháp nâng cao tính phản biện xã hội trên truyền hình 85 3.2.1 Cần tạo thuận lợi cho báo chí thực hiện chức năng phản biện xã hội 85 3.2.2 Các Đài truyền hình chú trọng xây dựng các chương trình phản biện xã hội 88

-Tăng cường số lượng, chất lượng các chương trình có chiều sâu 97

- Đổi mới hình thức thể hiện các chương trình 99 -Tăng cường quảng bá các chương trình phản biện xã hội 100 -Tăng tính tương tác của chương trình phản biện xã hội 101

!

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Việt Nam đang trong thời kì phát triển theo hướng công nghiệp hoá hiện đại hoá,

đi lên trong xu thế hội nhập toàn cầu Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đang được xây dựng Hướng phát triển đó đem lại nhiều kết quả tích cực: kinh tế phát triển, GDP bình quân đầu người tăng cao, chính sách an sinh xã hội, giáo dục, y tế… được thực hiện hiệu quả Tuy nhiên, sự phát triển của kinh tế thị trường, quá trình hội nhập cũng đem lại nhiều tác động tiêu cực ảnh hưởng đến kinh

tế, văn hoá, giáo dục, môi trường…

Phát huy những mặt tích cực, hạn chế những mặt tiêu cực – đó là nhiệm vụ lớn lao của toàn Đảng, toàn dân trong công cuộc xây dựng phát triển đất nước Để khắc phục những hạn chế đang còn tồn tại cũng như thực hiện những nhiệm vụ mới, đòi hỏi phải có nhiều chủ trương, chính sách mới ra đời nhằm thực hiện tốt việc quản lý

xã hội Tuy nhiên không phải chủ trương, chính sách mới nào ra đời cũng phù hợp với thực tiễn Trong quá trình thực hiện chính sách mới, các cơ quan nhà nước có trách nhiệm nắm bắt phản hồi từ nhiều phía (chủ yếu là các đối tượng thực thi, thực hiện chính sách) từ đó có những điều chỉnh, thay đổi để chính sách đảm bảo tính khoa học, phù hợp với thực tiễn đang phát triển

Báo chí với chức năng của mình, có một vai trò quan trọng trong việc phản biện, hoàn thiện những chính sách mới Các cơ quan báo chí cũng là đối tượng chịu sự điều chỉnh và thực hiện theo các chính sách Nhưng không giống như những đối tượng khác, báo chí có đặc thù, chức năng của riêng mình, đó là chức năng thông tin Với chức năng đó, báo chí đóng vai trò là cầu nối thông tin giữa các cơ quan ban ngành (đóng vai trò là chủ thể xã hội) và các tổ chức tập thể, cá nhân (khách thể

xã hội), là những đối tượng thực hiện các chính sách hoặc chịu sự điều chỉnh tác động của các chính sách Chính sách được thực hiện đúng hay sai, có phù hợp với thực tiễn hay không, có đảm bảo quyền lợi, lợi ích chính đáng cho người dân hay không ? Đó chính là những thông tin các cơ quan chức năng cần nắm bắt Báo chí cũng có khả năng cung cấp thông tin cho các tổ chức, doanh nghiệp, các cá nhân về

những thay đổi, những chính sách mới Quá trình thông tin hai chiều sẽ có sự tác động tích cực đến cả hai phía khách thể và chủ thể xã hội, cùng hướng đến một mục đích cơ bản đó là phản biện, hoàn thiện và thực hiện hiệu quả chính sách hướng tới mục tiêu phát triển Thực tiễn trong thời gian qua cũng cho thấy, báo chí Việt Nam

đã và đang làm tốt vai trò thông tin, phản biện góp phần vào quá trình hoàn thiện các chủ trương chính sách Rất nhiều vấn đề nóng, bất cập trong thực hiện các chính sách kinh tế, văn hoá, giáo dục… được báo chí phản ánh đa dạng sinh động

Mỗi loại hình báo chí có một thế mạnh khác nhau, tính phản biện cũng thể hiện ở mức độ khác nhau Thời gian gần đây, báo chí truyền hình tại Việt Nam có những bước phát triển mạnh cả về số lượng và chất lượng Các đài truyền hình lớn như VTV, VTC, Đài truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh (HTV) vẫn giữ vững vị thế của mình trong làng báo chí Việt Nam cũng như có những bước phát triển đáng kể ở nhiều mặt Rất nhiều kênh truyền hình mới cũng được ra đời theo hướng xã hội hoá

Xét về khía cạnh phản biện xã hội, loại hình báo chí truyền hình cũng đã và đang

tỏ rõ thế mạnh của mình Với khả năng chuyển tải thông tin bằng hình ảnh động, âm thanh, các tác phẩm báo chí truyền hình có sức thuyết phục cao, có khả tác động rộng lớn Có thể kể đến một số chương trình tiêu biểu, có tính phản biện xã hội cao

đang được phát sóng hiện nay như Tiêu điểm, Đối thoại chính sách, Sự kiện bình

luận, Phóng sự điều tra (VTV1), Nghĩ mở - Nói thẳng (VTV2), Đối thoại trẻ (VTV6), Góc nhìn thẳng (VTC1), Tiêu điểm kinh tế (Kênh truyền hình Thông tấn

xã - VNews), Đối thoại (VTC8), Lắng nghe và trao đổi (Đài truyền hình TP Hồ Chí Minh – HTV) Các lĩnh vực phản biện của các chương trình cũng rất đa dạng,

bao quát tương đối rộng khắp nhiều mảng của đời sống xã hội như văn hoá, giáo dục, kinh tế, pháp luật

Bàn về tính phản biện xã hội của báo chí, đã có khá nhiều đề tài, công trình nghiên cứu Tuy nhiên các đề tài nghiên cứu trước đó hầu hết tập trung vào loại hình báo in, báo mạng điện tử Chưa có công trình nghiên cứu nào đề cập đến tính phản biện xã hội của báo chí truyền hình Với đặc thù của mình, tính phản biện của

báo chí truyền hình có nhiều sự khác biệt so với các loại hình báo chí khác Trong bối cảnh hiện nay, khi mà truyền hình đang phải chịu sự cạnh tranh mạnh mẽ (từ nội tại, và từ các loại hình báo chí khác), việc nghiên cứu và đưa ra biện pháp tăng cường tính phản biện là điều vô cùng cần thiết Nâng cao tính phản biện xã hội của các chương trình, đó có thể coi là một tiêu chí “chạy đua” của các kênh truyền hình,

các Đài truyền hình hiện nay Chính vì thế có thể khẳng định đề tài Phản biện xã

hội trên truyền hình là một đề tài mới và mang tính cấp thiết

Trong số các kênh truyền hình hiện nay, VTV1 của Đài truyền hình Việt Nam vẫn là một kênh truyền hình có uy tín chính trị và có chất lượng các chương trình

được đánh giá cao nhất Để thực hiện đề tài Phản biện xã hội trên truyền hình, tôi

lựa chọn khảo sát hai chương trình được phát sóng trên kênh VTV1 Đó là chương

trình Đối thoại chính sách và chương trình Tiêu điểm Đây cũng là hai chương

trình có tính phản biện rõ nét nhất, thể hiện qua nội dung từng chương trình được phát sóng Đội ngũ thực hiện chương trình cũng là những người làm nghề lâu năm,

có bản lĩnh chính trị vững vàng, thể hiện được tư duy phản biện sắc sảo trong nhiều vấn đề ở nhiều mảng lĩnh vực khác nhau Vì những lý do đó, Tôi lựa chọn đề tài

Phản biện xã hội trên truyền hình (Khảo sát chương trình Đối thoại chính sách

và Tiêu điểm, phát sóng trên VTV1) là đề tài cho luận văn Thạc sĩ Báo chí học

2 Lịch sử nghiên cứu đề tài

Trong lý luận báo chí, đã có nhiều tác giả nghiên cứu, và bàn về tính phản biện

xã hội của báo chí; một số công trình đã được công bố

Trong cuốn Cơ sở lý luận báo chí truyền thông của nhóm các tác giả Dương

Xuân Sơn, Đinh Văn Hường, Trần Quang, tại Chương 4 nêu ra 04 chức năng cơ bản của Báo chí, bao gồm: Giáo dục tư tưởng; Quản lý và giám sát xã hội; Phát triển văn hoá và giải trí Bàn về Chức năng Quản lý và giám sát xã hội, nhóm tác giả

khẳng định báo chí thực hiện chức năng này bằng các nội dung như: đăng tải phổ

biến, giải thích đường lối chính sách của Đảng, Nhà nước và các cấp, các ngành; tham gia tích cực vào việc xây dựng và hoàn thiện đường lối, chủ trương, chính sách; phản ánh phân tích, kịp thời tình hình thực tế; cùng với nhân dân đề xuất

sáng kiến, đưa ra kiến nghị, giải pháp cho hoạt động quản lý hiệu quả hơn… Qua

những phân tích về chức năng Quản lý giám sát xã hội của báo chí, nhóm tác giả đã khẳng định tính phản biện xã hội của báo chí Tính phản biện xã hội của báo chí được thể hiện hết sức cụ thể qua các nội dung được báo chí phản ánh, thông tin đến đông đảo công chúng trong xã hội

Cuốn Cơ sở lý luận báo chí của tác giả Nguyễn Văn Dững cũng nêu ra 05 chức năng của báo chí, bao gồm: Chức năng thông tin giao tiếp; Chức năng tư tưởng; Chức năng khai sáng, giải trí; Chức năng Quản lý, giám sát và phản biện xã hội; Chức năng kinh tế dịch vụ Bàn về chức năng Quản lý, giám sát và phản biện xã hội

của Báo chí, tác giả Nguyễn Văn Dững khẳng định : Thực hiện chức năng phản

biện xã hội là báo chí góp phần khơi thức, tập hợp nguồn lực trí tuệ và cảm xúc của toàn dân, trước hết là đội ngũ trí thức, nhất là các chuyên gia về các lĩnh vực khác nhau, góp ý cho các quyết sách lớn của Nhà nước, trong quá trình xây dựng và thực hiện nhằm đảm bảo sự phát triển bền vững,…” [4,198]

Một số luận văn thạc sĩ bảo vệ được thành công cũng đã tập trung nghiên cứu các khía cạnh, nội dung khác nhau về tính phản biện xã hội của báo chí

Luận văn “Báo chí với vấn đề kiểm soát quyền lực và phản biện xã hội”, của tác

giả Mai Thị Thuý Hường, được bảo vệ năm 2009 tại khoa Báo chí – Truyền thông, Trường ĐH KH XH–NV Trong luận văn, tác giả đã làm rõ lý luận về giám sát quyền lực và phản biện xã hội; khẳng định vai trò quan trọng của báo chí với hoạt động giám sát quyền lực và phản biện xã hội Bằng việc khảo sát nghiên cứu 05 tờ báo in (Lao động, Sài gòn giải phóng, Thanh niên, Tiền phong, Tuổi trẻ TP Hồ Chí Minh) tác giả đã làm rõ thực trạng giám sát quyền lực và phản biện xã hội của Báo chí Để nâng cao hiệu quả của báo chí trong giám sát và phản biện xã hội, tác giả đưa ra 03 nhóm giải pháp: nhóm giải pháp về cơ chế, nhóm giải pháp về công tác phối hợp, Báo chí tự đổi mới nâng cao hiệu năng lực giám sát, phản biện xã hội

Luận văn Tính phản biện xã hội của tác phẩm báo chí Việt Nam (Khảo sát qua

hai báo Tuổi trẻ TP.HCM và Thanh niên các năm 2006 – 2008), của tác giả Hoàng

Thuỷ Chung được bảo vệ thành công năm 2010, tại khoa Báo chí – Truyền thông,

Trường ĐH KH XH –NV Tính phản biện xã hội của Báo chí được tác giả nghiên cứu làm rõ bằng việc khảo sát, phân tích các bài báo xoay quanh 10 sự kiện lớn mà Báo Thanh niên và Tuổi trẻ cùng tập trung khai thác phản ánh thông tin; phân tích

