Đội gạo lên chùa nhìn từ góc độ thi pháp thể loại

Quan tâm tới giá trị văn học có tác động tích cực tới nền tiểu thuyết và văn học nước nhà, và với tư cách là một người bạn, trong bài viết có nhan đề Lão mai Nguyễn Xuân Khánh vẫn rừng r

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Mã số: 60220121

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Phạm Thành Hưng

Hà Nội - 2014

LỜI CẢM ƠN

Sau một thời gian nghiên cứu lí luận và thực tiễn, cho đến nay tôi đã

hoàn thành luận văn Thạc sỹ: “Tiểu thuyết Đội gạo lên chùa nhìn từ góc độ

thi pháp thể loại” Có được thành công này lời đầu tiên tôi xin gửi lời cảm

ơn chân thành đến tất cả các thầy cô, những nhà nghiên cứu đã hợp tác và giúp đỡ tôi rất nhiệt tình trong suốt quá trình nghiên cứu để tôi hoàn thành luận văn này

Đặc biết tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành sâu sắc nhất tới PGS.TS Phạm Thành Hưng đã giúp đỡ tôi không chỉ trong phương pháp nghiên cứu

mà cả những tri thức rất thiết thực trong cuộc sống

Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn đến gia đình, bạn bè và những người đã luôn ở bên, động viên và giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn này

Hà Nội, tháng 4 năm 2014

Học viên

Ngô Thị Hường

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng, phạm vi và mục đích nghiên cứu 6

4 Phương pháp nghiên cứu 7

5 Cấu trúc của luận văn 7

NỘI DUNG 8

Chương 1: Tiểu thuyết Đội gạo lên chùa trong dòng chảy của tiểu thuyết lịch sử đương đại 8

1.1 Một số khuynh hướng vận động của tiểu thuyết Việt Nam mười năm đầu thế kỷ XXI 8

1.1.1 Khuynh hướng tiểu thuyết lịch sử theo phong cách hiện đại 10

1.1.2 Khuynh hướng tiểu thuyết nhận thức lại 13

1.1.3 Khuynh hướng tiểu thuyết dòng ý thức 15

1.1.4 Khuynh hướng tiểu thuyết văn học mạng 17

1.2 Thành tựu và triển vọng 19

1.3 Hành trình sáng tác tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh 21

1.3.1 Nguyễn Xuân Khánh và hành trình viết văn nửa thế kỷ 21

1.3.2 Tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh trong dòng chảy tiểu thuyết lịch sử - văn hoá - phong tục Việt Nam 24

Chương 2: Các phương thức xây dựng nhân vật từ góc nhìn loại hình 29

2.1 Từ quan niệm nghệ thuật tới quan niệm về nhân vật 29

2.2 Quan niệm nghệ thuật của Nguyễn Xuân Khánh về con người và thế giới 31

2.3 Các kiểu nhân vật và nghệ thuật xây dựng nhân vật trong Đội gạo lên chùa 36

2.3.1 Kiểu nhân vật trung tính – đa chiều 40

2.3.2 Kiểu nhân vật tư tưởng - lãng mạn 52

2.3.3 Kiểu nhân vật hiện thực chủ nghĩa 54

2.4 Đặc sắc trong nghệ thuật xây dựng nhân vật 55

2.4.1 Thủ pháp phi trung tâm hóa (decentrazation ) 56

2.4.2 Điểm nhìn trần thuật trước nhân vật 58

2.4.3 Ngôn ngữ nhân vật 60

2.4.4 Các sắc thái ngôn ngữ 62

Chương 3: Thi pháp kết cấu và tổ chức không gian - thời gian nghệ thuật 64 3.1 Thi pháp kết cấu 64

3.1.1 Kết cấu đảo trật tự thời gian 66

3.1.2 Kết cấu tâm lý 70

3.2 Không gian nghệ thuật 73

3.3 Thời gian nghệ thuật 91

KẾT LUẬN 96

TÀI LIỆU THAM KHẢO 99

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Từ năm 1986, công cuộc Đổi mới của Đảng và Nhà nước đã tạo bước ngoặt trong mọi lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hóa, … Văn học cũng bước sang một giai đoạn mới với những khởi sắc đầy hứa hẹn Báo cáo chính trị của Đảng lần thứ VII năm 1991 cho thấy những định hướng mới trong đời sống chính trị, văn hóa nói chung của Việt Nam Văn học cũng nằm trong dòng chảy ấy Quan niệm nghệ thuật và tư duy nghệ thuật có sự đổi mới khiến cho thi pháp thể loại trong các sáng tác của đội ngũ văn nghệ sĩ cũng chuyển mình theo Trong đời sống văn học, tiểu thuyết từ thời điểm khởi đầu Đổi mới đến nay là một chặng đường đủ dài để khẳng định vị trí, vai trò của

nó trong tiến trình văn học Việt Nam

Trong những năm gần đây, việc đổi mới thi pháp thể loại trong tiểu thuyết giúp các nhà văn liên tục sáng tạo và phát triển nền văn học Việt Nam đương đại đa sắc màu Những truyện ngắn mang hơi hướng Đổi mới đầu tiên

phải kể đến: Bến quê (1985), Cỏ lau (1989) của Nguyễn Minh Châu,

Thượng đế thì cười (2003) của Nguyễn Khải, Mùa lá rụng trong vườn

(1985) của Ma Văn kháng, … Không thể không kể đến Nỗi buồn chiến tranh của bảo Ninh với những cách tân mới mẻ trong thi pháp tiểu thuyết Hay

cuốn Mảnh đất lắm người nhiều ma của Nguyễn Khắc Trường, Bến không

chồng của Dương Hướng, Thiên Sứ của Phạm Thị Hoài, Con ngựa Mãn Châu của Nguyễn Quang Thân, Cơ hội của Chúa của Nguyễn Việt Hà, Thiên thần sám hối của Tạ Duy Anh, Thoạt kỳ thủy của Nguyễn Bình

Phương, …

Nguyễn Xuân Khánh là tác giả chuyên viết tiểu thuyết với thể loại lịch

sử và phong tục Tài năng của ông được giới văn chương trong nước nể phục

Tiểu thuyết Đội gạo lên chùa được giải của Hội Nhà văn Việt Nam Nhà

nghiên cứu Nguyễn Thị Bình đã nhận xét về nhà văn Nguyễn Xuân Khánh là

"Người tự do trên sân chơi tiểu thuyết lịch sử" Và "sự đan bện giữa lịch sử

và văn hóa - phong tục là nét trội ở tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh, 3 cuốn

tiểu thuyết Hồ Quý Ly, Mẫu thượng ngàn và Đội gạo lên chùa đều là những

hiện tượng trong đời sống văn chương" Thành công của ông trong mỗi cuốn tiểu thuyết không chỉ ở nội dung sâu sắc, thâm thúy mà còn ở sự điêu luyện trong nhiều phương diện thi pháp biểu hiện Đây chính là vấn đề thu hút nhiều sự quan tâm và luận bàn của giới phê bình nghiên cứu văn học hiện nay Là vấn đề được nhiều người nghiên cứu nhưng nó luôn mới mẻ và chưa bao giờ cũ Xuất phát từ lòng đam mê tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh và cũng chính vì sức hút mạnh mẽ ấy mà người viết đã lựa chọn vấn đề thi pháp tiểu thuyết của ông để tìm hiểu Trong giới hạn của đề tài , người viết chỉ đi sâu nghiên cứu một số khía cạnh cơ bản của thi pháp văn xuôi tự sự gắn liền với thể tài tiểu thuyết lịch sử - phong tục , một thể tài có tính đặc trưng cho

tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh Luận văn có tên rút gọn là “Tiểu thuyết

Đội gạo lên chùa nhìn từ góc độ thi pháp thể loại”

Việc tiếp nhận và nghiên cứu Đội gạo lên chùa đòi hỏi một sự làm việc

công phu và nghiêm túc Nghiên cứ u Đội gạo lên chùa là nghiên cứu thành

quả lao động nghệ thuật đầy sáng tạo được tuôn trào từ bút lực , tâm lực của nhà văn Nguyễn Xuân Khánh Nghiên cứu vấn đề này , trước hết chúng tôi nhằm phục vụ cho công tác học tập hiê ̣n nay và làm viê ̣c sau này Xa hơn, đề tài giúp chúng tôi hiểu sâu hơn về giá trị tác phẩm cũng như thi pháp thể loại của tiểu thuyết Việt Nam hiện đại Hơn thế nữa , qua viê ̣c nghiên cứu đề tài này, chúng tôi có dịp được tích luỹ kiến thức , tri thức văn hóa một cách sâu sắc hơn, thêm yêu mến, trân trọng tài năng Nguyễn Xuân Khánh

2 Lịch sử vấn đề

Đội gạo lên chùa được chú ý ngay từ đầu, từ lúc ra đời đến nay tác

phẩm đã thu hút đông đảo sự quan tâm nghiên cứu và bình luận Những

người nghiên cứu và thưởng thức Đội gạo lên chùa ở những góc độ khác

nhau đã đem đến chân trời của tác phẩm này những màu sắc khác nhau,

và quan niệm nghệ thuật Nhưng nhìn chung, những bài viết này luôn đặt tiểu

thuyết Đội gạo lên chùa trong dòng chảy của tiểu thuyết lịch sử đương đại

Từ đó giúp chúng ta có những khám phá mới mẻ về cả nội dung tư tưởng và thi pháp nghệ thuật trong tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh Và nhờ vậy, chúng ta thấy được rõ hơn vai trò và tài năng của nhà văn trong sự đóng góp vào dòng chảy văn học đương đại

Nguyễn Xuân Khánh là một cây bút có bản lĩnh và sức sáng tạo dồi dào

Sự ra đời ba tiểu thuyết kiến giải về lịch sử, văn hoá, phong tục gần đây của nhà văn cho phép chúng ta khẳng định Nguyễn Xuân Khánh đã có những tìm tòi và thể nghiệm không ngừng để làm mới tiểu thuyết Đã có không ít các công trình, các bài viết nghiên cứu về tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh Ở đây, chúng tôi chỉ xin điểm lại những công trình nghiên cứu, những bài viết

về tiểu thuyết Đội gạo lên chùa, để thấy được kết quả nghiên cứu và những

“điểm dừng” trong lịch sử nghiên cứu về tác phẩm này

2.1 Các công trình nghiên cứu phê bình, luận án, luận văn, khoá luận

Trước tiên, người viết xin nhắc tới hai công trình nghiên cứu có tính chất bao quát về tiểu thuyết Việt Nam hiện đại Đó là: Báo cáo tổng kết đề tài

khoa học cấp bộ mang tên Một số khuynh hướng tiểu thuyết ở nước ta từ thời

điểm đổi mới đến nay - ĐH KHXH & NV, do PGS TS Nguyễn Thị Bình làm

chủ nhiệm đề tài và luận án Tiến sĩ - Viện văn học, năm 2009 của tác giả

Nguyễn Thị Tuyết Minh với đề tài Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam từ 1945 đến

nay Ở hai công trình nghiên cứu này, có khi tiểu thuyết Đội gạo lên chùa

được đặt trong diện mạo tiểu thuyết Việt nam từ sau 1945 đến nay, có khi lại được đặt trong diện mạo tiểu thuyết Việt Nam 5 năm đầu thế kỉ XXI để phân tích, nhận diện và chỉ ra sự biến đổi trong tư duy thể loại, lý giải những thể

nghiệm, cách tân, ghi nhận thành tựu bước đầu của nỗ lực đổi mới tiểu thuyết, góp phần cập nhật đời sống văn chương đương đại

Ở những phương diện tiếp cận khác, khoá luận tốt nghiệp Tiểu thuyết

Nguyễn Xuân Khánh dưới góc nhìn thể loại (qua hai tác phẩm Hồ Quý Ly và

Mẫu thượng ngàn ĐH KHXH & NV năm 2007, Hoàng Thị Hiền Lương đã

chú ý đề cập tới vấn đề hư cấu trong tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Xuân Khánh Ngoài ra luận văn Thạc sĩ Khoa học Văn học - Trường ĐHSP Hà Nội năm

2009 của tác giả Nguyễn Hồng Duyên với đề tài Thế giới nhân vật trong

sáng tác của Nguyễn Xuân Khánh đã đề cập đến thi pháp xây dựng nhân vật

của Nguyễn Xuân Khánh trong Đội gạo lên chùa

Như vậy, tiểu thuyết Đội gạo lên chùa đã thu hút được sự quan tâm chú

ý của các nhà nghiên cứu Với phạm vi nghiên cứu của mình, nhiều tác giả đã

có sự tìm hiểu các vấn đề thuộc về thi pháp trong cuốn tiểu thuyết “thật hay

về văn hóa phong tục này” Đó cũng là “bước tiến” và “điểm dừng” của các

công trình nghiên cứu về tiểu thuyết Đội gạo lên chùa Những “bước tiến” và

“điểm dừng” của các công trình nghiên cứu trên là cơ sở, là xuất phát điểm

để chúng tôi tiến hành đề tài nghiên cứu về thi pháp tiểu thuyết trong Đội gạo

lên chùa của Nguyễn Xuân Khánh

2.2 Các bài nghiên cứu phê bình, phỏng vấn trên báo viết, mạng Internet

Nói đến lịch sử nghiên cứu tiểu thuyết Đội gạo lên chùa của Nguyễn

Xuân Khánh mà chỉ đề cập đến những công trình nghiên cứu, những khoá luận, luận văn sẽ là một thiếu hụt lớn Mới được xuất bản mấy năm trở lại đây nên những công trình nghiên cứu dày dặn và tập trung về tác phẩm chưa thật nhiều Trái lại, tác phẩm này lại được giới thiệu rộng rãi và dành được sự quan tâm sôi nổi trên báo viết và mạng Internet, đặc biệt là các diễn đàn văn học, các trang điện tử

Quan tâm tới giá trị văn học có tác động tích cực tới nền tiểu thuyết và văn học nước nhà, và với tư cách là một người bạn, trong bài viết có nhan đề

Lão mai Nguyễn Xuân Khánh vẫn rừng rực nở hoa, nhà văn Văn Chinh đã hé

lộ nhiều tâm sự của nhà văn Nguyễn Xuân Khánh về cuộc đời riêng và các

sáng tác của ông Đội gạo lên chùa bộn bề yếu tố folklo với các môtip dân

gian, các câu hát hầu bóng, văn tế… Và sex trong Đội gạo lên chùa không

đơn thuần là sex mà hàm chứa sức sống tâm hồn Việt, văn hoá Việt Cũng với tư cách một người bạn, một người bạn vô cùng thân thiết, nhà văn Châu

Diên trong bài Nguyễn Xuân Khánh và cuộc giành lại bản sắc đã nhận xét:

“anh đã có một tiểu thuyết mang tầm khái quát văn hóa, nhân vật không còn

là những thân phận riêng lẻ mà là cả một cộng đồng”

Ngoài ra còn có thể kể đến nhiều bài viết, nhiều bài phỏng vấn đăng trên các báo Văn nghệ trẻ, Văn nghệ công an, Thanh Niên, Nhân dân,… hay các website: www.evan.com, www.vannghechunhat.net, www.talawas.org,… Nhìn chung các ý kiến đánh giá đều hướng tới sự khẳng định ngòi bút Nguyễn Xuân Khánh khá nhuần nhị và tinh tế trong việc miêu tả vẻ đẹp của người đàn bà nông thôn; vẻ đẹp và sức sống mãnh liệt của họ biểu tượng cho

sự trường tồn của văn hóa Việt Nam

Trong những bài kể trên, có những bài mới chỉ dừng lại ở mức độ cảm

thụ, bộc bạch cách cảm nghĩ của cá nhân khi tiếp cận tiểu thuyết Đội gạo lên

chùa Cũng có những bài ít nhiều đề cập đến những khía cạnh về nghệ thuật

tác phẩm cùng những phát hiện mới lạ, độc đáo nhưng chỉ trên một khía cạnh nhỏ Các ý kiến chủ yếu tập trung khẳng định một số đặc điểm nổi bật ở tiểu

thuyết Đội gạo lên chùa như: 1 Văn phong tiểu thuyết mang hơi thở cuộc

sống hiện đại; 2 Đề cập đến vấn đề tiếp biến văn hoá, giao lưu văn hoá; 3 Nêu lên được các giả trị văn hoá đặc sắc như vấn đề đạo Phật; 4 Xây dựng

hình ảnh đẹp, giàu ý nghĩa về người phụ nữ bình dân; 5 Gửi gắm thành công

thông điệp tới người đọc Chưa bài viết nào có khả năng đưa đến cho chúng

ta một bức tranh khái quát, toàn diện về thi pháp tiểu thuyết trong Đội gạo

lên chùa của nhà văn Nguyễn Xuân Khánh

Điểm qua các công trình nghiên cứu phê bình, luận án, luận văn, khoá

luận và các bài báo như trên, chúng tôi nhận thấy tiểu thuyết Đội gạo lên

chùa của Nguyễn Xuân Khánh đã được tiếp cận ở những mức độ rộng hẹp và

những khía cạnh khác nhau Tuy nhiên, chúng tôi chưa thấy có một công

trình nghiên cứu chuyên sâu về thi pháp tiểu thuyết trong Đội gạo lên chùa

của Nguyễn Xuân Khánh Thực tiễn đó cho thấy, việc tập trung tìm hiểu thi

pháp tiểu thuyết trong Đội gạo lên chùa là một đề tài mới mẻ và có ý nghĩa

thiết thực đối với nghiên cứu lý luận phê bình cũng như tiếp nhận và sáng tạo văn học Giải quyết vấn đề còn đang bỏ ngỏ đó và đưa ra một mô hình thi

pháp tiểu thuyết trong Đội gạo lên chùa, từ đó góp thêm một phát hiện mới

về những nỗ lực, tìm tòi, cách tân của Nguyễn Xuân Khánh trong quá trình lao động sáng tạo nghệ thuật là nhiệm vụ mà chúng tôi đặt ra cho luận văn của mình

3 Đối tƣợng, phạm vi và mục đích nghiên cứu

- Đối tượng: những đặc điểm thi pháp thể loại tiểu thuyết của tác phẩm

Đội gạo lên chùa

- Phạm vi đề tài: Người viết đi sâu khảo sát, phân tích cuốn tiểu thuyết

Đội gạo lên chùa của Nguyễn Xuân Khánh – NXB Phụ nữ 2012 Ngoài ra,

nhằm khẳng định những nét riêng khu biệt trong thi pháp thể loại ở tác phẩm, người viết còn tiến hành khảo sát và so sánh đối chiếu với một số cuốn cùng

tác giả như: Hồ Qúy Ly, Mẫu thượng ngàn

- Mục đích: Từ những lý thuyết về đặc trưng của thể loại tiểu thuyết: nhân vật tiểu thuyết, kết cấu tiểu thuyết, không gian và thời gian trong tiểu

thuyết, … người viết tiến hành khảo sát tiểu thuyết Đội gạo lên chùa để tìm

ra những độc đáo về thi pháp thể loại trong tác phẩm Từ đó chỉ ra được đặc trưng trong phong cách nghệ thuật tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh Qua

đây ta thấy được vị trí của Đội gạo lên chùa trong dòng chảy của tiểu thuyết

lịch sử đương đại và vai trò của Nguyễn Xuân Khánh trong văn đàn tiểu thuyết Việt Nam Đồng thời, quá trình thực hiện đề tài yêu cầu người viết nhiều kĩ năng phân tích và cảm thụ tác phẩm Qua đó giúp người viết nâng cao khả năng tư duy, phát hiện và nghiên cứu khoa học văn học hiệu quả hơn

4 Phương pháp nghiên cứu

Như đã nói ở trên , nghiên cứu vấn đề “ Tiểu thuyết Đội gạo lên chùa

nhìn từ góc độ thi pháp thể loại” đòi hỏi mô ̣t sự làm viêc công ph u và nghiêm túc , cần sử du ̣ng nhiều phương pháp khác nhau Một trong những thao tác mang tính phương pháp của luận văn là phân tích tác phẩm từ góc nhìn thi pháp tự sự hoặc thi pháp tiểu thuyết Bên cạnh đó, luận văn còn sử dụng phương pháp nghiên cứu tiểu sử để xác định những yếu tố có tính tự thuật và mối liên hệ giữa hình tượng với đời tư tác giả Như vậy, chung quy luận văn không nằm ngoài hai phương nghiên cứu chủ yếu là:

- Phương pháp phân tích, so sánh - đối chiếu

- Phương pháp phân tích tác phẩm từ góc nhìn thi pháp tự sự

5 Cấu trúc của luận văn

Luận văn được cấu trúc gồm các phần: Mở đầu, nô ̣i dung, kết luâ ̣n và tài liê ̣u tham khảo Nô ̣i dung chính của Luận văn được bố cu ̣c gồm ba chương:

- Chương 1: Tiểu thuyết Đội gạo lên chùa trong dòng chảy của tiểu

thuyết lịch sử đương đại

- Chương 2: Các phương thức xây dựng nhân vật từ góc nhìn loại hình

- Chương 3: Thi pháp kết cấu và tổ chức không gian - thời gian nghệ thuật

NỘI DUNG

Chương 1: Tiểu thuyết Đội gạo lên chùa trong dòng chảy

của tiểu thuyết lịch sử đương đại

Như trên đã đề cập, Nguyễn Xuân Khánh không phải là cây bút mới

Hành trình viết văn thầm lặng của ông trải dài hơn nửa thế kỷ với nhiều thăng

trầm, và để đến hôm nay, khi tên tuổi Nguyễn Xuân Khánh “đóng đinh”

trong tâm trí bạn đọc với tiểu thuyết lịch sử Hồ Quý Ly, Mẫu thượng ngàn,

Đội gạo lên chùa, đó là cuộc bứt phá ngoạn mục, khẳng định tài năng nghệ

thuật và tâm huyết của nhà văn lão thành

Cũng phải nói thêm rằng, sự trở lại của một số tác giả với tiểu thuyết đồ

sộ khi mà tuổi đời đã bước vào độ “xưa nay hiếm” như: Nguyễn Xuân Khánh

(Hồ Quý Ly, Mẫu Thượng ngàn, Đội gạo lên chùa, Tô Hoài (Ba người

khác), Bùi Ngọc Tấn (Biển và chim bói cá), Châu Diên (Người sông Mê)…

là một hiện tượng văn học của những năm đầu thế kỷ XXI Bên cạnh đó, sự

xuất hiện của đông đảo cây bút trẻ, chuyên và không chuyên, trình làng

những lối viết mới, cách tân trong bút pháp, khuynh hướng, đề tài và thi pháp

thể loại nói chung như: Nguyễn Quỳnh Trang, Di Li, Phan Việt, Thuận,

Phong Điệp… đã đem tới bầu không khí thực sự sôi động của tiểu thuyết

thập niên đầu thế kỷ XXI

Nhận diện tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh trong bối cảnh tiểu thuyết