02 chủ đề riêng được phản ánh trên Báo Tuổi trẻ và Báo Thanh niên từ năm 2006 –

2008 Từ việc khảo sát và phân tích ở trên, tác giả đi đến khái quát cách thức triển khai tác phẩm và nghệ thuật tổ chức trình bày tác phẩm mang tính phản biện xã hội

ở Báo Tuổi trẻ và Thanh niên

Năm 2011, tác giả Phan Văn Kiền bảo vệ thành công luận văn thạc sĩ mang tên

“Phản biện xã hội của Báo trực tuyến qua một số sự kiện tiêu biểu” (Khảo sát sự

kiện lũ lụt tại Hà Nội năm 2008 và Dự án tàu cao tốc trên Vnexpress.net và Tienphong.vn), tại Khoa Báo chí – Truyền thông, Trường Đại học Khoa học xã hội

– Nhân văn, ĐHQG Hà Nội Tác giả Phan Văn Kiền đã khảo sát tin, bài liên quan

đến sự kiện Lũ lụt tại Hà Nội và Dự án tàu cao tốc trên hai trang báo điện tử

Vnexpress.net và Tienphong.vn, từ đó đưa ra đánh giá, kết luận về ngôn ngữ, hình ảnh của tác phẩm báo chí trực tuyến, thế mạnh của báo chí trực tuyến (khả năng cập nhật liên tục; tính tương tác; thông tin không hạn chế) trong phản biện xã hội

Năm 2012, luận văn “ Nâng cao hiệu quả truyền thông chuyên mục Tham vấn và

Phản biện trên báo Đại đoàn kết” của tác giả Nguyễn Thị Thu Hương được bảo vệ

thành công tại Khoa Báo chí – Truyền thông, Đại học Khoa học xã hội – Nhân văn Trong luận văn, tác giả tập trung khảo sát nội dung và hình thức các bài viết trong

chuyên mục Tham vấn và Phản biện trên Báo Đại đoàn kết Từ việc khảo sát, tác

giả đi đến sự nhận định, đánh giá hiệu quả truyền thông của chuyên mục Tham vấn

và Phản biện; đưa ra các nhóm giải pháp nâng cao hiệu quả chuyên mục Tham vấn như: đề xuất với lãnh đạo toà soạn (xây dựng đội ngũ viết chuyên mục đông đảo; xây dựng cơ chế về thông tin phù hợp; xây dựng cơ chế thẩm định giá trị thông tin bài viết), đề xuất về nội dung tác phẩm, đề xuất về hình thức tác phẩm, đề xuất về hình thức chuyên mục

Năm 2013, tại Khoa Báo chí – Truyền thông, Đại học Khoa học xã hội – Nhân

văn, tác giả Trần Thị Hoa bảo vệ đề tài luận văn thạc sĩ mang tên Phản biện xã hội

về Đổi mới giáo dục tiểu học trên báo in Việt Nam hiện nay Từ việc khảo sát 05 tờ

báo in (Giáo dục và Thời đại, Tia sáng, Sài gòn Giải phóng, Tuổi trẻ TP HCM, Hà Nội mới) từ năm 2008-2011, tác giả làm rõ cách thức phản biện xã hội về đổi mới giáo dục tiểu học trên báo in Nội dung và hình thức phản biện của các tác phẩm báo in xoay quanh vấn đề đổi mới giáo dục tiểu học được phân tích, làm rõ Kinh nghiệm phản biện xã hội từ chủ thể báo chí (kinh nghiệm phát hiện đề tài, tổ chức vấn đề phản biện, cụ thể hoá vấn đề phản biện) và các giải pháp phát triển phản biện

xã hội trên báo in được tác giả nêu ra một cách khái quát ở Chương 3 Như vậy có thể thấy các tài liệu, công trình nghiên cứu trước đều đã khẳng định và làm rõ lý luận về tính phản biện xã hội của báo chí Tuy nhiên các công trình nghiên cứu nói trên mới chỉ dừng lại ở việc nghiên cứu và khẳng định vai trò phản biện xã hội của báo chí nói chung, tính phản biện xã hội của báo in, báo điện tử, đi sâu vào nghiên cứu hiệu quả phản biện xã hội của một chuyên mục hoặc một loạt bài liên quan đến một vấn đề nổi bật trên báo in

Báo chí truyền hình có nhiều đặc thù trong phương thức chuyển tải thông tin Tính phản biện xã hội của báo chí truyền hình vì thế cũng có nhiều điểm khác biệt

và chưa được đề cập, đánh giá cụ thể trong công trình nghiên cứu nào Vì vậy đề tài nghiên cứu này không trùng với các nghiên cứu trước đó

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

- Mục đích nghiên cứu

Mục đích chính của Luận văn là làm rõ vai trò phản biện xã hội của báo chí truyền hình; phản biện xã hội trên truyền hình được thể hiện như thế nào ? Từ đó đưa ra một số giải pháp tăng cường tính phản biện xã hội trên truyền hình

- Nhiệm vụ nghiên cứu

Với mục đích đã đề ra ở trên, người thực hiện Luận văn có nhiệm vụ: Khảo sát

chương trình Đối thoại chính sách và chương trình Tiêu điểm, phát sóng trên

VTV1; làm rõ đặc trưng phản biện xã hội của báo chí truyền hình; đưa ra khuyến nghị nâng cao chất lượng của chương trình Đối thoại chính sách và Tiêu điểm Nêu giải pháp nhằm nâng cao hơn nữa hiệu quả phản biện xã hội của báo truyền hình

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Đối tượng nghiên cứu chính của luận văn là vấn đề phản biện xã hội của báo chí truyền hình Bằng việc khảo sát các chương trình Đối

thoại chính sách và Tiêu điểm được phát sóng hàng tuần trên kênh VTV1, Đài

truyền hình Việt Nam, luận văn sẽ làm rõ các vấn đề này Luận văn cũng nghiên

cứu khảo sát các tài liệu, các công trình khoa học có liên quan đến nội dung nghiên

cứu của đề tài

- Phạm vi nghiên cứu: Luận văn xác định rõ phạm vi nghiên cứu đề tài là các chương trình Đối thoại chính sách, Tiêu điểm được phát sóng trên kênh VTV1, Đài truyền hình Việt Nam, trong khoảng thời gian từ 01/01/2013 đến 30/06/2013

5 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình thực hiê ̣n đ ề tài h ọc viên chú trọng nghiên cứu các tài liệu các công trình nghiên cứu về vai trò của báo chí nói chung và báo chí truyền hình nói riêng trong phản biện xã hội

Phương pháp sử dụng được sử dụng chủ yếu là khảo sát, phân tích nội dung chương trình Đối thoại chính sách và Tiêu điểm; phân tích, tổng hợp, so sánh nhằm mục đích đánh giá các ưu nhược điểm, thành công, các hạn chế tồn tại của các chương trình khảo sát Từ đó khái quát những điểm cơ bản cần phải có để xây dựng nên một chương trình mang tính phản biện xã hội

Ngoài ra, học viên sẽ tiến hành phỏng vấn sâu phóng viên, biên tập viên thực hiện chương trình Đối thoại chính sách và Tiêu điểm, từ đó để thấy rõ hơn quá trình thực hiện khai thác thông tin thực hiện chương trình; lấy ý kiến của họ về các yếu tố cần phải có của một chương trình phản biện xã hội, nhưng yêu cầu nghiệp vụ đối với phóng viên, biên tập viên thực hiện chương trình mang tính phản biện xã hội

6 Ý nghĩa lý luận – thực tiễn của đề tài

Ý nghĩa lý luận:

Để một xã hội có thể phát triển, đảm bảo tính dân chủ thì quá trình phản biện xã hội là một đòi hỏi tất yếu Phản biện xã hội có thể được thực hiện bằng nhiều hình thức khác nhau, qua nhiều kênh khác nhau Có thể phản biện trực tiếp, gián tiếp Các tổ chức chính trị xã hội, tổ chức xã hội nghề nghiệp, các đoàn thể, hoặc mỗi cá

nhân đều có thể tham gia phản biện xã hội ở các mức độ phạm vi nhất định Phản biện xã hội dù thể hiện dưới hình thức nào, do tổ chức đoàn thể hay cá nhân nào thực hiện thì đều phải hướng đến mục tiêu chung đó là vì sự phát triển chung của cộng đồng Phản biện xã hội, hiểu một cách đơn giản là tranh luận, thảo luận những vấn đề liên quan đến lợi ích chung của cộng đồng Tuy nhiên, điều quan trọng cốt yếu hơn cả đó là sự tranh luận, thảo luận phải dựa trên căn cứ lập luận khoa học một cách xác đáng chứ không phải theo mong muốn, ý chí chủ quan của một người hay một nhóm người nhất định

Với đặc thù chức năng của mình, báo chí có khả năng phản biện xã hội một cách hiệu quả Bên cạnh đó, báo chí cũng tham gia một cách tích cực vào quá trình phản biện xã hội của các chủ thể phản biện khác, thúc đẩy quá trình phản biện đó một cách hiệu quả hơn Có thể thấy, trong nhiều công trình nghiên cứu lý luận về báo chí học, chức năng phản biện xã hội của báo chí đã được khẳng định một cách rõ ràng Vai trò phản biện xã hội của báo chí cũng đã được khẳng định một cách cụ thể trong thực tiễn Như đã trình bày trong phần lịch sử nghiên cứu đề tài, một số luận văn thạc sĩ (đã được bảo vệ thành công) cũng đã khẳng định chắc chắn thêm vai trò

phản biện xã hội của báo chí Luận văn Phản biện xã hội trên truyền hình thực

hiện sẽ thêm phần khẳng định về vai trò phản biện xã hội của báo chí nói chung

Các luận văn trước đã đi sâu nghiên cứu đặc điểm phản biện xã hội của báo in, một chuyên mục trên báo in hay báo mạng điện tử…Một số tác tác nghiên cứu trước cũng đã đi sâu nghiên cứu quá trình phản biện xã hội của báo chí tập trung vào một số nội dung lĩnh vực cụ thể như đổi mới giáo dục tiểu học chẳng hạn Tuy nhiên nghiên cứu làm rõ về phản biện xã hội của báo chí truyền hình thì chưa có tác

giả nào tập trung nghiên cứu Luận văn Phản biện xã hội trên truyền hình được

thực hiện sẽ khái quát những điểm lý luận cơ bản về phản biện xã hội của báo chí

truyền hình Báo chí truyền hình có những đặc thù loại hình khác biệt so với báo in, báo điện tử, báo phát thanh…chính vì thế phản biện xã hội của báo chí truyền hình

cơ bản cũng sẽ có sự khác biệt

Như vậy, một cách chúng nhất có thể khẳng định luận văn Phản biện xã hội trên truyền hình sẽ đóng góp vào lý luận về vai trò phản biện xã hội của báo chí nói chung và làm rõ những vấn đề lý luận chung nhất về phản biện xã hội của báo chí truyền hình Các vấn đề cơ bản như vai trò, phương thức phản biện xã hội của báo

chí truyền hình…sẽ được làm rõ một cách cụ thể qua luận văn này

Ý nghĩa thực tiễn:

Đối tượng nghiên cứu của luận văn chính là các chương trình Đối thoại chính sách và Tiêu điểm, phát sóng trên VTV1 Người thực hiện luận văn sẽ thực hiện phân tích kỹ nội dung chương trình Đối thoại chính sách và Tiêu điểm, khái quát các nhóm nội thông tin chủ yếu cấu thành nội dung chương trình Tiêu điểm và Đối thoại chính sách Từ sự phân tích nội dung và hình thức chương trình Đối thoại chính sách và Tiêu điểm, người nghiên cứu sẽ đưa ra đánh giá điểm mạnh, yếu của từng chương trình Từ những điểm mạnh, yếu của từng chương trình, người nghiên cứu cũng sẽ đưa ra một vài điểm khuyến nghị nhằm nâng cao hơn nữa chất lượng, nâng cao hơn nữa tính phản biện xã hội của Đối thoại chính sách Tiêu điểm