Việt Nam đương đại là một việc làm cần thiết, không chỉ giúp người viết có

những đánh giá khách quan về giá trị nghệ thuật đặc sắc của tác phẩm mà còn

có thêm những kiến giải và cơ sở để nhận định rõ nét hơn về phong cách

nghệ thuật của Nguyễn Xuân Khánh trong bức tranh tiểu thuyết muôn màu

1.1 Một số khuynh hướng vận động của tiểu thuyết Việt Nam mười

năm đầu thế kỷ XXI

“Thể loại sống bằng hiện tại, nhưng luôn nhớ quá khứ của mình, khởi thuỷ của mình” (M.Bachtin)

Giai đoạn văn học từ năm 1986 đến nay đã xác lập một lộ trình mới trong nền văn xuôi đương đại Vấn đề đổi mới văn học, trước hết và trên hết được nhìn nhận ở sự thay đổi trong tư duy, quan niệm nghệ thuật của nhà văn Là loại hình tự sự có nhiều ưu thế, đáp ứng nhanh nhạy và đa dạng yêu cầu đổi mới, tiểu thuyết nhanh chóng chiếm giữ vai trò quan trọng trong đời sống văn xuôi Những cây bút trẻ có mảnh đất tự do sáng tác đã đem lại văn đàn một bầu không khí tươi mới chưa từng thấy, đa phong cách, đa giọng điệu, có sự hoà trộn của nhiều bút pháp Đúng như cách nói của nhà văn đầu thế kỷ XXI, người đọc dễ dàng quan sát và khắc nhớ hàng loạt cái tên, những người viết tiểu thuyết đã từng quen và nhiều cây bút trẻ, chuyên và không

chuyên: Đó là Võ Thị Hảo với Giàn thiêu; Hồ Anh Thái với Cõi người rung

chuông tận thế, Đức Phật, Nàng Sivitri và tôi, Mười lẻ một đêm, SBC là Săn bắt chuột; Dấu về gió xoá; đó là Cơ hội của chúa, Khải huyền muộn

của Nguyễn Việt Hà; Thoại kỳ thuỷ, Ngồi của Nguyễn Bình Phương,

Chuyện của thiên tài với Nguyễn Thế Hoàng Linh; Chi na Town, Paris 11 tháng 8 của Thuận, Gia đình bé mọn của Dạ Ngân, Và khi tro bụi, Mưa ở kiếp sau của Đoàn Minh Phượng, Quyên của Nguyễn Văn Thọ, Nháp, Phiên bản, Kín của Nguyễn Đình Tú, 1981, Nhiều cách sống, Mất ký ức của

Nguyễn Quỳnh Trang, Sông - Tiểu thuyết đầu tay của Nguyễn Ngọc Tư

vv…vv

Nhận diện tiểu thuyết Việt Nam đương đại mười năm đầu thế kỷ XXI, công bằng mà nói, vẫn còn đó bức tranh bộn bề, ngổn ngang và chưa thực sự định danh chính xác cho tên gọi của trào lưu hay khuynh hướng nào Tuy nhiên, với chức năng phát hiện, thẩm định và tôn vinh giá trị văn chương, người nghiên cứu vẫn phải góp tiếng nói vào việc khẳng định những xu thế phát triển của thể loại này Vì góc độ tiếp cận nào cũng có căn cứ, tiêu chí

hợp lý nên ở đây, trên cơ sở quan sát thực tế và tiếp thu ý kiến đánh giá của một số công trình khoa học đã công bố, người viết Luận văn tạm chia tiểu thuyết theo một số khuynh hướng sáng tác chính như sau:

1.1.1 Khuynh hướng tiểu thuyết lịch sử theo phong cách hiện đại

Khoảng mười năm trở lại đây, công chúng yêu văn học chứng kiến sự nở

rộ các tác phẩm tiểu thuyết viết về đề tài lịch sử, tạo nên một làn sóng dư luận mới với nhiều tranh luận và phản biện đích đáng Xu hướng cách tân hay truyền thống trong nghệ thuật đương đại đã trở thành lựa chọn hàng đầu trong sáng tác viết về đề tài lịch sử và nhà tiểu thuyết có nghề luôn biết cách

“làm mới” những vấn đề quá khứ, những hiện thực đã sẵn câu trả lời

Cũng phải khẳng định rằng, với hầu hết sáng tác văn chương, lịch sử và viết về lịch sử, hơn cả sự ám ảnh, đó còn là món nợ đeo đẳng suốt đời, buộc

họ phải trả lời bằng tác phẩm văn học Tiểu thuyết lịch sử nói riêng hay các tác phẩm viết về đề tài lịch sử nói chung đã trải qua nhiều bước thăng trầm,

có những khoảng rơi vào “im lặng” nhưng rồi trở lại đầy ấn tượng trong khoảng sáu, bảy năm đầu thế kỷ XXI Văn đàn Việt Nam “được mùa” những tác phẩm thuộc khuynh hướng sáng tác này, đem tới một bầu không khí mới cho bức tranh tiểu thuyết dường như có phần chững lại khoảng cuối thập niên

90 Phần lớn các sáng tác đề tài lịch sử nhận được nhiều lời khen tặng của học giả, các nhà phê bình, giới truyền thông và công chúng nói chung

Trước năm 1986, đa số các nhà văn khai thác đề tài lịch sử đều theo một lối mòn truyền thống, chủ trương minh hoạ chính sử, nhìn lịch sử là sự tiếp nối các triều đại với cảm hứng ngợi ca, ngưỡng vọng những nhân vật kiệt

xuất anh hùng Đó là bộ ba tác phẩm lịch sử của Hà Ân: Trên sóng truyền

hịch, Bên bờ Thiên Mạc, Trăng nước Chương Dương dựng lại cuộc kháng

chiến vĩ đại chống quân Nguyên Mông của nhà Trần Mỗi tác phẩm đều đi sâu khắc hoạ hình ảnh nhân vật trung tâm như Trần Quốc Tuấn, Trần Bình

Trọng… với chiến công hiển hách đi vào lịch sử Sao khuê lấp lánh của nhà

văn Nguyễn Đức Hiền là tiểu thuyết lịch sử viết về Nguyễn Trãi, một danh nhân văn hoá dân tộc, một số phận bi thảm đẫm lệ và oan trái trong lịch sử nước ta Nguyễn Đức Hiền đã xây dựng thành công chân dung nhà tư tưởng Nguyễn Trãi trong các mối quan hệ cha con, thầy trò, vua tôi, vợ chồng… giữa một bối cảnh vô cùng phức tạp để thể hiện rõ quan điểm nhân nghĩa, yêu nước, thương dân nâng lên thành lẽ sống ở Ức Trai Chân dung của Lý

Thường Kiệt qua ngòi bút Nghiêm Đa Văn trong cuốn Sừng Rượu thề cũng

được khắc hoạ rõ nét một giai đoạn hào hùng của lịch sử dựng nước và giữ nước vv…vv Nói chung, khuynh hướng tái hiện lịch sử như là sự kiện chính xác trong một số tiểu thuyết giai đoạn trước thời kỳ đổi mới khá rõ nét, ở đó các nhà văn coi lịch sử là cứu cánh cho tác phẩm, chưa làm bật lên chất “tiểu thuyết” như một sáng tạo, hư cấu nghệ thuật

Cùng với sự chuyển động của đời sống văn học nói chung và sự thay đổi

tư duy phản ánh nghệ thuật của nhà văn nói riêng, tiểu thuyết lịch sử đương đại đã tiếp cận với cảm quan mới, có những cách tân táo bạo trong lối kể chuyện, thủ pháp xây dựng hình tượng … Vượt qua rào cản của những đáp

án sẵn có, người viết tiểu thuyết lịch sử đã mở rộng biên độ sáng tạo, kể

chuyện lịch sử bằng một phong cách hiện đại Giàn thiêu của Võ Thị Hảo,

Hội thề, Con ngựa Mãn Châu của Nguyễn Quang Thân, bộ tiểu thuyết bốn

tập của Hoàng Quốc Hải; Bão táp cung đình, Thăng Long nổi giận, Huyền

Trân công chúa và Vương triều sụp đổ, Khúc khải hoàn dang dở của Hà

Ân, Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác… là những tác phẩm nằm

trong khuynh hướng này

Trong tiểu thuyết Giàn thiêu, dựa vào Đại Việt Sử ký toàn thư và huyền

tích dân gian, tác giả đã dựng lên một bức tranh hoành trang nhiều màu đối chọi mà vấn đề trung tâm là thân phận con người trong những giằng xé, mâu thuẫn giữa quyền lợi, danh vị và hạnh phúc Các nhân vật như Nguyên phi Ỷ

Lan, nhà sư Từ Đạo Hạnh không hắt sáng từ cái nhìn lý tưởng “ngưỡng vọng” mà được soi chiếu từ cả hai phần Con và Người, với tất cả mưu toan, tham vọng trần tục nhất Chàng trai trẻ Từ Lộ chất chứa oan khuất và khổ đau trải qua hai kiếp - một của Đạo Hạnh Đại Sư theo con đường tu luyện khổ ải, một của bậc đế vương Thần Tông ngập chìm trong hậu cung đầy cung phi mỹ

nữ Đan chéo vào hai kiếp của Đạo Hạnh - Thần Tông là cô cung nữ Ngạn La vừa hoang dại vừa quyến rũ, là sư bà Nhuệ Anh với cuộc đời trôi dạt…

Hội thề của Nguyễn Quang Thân lại dụng công xây dựng hình tượng

Nguyễn Trãi - Nhà tư tưởng chủ nghĩa “Yên dân” trong một diễn biến ngắn: bảy ngày trước trận đánh cuối cùng ở Đông Quan, sau đại thắng Xương Giang đánh tan quân Minh xâm lược Điều quan trọng là tác giả đã đặt nhân vật vào điểm nhìn bên trong để khám phá những tình cảm sâu kín, trăn trở, thậm chí đau đớn của Nguyễn Trãi Đó là cảm giác cô đơn của bậc đại túc, đại trí khi Lê Lợi chỉ đối đãi với ông như “thượng khách”, vừa trọng dụng, vừa kiêng dè Đó là nỗi xót xa khi đứng giữa lòng quân thần, tướng lĩnh Lam Sơn mà vẫn chịu nhiều lời lẽ xúc xiểm, xu nịnh Đó là nỗi đau đớn khi ông và người vợ Nguyễn Thị Lộ bị rêu rao bằng những lời xuyên tạc của kẻ ghen tức… Bằng thủ pháp xây dựng nhân vật theo lối hiện đại, không nặng về tiểu

sử đời tư (như cách kể chuyện truyền thống), bi kịch lịch sử trong cuộc đời Nguyễn Trãi đã được nhà văn “làm sáng” trong một thời đoạn ngắn ngủi, nhưng giúp người đọc hôm nay đồng cảm hơn rất nhiều với nỗi đau mà ông trải qua

Tiểu thuyết Hồ Quý Ly của Nguyễn Xuân Khánh lấy nhân vật trung

tâm, Hồ Quý Ly, một nhân vật lịch sử phức tạp được giới nghiên cứu dày công giải mã, làm linh hồn của toàn bộ nghệ thuật kể chuyện Tái hiện không khí lịch sử trong giai đoạn khắc nghiệt; sự sụp đổ khó cứu vãn của vương triều nhà Trần và sự thống trị ngắn ngủi của triều Hồ, nhà văn đã đặt Hồ Quý

Ly và một hệ thống lớn các nhân vật vào những tình huống thử thách ngặt

nghèo, cả trong hành động và tâm hồn Không quá nhiều kỹ thuật hiện đại,

nhưng tiểu thuyết Hồ Quý Ly của Nguyễn Xuân Khánh vẫn rất hấp dẫn vì

cách xây dựng nhân vật đa dạng, soi chiếu qua nhiều điểm nhìn, những khúc quanh trong tâm hồn được diễn tả sắc nét Hình tượng Hồ Quý Ly đa mưu túc trí với tư tưởng canh tân táo bạo nhưng bi kịch lớn nhất là không hợp lòng dân, hình tượng Trần Khát Chân với tâm hồn lãng mạn, đẹp đẽ trong tư tưởng

có phần bảo thủ, hình tượng những nhân vật hư cấu như nhà chép sử Sử Văn Hoa, kỳ nữ Thanh Mai, Phạm Sinh… đã làm nên khí chất cho tiểu thuyết này

Có thể nói, đề tài lịch sử đã tạo nên tiếng vang nhất định cho một số cây bút tiểu thuyết đương đại, đem lại nhiều đóng góp vào quá trình phát triển thể loại, đặc biệt trong khoảng chục năm trở lại đây Người viết tiểu thuyết lịch

sử hôm nay, đã vượt qua cái khó của chính mình khi cố gắng thoát khỏi “định mệnh thuyết”, sáng tạo lịch sử từ nhân vật như một con người của tiểu thuyết, xóa nhoà những định kiến đã biết trước về nhân vật Để kết lại, người viết Luận văn hoàn toàn tâm đắc và đồng tình với ý kiến của TS Phạm Xuân Thạch khi tin tưởng rằng: “Từ những thành công của một nhóm sáng tác, người ta có thể nhận thấy rằng thoát khỏi những gông cùm của mĩ học phản ánh luận dung tục, quay trở về “thường độc hành, thường độc bộ” với những

ý tưởng nghệ thuật và sáng tạo cá nhân, vượt ra khỏi ám ảnh cộng đồng, cô độc đối diện với những vấn đề của dân tộc và Nhân loại chính là “Niết bàn lộ” của tiểu thuyết đương đại Việt Nam

1.1.2 Khuynh hướng tiểu thuyết nhận thức lại

Trong không khí đổi mới, việc nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá đúng sự thật với những thay đổi trong tư duy, quan niệm dường như trở thành nhu cầu bức thiết của người viết, đặc biệt là ở những cây bút tiểu thuyết, thể loại có khẳ năng bám sát đời sống và phản ánh những bức tranh đa chiều rộng lớn

Khuynh hướng này xuất hiện vào những năm đầu thập kỷ 80 của thế kỷ XX, ngày càng phát triển trong giai đoạn văn học bước vào xu thế hội nhập Những đề tài vốn dĩ quen thuộc như hình ảnh người nông dân, người lính bước ra từ chiến tranh, các mối quan hệ gia đình… tưởng chừng đơn giản nhưng giờ đây được khám phá bằng một nhãn quan mới, dám thành thực và phơi bày những mặt trái của nó Một số tác phẩm tiêu biểu khuynh hướng

này có mặt trong tiểu tuyết của Dòng sông mía của Đào Thắng (2004), Ba

người khác của Tô Hoài (2006), Biển và chim bói cá của Bùi Ngọc Tấn

(2008), Gia đình bé mọn của Dạ Ngân (2005), Lính trận của Trung Trung

Đỉnh (2011)…

Nhìn chung, tiểu thuyết có khuynh hướng nhận thức lại hiện thực lịch sử tập trung vào đề tài nông thôn, cải cách ruộng đất hay cuộc sống của con người Việt Nam thời kì bao cấp… Đó là những câu chuyện ở thì quá khứ gần, vẫn còn bám riết lấy tâm trí của người cầm bút để hôm nay, họ viết lại bằng tất cả trải nghiệm và cả đau xót một thời đã qua

Ba người khác của lão nhà văn Tô Hoài ra mắt công chúng năm 2007,

gây xôn xao dư luận vì hiện thực phản ánh trong tiểu thuyết chỉ vẻn vẹn 300 trang nhưng là cả bức tranh gai góc và nhiều mảng tối của công cuộc cải cách ruộng dất ở miền Bắc những năm 1954 - 1956 Những sai lầm, ấu trĩ, bản năng và tội lỗi của con người thời kì này được tác giả kể lại sinh động, cụ thể, dám nói thẳng những vấn đề mà trước nay bị coi là vùng “cấm kị”

Ra mắt lần đầu năm 2008, tiểu thuyết Biển và chim bói cá của nhà văn

Bùi Ngọc Tấn, cũng là một tên tuổi lão làng trên văn đàn, tập trung vào khoảng trên dưới hai mươi nhân vật, miêu tả như những hình tượng đa phương, đa dạng Những góc khuất của đời sống và con người tại một Liên hiệp đánh cá biển Đông lẫy lừng thành tích nhưng chất chứa nhiều trái ngang hiện ra trước mắt người đọc như một bằng chứng không thể chối cãi của một

thời bao cấp Không khí những năm 80 của thế kỉ trước kết tinh trong vốn sống của cây bút nhiều năm tận mắt nhìn thấy những chìm nổi, trái ngang của

đời người, nay được tái hiện đầy đủ trong tiểu thuyết Biển và chim bói cá

Nhận thức về quá khứ trong một tinh thần thời đại hôm nay, tác giả giúp người đọc thấm thía hơn về bi kịch của lòng tốt, về sự tha hoá của con người giữa nhá nhem, chao đảo của xã hội

Viết về tình yêu, gia đình, sự đứt gãy trong mối quan hệ nền tảng… là

cách mà Dạ Ngân trải nghiệm trong cuốn tiểu thuyết dày 295 trang - Gia

đình bé mọn Người ta thấy đâu đó bóng dáng của chính tác giả trong hình

ảnh của Mỹ Tiệp, cô nhà văn với mối tình đeo đẳng nhiều nước mắt, quyết tâm từ bỏ cuộc sống tù túng, chật hẹp với người chồng yêu heo hơn con, thích viết báo cáo để thăng chức hơn là ngắm nhìn vợ… Tiểu thuyết này cũng

là cách Dạ Ngân vén bức màn đời sống gia đình Việt Nam thời kì hậu chiến với những bi kịch không tên, con người chết dần chết mòn trong những suy nghĩ lạc hậu, ấu trĩ Ám ảnh và tội ác của chiến tranh ẩn hiện ngay trong đời sống, ý nghĩ của con người

Có thể nói, khuynh hướng nhận thức lại trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại chi phối đến nhiều đề tài, nội dung phản ánh của người viết: đời

tư, thế sự, chiến tranh… Dường như, ở khía cạnh nào của đời sống, nhu cầu nhận thức lại, nhìn thẳng vào sự thật và nói ra sự thật cũng trở thành mối quan tâm bức thiết của nhà văn Trung tâm của các tiểu thuyết ở khuynh hướng này là số phận con người, cũng là ngọn nguồn không bao giờ vơi cạn

ở văn chương!

1.1.3 Khuynh hướng tiểu thuyết dòng ý thức

Nằm trong xu hướng cách tân bút pháp sáng tạo nghệ thuật, loại tiểu thuyết dòng ý thức chú ý đi sâu vào diễn biến tâm trạng, đời sống tâm linh của con người, từ bỏ những nguyên tắc phản ánh trung thành với hiện thực

bằng lối diễn đạt giàu chất thơ, có nhoè mờ hư thực, có sự gián cách không - thời gian… Tiêu biểu cho khuynh hướng này là một loạt tiểu thuyết như:

Người sông Mê của Châu Diên, Trí nhớ suy tàn của Nguyễn Bình Phương,

Và khi tro bụi, Mưa ở kiếp sau của Đoàn Minh Phượng, 1981, Nhiều cách sống của Nguyễn Quỳnh Trang…

Tiểu thuyết đầu tay Người sông Mê của Châu Diên đã tạo nên những

phản ứng khác nhau ở bạn đọc Câu chuyện kể về một người đã chết, đáng lẽ phải đi qua sông Mê, ăn cháo lú, và quên hết mọi chuyện trần gian, nhưng lại được đầu thai trở lại Từ một sự việc có tính chất hoang đường, có phần kì

ảo, tác giả tạo cho nhân vật một khả hăng đặc biệt: đi qua các kiếp khác nhau,

kể về những cuộc đời khác nhau của mình… Những cuộc đời ấy là sự hoà trộn của cả một quá trình xã hội, có anh hùng và có gian hùng, có chất thơ và

có bùn lầy, song hành cả cái Thiện - cái Ác… Châu Diên đã tạo dựng không gian hư ảo với nhiều trường đoạn tâm lí hỗn độn: có kiếp này, có kiếp khác,

có người này, có người kia Những rẽ ngang bất ngờ khiến cho tác phẩm có một cấu trúc bề mặt khác hẳn với tiểu thuyết cổ điển Một thử nghiệm hình thức như vậy, cũng là rất đáng ghi nhận ở một cây bút ở tuổi 75 như Châu Diên!