Chương trình mang tính phản biện xã hội luôn thu hút, hấp dẫn một lượng lớn công chúng truyền hình và góp phần nâng tầm thương hiệu của một kênh truyền hình Tuy nhiên để xây dựng chương trình mang tính phản biện xã hội không hề đơn giản Bởi lẽ phản biện xã hội đụng đến những vấn đề chính luận mang đậm tính hàn lâm vĩ mô, rất khó thực hiện Từ việc phân tích nội dung chương trình Đối thoại chính sách và Tiêu điểm, người nghiên cứu sẽ khái quát những nội dung cơ bản cần phải có trong một chương trình truyền hình mang tính phản biện xã hội Đây là những yếu tố nội dung cơ bản, giúp cho các phóng viên, biên tập viên cũng như các Đài truyền hình có sự định hướng trong việc xây dựng nội dung chương trình mang tính phản biện xã hội Đây là những yếu tố cơ bản cần phải có, cần được chú trọng khi xây dựng ý tưởng hình thành các chương trình mang tính phản biện xã hội trên truyền hình

Để xây dựng được nội dung các chương trình mang tính phản biện xã hội, các Đài truyền hình cần chú trọng đến nhiều yếu tố khác nữa chứ không chỉ dừng lại ở

nội dung Nói cách khác để có được nội dung phản biện xã hội tốt, để đạt được hiệu quả phản biện xã hội thì cần phải chú trọng đến yếu tố con người, vấn đề chiến lược xây dựng uy tín, thương hiệu phản biện xã hội, quảng bá chương trình …Đặc biệt là vấn đề con người Thực hiện các chương trình phản biện xã hội rất khó vì thế cần đội ngũ phóng viên, biên tập viên thực sự có kiến thức nền tốt, am hiểu nhiều vấn

đề và phải có kỹ năng nghiệp vụ giỏi Có như vậy các nội dung thông tin mang tính

vĩ mô mới được chuyển tải trên truyền hình một cách sinh động bằng việc tư duy tác nghiệp sáng tạo ngoài hiện trường Muốn có được đội ngũ phóng viên, biên tập viên như vậy các Đài truyền hình cần có chiến lược đầu tư con người về mặt dài hạn Ngoài ra các yếu tố khác về hình thức chương trình, việc việc xây dựng thương hiệu, uy tín chương trình…cũng sẽ đưa ra trong luận văn, giúp các Đài truyền hình bước đầu định hướng trong xây dựng chương trình mang tính phản biện xã hội Tóm lại, ý nghĩa thực tiễn của luận văn là giúp các biên tập viên, các phóng viên định hình được cơ bản những yếu tố nội dung quan trọng cần phải có trong một chương trình truyền hình mang tính phản biện xã hội, qua đó xác định mục tiêu cụ thể khi tác nghiệp khai thác thông tin trong từng đề tài chương trình được thực hiện Với các Đài truyền hình, luận văn sẽ định hình các giải pháp, biện pháp cụ thể hiệu quả xây dựng các chương trình truyền hình mang tính phản biện xã hội, tăng cường hiệu quả phản biện xã hội của báo chí truyền hình

7 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, Luận văn gồm 03 chương Nội dung các

chương như sau:

Chương 1: Lý luận chung về phản biện xã hội của báo chí

Chương 2: Thực trạng phản biện xã hội trên truyền hình qua chương trình Đối thoại chính sách và Tiêu điểm

Chương 3: Giải pháp nâng cao tính phản biện xã hội của báo chí truyền hình

Chương 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ PHẢN BIỆN XÃ HỘI CỦA BÁO CHÍ 1.1 Cơ sở lý luận

1.1.1 Các khái niệm liên quan đến đề tài

Phản biện: Theo Từ điển Tiếng Việt của Viện ngôn ngữ học do Nhà xuất bản

Đà Nẵng và Trung tâm Từ điển học phát hành năm 2000 thì “phản biện” là một động từ với nội hàm: “Đánh giá chất lượng một công trình khoa học khi công trình được đưa ra bảo vệ để lấy học vị trước hội đồng chấm thi.” [19,tr.300] Trong cuốn “Tìm hiểu một số thuật ngữ trong Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng”, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2006, trang

182 giải thích “Phản biện” được hiểu là “nhận xét, đánh giá, bình luận, thẩm định

công trình khoa học, dự án, đề án trong các lĩnh vực khác nhau.[3]

Từ hai định nghĩa cơ bản nêu trên chúng ta có thể thấy Phản biện đều được hiểu

là một hành động có ý thức của con người, thể hiện quan điểm đánh giá một vấn đề nhất định Quan trọng hơn những ý kiến đánh giá bình luận phải được đưa ra một cách thuyết phục, có tính khoa học Hai định nghĩa cơ bản ở trên đều cho rằng

Phản biện là một thuật ngữ dùng trong các hoạt động khoa học; được dùng để

đánh giá thẩm định các vấn đề khoa học, công trình khoa học, vậy nên có thể hiểu

là ý kiến bình luận, quan điểm đưa ra phản biện phải mang tính khoa học

Hiểu một cách chung nhất: Phản biện là một hành động có ý thức của con

người nhằm mục đích đánh giá tính hợp lý tính khoa học của một vấn đề, dựa trên những căn cứ lập luận có tính logic khoa học khách quan

Phản biện xã hội là gì ?

Xã hội là một thuật ngữ dùng để chỉ một cộng đồng gồm nhiều con người cùng

sinh sống với nhau trên một vùng lãnh thổ nhất định Khi dùng từ Xã hội, chúng ta thường hiểu là để nói đến Xã hội con người hoặc Xã hội loài người Hai từ Xã hội

cũng thường được dùng với nghĩa chung nhất để chỉ những quy luật, những tính

chất mang tính đặc trưng của Xã hội con người Ví dụ như mang tính xã hội, các

hoạt động xã hội, khoa học xã hội, lợi ích xã hội, nguyên nhân xã hội…

Trong cuốn sách “Phản biện xã hội - những câu hỏi đặt ra từ cuộc sống” (NXB

Đà Nẵng, 2006), Tiến sĩ Trần Đăng Tuấn cho rằng: “Phản biện xã hội là đưa ra

các lập luận phân tích nhằm phát hiện, chứng minh, khẳng định bổ sung hoặc bác

bỏ một đề án (phương án, dự án) xã hội đã được hình thành, công bố trước đó Một đề án, phướng án xã hội khi đưa ra bao giờ cũng dựa trên những cơ sở lập luận nhất định Vì vậy, phản biện xã hội dựa vào các lập luận, phân tích từ một góc nhìn khác, một hệ thống công cụ khác với góc nhìn và hệ thống công cụ đã dùng ở

đề án xã hội nói trên”[18]

Trong cuốn “Đối thoại với Tương lai” (2010, NXB Hội Nhà văn, Hà Nội) tác

giả Nguyễn Trần Bạt cho rằng: Phản biện xã hội là một hoạt động khoa học, phản

biện là tranh luận khoa học…[1,tr.565]

Như vậy Phản biện xã hội có thể hiểu là sự tham gia rộng rãi của nhiều người,

của đông đảo nhân dân vào việc đóng góp ý kiến về một vấn đề nhất định liên quan đến sự phát triển của cộng đồng xã hội Sự tham gia đóng góp ý kiến của nhân dân

ở đây là tự nguyện, là tự do Bản thân người dân tự cảm thấy có trách nhiệm phải tham gia đóng góp ý kiến vào những vấn đề chung, vì nó liên quan đến tương lai của cộng đồng, liên quan đến lợi ích của bản thân Vấn đề nhận được sự tham gia đóng góp ý kiến của đông đảo nhân dân ở đây lẽ dĩ nhiên phải mang tính xã hội

Đó phải là vấn đề quan trọng, liên quan đến quyền lợi, lợi ích của nhân dân và liên quan đến tương lai phát triển chung của cả cộng đồng Đó có thể là một chủ trương, một quyết sách, một luật định…sắp được ban hành, hoặc đang được thực thi nhưng cần thay đổi cho phù hợp với thực tiễn Phản biện xã hội có thể diễn ra mọi lúc mọi nơi, và lẽ tất nhiên phản biện xã hội phải dựa trên những lập luận, căn cứ có tính logic khoa học khách quan chứ không phải là dựa trên ý chí chủ quan Phản biện xã hội là thảo luận là tranh luận chính vì thế được thực hiện trên cơ sở quyền tự do ngôn luận của con người, nó cho thấy mức độ dân chủ của một cộng đồng xã hội, của một đất nước, phản ánh tiến bộ của xã hội

Phản biện xã hội có thể được thực hiện qua nhiều kênh khác nhau, bằng nhiều hình thức khác nhau, ở các quy mô, mức độ khác nhau Có thể là trong một tổ chức, trong giới hạn những vấn đề liên quan đến một địa phương, một quốc gia,

hoặc là cả cộng đồng quốc tế Phản biện xã hội cũng có thể được thực hiện bằng việc bày tỏ ý kiến với các cơ quan chức năng, qua các tổ chức chính trị xã hội…Với ưu thế của mình, báo chí là một kênh phản biện xã hội hiệu quả

1.1.2 Yêu cầu khách quan của phản biện xã hội

Phản biện xã hội là một yêu cầu khách quan trong tiến trình phát triển của mọi cộng đồng xã hội, mọi quốc gia trên thế giới

Có hai mối quan hệ cực kỳ quan trọng quá trình hình thành, tiến hoá và phát triển của con người Đó là quan hệ giữa con người với tự nhiên và quan hệ giữa người với người Hai mối quan hệ này tất nhiên có sự liên quan, tác động qua lại với nhau trong một thể thống nhất (đó chính là con người) và liên tục có sự thay đổi phát triển qua mỗi thời kỳ Sự phát triển của mối quan hệ giữa con người và tự nhiên được thể hiện cụ thể bằng những thành tựu phát triển khoa học kỹ thuật, sự phát triển của tư liệu sản xuất Còn sự thay đổi tiến bộ trong mối quan hệ giữa người vừa người thể hiện qua sự thay đổi quan hệ sản xuất, chế độ chính trị qua từng thời kỳ Thực tế cho thấy để tồn tại và phát triển, cộng đồng, xã hội con người dù lớn hay nhỏ đều phải được tổ chức theo những mô hình nhất định Trong mô hình tổ chức

đó sẽ có những thiết chế quyền lực, có những quy định, luật định ứng xử điều hoà quan hệ giữa người và người Đó là một yêu cầu mang tính tất yếu trong quá trình tồn tại và phát triển của mỗi cộng đồng xã hội Xã hội con người càng phát triển ở trình độ càng cao, thì việc tổ chức xã hội càng chặt chẽ tiến bộ, quyền dân chủ được đảm bảo tốt hơn Các thiết chế quyền lực, thiết chế tổ chức quản lý xã hội, các chính sách luật định được xây dựng một cách khoa học, chặt chẽ, phù hợp tương ứng với trình độ phát triển của xã hội

Có hai vấn đề quan trọng mà mỗi cộng đồng xã hội con người đều phải quan tâm

đó là việc ban hành các quy định, luật định để duy trì trật tự xã hội, và việc thực thi các quy định, luật định đó như thế nào trong thực tế cuộc sống Không phải lúc nào việc ban hành các luật định và việc thực thi chúng đều hợp lý và phù hợp với thực tiễn cuộc sống Dù muốn hay không việc ban hành các luật định, hay việc thực thi chúng đều có ý muốn chủ quan của con người Nói cách khác các việc ban hành

cũng như thực thi các luật định có thể bị lợi dụng cho mưu đồ lợi ích cá nhân hay lợi ích của một nhóm nào đó Để đảm bảo không bị một cá nhân, hay một nhóm nào

đó thao túng và mưu đồ lợi ích riêng trong việc ban hành và thực thi các chính sách luật định, cần phải cho ra đời những thiết chế, tổ chức có chức năng giám sát và phản biện xã hội Mục đích những thiết chế này đó là kiểm soát, phản biện nội dung các luật định đã hoặc sẽ được ban hành cũng như giám sát việc thực thi các luật định trong xã hội, đảm bảo lợi ích chung của cộng đồng không bị tổn hại Thực tế việc kiểm soát và phản biện là đi đôi với nhau, không tách rời nhau tạo thành một quá trình tất yếu trong mọi cộng đồng, xã hội cũng như mọi quốc gia trên thế giới Trong một cộng đồng xã hội luôn có sự đấu tranh giữa các mặt đối lập thể hiện qua các lực lượng đối lập Sự phát triển của xã hội thực chất là sự ra đời, thay thế trên cơ sở phủ nhận giữa cái mới và cái cũ, giữa cái tiến bộ và cái lạc hậu Suy cho cùng thì giữa người và người, giữa nhóm người này và nhóm người kia luôn luôn tồn tại mâu thuẫn lợi ích với nhau Lợi ích của nhóm người này đôi khi lại là sự tổn hại với nhóm kia Để giải quyết mâu thuẫn có hai giải pháp cơ bản thường được

sử dụng: dùng vũ lực, hoặc đối thoại Phản biện xã hội thực chất là một hình thức đối thoại, thương lượng để nhằm giải quyết mâu thuẫn giữa các nhóm lợi ích trong xã hội Phản biện làm cho các quyết sách chính trị, kinh tế, văn hoá…trở nên ít chủ quan hơn, lợi ích giữa các nhóm, các tầng lớp sẽ được cân bằng ở mức chấp nhận được (rất khó để đạt đến mức cân bằng tuyệt đối, nếu như không muốn nói là gần như không có sự cần bằng tuyệt đối) Qua đó sẽ tránh được việc lạm dụng quyền lực và tránh được việc lợi ích nhóm quá lớn, dễ xảy ra xung đột đấu tranh vũ trang

Phản biện xã hội thực chất là giải quyết mâu thuẫn, xung đột lợi ích thực tế bằng việc thảo luận, thoả thuận Xung đột, mâu thuẫn trên thực tế đã được biến thành xung đột mâu thuẫn trong phản biện Phản biện xã hội cũng là một hình thức đấu tranh cơ bản giữa các mặt đối lập, các lực lượng đối lập trong xã hội Thông qua phản biện xã hội, những vấn đề liên quan đến quyền lợi, lợi ích của từng nhóm người (có thể là nhóm đa số, hoặc nhóm thiểu số) sẽ được giải quyết phần nào, hoặc

làm tiền đề cho những quá trình đấu tranh khác trong quá trình tiếp tục đi lên phát triển của cộng đồng

Lợi ích nhóm luôn tồn tại trong cộng đồng xã hội, việc ban hành và thực thi các luật định luôn luôn cần đến phản biện Không có gì đảm bảo rằng luật định được ban hành và thực thi một cách khách quan, do đó sự phản biện xã hội là điều tất yếu, cần thiết cho quá trình phát triển, tiến bộ của xã hội loài người

1.2 Phản biện xã hội của Báo chí

1.2.1 Đặc điểm phản biện xã hội của báo chí nói chung

Chức năng chính của báo chí là thông tin Báo chí tham gia tích cực vào mọi quá trình vận động, hoạt động của cộng đồng xã hội Tất cả các lĩnh vực từ kinh tế, chính trị, văn hoá, giáo dục, y tế….đều cần được thông tin, và chỉ có báo chí mới thực hiện được chức năng thông tin một cách hiệu quả nhất Từ việc thực hiện chức

năng thông tin, báo chí còn thực hiện một chức năng quan trọng nữa, đó là giám sát,

phản biện xã hội Chức năng này của báo chí đã được nhắc đến trong nhiều giáo

trình, công trình nghiên cứu về báo chí Trong chức năng này, phản biện xã hội là khía cạnh được nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu, và cũng được thể hiện sinh động nhất ngoài thực tiễn

Từ lịch sử phát triển của báo chí thế giới cũng như báo chí Việt Nam cho thấy vai trò của phản biện xã hội của báo chí đã được thừa nhận về lý luận và thực tiễn

Trong Nghị quyết TW 6 (lần hai) khoá VIII, Đảng Cộng sản Việt Nam đã ghi

nhận, khẳng định báo chí và truyền thông đại chúng là một trong bốn hệ thống

giám sát xã hội Sự ghi nhận này là một bước phát triển quan trọng về mặt lý luận,

cho thấy Đảng đã nhận định và đánh giá cao vai trò của Báo chí trong quá trình xây dựng phát triển đất nước Đây cũng được cho là dấu mốc quan trọng trong việc thực hiện và đảm bảo dân chủ ở nước ta Cần khẳng định một điều chắc chắn rằng, vai

trò phản biện xã hội của báo chí được thể hiện bằng THÔNG TIN Phản biện xã hội

trên báo chí không hề tách rời với chức năng tự thân vốn có của báo chí – chức năng thông tin Thông tin trên báo chí mang tính chính trị xã hội, và vai trò phản biện xã hội của báo chí cũng được thể hiện bằng thông tin sinh động cụ thể trong

các tác phẩm Bằng những bài báo với hàm lượng thông tin cao, nhiều vấn đề được phản biện hiệu quả trên báo chí Từ những vụ việc với ý kiến phỏng vấn người trong cuộc, những sự kiện nổi bật điển hình có tính chính trị xã hội… hiện thực cuộc sống được tái hiện tương đối đầy đủ trên mặt báo Những cái hay, cái tốt những cái bất cập, những cái dở, cái hạn chế cũng được hiển hiện rõ ràng, tính phản biện xã hội được thể hiện Thông qua việc phỏng vấn người trong cuộc, phỏng vấn

ý kiến các cơ quan chức năng, phỏng vấn ý kiến các chuyên gia uy tín…tính đúng sai của vấn đề được khẳng định Từ những thông tin của báo chí nêu, dư luận xã hội được hình thành, buộc các cơ quan chức năng, cũng như những đối tượng, cá nhân

có liên quan buộc phải có sự thay đổi, hành động theo đúng luật định, đảm bảo lợi ích chung của cộng đồng xã hội

Tại nhiều quốc gia, vai trò phản biện của Báo chí đã được thừa nhận, được đánh giá cao và được gọi là “quyền lực thứ 4” (dù không được thừa nhận chính thống trong các văn bản luật) Thực tế qua các vụ việc tiêu cực được báo chí phanh phui, trước sức ép của dư luận xã hội, các cơ quan chức năng hay những đối tượng liên quan buộc phải có sự thay đổi theo hướng tích cực hơn trong cả nhận thức cũng như

cả hành vi Suy cho cùng thì đó chính là mục đích cuối cùng của phản biện xã hội Với đặc thù của mình, báo chí có nhiều lợi thế đặc biệt trong phản biện xã hội, là một kênh phản biện xã hội quan trọng ở mọi quốc gia trên thế giới

1.2.2 Hiệu quả phản biện xã hội của báo chí

Mỗi cộng đồng xã hội đều được tổ chức với các mô hình khác nhau, phù hợp với điều kiện, trình độ phát triển kinh tế, khoa học kỹ thuật cụ thể ở từng giai đoạn lịch

sử nhất định Tuy nhiên dù xây dựng tổ chức theo mô hình đi chăng nữa, thì trong

xã hội vẫn cần có những tổ chức thực hiện chức năng giám sát và phản biện xã hội Báo chí với tư cách là một hình thái ý thức xã hội luôn luôn được coi là một kênh phản biện xã hội quan trọng Quả thực báo chí có một lợi thế rất lớn trong việc thực hiện chức năng phản biện xã hội Với đội ngũ phóng viên có khả năng xâm nhập và nắm bắt thông tin ở mọi lĩnh vực trong đời sống xã hội, báo chí có khả năng phát hiện những vấn đề bất cập trong xã hội một cách nhanh nhất Bằng năng lực nghiệp

vụ của mình, đội ngũ phóng viên, biên tập viên tại các toà soạn luôn biết lựa chọn

“đúng” và “trúng” vấn đề cần phản ánh, tạo hiệu quả phản biện xã hội lớn Những hạn chế, tồn tại trong xã hội được các phóng viên điều tra, mổ xẻ phân tích một cách tường tận Tính đúng sai của vấn đề được làm rõ một cách logic và công khai minh bạch Những chính sách, văn bản Luật khi được ban hành và được đưa vào thực hiện trong cuộc sống có cho thấy tính hợp lý hay không, có nảy sinh bất cập hay không; việc thực thi có được nghiêm túc hay không… báo chí có khả năng trả lời những câu hỏi đó một cách nhanh nhất, và lẽ dĩ nhiên độ chính xác cũng được đảm bảo ở mức cao nhất

Trong lịch sử phát triển của báo chí thế giới, cũng như tại Việt Nam, đã có không

ít câu chuyện cho thấy rõ hiệu quả lớn lao từ phản biện xã hội của báo chí Có thể

kể đến vụ Watergate - vụ bê bối chính trị trên chính trường Mỹ, xảy ra từ năm 1972

đến năm 1974, dẫn đến việc Tổng thống Mỹ là Richard Nixon phải từ chức; vụ đình

bản báo Spiege tại Đức năm 1962…Những vụ việc đó cho thấy sức mạnh từ thông

tin của báo chí, sức mạnh của dư luận xã hội và trên hết là hiệu quả phản biện xã hội của báo chí

Tại Việt Nam, từ những vụ việc cụ thể chúng ta có thể dễ dàng nhận thấy rõ vai trò quan trọng của báo chí trong phản biện xã hội Những vụ việc liên quan tới băng đảng tội phạm Năm Can, PMU 18, Công ty Vedan, dự án đường cao tốc Bắc Nam, Quy hoạch chung thủ đô Hà Nội đến 2030 tầm nhìn đến 2050….đều là những vụ việc nổi cộm mà báo chí đã tham gia thông tin tích cực, tạo sức ép dư luận buộc các

cơ quan chức năng, các đối tượng có liên quan phải có sự thay đổi đảm bảo quyền lợi, lợi ích chung cho toàn cộng đồng Gần đây nhất các vấn đề cần phản biện xã hội

có sự tham gia tích cực của báo chí như: thu phí bảo trì đường bộ, , quản lý thị

trường vàng, và đặc biệt là vụ cưỡng chế đất đai tại Tiên Lãng, Hải Phòng….Thông

qua báo chí, cũng đã có hàng vạn ý kiến của nhân dân đóng góp ý kiến vào dự thảo văn kiện của các kỳ đại hội Đảng, gần đây nhất là Đại hội XI, Dự thảo sửa đổi Hiến pháp 1992…Ở thời điểm hiện tại (tháng 2/2013) một số văn bản luật đang chuẩn bị được ban hành cũng nhận được sự đóng góp phản biện từ báo chí như xử phạt xe

máy không chính chủ, sửa đổi luật đất đai 2005, sửa đổi quy định về tuổi nghỉ hưu….Có những văn bản dù đang được dự thảo nhưng có những nội dung quy định bất hợp lý như: quy định phạt người đi xe máy không chính chủ; thông tư cấm tiết

lộ thông tin tiêu cực thi cử của Bộ giáo dục; quy định xử phạt người đi xe máy đội

mũ bảo hiểm không đạt chuẩn…Những văn bản này ngay khi được công bố dự thảo hoặc được ban hành chính thức đã nhận được sự “quan tâm” đặc biệt của Báo chí và

dư luận Bằng những bài báo, những phỏng vấn ý kiến các chuyên gia, ý kiến người dân, Báo chí đã làm rõ những nội dung, những quy định bất hợp lý Dư luận xã hội

tỏ rõ thái độ không đồng tình và buộc các cơ quan chức năng phải “xem xét” lại quyết định của mình, phải có sự thay đổi theo hướng tích cực hơn

Báo chí cũng thu hút một lực lượng lớn các chuyên gia, các nhà khoa học hàng đầu quan tâm đến các vấn đề cần phản biện Các chuyên gia, các nhà khoa học này chính là đội ngũ trí thức và có khả năng phản biện xã hội rất hiệu quả Báo chí đóng vai trò là cầu nối để các nhà khoa học, các chuyên gia thể hiện vai trò phản biện xã hội của mình Thông qua việc viết các bài báo khoa học, viết các bài bình luận, xã luận…nhiều vấn đề, những hạn chế, bất cập đang tồn tại được các chuyên gia, các nhà khoa học mổ xẻ một cách thấu đáo Các giải pháp tháo gỡ cho những bất cập hạn chế cũng có thể được đưa ra từ những nhà khoa học, nhà nghiên cứu hàng đầu