Trong số những gương mặt nhà văn trẻ, Nguyễn Bình Phương nổi lên như một hiện tượng, nói theo cách của TS Phạm Xuân Thạch, đó là ưu tiên số một vì: “Sáng tác của anh kết tụ nhiều vấn đề có ý nghĩa tiêu biểu cho tiểu thuyết Việt Nam thời kì hậu chiến cả trên bình diện mĩ học lẫn kĩ thuật sáng tác và mô hình tiểu thuyết”

Trong tiểu thuyết Trí nhớ suy tàn (2000), tác giả để nhân vật không tên

“em” loay hoay trong sự suy tàn của mình, hoàn toàn chìm vào một khối cô đơn và bế tắc Ngay cả khi ý thức được bi kịch của mình và có khát vọng ra

đi, nhân vật “em” cũng không tài nào thoát ra được

Và khi tro bụi - tiểu thuyết của đạo diễn Việt kiều Đoàn Minh Phượng

(2007) cũng là một tác phẩm gợi nhiều ám ảnh cho người đọc Câu chuyện là hành trình đơn độc đi tìm sự thật của nhân vật “tôi” - An Mi, khi cô tuyệt vọng sau cái chết của chồng, gói đời mình trong những toa tàu ở nước Đức xa xôi Nhà văn cố tình làm mờ đi các ranh giới để nhân vật tự do di chuyển giữa thực tại, quá khứ và thời gian được nới rộng ra Người đọc sẽ có cảm giác nhân vật đang đi trong vô thức, mọi sự kiện đều không thể được giải mã bằng sự thật chuẩn xác, hình như chỉ xoay chuyển và bấu víu vào niềm tin mà thôi

Có thể nói, trong tiểu thuyết khuynh hướng dòng ý thức, cảm xúc đã lên ngôi, chảy ào ạt trong tâm trí của nhân vật và dẫn dắt câu chuyện Ngay cả ngôn ngữ kể, đã được “chuyển hoá” sang ngôn ngữ đầy chất thơ và giàu hình tượng

Trong sự phát triển nội tại của thể loại, khuynh hướng này sẽ tiếp tục chiếm lĩnh văn đàn và tạo nên những dấu ấn sâu sắc, thể hiện nỗ lực đổi mới văn học của người viết Khám phá hiện thực bằng thế giới tâm linh ảo diệu qua tiểu thuyết, sẽ mở rộng chân trời sáng tạo cho nhà văn

1.1.4 Khuynh hướng tiểu thuyết văn học mạng

Trong mấy năm trở lại đây, hình thức văn học mạng để chỉ một bộ phận sáng tác văn học được đăng tải trên các kênh điện tử Internet thông qua hệ thống website, các trang blog cá nhân… đã dần dần trở thành một xu thế phát triển của văn học đương đại Bên cạnh truyện ngắn, tản văn thì thể loại tiểu thuyết đăng tải dài kỳ theo từng chương, đoạn được các nhà văn mạng áp dụng thành công và có lượng công chúng, nhất là giới trẻ quan tâm Nhưng cây bút online tiêu biểu cho hình thức tiểu thuyết mạng như Hà Kin, DiLi, Đặng Thiều Quang, Gào, Trần Thu Trang … là những “từ khoá” thu hút đông đảo lượng truy cập bạn đọc trên các diễn đàn

Nhà văn Di Li đã chia sẻ đại ý rằng: mạng là một hình thức tuyệt vời khi

nó thu hẹp khoảng cách giữa người viết và người đọc cũng như gia tăng lượng độc giả cho một tác phẩm Bản thân DiLi là một nhà văn trẻ có khối lượng ấn phẩm xuất sắc xuất bản tương đối nhiều, đa dạng thể loại, từ tản văn, bút ký, truyện ngắn đến tiểu thuyết Cuốn tiểu thuyết trinh thám kỳ dị

đầu tay của DiLi có tên Trại Hoa Đỏ sáng tác trong vòng 10 tháng, là một

thử nghiệm thể loại đầy táo bạo ! Tác phẩm có 35 chương thì 33 chương đều được Di Li đăng tải trên mạng cá nhân (Blog) trước khi nhà xuất bản Công

an Nhân dân phát hành hoàn chỉnh năm 2009

Chuyện tình New York của tác giả Hà Kin cũng là một ví dụ tiêu biểu

cho khuynh hướng sáng tác đăng tải trên mạng internet thu hút đông đảo lượng người đọc, làm nên thành công cho một cây bút hoàn toàn không chuyên Câu chuyện tình vừa lãng mạn vừa đau khổ, tràn đầy hơi thở cuộc sống của một cô gái Việt với người đàn ông nước ngoài đi xuyên suốt cả tác phẩm, được tác giả đăng lần lượt trên trang Blog cá nhân khiến cộng đồng mạng xôn xao trong một thời gian dài Ngay khi cuốn sách được xuất bản tận tay người đọc, nó tiếp tục trở thành tiểu thuyết được bán chạy nhất, in nối bản

và tái bản hơn chục lần trong một thời gian rất ngắn Nhu cầu sáng tác trên mạng và xuất bản thành sách với những tác phẩm có sức hấp dẫn đặc biệt với công chúng và đã trở thành lựa chọn của rất nhiều người viết, chủ yếu là cây bút trẻ Không quá nhiều người thành danh với hình thức này, nhưng hoàn toàn có thể điểm danh một vài các tên tác giả tiêu biểu mà sáng tác của họ ít

nhiều đã được công nhận như Trần Thu Trang với Phải lấy người như anh,

Cocktail cho tình yêu, Keng với Dị bản, Hà Kin với Chuyện tình New York,

Cấn Vân Khánh với Người đàn ông có đôi mắt trong, Giao Chi với Tuyết

Đen, Đặng Thiều Quang với Chờ tuyết rơi, Di Li với Trại Hoa đỏ…

Ở Việt Nam hiện đã có nhiều trang web về văn học tạo được sự thu hút

cả độc giả với chất lượng bài vở chu đáo, cập nhật thông tin nhanh về tình

hình phát triển văn học trong và ngoài nước như: vannghequandoi.com.vn, vanchuongviet.org, tapchinhavan.vn, phongdiep.net, tranthutrang.net,

inrasara.com… Các blog cũng náo nhiệt không kém như:

có nhiều cơ hội tiếp cận với những luồng văn hoá mới, tạo nên sự thay đổi mạnh mẽ trong tư duy, xu hướng sáng tác Bên cạnh hệ thống quốc văn, hoạt động dịch thuật và giới thiệu văn học nước ngoài (Âu Mỹ, Nhật Bản, Trung Quốc…) không những thay đổi thị hiếu của bạn đọc mà còn có những ảnh hưởng tích cực đến lối viết, phong cách của nhiều nghệ sĩ Dấu ấn của chủ nghĩa tượng trưng siêu thực, huyền thoại, viễn tưởng, hậu hiện đại… tiếp tục tạo ra nhiều giọng điều tiểu thuyết hấp dẫn, mới mẻ, đem lại luồng gió mát cho bầu không khí văn chương, cũng là một điềm lành cần có cho sự phát triển văn học

Bên cạnh những thành tựu nổi bật là sự đa dạng về bút pháp, phong phú

và giọng điệu và giàu có về ngôn ngữ thì việc phát huy cao độ tính dân chủ trong tiểu thuyết đương đại cũng là tiền đề gia tăng nguyên tắc đối thoại, làm

nảy sinh nhiều khuynh hướng tiểu thuyết khác nhau, đem tới bức tranh hiện thực đa chiều của văn xuôi

Ý thức cách tân và đổi mới thể loại thu hút đông đảo đội ngũ cầm bút, nhất là những người trẻ Trong vòng mười năm trở lại đây, công chúng ghi nhận sự xuất hiện của hàng loạt tên tuổi tác giả mới trong và ngoài nước như: Nguyễn Ngọc Tư, Nguyễn Quỳnh Trang, Di Li, Cấn Vân Khánh, Trần Thu Trang, Đặng Thiều Quang, Nguyễn Vĩnh Tiến, Hà Kin, Dương Thuỵ, Đỗ Phấn… Các tác giả ở hải ngoại như: Phan Việt, Thuận, Nguyễn Văn Thọ, Đoàn Minh Phượng, Hồ Bất Khuất…

Không có nhiều tác phẩm đồ sộ, dài tới gần nghìn trang như Hồ Quý Ly,

Mẫu thượng ngàn, Đội gạo lên chùa của Nguyễn Xuân Khánh hay bộ tiểu

thuyết lịch sử của Hoàng Xuân Hải, đa phần các tiểu thuyết hôm nay đều có dung lượng ngắn, sức nén thông tin chặt chẽ, với xu thế chung là đi vào rất gần nhịp sống hiện đại của người trẻ, với góc nhìn cận cảnh về: cuộc sống thời thượng, sex, vấn đề giới tính vv…vv

Cũng cần phải thừa nhận rằng, trong khoảng hai năm trở lại đây (2011 - 2012) văn đàn vắng bóng những tiểu thuyết thực sự có sức lay động sâu sắc đến công chúng nói chung Chính xu thế sáng tác đi vào các “điểm nóng” của

xã hội, của giới trẻ nên đề tài tiểu thuyết dần bão hoà, hoặc các cách tân và thử nghiệm đổi mới nghệ thuật không còn gây ra nhiều tranh cãi và cả hứng thú cho giới phê bình và truyền thông Tiểu thuyết có phần chững lại, và chịu

sự cạnh tranh của nhiều thể loại tự sự khác như hồi ký, tạp văn, tạp bút, phiếm luận xã hội… điều này cho thấy nhu cầu thẩm mỹ và thị hiếu văn chương của độc giả đã thay đổi, văn hoá nghe nhìn và công nghệ số áp đảo dễ khiến người đọc tìm đến những “món ăn tinh thần” dễ hấp thụ, gần với cuộc sống tản mạn hàng ngày: tản văn, phiếm luận…

Sự vận động của tiểu thuyết hôm nay có thể là cơ sở cho những dự báo trong tiến trình phát triển thể loại vẫn được ví là “máy cái” của nền văn học nhưng người viết vẫn tin tưởng chắc chắn rằng, càng có nhiều kẻ cạnh tranh quyết liệt với tiểu thuyết, tiểu thuyết càng có cơ hội khẳng định tầm vóc và vị thế của mình, đó cũng là quy luật của sự phát triển

Để kết lại, chúng tôi xin trích dẫn đại ý của nhà văn Mỹ Philip Roth, người chuyên viết các tác phẩm về cuộc sống của người Mỹ gốc Do Thái thời hiện đại, tác giả đoạt giải thưởng uy tín hàng đầu Man Booker International Prize năm 2011 về sứ mệnh của tiểu thuyết được làm ra là để đặt câu hỏi, chứ không phải mang lại những câu trả lời” Lối đi sáng của tiểu thuyết Việt Nam đương đại cũng chính là ở chỗ đó, chừng nào người viết tiểu thuyết vẫn khao khát đặt đặt ra câu hỏi trong chính tác phẩm của mình, chừng đó tiểu thuyết vẫn còn đất sống!