Khả năng phát hiện vấn đề; thông tin nhanh và đa chiều; thu hút, tập hợp ý

kiến chuyên môn của đông đảo các chuyên gia các nhà khoa học hàng đầu – Đó

chính là những lợi thế lớn của báo chí trong việc phản biện xã hội Những lợi thế này cho thấy rõ ràng báo chí có một vai trò lớn trong việc phản biện xã hội, và là một kênh phản biện xã hội vô cùng quan trọng

1.3 Phản biện xã hội của báo chí truyền hình

1.3.1 Vai trò phản biện xã hội của báo chí truyền hình

Là một loại hình báo chí, báo chí truyền hình cũng thực hiện các chức năng cơ

bản của báo chí nói chung, đó là chức năng Thông tin Trong quá trình thực hiện các

chức năng cơ bản đó, vai trò phản biện xã hội của báo chí truyền hình cũng được khẳng định một cách cụ thể

Về cơ bản báo chí truyền hình cũng thực hiện vai trò phản biện xã hội như đã phân tích ở trên Báo chí truyền hình cũng thực hiện nhiệm vụ thông tin, phản ánh các sự kiện hiện tượng vấn đề đang xảy ra trong cuộc sống xã hội; tạo tiền đề cho việc hình thành dư luận xã hội, tạo sức ép phải thay đổi với các cơ quan chức năng cũng như các đối tượng có liên quan…Hoàn thành quá trình đó cũng là quá trình thể hiện vai trò phản biện xã hội trên báo chí truyền hình

Tuy nhiên báo chí truyền hình có những đặc thù riêng mang tính loại hình, do đó quá trình thông tin, và phản biện xã hội cũng có một số điểm khác biệt

Có thể thấy thông tin trên báo chí truyền hình được chuyển tải bằng hình ảnh động và bằng âm thanh (lời bình + tiếng động + nhạc) Tính thuyết phục, tính chân thực của thông tin Báo chí truyền hình luôn được đánh giá cao hơn so với các loại hình báo chí khác Sức hấp dẫn của các chương trình truyền hình cũng rất lớn, do đó thông tin trên báo chí truyền hình vì thế được lan toả mạnh mẽ hơn Từ những ưu thế mang tính đặc thù của mình, báo chí truyền hình cũng thể hiện vai trò phản biện

xã hội một cách thuyết phục hơn Phản biện bằng những thông tin hình ảnh trung thực, bằng lời bình sắc sảo, sức mạnh phản biện của báo chí truyền hình rõ ràng có sức “nặng” rất lớn

1.3.2 Phương thức phản biện xã hội của báo chí truyền hình

Ở thời điểm hiện tại các loại hình báo chí vẫn tồn tại vẫn giữ được thế mạnh vốn

có của mình, chưa có loại hình báo chí nào bị “tổn thương” đến mức bị “diệt vong” Tất nhiên “thị phần” của mỗi loại hình báo chí đều có sự ảnh hưởng ở các mức độ khác nhau Các loại hình báo chí đều đang cố gắng thay đổi, thích nghi, phát huy tối

đa thế mạnh của mình trong việc cung cấp thông tin phục vụ nhu cầu đa dạng của công chúng hiện đại

Mỗi loại hình báo chí lại có cách thể hiện thông tin khác nhau, do đó cũng có sự khác biệt khá cơ bản trong việc thể hiện vai trò phản biện xã hội của mình Đặc thù của báo chí truyền hình là chuyển tải thông tin bằng hình ảnh (động) và âm thanh

Đó chính là những yếu tố quan trọng để xem xét nghiên cứu tính phản biện xã hội của báo chí truyền hình Từ việc cung cấp thông tin bằng hình ảnh và âm thanh

chân thực, các vấn đề của hiện thực cuộc sống được thể hiện một cách sinh động, giúp người xem nhanh chóng nhận thức, nắm bắt được vấn đề Hình ảnh được sử dụng trên truyền hình là những hình ảnh đã được lựa chọn, biên tập một cách kỹ càng, có tính khái quát cao, phản ánh thực tiễn cuộc sống chân thực, gây ấn tượng thị giác mạnh với người xem Âm thanh, lời bình trong truyền hình cũng vậy Lời bình được chắt lọc, cung cấp những thông tin quan trọng nổi bật nhất cho công chúng Từ những hình ảnh, lời bình mang tính khái quát, điển hình công chúng sẽ thấy được bức tranh toàn cảnh về hiện thực cuộc sống Bức tranh đó có gì “Ổn” hay

“Bất ổn” sẽ được toát lên cụ thể trong tác phẩm mà các phóng viên, biên tập viên gửi đến công chúng Tính đúng sai của vấn đề sẽ được công chúng nhận thức rõ, tự

họ hình thành quan điểm và có thái độ đồng tình hay phản đối Sức ép dư luận xã hội được hình thành, buộc các cơ quan chức năng, các đối tượng liên quan phải có những thay đổi điều chỉnh một cách hợp lý hơn

Về hình thức thể hiện thông tin phản biện trên truyền hình cũng khá đa dạng Cũng giống như các loại hình báo chí khác, tác phẩm báo chí cũng được thể hiện dưới dạng các thể loại báo chí Trong truyền hình cũng có một số thể loại cơ bản nằm trong hệ thống thể loại báo chí nói chung như: Tin, phóng sự, phản ánh, bình luận, ký sự…Bên cạnh những đặc điểm chung trong hệ thống thể loại, cách hiểu và đặc điểm các thể loại báo chí trên truyền hình cũng có sự khác biệt so với các loại hình báo chí khác Chẳng hạn phóng sự trong truyền hình khác với phóng sự trên báo in, báo phát thanh, báo mạng điện tử Cách viết, ngôn ngữ để thể hiện chuyển tải thông tin cũng có sự khác biệt giữa truyền hình với các loại hình báo chí còn lại

Sự khác biệt này đã được nhiều tác giả bàn đến trong một số công trình nghiên cứu

về thể loại báo chí cũng như tính thể loại trong truyền hình

1.3.3 Một số chương trình truyền hình mang tính phản biện xã hội hiện nay

Theo số liệu được đưa ra tại Hội nghị cán bộ báo chí toàn quốc triển khai nhiệm

vụ trọng tâm năm 2013, cả nước có 67 đài phát thanh, truyền hình Trung ương và địa phương Với số lượng như vậy, rõ ràng nhu cầu công chúng xem truyền hình trong cả nước đã cơ bản được đáp ứng Nội dung các chương trình truyền hình cũng

đang ngày càng có sự đổi mới theo hướng đa dạng sinh động, phong phú hơn Các chương trình bản tin thời sự được làm mới; chương trình chuyên đề có tính chuyên sâu về nhiều lĩnh vực cũng được đầu tư thực hiện công phu hơn Sự phát triển đáng

kể nhất của truyền hình Việt Nam hiện nay là sự gia tăng không ngừng cả về số lượng cũng như chất lượng các kênh truyền hình xã hội hoá Những kênh truyền hình chuyên biệt mới như INFO TV, INVEST TV, VITV, FBNC, O2 TV, TODAY

TV, VTC9 - Let Việt…thực sự là dấu ấn quan trọng cho thấy sự phát triển của truyền hình Việt Nam Không chỉ đem lại cho độc giả nhiều lựa chọn về mặt nội dung, sự phát triển của các kênh truyền hình xã hội hoá cũng cho thấy nguồn lực phát triển truyền hình lớn hơn trước rất nhiều (trước kia vốn chỉ có sự tham gia đầu

tư của Nhà nước) Nội dung các chương trình truyền hình phong phú hơn, đa dạng hơn, tính phản biện xã hội của báo chí truyền hình cũng đã được phát triển hơn trước Dẫn đầu hiện nay trong làng báo chí truyền hình Việt Nam hiện nay vẫn phải

kể đến Đài truyền hình Việt Nam Hiện nay các chương trình mang tính phản biện

xã hội vẫn tập chung nhiều phát nhiều trên kênh VTV1 – Kênh Thông tin Chính trị

Tổng hợp Có thể kể đến một số chương trình như Sự kiện bình luận, Tiêu Điểm,

Đối thoại chính sách, Phóng sự điều tra, Tạp chí kinh tế cuối tuần…Bên cạnh đó

các chương trình như Bản tin Thời sự 19h, Chào buổi sáng, Bản tin Tài chính

kinh doanh …cũng thường xuyên phát các phóng sự phản biện nhiều vấn đề

“nóng” thuộc nhiều lĩnh vực được dư luận xã hội đặc biệt quan tâm Không chỉ phong phú về nội dung, các chương trình có tính phản biện phát sóng trên kênh VTV1 còn cho thấy sự đa dạng về hình thức; từ phóng sự ngắn, phim tài liệu, talk show…Với đội ngũ phóng viên, biên tập viên có trình độ tay nghề cao, sự định hướng nội dung tốt, các chương trình có tính phản biện trên VTV1 thực sự để lại

nhiều dấu ấn Ví dụ cụ thể có thể kể đến phóng sự “Xúc động cảnh trẻ em vùng

cao phải ăn thịt chuột qua ngày giá rét”, phát trong Bản tin “Chào buổi sáng”

ngày 12/01/2013 trên VTV1 Phóng sự về hơn 100 em học sinh ở Bắc Yên, Sơn La

…Ở lán; không cửa, phải leo ra leo vào như khỉ……5 độ C Không ngủ được thì sao? “Không ngủ được thì thức” Cơm được nấu trong một chiếc nồi không vung

Và không có gì ăn, các cháu phải bẫy chuột làm thức ăn “Thoạt đầu chúng tôi không hiểu và chúng tôi cũng chỉ nghĩ rằng những chiếc bẫy này thì dùng để diệt chuột Thế nhưng hỏi các em thì mới biết được rằng đây lại là cách của các em để cải thiện bữa ăn”

Đó chỉ là một đoạn lời bình ngắn của phóng sự Tác động mạnh nhất đến người xem là những hình ảnh cụ thể về cuộc sống khắc khổ của các em học sinh vùng cao

trong mùa đông giá lạnh: hình ảnh cận cảnh đôi dép tổ ong cũ kỹ cùng đôi chân

trần nứt lẻ vì lạnh giá, hình ảnh nồi cơm không vung, nước đục ngàu; hình ảnh chiếc bẫy chuột làm công cụ cải thiện bữa ăn, hình ảnh chiếc lán dựng tạm ọp ẹp chênh vênh bên sườn núi…Những hình ảnh này có giá trị hiện thực hơn bất kỳ câu

chữ mô tả nào Ngay sau khi phát sóng phóng sự này, nhiều tờ báo khác như Dân

trí, Lao động, Tiền phong…cũng có nhiều bài viết tạo hiệu lan toả ứng mạnh mẽ trong xã hội Nhiều chương trình hỗ trợ từ thiện đến với các em học sinh Một ví dụ

cụ thể: Từ thành phố Munich, CHLB Đức, anh Cao Việt Anh đã kêu gọi cộng đồng người Việt tại thành phố anh sinh sống quyên góp để chung tay chia sẻ khó khăn với các em Ngay lập tức, lời kêu gọi trên facebook của anh nhận được sự ủng hộ nhiệt tình của bạn bè Không chỉ những người Việt ở Munich, mà cả tại Berlin, rồi các doanh nghiệp, nhà báo trong nước đã hưởng ứng lời kêu gọi này Chỉ trong chưa đầy một tháng, nhóm đã quyên góp tiền bạc và vật chất để có thể mang tới cho

110 em học sinh nội trú trong trường mỗi em một chiếc chăn, một chiếc áo ấm, một thùng mì tôm, một hộp pate, một hộp cá biển, một hộp thịt heo Ngoài ra, đoàn còn mang bánh kẹo, vở viết để trao tặng cho học sinh toàn trường (525 em) và quà tặng cho 41 thầy cô giáo như là món quà năm mới