1.3 Hành trình sáng tác tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh

1.3.1 Nguyễn Xuân Khánh và hành trình viết văn nửa thế kỷ

Nhà văn Nguyễn Xuân Khánh sinh năm 1933, quê nội ở làng Cổ Nhuế, tục gọi là Kẻ Noi, một làng cổ ngay kề Hà Nội Là con vợ lẽ, cha mất sớm khi nhà văn mới mới lên sáu, tuổi thơ của Nguyễn Xuân Khánh gắn với hình ảnh người mẹ góa chồng lam lũ tảo tần cả đời ở vậy nuôi con và những người

cô, người bác, người dì ở quê ngoại Thanh Nhàn, làng Thanh Trì, nay là căn nhà trên con ngõ nhỏ đường Trần Khát Chân mà ông và gia đình sinh sống tới tận bây giờ

Thời trẻ, Nguyễn Xuân Khánh từng đỗ tú tài Toán, học hai năm ở trường Đại học Y Khoa Hà Nội (1951 - 1952) rồi sau đó lên đường nhập ngũ, tham gia vào lực lượng quân đội Quãng thời gian này, Nguyễn Xuân Khánh lần

đầu cầm bút viết truyện ngắn Một đêm và đoạt ngay giải Nhì (không có giải

Nhất) trong cuộc thi truyện ngắn của Tạp chí Văn nghệ Quân đội Như một

sự tình cờ, văn chương đã gắn với ông bằng mối duyên tiền định mà mãi sau này, ngay cả những giai đoạn cuộc sống rất khó khăn, phải vật lộn mưu sinh với đủ thứ nghề từ dịch thuật, hợp tác xã mua bán, thợ may đến thợ khoá, nuôi lợn đến bán máu, thậm chí lao động cải tạo cùng lưu manh, đĩ điếm một năm trời Nguyễn Xuân Khánh vẫn quyết tâm đeo đẳng sự nghiệp viết không ngừng

Năm 1959, Nguyễn Xuân Khánh đi trại sáng tác cùng Phù Thăng, Xuân

Sách, Hoàng Văn Bổn và viết bản thảo Làng nghèo, cuốn tiểu thuyết về làng

quê thời kháng chiến chống Pháp, nhưng vì lý do nào đó, cuốn sách không được in Một năm sau, ông được cất nhắc về làm biên tập của Tạp chí Văn nghệ Quân đội cùng thời với những tên tuổi như: Vũ Cao, Nguyễn Khải, Hữu Mai… Nhưng rồi một rủi ro tai nạn nghề nghiệp, năm 1965 nhà văn được chuyển về Báo Thiếu niên Tiền phong, thường trú ở Khu 4, rất chăm chỉ đi vào tuyến lửa miền Trung Năm 1969, ông về hưu non, ít sáng tác, dù có viết một số cuốn nhưng vì lý do tế nhị nên ký bút danh khác [9] Ở Nguyễn Xuân Khánh, người ta nhận thấy một con người có bản lĩnh phi thường Trong những năm tháng đất nước vừa thoát khỏi chiến tranh, vây quanh là đói nghèo, lạc hậu, Nguyễn Xuân Khánh vừa kiếm kế sinh nhai, vừa nghiên cứu Kinh Dịch và viết bản thảo “Trư cuồng”, một tiểu thuyết không được xuất bản viết về loạt đối thoại với Chúa, với quỷ trong con người giữa không gian

nồng nặc mùi lòng lợn, chỉ được lưu truyền trên một số mạng điện tử Miền

hoang tưởng là tiểu thuyết được xuất bản năm 1990 dưới bút danh Đào

Nguyễn, là suy tư của nhà văn về nghệ thuật mà đời mỗi nghệ sĩ đích thực đều như một Trương Chi Hai tiểu thuyết ra mắt quãng năm Nguyễn Xuân Khánh ngoài 40 tuổi thể hiện sự quan tâm sâu sắc của ông về những vấn đề bức bối của đời sống hiện tại lúc đó Song hai tiểu thuyết này không được dư

luận chú ý, phải đến năm 2000, khi tiểu thuyết lịch sử Hồ Quý Ly chính thức

ra mắt công chúng, tên tuổi và tài năng của Nguyễn Xuân Khánh mới thực sự

được nhìn nhận và trân trọng Ba tiểu thuyết đồ sộ: Hồ Quý Ly (2000), Mẫu

thượng ngàn (2006), Đội gạo lên chùa (2011) xuất hiện trên văn đàn trọn

một thập niên, nhưng là sự thai nghén của cả một đời viết Nguyễn Xuân Khánh đã trả về cho ông niềm hạnh phúc vô bờ của người nghệ sĩ khi đứa con tinh thần được thừa nhận và đón nhận Hơn hết, đó là câu trả lời đích đáng cho một xác tín đầy linh thiêng mà Nguyễn Xuân Khánh kiên trì theo đuổi: văn chương là định mệnh, là số phận cuộc đời và biết chắc cơ duyên của mình nằm ở đó

Sáng tác của Nguyễn Xuân Khánh, ngoài năm tiểu thuyết vừa kể trên,

còn một số truyện ngắn và sáng tác cho thiếu nhi như: tập truyện ngắn Rừng

sâu (1963), truyện ngắn Người lính gác - in trong tập Hoa mua (1963), Lá thư Hà Nội (1967), Goerge Sand - nhà văn của tình yêu (Chân dung văn

học, 1993), Hai đứa trẻ và con chó Mèo xóm núi (Truyện vừa thiếu nhi, 2002), Mưa quê (Tập truyện ngắn thiếu nhi, 2003) và hàng loạt các tác phẩm dịch như: Những quả vàng (1996) của Nathalie Saraute, Lời nguyền cho kẻ

vắng mặt (1996) của Tahar Jelloun, Nhận dạng nam (1999) của Elizabeth

Badinter, Năm tuần trên kinh khí cầu (2002) của Jules Verne, Nữ hoàng

Sissi (2003) của Anne Francoise Loiuseau

Công bằng mà nói, cả đời văn và đời viết dài ngót nghét một thế kỉ, Nguyễn Xuân Khánh phải nếm trải đủ mọi thua thiệt, nhưng bằng một nghị lực tiềm năng ẩn giấu sau dáng vẻ bề ngoài mảnh khảnh với nụ cười mủm mỉm và ánh mắt hấp háy thân tình, ông vẫn kiên trì đi đến tận cùng say mê văn chương nghệ thuật Chẳng thế mà nhà văn Văn Chinh đã không ngần ngại khi ví ông như gốc mai già, mấy mươi năm chìm khuất đâu đó chợt bật lên rừng rực nở hoa hắt lên văn đàn ánh trắng tinh khiết và ngan ngát hương thơm để diện mạo hốt nhiên thay đổi [10] Và đáp án cho hành trình vượt khó không mệt mỏi ấy, không gì xứng đáng hơn chính là sự vinh danh của giới nghiên cứu, sự nể trọng của đồng nghiệp và sự yêu mến của bạn đọc cho tên

tuổi Nguyễn Xuân Khánh, nhà tiểu thuyết đương đại hàng đầu văn học Việt Nam

1.3.2 Tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh trong dòng chảy tiểu thuyết lịch sử - văn hoá - phong tục Việt Nam

Trong khuynh hướng vận động của tiểu thuyết đương đại, mảng tiểu thuyết lịch sử - văn hoá - phong tục đã ghi nhận sự trở lại và thử nghiệm của một loạt các cây bút có tên tuổi như: Nguyễn Mộng Giác, Hoàng Xuân Hải,

Võ Thị Hảo, Hà Ân, Nguyễn Quang Thân, Nguyễn Xuân Khánh…

Ở một cái nhìn so sánh, người viết muốn xem xét và nhận diện ba tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh trong loạt tiểu thuyết viết về đề tài lịch sử, văn hoá, phong tục, tôn giáo… của các nhà văn trên, đặng chỉ ra những nét tương đồng và khác biệt trong quan niệm sáng tạo nghệ thuật về đề tài có tính chất truyền thống nhưng mãi mãi là món nợ của người viết

Năm 1997, trong lời tựa tiểu thuyết Bão táp cung đình, nhà văn Hoàng

Quốc Hải đã chia sẻ những trăn trở: “… dân tộc ta có một quá khứ dựng nước và giữ nước đầy nhọc nhằn và kiêu dũng, không thua kém một dân tộc nào, nhưng sao thế giới biết đến ta quát ít Cũng bởi bộ môn tiểu thuyết lịch

sử của ta chậm phát triển Đến nỗi thanh thiếu niên của chúng ta rất thông thạo sử Tầu, sử Hy - La, sử Anh, sử Pháp, v.v… Trong khi đó họ lai không biết rõ các nhân vật lịch sử nước nhà.” [21, tr 9-10] Có phải chính vì những băn khoăn và cả trách nhiệm ấy đã thôi thúc nhà văn sáng tạo bộ tiểu thuyết

nhà Trần đồ sộ mang tên: Bão táp cung đình, Thăng Long nổi giận, Huyền

Trân công chúa và - Phương pháp khảo sát, thống kê Vương triều sụp đổ Bộ

tiểu thuyết này viết từ năm 1987 đến 2010, chứng tỏ bảo thân nhà văn đã có

sự chuẩn bị kĩ lưỡng trong cả tri thức lịch sự lẫn nghệ thuật kể chuyện lịch

sử Tác phẩm tái hiện những giai đoạn lịch sử dài của dân tộc, trong một triều đại rất được lòng dân - triều Trần, truyền đạt được cái “tinh thần lịch sử”

(chữ dùng của nhà thơ Hữu Thỉnh) Có thể nói, tiểu thuyết lịch sử của Hoàng Quốc Hải đến với bạn đọc như những bộ phim lịch sử hấp dẫn Mặc dù trong toàn bộ không khí tác phẩm vẫn còn đoạn nặng về xu hướng giáo huấn, chẳng hạn như khi tác giả để nhân vật Huyền Trân công chúa dễ dàng chấp nhận lấy vua Chiêm Thành Chế Mân với sứ mệnh phục vụ dân tộc mà không

có những trường đoạn mô tả tâm lí nên khiến câu chuyện ít nhiều có phần “lí thuyết”

Tiểu thuyết Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác cũng là một thử

nghiệm nghệ thuật thành công khi viết về đề tài lịch sử Ở đây, tác giả dường như có xu hướng coi lịch sử là chất liệu, bút pháp nghiệ thuật tiểu thuyết phóng khoáng, lãng mạn mới là yếu tố chính chi phối cách kể, cách xây dựng nhân vật Một mặt ông trung thành tuyệt đối với các văn kiện lịch sử như ngày tháng, địa điểm, tính cách nhân vật lịch sử như Ngô Thì Nhậm, Đỗ Thế Long, nhưng mặt khác ông vẫn bồi đắp cho các nhân vật lịch sử còn bỏ trống như Nguyễn Huệ, Nguyễn Nhạc… để khắc hoạ rõ hơn thế giới nội tâm phức tạp Đó cũng là những trang văn hấp dẫn trong tác phẩm, thể hiện năng lực

hư cấu tài tình của một cây bút dày dạn, có nghề

Có thể nói, hầu hết trong các tiểu thuyết lịch sử đương đại, các tác giả đã

cố gắng luận giải lịch sử theo góc nhìn riêng, với những suy nghĩ thấu đáo, sâu sắc Các nhân vật lịch sử nổi danh một thời không chỉ được khai thác với

từ cách nhân vật có chức năng, phận sự phục vụ lịch sử mà còn được soi sáng

từ nhiều góc độ, có đời sống nội tâm với cung bậc tình cảm chân thực Hình

ảnh Nguyên Phi Ỷ Lan hay nhà sư Từ Đạo Hạnh trong tiểu thuyết Giàn thiêu

của Võ THị Hảo hiện lên sau ánh hào quang là những mâu thuẫn giằng xé giữa quyền lực và tham vọng trần tục Hình ảnh người anh hùng áo vải Quang Trung cùng chiến công công lẫy lừng được nhà văn Nguyễn Mộng Giác khắc hoạ trong mối quan hệ nhiều chiều: vợ chồng, anh em, thầy trò…

để từ đó giúp người đọc nhận diện rõ hơn bối cảnh lịch sử và những bước ngoặt to lớn của dân tộc trong giai đoạn bão táp cuối thế kỉ XVIII

Tác phẩm của Nguyễn Xuân Khánh, duy nhất chỉ có Hồ Quý Ly được

đặt tên trọn vẹn là tiểu thuyết lịch sử nhưng không thể phủ nhận rằng thấm đẫm trong từng trang văn, kết cấu truyện, không gian, nhân vật tác phẩm… là những chất liệu lịch sử, văn hoá và phong tục, tập quán rất tiêu biểu của dân tộc Việt

Tiểu thuyết lịch sử Hồ Quý Ly được nhà văn viết trong những suy tư,

trăn trở sâu sắc về quá trình đổi mới của dân tộc bằng việc lât lại câu chuyện đầy sóng gió cuối thời Trần (1225-1440), khi nhà nước Đại Việt đang gồng mình chống đỡ khủng hoảng trong nước và chống gặc ngoại xâm Tác phẩm góp thêm tiếng nói khám phá xã hội và con người Hồ Quý Ly, một trí thức cách tân trước thời đại nhưng vấp phải bi kịch đau đớn nhất là không được lòng người Đồng thời, tiểu thuyết còn là bức tranh đẹp về văn hoá ngàn năm của dân tộc với những địa danh cổ nổi tiếng, những cảnh sinh hoạt thôn dã, những lễ hội dân gian, những phong tục đẹp… được lưu truyền nay đã mai một cùng năm tháng

Lấy bối cảnh thời sơ khởi của công cuộc tiếp xúc, tiếp biến văn hoá Đông Tây ở Việt Nam trong những năm cuối cùng của thế kỉ XIX và nửa đầu

thế kỉ XX, tiểu thuyết Mẫu thượng ngàn của Nguyễn Xuân Khánh tiếp tục

khám phá quá khứ dân tộc, góp thêm cái nhìn sâu sắc về đề tài lịch sử Tác phẩm cũng mang đậm màu sắc chủ đề văn hoá phong tục Vịêt Nam được thể hiện qua cuộc sống của người dân ở một làng quê bán sơn địa Bắc Bộ hồi cuối thế kỉ XIX mang tên Cổ Đình Giữa bối cảnh Pháp xâm lược Việt Nam, đạo Phạt bị gạt bỏ, đạo Thiên chúa bắt đầu ảnh hưởng và lan rộng, người dân quê trở về với đạo Mẫu, một tôn giáo của người Việt cổ có từ ngàn đời Nhà văn dày công kể lại cho người đọc những câu chuyện tình yêu của người đàn

bà Việt trong không gian ấy, một tình yêu vừa bao dung, vừa mãnh liệt, vừa

bản năng, đầy chất phồn thực và cũng nhiều đắng cay Ở Mẫu thượng ngàn,

chúng ta còn thấy một bức tranh về lịch sử xã hội Hà Nội cuối thế kỉ XIX với việc Pháp đánh thành Hà Nội, việc xây dựng Nhà thờ Lớn Những lớp lang lịch sử, văn hoá, phong tục đậm đặc dung chứa trong cuốn tiểu thuyết gần ngàn trang đã cho thấy bút pháp trữ tình đầy ấn tượng của Nguyễn Xuân Khánh, nhất là sự trưởng thành trong suy ngẫm của tác giả: tư duy của một nhà văn hoá, nhà tư tưởng trong tư cách một nhà văn

Đến tiểu thuyết Đội gạo lên chùa, mạch tự sự về văn hoá - lịch sử gắn

với những kiến giải về sức sống nội tại dân tộc Việt của nhà văn đã thực sự trọn vẹn, hoàn chỉnh sâu sắc Tác phẩm lấy bối ảnh làng quê Bắc Bộ, một ngôi chùa làng, nơi chứng kiến tất cả những thăng trầm, bi thương của số phận người nông dân và văn hoá làng trong một khoảng thời gian khốc liệt không kém: từ cuộc kháng chiến chống Pháp đến khi đất nước lập lại hoà bình Nhà văn dẫn người đọc vào cuộc phiêu lưu kì lạ của hai chị em chú bé

An, sau một trận càn dữ dội của giặc Pháp, cha mẹ đều chết, phải trôi dạt và

nương nhờ lại chùa Sọ Đội gạo lên chùa được viết theo lối cổ điển, mang

tính luận đề về ảnh hưởng của đạo Phật trong đời sống của cư dân Việt Hơn

800 trang sách trải dài qua hai cuộc kháng chiến vĩ đại của dân tộc cùng những sự kiện lịch sử đặc biệt, chủ yếu diễn ra ở một miền quê Bắc Bộ Không khí Phật giáo, tinh thần Phật giáo và tư tưởng của đạo Phật gần như can thiệp vào tất cả các tình tiết quan trọng nhất trong cuốn tiểu thuyết đồ sộ này Tác phẩm thấm đẫm màu sắc Phật giáo, được nhà văn viết trong bốn năm, cũng là những chứng nghiệm sâu sắc của Nguyễn Xuân Khánh về biến thiên của làng quê, về sự ảnh hưởng, hiện diện của Phật giáo đối với cuộc sống con người mà ông rút ra là: “Phật giáo là một lối sống”

Trong toạ đàm Lịch sử và văn hoá trong tiểu thuyết Nguyễn Xuân

Khánh hồi tháng 10/2012, nhà văn Hoàng Quốc Hải đã chia sẻ: “Viết tiểu

thuyết phong tục hoàn toàn dễ nhưng khó hay, nhưng Nguyễn Xuân Khánh

đã thả hồn mình vào đó để làm nên những cuốn tiểu thuyết phong tục được coi là cuối cùng của thời đại chúng ta”

Có thể nói, tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh là một điểm sáng trong dòng chảy cuả tiểu thuyết lịch sử - văn hoá - phong tục đương đại Việt Nam

Ba tác phẩm là khúc biến tấu của một chủ đề đã htống nhất, một tư duy thống nhất mà ông tự nhận và chúng ta thừa nhận: “Tôi không đi tìm hình thức mà chủ yếu là vấn đề, suy tư của dân tộc mình là chủ yếu” Chính suy tư quan thiết về dân tộc, về văn hoá Việt, về sức sống nội tại của văn hoá trong mạch ngầm phát triển của dân tộc mà nhà văn suốt một đời trăn trở ấy đã làm nên tầm vóc thời đại cho tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh

Chương 2: Các phương thức xây dựng nhân vật từ góc nhìn loại hình

2.1 Từ quan niệm nghệ thuật tới quan niệm về nhân vật

Mỗi nhà văn có tư duy sáng tác của riêng mình, tư duy sáng tác thể hiện

rõ ở quan niệm sáng tác của mỗi nhà văn Trước và sau đổi mới, nhà văn đã

có sự thay đổi trong tư duy sáng tạo nhưng có lẽ rõ ràng và nổi bật nhất là ở giai đoạn từ sau Đổi mới với sự ra đời của ba tiểu thuyết sau năm 2000 mà chúng tôi đang nói đến Do đó, trong luận văn này, chúng tôi chỉ tập trung làm nổi bật tư duy nghệ thuật của ông trong bộ ba tiểu thuyết lịch sử (chúng tôi tạm gọi chung bộ ba tiểu thuyết lịch sử - văn hóa – phong tục của ông là tiểu thuyết lịch sử) Tiểu thuyết lịch sử là một thể tài tiểu thuyết, vì thế trước hết nó cũng mang những đặc tính chung của tiểu thuyết và đồng thời nó sẽ mang những đặc trưng riêng gắn liền với đề tài lịch sử Như chúng ta đã biết,

“Tiểu thuyết lịch sử hiểu theo nghĩa chung nhất là tiểu thuyết về đề tài lịch sử” Đó là một thuật ngữ dùng để phân biệt giữa các tác phẩm lịch sử biên niên thông thường do nhà sử học hoặc người khác viết để kể về các biến cố lịch sử, nhân vật lịch sử, với tác phẩm văn học nghệ thuật sáng tác về đề tài

và nhân vật lịch sử Trong thực tế sáng tác về đề tài này, từ trước đến nay, việc nên quan niệm lịch sử trong tiểu thuyết như thế nào vẫn còn nhiều ý kiến bàn luận “Chất liệu lịch sử có thể sẽ là tấm gương soi chiếu tính chính xác và

độ tin cậy của sự kiện lịch sử được nói đến trong tác phẩm Điều đó tưởng như nghịch lý với bản chất của nghệ thuật là sáng tạo Tuy nhiên sẽ không còn mâu thuẫn nếu hiểu rằng, lịch sử tồn tại trong một tiểu thuyết được tôn trọng ở mức độ tinh thần của lịch sử” Từ những đặc điểm của tiểu thuyết lịch

sử, chúng tôi muốn hướng đến việc nghiên cứu tư duy tiểu thuyết của nhà văn trong mối tương quan với tiểu thuyết lịch sử Quan niệm sáng tác của nhà văn xuyên suốt các tác phẩm của mình đó là “tiểu thuyết lịch sử trước hết là tiểu thuyết”:

Thứ nhất, Nguyễn Xuân Khánh viết văn với tư cách là một nhà văn công dân, tiếp cận lịch sử trên phương diện phi huyền thoại hóa, dưới nhiều góc độ khác nhau, và luôn đặt lịch sử trong trạng thái động Nhìn lịch sử và tiếp cận lịch sử không phải thông qua những yếu tố chung mà qua những hình ảnh biểu tượng cụ thể Tiểu thuyết lịch sử nào cũng đều có ánh xạ của đời sống hiện tại Tiểu thuyết do một người hiện tại viết, cho những người hiện tại đọc

Và muốn tác động lên tâm hồn người đọc phải có cảm xúc, tâm hồn của người viết, cái tôi tác giả là một yếu tố không thể thiếu

Thứ hai, viết về lịch sử nhưng để xoay quanh số phận con người, lấy con người làm trung tâm Nhân vật là quan niệm nghệ thuật của nhà văn về con người, đó là những người luôn mâu thuẫn và phức tạp, con người hiện thực đôi khi phải đối diện với bi kịch Con người trong đời sống dù ít nhiều cũng

có sự chi phối của cảm quan tôn giáo và trong mỗi người phụ nữ luôn ẩn chứa “mẫu tính” Để lí giải cho quan niệm này, chúng ta có thể dựa vào tiểu

sử của nhà văn Quê nội ở phố Huế nhưng quê ngoại ở Cổ Nhuế nơi có nghề may nổi tiếng, không biết từ lúc nào Nguyễn Xuân Khánh đã gắn bó với làng quê nghèo với những người dân lao động thật thà và chất phác Đó là lí do vì sao trong hai cuốn tiểu thuyết gần đây nhất của mình, ông đều lấy bối cảnh là một làng quê

Hơn nữa, cả tuổi thơ của Nguyễn Xuân Khánh gắn bó với các mẹ, các mợ,

và những người phụ nữ xung quanh mình đã tạo cho nhà văn sự nhạy cảm trong tâm hồn Hình ảnh những người phụ nữ ruột thịt và nỗi cô đơn mà họ trải qua đã kiến tạo một phần tâm hồn văn chương của nhà văn Đối với ông, người phụ nữ bao giờ cũng đẹp và tốt bụng, nhưng nhiều khi họ lại chịu nhiều đắng cay, sống trong cô đơn