Trong phóng sự nói trên, nguyên nhân dẫn đến tình trạng hơn 100 em học sinh phải sống khắc khổ cũng được nêu rõ qua trả lời phỏng vấn của thầy giáo hiệu

trưởng PTCS Háng Đồng Vì đường xá xa xôi, kinh phí hạn chế, chi phí vận chuyển

lớn…Đó là những nguyên nhân cơ bản dẫn đến tình trạng các em học sinh phải ở

trong những căn lán dựng tạm chênh vênh bên sườn núi Sau khi phóng sự phát sóng và sau rất nhiều ý kiến qua nhiều bài báo khác, các cơ quan chức năng đã có

hành động cụ thể Quyết định 12/2013/QĐ-TTg đã được Thủ tướng Chính phủ ban hành Theo đó, học sinh trung học phổ thông ở vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn mỗi tháng được hỗ trợ 40% mức lương tối thiểu chung và được hưởng không quá 09 tháng/năm học/học sinh Với học sinh phải tự túc chỗ ở, mỗi tháng được hỗ trợ bằng 10% mức lương tối thiểu chung và được hưởng không quá

xã hội cao Có thể kể đến chương trình “8h Tối thứ 6” trước đây của VTV2 Đây là

chương trình talk show được phát sóng trực tiếp vào tối thứ 6 hàng tuần, xoay quanh nhiều vấn đề nội dung có tính chính luận, khoa học, xã hội… có sự tham gia của nhiều vị khách mời là các chuyên gia uy tín Cũng có thể kể đến một chương

trình tương tự khác của VTV2 đang được phát sóng hiện nay đó là Nghĩ mở - Nói

thẳng VTV6 là một kênh truyền hình dành cho lứa tuổi thanh thiếu niên nhưng

một số chương trình phản biện xã hội cũng được chú trọng đầu tư xây dựng Hình thức thể hiện của các chương trình trên VTV6 cũng khá phong phú Có thể kể đến

chương trình mang đậm tính đối thoại như Đối thoại trẻ, hay như chương trình mang tính trào phúng như Vitamin C…Chương trình Đối thoại trẻ có sự trao đổi rất

thẳng thắn, trực tiếp giữa những bạn trẻ và những chuyên gia, những cán bộ lãnh đạo cấp cao của nhà nước về những vấn đề thiết thực có ảnh hưởng đến suy nghĩ

của các bạn trẻ Tham gia Đối thoại trẻ các bạn trẻ được thể hiện quan điểm suy

nghĩ của riêng mình, được nói lên tâm tư nguyện vọng, nói lên quan điểm lý tưởng sống của chính mình, được lắng nghe ý kiến phân tích lý giải của các vị khách mời Đây thực sự là một chương trình thú vị đem lại nhiều kiến thức, sự trải nghiệm cho

cả người tham gia cũng như người xem Một điểm nhấn khác nữa của VTV6 đó

chính là chương trình Vitamin C Vitamin C chủ yếu chuyển tải thông điệp phản

biện thông qua những tình huống hài hước, mang tính châm biếm cao Các vấn đề

được đề cập trong chương trình Vitamin C cũng khá đa dạng phong phú, phản ánh

nhiều thói hư tật xấu của cả người lớn chứ không riêng gì giới trẻ Bên cạnh đó là các vấn đề bất cập còn tồn tại trong xã hội như: vấn đề vi phạm an toàn đường sắt, vấn đề sống thử, xâm phạm di tích lịch sử, gian lận trong bán hàng

Các kênh truyền hình xã hội hoá thuộc hệ thống truyền hình cap của Đài truyền hình Việt Nam (INFO TV, VITV, INVEST TV) cũng xây dựng nhiều chương trình

mang tính phản biện như Có thể kể đến các chương trình như Lăng kính VITV

(VITV); Ống kính INFO (INFO TV)…

Các chương trình của Đài truyền hình kỹ thuật số VTC cũng đã và đang cho thấy hiệu quả phản biện xã hội Lợi thế của VTC đó chính là có nhiều kênh với nội dung được xây dựng theo hướng chuyên biệt theo từng lĩnh vực nhất định Trong số các kênh của VTC hiện nay tập trung nhiều vào các vấn đề chính luận, kinh tế mang hơi

hướng phản biện nhiều nhất là VTC1 Có thể kể đến chương trình Góc nhìn thẳng

và Đa chiều – hai chương trình mang đậm tính phản biện nhất hiện nay của VTC1

Góc nhìn thẳng là chương trình talk show, phát sóng hàng tuần vào sáng thứ 7

Tham dự chương trình thường có 2-3 vị khách mời là các chuyên gia hoặc là cán bộ

quản lý thuộc một lĩnh vực nhất định Các vấn đề mà Góc nhìn thẳng đề cập tới

cũng khá đa dạng như: chất lượng mũ bảo hiểm trên thị trường; cẩn trọng với quyền

sử dụng súng, chấn chỉnh hoạt động biểu diễn nghệ thuật thời trang, quản lý hoạt

động tổ chức lễ hội, quản lý giá cả thị trường sau tết…Chương trình Đa chiều của

VTC1 cũng để lại dấu ấn cho người xem về tính phản biện xã hội Điểm nổi bật

nhất của Đa chiều đó là sự tham gia thường xuyên của một gương mặt quen thuộc

là Giáo sư Đặng Hùng Võ Các vấn đề được đề cập, bàn luận trao đổi trong chương

trình Đa chiều chủ yếu là những bất cập còn tồn tại trong văn hoá, đời sống xã hội

thường nhật như: vấn đề luyện chữ đẹp cho trẻ nhỏ, ứng xử với ảnh nude, Âm nhạc

dân gian đương đại, Bệnh ưa hình thức, Tết hội nhập - Có nên theo… Bên cạnh hai

chương trình nói trên, chương trình Điểm nóng cũng là một cái tên cần phải nhắc tới khi bàn tới tính hiệu quả phản biện xã hội của VTC Điểm nóng được xây dựng

với các phóng sự ngắn xoay quanh một lĩnh vực nhất định Nội dung được đề cập tới trong Điểm nóng chủ yếu là các vấn đề bất cập nổi cộm đang được dư luận quan tâm nhiều như quy định mới trong đào tạo liên thông của Bộ Giáo dục…Nếu như

Góc nhìn thẳng và Đa chiều nổi bật với sự tham gia, phát biểu ý kiến của nhiều

chuyên gia, khách mời uy tín thì chương trình Điểm nóng lại thể hiện sự đặc sắc

riêng của mình bằng các phóng sự phản ánh những câu chuyện người thật việc thật, phản ánh rõ những điều bất hợp lý đang diễn ra

Dù mới ra đời chưa lâu, nhưng kênh truyền hình Thông tấn của Thông tấn xã Việt Nam cũng đã bước đầu xây dựng được một số các chương trình có chất lượng Xét về tính phản biện xã hội, Truyền hình Thông tấn có 02 chương trình rất đáng

chú ý Đó là chương trình Tiêu điểm kinh tế và Lăng kính phóng viên Tiêu điểm

kinh tế là một chương trình talk show, nội dung chủ yếu đề cập đến các vấn đề nổi

cộm của kinh tế trong cũng và ngoài nước như: dự thảo luật đầu thầu sửa đổi, sáng

kiến đầu tư và phát triển tăng trưởng xanh; phát triển ngành công nghiệp ô tô trong nước; tranh chấp thương mại giữa Trung Quốc – EU… Có thời lượng ngắn hơn

(khoảng 15 phút), Lăng kính phóng viên được xây cũng đề cập đến nhiều vấn đề

thuộc nhiều lĩnh vực hơn chứ không chỉ dừng lại ở các vấn đề kinh tế Có thể kể đến

các vấn đề như quy hoạch đào tạo với nhu cầu nhân lực thực tế, hậu quả của biến

đổi khí hậu, quy hoạch lại hệ thống phân phối nông sản, chống buôn lậu, vấn đề quy hoạch giao thông, sản xuất chè bẩn, xâm phạm hồ Ba Bể (Bắc kạn), bài toán đầu ra cho người dân sản xuất muối…

Trên đây chỉ là một vài nét phác hoạ cơ bản về các chương trình mang tính phản biện xã hội trên một số kênh truyền hình tiêu biểu hiện nay Từ các chương trình nói trên có thể thấy các đài truyền hình ở Việt Nam hiện nay đều đã chú trọng xây dựng các chương trình mang tính phản biện xã hội, cố gắng phản ánh làm bật lên những mặt bất cập, hạn chế còn tồn tại, chuyển tải những ý kiến đánh giá của các chuyên gia với kiến nghị thay đổi, khắc phục hạn chế Nội dung của các chương trình phản biện xã hội là khá đa dạng phong phú, đề cập, bàn luận nhiều vấn đề của đời sống

xã hội, được dư luận xã hội quan tâm Đội ngũ thực hiện các chương trình phản

biện xã hội đều là những phóng viên, biên tập viên “cứng”, có trình độ nghiệp vụ vững vàng, có kiến thức nền rộng, am hiểu cơ bản kiến thức kinh tế, chính trị văn hoá, luật pháp…

Tiểu kết chương 1

Phản biện xã hội là một điều tất yếu khách quan trong xã hội Các yếu tố như chính trị, kinh tế, văn hoá, giáo dục…có ảnh hướng nhất định đến phản biện xã hội Phản biện xã hội được thực hiện trên cơ sở quyền tự do ngôn luận, tính dân chủ của

xã hội nên nó phản ánh trình độ phát triển, trình độ tiến bộ của cộng đồng xã hội Phản biện xã hội được thực hiện bằng nhiều kênh khác nhau, và báo chí truyền thông là một kênh phản biện xã hội quan trọng Qua quá trình hình thành và phát triển của mình, vai trò và hiệu quả của báo chí trong phản biện xã hội cũng đã được thừa nhận cả ở góc độ lý luận và thực tiễn Phản biện xã hội của báo chí được thực

hiện dựa trên chức năng tự thân của Báo chí, đó là chức năng THÔNG TIN Thông

tin về hiện thực xã hội; nêu lên những hạn chế bất cập còn tồn tại của xã hội; tạo dư luận gây sức ép yêu cầu phải khắc phục; tạo diễn đàn để đông đảo người dân, tầng lớp trí thức được bày tỏ quan điểm …

Báo chí truyền hình với lợi thế phản ánh thông tin, chuyển tải thông điệp bằng hình ảnh và âm thanh cũng đang ngày càng thể hiện tích cực vai trò phản biện xã hội Bằng các chương trình cụ thể, với những hình ảnh ghi lại chân thực hiện thực

xã hội đang tồn tại, cùng với đó là ý kiến trả lời phỏng vật của những nhân vật người thật việc thật, của những chuyên gia hàng đầu, những vị lãnh đạo cấp cao…tất cả tạo nên dấu ấn đậm nét cũng là sức mạnh phản biện xã hội của báo chí truyền hình

Chương 2: THỰC TRẠNG PHẢN BIỆN XÃ HỘI TRÊN TRUYỀN HÌNH QUA CHƯƠNG TRÌNH ĐỐI THOẠI CHÍNH SÁCH VÀ TIÊU ĐIỂM

2.1 Vài nét cơ bản về chương trình Đối thoại chính sách và Tiêu điểm

2.1.1 Chương trình Đối thoại chính sách

Nhằm phục vụ tốt hơn nhu cầu người xem, tháng 4/2011, rất nhiều chương trình mới đề cập đến nhiều lĩnh vực đồng loạt được đầu tư xây dựng và xuất hiện trên các kênh sóng của VTV Chương trình Đối thoại chính sách cũng được ra đời dịp này Chương trình Đối thoại chính sách đề cập đến nhiều vấn đề thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau như kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội….Nội dung chủ yếu của chương trình là sự bàn luận, đánh giá của các vị khách mời, người dẫn chương trình về các khía cạnh khau nhau của vấn đề Dưới góc nhìn của các vị khách mới, nhiều ý kiến bình luận đánh giá các chính sách hiện tại, các văn bản luật đang được dự thảo, tình hình thực hiện các chính sách, văn bản luật….được mổ xẻ mộ chi tiết, tường tận

Về hình thức của chương trình: Là một chương trình dạng talk show, phần trao đổi, thảo luận giữa người dẫn chương trình và các vị khách mời chiếm một tỷ lệ lớn trong thời lượng Như các chương trình truyền hình khác, Đối thoại chính sách được

mở đầu bằng hình hiệu; tiếp sau đó là một đoạn clip ngắn giới thiệu khái quát nội dung, vần đề chính được đề cập trong chương trình (hoặc cũng có không có clip giới thiệu ở đầu mà người dẫn chương trình trực tiếp giới thiệu vào chương trình ) Sau clip mở đầu là phần giới thiệu khách mời và bắt đầu phần hỏi đáp, trao đổi, bình luận giữa các vị khách mời Các dòng chữ ngắn, khái quát nội dung chính, các

ý kiến quan trọng phần trả lời của các vị khách mời được chạy phía dưới màn hình Đây là biện pháp nhằm giúp khán giả có thể theo dõi và hình dung cụ thể hơn về nội dung các ý kiến bình luận trao đổi Ngoài phần bình luận, trao đổi của các vị khách mời còn có một số phóng sự ngắn, hoặc các clip, bảng biểu được linh hoạt phát xen giữa Bối cảnh ghi hình của chương trình Đối thoại chính sách chủ yếu là trong trường quay; một số chương trình cũng có thể ghi hình ngoài hiện trường, tuỳ theo nội dung vấn đề mà chương trình đề cập

Thời lượng chương trình Đối thoại chính sách thường kéo dài trong khoảng 45 phút; phát sóng vào 22h15 tối thứ 4 hàng tuần; phát lại vào 8h05 sáng thứ 6 và 1h10 (rạng sáng) ngày thứ 7 (của tuần đó)

2.1.2 Chương trình Tiêu điểm

Chương trình Tiêu điểm chính thức ra đời năm 2005 Là một chương trình mang đậm tính chính luận, nội dung Tiêu điểm tập trung phản ánh những vấn đề nóng đang được dư luận quan tâm Những vấn đề liên quan đến việc thực thi chính sách pháp luật, những bất cập hạn chế trong các chính sách đang được thực thi, có ảnh hưởng đến quyền lợi, lợi ích của số đông nhân dân, khiến dư luận bức xúc Đó là những tiêu chí để các phóng viên, biên tập viên thực hiện chương trình Tiêu điểm lựa chọn đề tài để thực hiện Với những vấn đề phức tạp và phạm vi bao quát cũng rất rộng lớn, các phóng viên, biên tập viên thực hiện chương trình luôn nỗ lực cố gắng thực hiện đảm bảo xây dựng được nội dung chương trình một cách chất lượng nhất Bắt đầu là những câu chuyện rất cụ thể, rất gần với những vấn đề của người dân dần dần sẽ được khái quát ở phạm vi rộng hơn Khán giả, với trình độ hiểu biết khác nhau, với những mối quan tâm khác nhau đều có thể tìm thấy trong Tiêu điểm những nội dung mà họ đang quan tâm Rất nhiều vấn đề nóng trong dư luận được Tiêu điểm đề cập đến trong suốt 08 năm qua Những vấn đề phức tạp, vĩ mô đều được thể hiện một cách sinh động bằng những vụ việc cụ thể mà các phóng viên

đã bỏ nhiều công sức để tiếp cận khai thác thông tin Bằng những vụ việc cụ thể đó, thực trạng vấn đề được khẳng định một cách thuyết phục, nhiều câu hỏi đặt ra để khắc phục giải quyết những bất cập, tạo sức ép dư luận lớn

Về hình thức của chương trình: format của chương trình chủ yếu là các phóng sự

ngắn nối tiếp nhau Mở đầu chương trình là hình hiệu, sau đó là một phóng sự ngắn giới thiệu nhanh nội dung chính của chương trình Tiếp sau đó là hình cắt và lần lượt các phóng sự được phát nối tiếp nhau Giữa các phóng sự đều có phát hình cắt của chương trình Thường mỗi chương trình có 03 phóng sự Thời lượng chương trình, và thời điểm phát sóng của chương trình Tiêu điểm cũng đã qua một vài lần thay đổi Thời gian đầu, Tiêu điểm có thời lượng khá dài, từ 25 -30 phút/một

chương trình; phát 1tuần/số Đến khoảng năm 2008, thời lượng chương trình rút xuống còn 13 -15 phút, nhằm giúp người xem dễ theo dõi hơn Hiện nay chương trình Tiêu điểm vẫn được giữ thời lượng 13-15 phút, phát sóng 1 tuần/ số Thời điểm phát sóng vào 22h15, thứ 3 hàng tuần; phát lại 10h45 sáng thứ 4 hôm sau

2.2 Phản biện xã hội thể hiện qua Đối thoại chính sách và Tiêu điểm

2.2.1 Phản biện xã hội thể hiện qua nội dung Đối thoại chính sách

Đối thoại chính sách là một chương trình talk show đề cập đến nhiều vấn đề mang tính vĩ mô, thuộc nhiều lĩnh vực như kinh tế, chính trị, xã hội… Để có thể hiểu rõ hơn về tính phản biện xã hội chương trình Đối thoại chính sách, chúng ta sẽ nghiên cứu, phân tích, làm rõ vai trò của từng yếu tố cấu thành nên nội dung của chương trình Đối thoại chính sách

- Thông tin nền từ clip, phóng sự ngắn

Một trong những yếu tố cấu thành nên nội dung chương trình đó chính là các clip, các phóng sự ngắn (được thực hiện trước) phát trong chương trình, cung cấp thông tin mang tính tổng quan nhất, khái quát nhất làm cơ sở cho cuộc trao đổi của các vị khách mời Việc sử dụng các clip, các phóng sự ngắn trong chương trình là điều quan trọng Thời lượng các chương trình đều có hạn nên có lẽ khó chương trình talk show nào có thể ôm đồm, bàn thảo tất cả các khía cạnh, góc độ khác nhau liên quan đến cùng một nội dung vấn đề Sự định hướng trước nội dung vấn đề trước là rất cần thiết Để thực hiện được điều này, việc xây dựng trước các clip, phóng sự ngắn để phát trong chương trình là hiệu quả hơn cả Thông qua các số liệu thống kê khái quát, những dẫn chứng vụ việc cụ thể bằng hình ảnh, lời bình…đem đến cho các vị khách mời sự hình dung về khía cạnh của nội dung vấn đề sẽ được trao đổi, giúp các họ có những thông tin mới nhất, từ đó khơi gợi mạch tư duy, cũng như cảm xúc để trao đổi, bàn luận

Khán giả cũng sẽ được cung cấp một lượng thông tin nhất định từ những clip tổng hợp, những phóng sự ngắn, giúp họ có được hình dung tổng quan nhất về vấn

đề sẽ được trao đổi thảo luận Từ đó họ có thể hiểu được phần nào thực trạng vấn đề, khơi gợi cho họ sự đánh giá ban đầu, sự tò mò, hứng thú theo dõi

Clip ngắn thường được phát ở ngay đầu chương trình, kết thúc clip thường là dòng chữ khái quát nội dung chính của chương trình Ví dụ lời bình trong clip

sau đây: Theo Nghị quyết của Quốc hội về chỉ tiêu kinh tế xã hội năm 2013: tăng

trưởng GDP năm 2013 sẽ đạt 5,5%; chỉ số giá cả tiêu dùng CPI sẽ dưới 8% Chính phủ thậm chí còn đặt quyết tâm hơn khi tuyên bố GDP năm 2013 sẽ cao hơn và lạm phát sẽ thấp hơn năm 2012 Nhiệm vụ điều hành kinh tế vĩ mô năm 2013 trở nên hết sức khó khăn trong bối cảnh cùng lúc và triển khai nghị quyết 01 và 02 để

hỗ trợ thị trường khôi phục sản xuất, vừa khởi động đề án tái cơ cấu nền kinh tế - một chương trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng nhiều tham vọng nhưng lại vô cùng cấp bách vào thời điểm này Hai nhà kinh tế Nguyễn Đức Thành và Quách Mạnh Hào sẽ cùng chia sẻ bình luận về triển vọng kinh tế 2013 và những ưu tiên của Chính phủ trong năm bản lề này của kế hoạch 05 năm

Cuối clip là dòng chữ: Triển vọng kinh tế năm 2013

Triển vọng kinh tế năm 2013; những nhiệm vụ ưu tiên phải làm: Đó là nội dung chính sẽ được trao đổi trong chương trình Cụ thể hơn, clip mở đầu chương trình

còn nêu cụ thể tên hai vị khách mời tham gia chương trình: Hai nhà kinh tế Nguyễn

Đức Thành và Quách Mạnh Hào

Như vậy có thể thấy, mặc dù có nội dung rất ngắn nhưng Clip mở đầu chương trình có một vai trò rất quan trọng: giới thiệu khái quát nội dung chương trình Nếu coi tổng thể các chương trình Đối thoại chính sách là một bài báo, clip mở đầu có thể coi là đoạn sapo; dòng chữ chạy ở phần cuối clip có thể coi là tên của bài báo Không chỉ dừng lại ở việc khát quát, giới thiệu nội dung mang tính chung chung, cũng có clip mở đầu nêu bật ngay những bất cập đang tồn tại

Quyết định tạm trữ 1 triệu tấn gạo vụ hè thu vừa được đưa ra trong bối cảnh kế hoạch tạm trữ vụ đông xuân đã không đặt mục tiêu đề ra Nông dân không được lãi 30%, doanh nghiệp xuất khẩu kêu lỗ, gạo tồn kho còn nhiều, giá gạo xuất khẩu Việt Nam xuống ở mức thấp nhất thế giới, và chương trình tạm trữ đã không kéo được giá thu mua trong nước như kỳ vọng ban đầu Sau 20 năm xuất khẩu gạo và 17 năm triển khai chương trình tạm trữ, đã có một câu hỏi được đặt ra: Việt Nam có cần

phải giữ vị trí nhất nhì thế giới về xuất khẩu gạo, trong khi thu nhập của người trồng lúa càng ngày càng giảm Đằng sau câu hỏi này là nhiều vấn đề cần làm rõ trong công tác điều hành xuất khẩu gạo và chính sách tạm trữ gạo hiện nay

Cuối clip là dòng chữ: Xuất khẩu gạo - Ai là người hưởng lợi ?

Qua lời bình clip ở trên, khán giả có thể ngay được thông tin về sự bất cập trong

xuất khẩu gạo của nước ta: Nông dân không được lãi, doanh nghiệp kêu lỗ, gạo tồn

kho nhiều, giá gạo xuất khẩu xuống thấp…dù Việt Nam giữ vị trí xuất khẩu gạo nhất nhì thế giới ? Như vậy có thể thấy thông tin, nội dung quan trọng nhất đã được

đưa ngay lên đầu chương trình Khi nắm được thông tin trên, khán giả sẽ tò mò muốn tìm hiểu tại sao lại xảy ra bất cập như vậy; phải làm gì để thay đổi thực trạng đáng buồn đó…? Những thắc mắc, tò mò của khán giả sẽ được trả lời đầy đủ từ những kiến giải của các chuyên gia tham gia trao đổi trong chương trình Đoạn

“sapo” nói trên đã làm rất tốt chức năng của mình

Thường trong một chương trình Đối thoại chính sách có 2 – 3 clip hoặc phóng sự được sử dụng Theo biên tập viên Quang Minh thì đây chính là những “điểm nhấn” quan trọng của chương trình Đối thoại chính sách Với thời lượng ngắn, các clip, phóng sự được sử dụng trong chương trình thường đóng vai trò gợi mở thông tin xoay quanh một khía cạnh vấn đề nhất định Từ vấn đề được đề cập trong các clip, phóng sự các vị khách mời tham gia chương trình sẽ có nguồn chất liệu thực tế vô cùng sinh động để bình luận về những chính sách đã và đang được thực thi

Các biên tập viên thực hiện chương trình Đối thoại chính sách thường xây dựng nội dung các clip, phóng sự một cách có ý đồ, nhằm chia nội dung thảo luận, tập trung vào những khía cạnh hẹp khác nhau của cùng một vấn đề Ví dụ, Đối thoại

chính sách phát sóng ngày 02/01/2013 với chủ đề: Gia nhập WTO – 05 năm nhìn

lại Các clip, phóng sự được sử dụng trong chương trình bao gồm:

+ Clip số liệu thống kê phát triển kinh tế sau 05 năm gia nhập WTO

+ Phóng sự: Sự thay đổi của ngành Dệt may và phân phối sau 05 năm

+ Phóng sự: Tiến trình cải cách thể chế hướng đến xây dựng kinh tế thị trường + Phóng sự: Thành tựu kinh tế của Trung Quốc sau khi gia nhập WTO

Hay như chương trình Đối thoại chính sách với chủ đề Dự thảo Luật Đất đai –

tiếng nói từ cơ sở (phát sóng ngày 08/05/2013) cũng sử dụng các clip, phóng sự sau:

+ Phóng sự: Trách nhiệm của chủ đầu tư trong vấn đề tái định cư của người dân

sau khi thu hồi đất (Câu chuyện tại Khu tái định cư Đầm Giặc, Yên Bái)

+ Phóng sự: Chế tài xử lý các chủ đầu tư chậm triển khai dự án đã thu hồi đất (dự thảo Luật đất đai sửa đổi)

+Phóng sự: Bất cập trong quản lý đất nông, lâm trường; người dân thiếu đất +Phóng sự: Cơ chế đền bù và giá đền bù thu hồi đất hiện nay

Nhìn vào tên của các clip, phóng sự chúng ta có thể hình dung được phần nào nội dung bàn luận của các vị khách mời trong chương trình Liên quan đến nội dung lớn

là đánh giá những thành công và hạn chế của nước ta sau 05 gia nhập WTO Các clip, phóng sự như trên được sắp xếp và sử dụng trong chương trình nhằm hướng các vị các mời tập trung bàn luận vào từng khía cạnh nhỏ Việc sử dụng các clip trong chương trình Đối thoại chính sách rất linh hoạt, đặt trước, sau, có thể nhiều hoặc ít Nội dung các clip thường là cung cấp số liệu thống kê liên quan đến nội dung vấn đề chính của chương trình Ví dụ như trong chương trình Đối thoại chính

sách phát sóng ngày 16/02/2013, có các clip như : Clip nội dung chính của Nghị

quyết 02 của Chính phủ; Clip: nội dung của Nghị quyết 02 có liên quan đến thị trường bất động sản Hay như trong chương trình Đối thoại chính sách, phát sóng

ngày 03/04/2013 với chủ đề 25 năm thu hút FDI, có hai clip được sử dụng phát trong chương trình đó là: Clip Bức tranh FDI tại Việt Nam sau 25 năm và Clip 05

điểm yếu của FDI tại Việt Nam Các clip thường đưa ra số liệu thống kê, biểu đồ

diễn tả quá trình thay đổi các chỉ số thống kê liên quan, hoặc trích dẫn các nội dung,

số liệu quan trọng trong các văn bản chính sách liên quan Các thông tin, chỉ số thống kê được đưa ra trong các clip thực sự là chất liệu quan trọng để người dẫn chương trình và các vị khách mời cùng bình luận Nhìn vào các số liệu khán giả xem truyền hình cũng có thể phần nào nhận thấy được những nét chủ đạo của thực trạng vấn đề đang được nói tới Có clip sử dụng lời bình (được thu âm trước) hoặc

để người dẫn chương trình đọc Việc sử dụng các clip mô tả các thông tin số liệu

thống kê trong chương trình Đối thoại chính sách là hợp lý, phù hợp với đặc trưng của báo chí truyền hình là chuyển tải thông tin bằng hình ảnh Nếu như không sử dụng các clip như trên, và người dẫn chương trình thuần tuý đọc các số liệu thống

kê liên quan thì người xem sẽ khó theo dõi và kịp nắm bắt thông tin Thế mạnh thông tin hình ảnh của truyền hình đã được phát huy, hình ảnh trong chương trình cũng sẽ trở lên sinh động hơn nhờ việc sử dụng các clip

Các phóng sự ngắn cũng là một yếu tố quan trọng cung cấp thông tin nền cho các

vị khách mời và khán giả Nội dung các phóng sự thường hướng đến việc phản ánh thực tế đã và đang diễn ra, nhằm đem đến cái nhìn toàn diện về việc các chủ trương chính sách của nhà nước đang được thực hiện ra sao? Những câu chuyện cụ thể, với địa chỉ, con người chính xác, các phóng sự trong chương trình Đối thoại chính sách chú trọng đem đến những câu chuyện mang tính điển hình

Ví dụ như trong chương trình Đối thoại chính sách có chủ đề 25 năm thu hút

FDI, có 02 phóng sự được phát trong chương trình, đó là: Thu hút vốn FDI tại

Thanh Hoá và Các dự án FDI công nghệ cao tại Hải Phòng Qua hai phóng sự này

khán giả có thể có cái nhìn cụ thể về những điểm hạn chế trong chính sách thu hút

và sử dụng nguồn vốn FDI hiện nay

Câu chuyện tại Thanh Hoá là một ví dụ Mặc dù từ Trung ương đến địa phương đều thống nhất cho rằng không thể chấp nhận các dự án FDI bằng mọi giá, tức là phải từ chối các dự án có công nghệ lạc hậu và tiêu tốn nhiều tài nguyên, gây ô nhiễm môi trường Tuy nhiên không phải địa phương nào cũng có nhiều lựa chọn Thanh Hoá gần như bắt buộc phải lựa chọn các dự án công nghiệp nặng, và có vẻ như không có hướng phát triển nào khả quan hơn với tỉnh này Bí thư tỉnh uỷ Thanh

Hoá, ông Mai Văn Ninh cho rằng: không phải chỗ nào cũng có thể thực hiện các dự

án công nghệ cao, điều này còn phụ thuộc vào trình độ nhân lực, điều kiện tự nhiên kinh tế xã hội của từng tỉnh và khả năng hấp thụ được của các nhà đầu tư nước ngoài Trong khi đó, lại có hiện tượng cạnh tranh trong việc thu hút các dự án FDI

công nghệ cao Đáng nói hơn sự cạnh tranh không chỉ diễn ra giữa các tỉnh, mà còn diễn ra giữa khu kinh tế và khu công nghiệp ở ngay trong cùng một tỉnh Câu

chuyện tại Hải Phòng là một ví dụ Ưu đãi giữa khu kinh tế và khu công nghiệp (dù cho khoảng cách địa lý không xa) có sự chênh lệch lớn Các khu kinh tế có nhiều lợi thế trong việc thu hút các dự án FDI công nghệ cao, trong khi các khu công nghiệp lại yếu thế hơn Dòng nhân lực cũng đang có sự dịch chuyển tập trung vào các khu kinh tế, lý do là thuế thu nhập cá nhân khi làm việc ở đây chỉ bằng ½ ở khu công nghiệp Thực tế này đã dẫn đến nảy sinh nhiều bất hợp lý giữa nhà đầu tư đến trước, nhà đầu tư đến sau; giữa nhà đầu tư trong khu công nghiêp và khu kinh tế Ông Susumu Yazaki, Tổng giám đốc dự án nhà máy chế tạo lốp xe Briddestony

Việt Nam, đại diện một nhà đầu tư nước ngoài đã nói rằng: nếu chỉ ưu tiên cho khu

này hay khu kia thì khó tạo tính liên kết vùng và không tạo được sức mạnh tổng hợp cho kinh tế chung Đại diện sở Kế hoạch – Đầu tư Thành phố Hải Phòng, cũng thừa

nhận bất cập này Làm sao để tạo một cơ chế công bằng hơn, rõ ràng hơn vẫn là một

câu hỏi chưa có câu trả lời

Hai câu chuyện mang đậm tính thực tiễn, xảy ra ở hai địa phương cụ thể là chất liệu thông tin sống động để Bộ trưởng Bộ Kế hoạch – Đầu tư Bùi Quang Vinh (khách mời của chương trình) bình luận đánh giá về những kết quả, hạn chế sau 25 năm thu hút FDI của Việt Nam

Trong chương trình Đối thoại chính sách với chủ đề Xuất khẩu gạo – Ai là người

được hưởng lợi, (phát sóng ngày 12/06/2013) các phóng sự chất liệu cũng đã cung

cấp rất nhiều thông tin nền cho thấy bức tranh thực trạng xuất khẩu gạo của nước ta

hiện nay Trong chương trình có 03 phóng sự được sử dụng: Tình hình thu mua tạm

trữ và xuất khẩu gạo tại đồng bằng Sông Cửu Long; Vấn đề thay đổi chính sách thu mua tạm trữ lúa gạo để hiệu quả hơn; Tăng quyền lợi của người nông dân trong kinh doanh sản xuất lúa gạo

Mỗi phóng sự phản ánh một góc độ, khía cạnh hẹp của thực tế đang xảy ra Phóng sự đầu tiên phản ánh về tình hình thực hiện chính sách thu mua tạm trữ lúa tại đồng bằng sông Cửu Long Phóng sự được mở đầu bằng một câu chuyện thực tế của một hộ nông dân: Hơn 20 tấn lúa vụ đông xuân vẫn đang nằm trong nhà ông Huỳnh Văn Tám từ 03 tháng qua Mặc dù trồng giống lúa chất lượng cao nhưng sau

khi thu hoạch ông chỉ được thương lái trả giá mua 6000 đồng/kg; ông từ chối bán với mức giá này Tuy nhiên sau 03 tháng tích trữ ông buộc phải bán với mức giá thấp hơn: 5.600 đồng/kg Không thể trữ gạo lâu vì càng để lâu sẽ càng bị hao hụt, trong khi việc thu hoạch vụ mới đang cận kề Nông dân phải bán lúa dưới mức giá thành – đó là một thực tế đang diễn ra tại đồng bằng sông Cửu Long, lúa càng sản xuất nhiều thì người dân càng lỗ Tình hình xuất khẩu gạo của nước ta rõ ràng là chưa thực sự đem lại lợi nhuận như mong muốn Cứ lúc nào giá gạo thế giới giảm thì nước ta lại đẩy mạnh bán ra, khi giá gạo tăng thì lại hạn chế xuất khẩu Đó là một bất cập được khẳng định bởi chuyên gia nghiên cứu lúa gạo Nguyễn Đình Bích Chính sách thu mua tạm trữ lúa gạo không phát huy hiệu quả như mong muốn, nông dân phải bán lúa dưới mức giá thành Phải làm gì để thay đổi chính sách thu mua tạm trữ lúa gạo hiện nay ? Đó cũng là nội dung được đặt ra trong phóng sự thứ 02

Mở đầu phóng sự cũng là một câu chuyện thực tế của một người nông dân tại đồng bằng sông Cửu Long Chương trình thu mua tạm trữ tiếp tục được triển khai, giá định hướng của Bộ Tài chính là 4.700 đồng/kg – một mức giá được cho là sẽ đảm bảo cho người nông dân có lãi Tuy nhiên vào đầu tháng 03, ngay ngày đầu tiên triển khai chính sách thu mua tạm trữ gạo vụ đông xuân, ông Phạm Văn Mười – một nông dân vẫn phải bán lúa với mức giá 4.200 đồng/kg Tính ra 12 công ruộng Ông còn lời khoảng 3 triệu đồng Với những hộ nông dân trồng lúa hạt dài, tình hình còn khó khăn hơn nhiều Dù tham gia cánh đồng mẫu và được cam kết bao tiêu với mức giá 5000 đồng/kg nhưng lúa chín sớm không thể chờ công ty thu mua, người nông dân cũng chỉ bán được với giá 4.600 đồng/kg Trả lời phỏng vấn những người nông dân đều cho biết: họ không có phương tiện để sấy, giữ lúa qua thời gian dài trong nhà Để lúa lại họ chỉ bị hao thiệt, và đành phải bán qua thương lái chứ không thể bán trực tiếp đến tay các công ty thu mua Do thời gian cho vay tạm trữ thường là 03 tháng nên các doanh nghiệp chỉ mua vào lúc giá thấp Tiến sĩ Võ Hùng Dũng còn cho rằng chương trình tạm trữ làm cho giá lúa giảm sâu hơn sau 03 tháng thực hiện Về cơ bản người nông dân phải không thể chủ động trong câu chuyện đầu ra cho sản phẩm của mình Phóng sự thứ 03 phản ánh rõ thực tế này So với