Thứ ba, quan điểm về nghệ thuật tiểu thuyết của ông là: hướng tới những đặc trưng cơ bản của tiểu thuyết hiện đại: nghệ thuật xây dựng nhân vật phi trung tâm hóa, khai thác tính “lưỡng phân” của nhân vật thông qua nhiều điểm nhìn, kết cấu tiểu thuyết đa thanh với ngôn ngữ giọng điệu của

một nhà văn công dân: ngôn ngữ đan bện nhiều cung bậc: bác học - đời thường, cổ kính - hiện đại; đối thoại – độc thoại; giọng điệu trữ tình và đặc biệt với giọng điệu vô âm sắc Để có được những thành công về nghệ thuật này, ngoài niềm say mê với nghệ thuật từ nhỏ, ông còn được lớn lên trong không khí đô thị và được tiếp xúc với những tác phẩm văn chương hiện đại Chịu ảnh hưởng của chủ nghĩa lãng mạn và chủ nghĩa hiện thực trong những năm đầu thế kỉ XX, nhà văn tiếp nhận những xu hướng tư tưởng nghệ thuật mới của văn chương hiện đại Những năm tháng trong quân ngũ lại là môi trường để nhà văn rèn luyện, trải nghiệm với thực tiễn cách mạng Nhà văn

đã trải qua quãng thời gian vất vả với cuộc sống mưu sinh, đối mặt với những

“tai nạn” văn chương nhưng ông vẫn kiên trì với niềm đam mê của mình Sự

tự ý thức và ham học hỏi, những tác động của quá trình tiếp xúc với văn chương hiện đại từ sớm và cả những vốn kiến thức văn hóa, lịch sử xã hội đã giúp nhà văn đạt được những thành công lớn trong sự nghiệp của mình khi ông bước sang tuổi đời “xưa nay hiếm”

2.2 Quan niệm nghệ thuật của Nguyễn Xuân Khánh về con người và thế giới

Đọc tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh, chúng ta một lần nữa được khám phá lịch sử dân tộc thông qua cuộc đời của mỗi con người Mỗi nhân vật, mỗi cuộc đời là một minh chứng đầy đủ và sâu sắc nhất cho những bước thăng trầm của lịch sử Hệ thống nhân vật của nhà văn khá đông đảo, từ những con người nhỏ bé bình thường đến những con người đã có tên trong sử sách đều được nhà văn thể hiện rõ nét trong bộ ba tiểu thuyết của mình Họ là những con người đã chịu tác động của lịch sử, sản phẩm của lịch sử, nhưng đồng thời cũng là những người đã góp phần tạo ra lịch sử Thông qua nhân vật Hồ Quý Ly, nhà văn đã thể hiện một bức tranh sinh động của giai đoạn cuối đời Trần, ông hiện thân cho người anh hùng mang đầy hoài bão và tham vọng nhưng con đường thực hiện của ông đã gặp phải sự phản đối quyết liệt từ những người theo phái bảo thủ, khư khư giữ lại những giá trị đã thực sự mục nát Hình ảnh anh em nhà Messmer trong vai trò của những nhà chinh phục

mang đến cho đất nước nhỏ bé sự cách tân, đổi mới dưới ánh sáng của văn minh, nhưng con đường đó lại tạo ra vết cắt lịch sử đầy đau thương Sự thất bại của họ là câu trả lời cho sự “không hòa hợp” của công cuộc Tây hóa mà người Pháp đã thực hiện trên đất nước Việt Nam Còn nhân vật Bernard trong

Đội gạo lên chùa là một cuộc đấu tranh để chối từ nguồn gốc Việt trong con

người hắn, chính điều đó đã khiến cho tính hung hăng của hắn trở nên mạnh

mẽ hơn bao giờ hết Hắn là kết quả của một phần lịch sử của cuộc xâm chiếm, khi mà những người lính Pháp phối kết với những người đàn bà thuộc địa “Hắn cố phủ nhận người mẹ Và để lấy lòng người cha, hắn không từ một thủ đoạn nào Hắn ghê tởm dòng máu người mẹ mà hắn mang trong huyết quản Và từ đó, hắn trở thành một phần tối trong lịch sử đấu tranh chống Pháp của làng Sọ” Cái chết bi thảm của Bernard cũng là khúc ca khải

hoàn cho một giai đoạn lịch sử mà nhà văn đã để cập trong phần đầu của Đội

gạo lên chùa

Lịch sử cũng được mang đến từ số phận của những con người luôn biết

đấu tranh cho đất nước như hai anh em Chất và Phác trong Mẫu Thượng

Ngàn, như sư Vô Trần, thầy giáo Hải, Nguyệt, An trong Đội gạo lên chùa…

Thông qua cuộc đời của họ là lời khẳng định hơn nữa những giá trị của việc đấu tranh không ngừng của những con người Việt Nam nhỏ bé

Ở Đội gạo lên chùa, Nguyễn Xuân Khánh lại một lần nữa tái hiện lại cả

một giai đoạn lịch sử từ thời kháng chiến chống Pháp đến khi thống nhất nước nhà thông qua cuộc đời của các nhân vật sư Vô Úy, Vô Trần, sư Khoan

Độ, chị em Nguyệt, Huệ, Hiếu, Trắm… Những con người ấy đã sống để chứng kiến và tham gia vào lịch sự, cuộc đời của họ vừa đẹp đẽ vừa gian truân nhưng thanh khiết Cuộc kháng chiến chống Pháp đã đem lại những nỗi đau đớn cho An và Nguyệt khi phải mất đi những người thân yêu nhất của mình là cha mẹ và chồng sắp cưới Cả cuộc kháng chiến chống Pháp và thời

kỳ cải cách ruộng đất cũng như giai đoạn hợp tác xã nông nghiệp đã để lại

bắt giam trong nhà ngục thực dân, chịu tra tấn đến gãy xương vì bị nghi là Việt Minh Đến khi hòa bình lập lại, cuộc cải cách ruộng đất với những vụ đấu tố, những nghi ngờ, những bản án oan sai lại tiếp tục khiến nhà sư phải chịu cực hình, bị trói, bị giam, bị quản thúc lao động… Những thăng trầm mà cuộc đời ông đã trải qua gắn liền với những mốc lịch sử quan trọng của cả dân tộc mà thông qua đó, những trang sử như được tái hiện trong cái cụ thể nhưng ý nghĩa của nó lại mang tầm khái quát

Như vậy, nhà văn đã tiếp cận lịch sử theo tư duy duy đối thoại Chính điều này đã chi phối toàn bộ cách xây dựng bối cảnh, nhân vật, sự kiện…của nhà văn trong tác phẩm Tiếp cận lịch sử bằng tư duy đối thoại đã giúp cho nhà văn tìm ra những cách thể hiện lịch sử thông qua số phận con người, nhìn lịch sử từ điểm nhìn của hiện tại và thông qua lịch sử để nói về những vấn đề dân tộc Những điều đó đã cho thấy một đặc điểm rất riêng của Nguyễn Xuân Khánh trong tư duy về lịch sử và tiếp cận lịch sử

Tiếp cận sự kiện lịch sử cũng mang tính đối thoại, nhưng những sự kiện lịch sử đã được Nguyễn Xuân Khánh tiếp cận một cách cụ thể hơn Trước hết, ông đã đưa ra cả những sự kiện có thật và những sự kiện hư cấu Để làm điều này, nhà văn vừa phải bám sát chính sử vừa phải dùng vốn sống của mình để đưa ra được bức tranh lịch sử đầy sinh động và ý nghĩa

Đến Đội gạo lên chùa, những sự kiện lịch sử được nhà văn miêu tả đậm

nét và liên tục trong thời gian dài hơn Nhà văn tiếp cận lịch sử không phải trực tiếp từ những sự kiện lớn mà ông đã đi sâu khai thác cuộc sống của những con người nhỏ bé nơi làng quê, bên ngôi chùa cổ từ thời kháng chiến chống Pháp, đến cải cách ruộng đất và thời kỳ Đổi mới Hầu như những sự kiện nhà văn đưa ra đều được lí giải từ hai phía Sự tàn nhẫn của tên quan Tây lùn Bernard làm khổ sư Vô Úy, thầy giáo Hải và biết bao người dân vô tội khác là đáng căm giận Nhưng trước đó, hắn đã phải chứng kiến cảnh mất

đi người thân, người cậu tốt bụng nuôi nấng hắn từ tấm bé vì Việt Minh Ngay cả sự kiện vốn dĩ mang tính nhạy cảm suốt một thời gian dài sau “sửa

sai” mà tất cả văn nghệ sĩ đều tránh nói đến là “cải cách ruộng đất” cũng được Nguyễn Xuân Khánh đưa ra với cái nhìn của một người đã từng trải qua Nỗi ám ảnh về cái chết oan ức của cụ chánh Long không khỏi làm người đọc đau xót Cái sai của thời kỳ cải cách, đấu tố đó đã được nhà văn vạch ra

rõ nét và thẳng thắn hơn bao giờ hết Hình ảnh của anh Khoát dường như đại diện cho mảng tối của một thời kỳ mà có lẽ dư âm của nó còn tồn tại đến tận bây giờ Nhưng dù nói đến thời kỳ khiến cho con người ta bỗng trở nên xa lạ với nhau, phản bội nhau ấy nhà văn cũng không quên đứng trên lập trường đối thoại để lí giải Tại sao người trại trưởng nơi sư Vô Úy và chú tiểu An lại lạnh lùng, sắt đá và căm ghét thành phần cường hào, địa chủ đến vậy? Đó là bởi cuộc sống cơ cực thảm thương mà ông đã phải trải qua “Đi ở cho nhà giàu từ khi còn nhỏ Không tấc đất cắm dùi, không học hành, bị đói khát, bị đánh đập, hành hạ Lớn lên lấy vợ, vợ có chút nhan sắc bị cường hào cưỡng hiếp Như thế cũng chưa hết Tiếp đó, cô lại bị bà chủ ghen, lột truồng ra, treo lên đánh cho đến trụy thai” [39;658] Đó là tất cả những mảng tranh tối tranh sáng mà Nguyễn Xuân Khánh đưa ra cho người đọc Ông không đi sâu vào miêu tả sự kiện mà tất cả đều được dựa trên những sự kiện có thực và hư cấu lại để thể hiện cách tiếp cận của mình trước thời đại lịch sử

Các nhân vật trong lịch sử được tiếp cận dưới nhiều phương diện: cả trong chính trị lẫn trong đời sống bình thường: nhà văn loại bỏ “khoảng cách

sử thi” trong cách tiếp cận nhân vật lịch sử Trước hết, chúng tôi muốn nói đến những nhân vật có thật, hệ thống nhân vật này xuất hiện hầu hết trong

cuốn tiểu thuyết Hồ Quý Ly như Hồ Quý Ly, Nguyên Trừng, Trần Khát

Chân, Trần Nguyên Hàng, Vua Nghệ Tông v.v… Họ xuất hiện với tư cách là những nhân vật đã được lịch sử đúc khuôn Nhưng với cách tiếp cận mang tính đa diện và xóa bỏ ranh giới sử thi của nhà văn Nguyễn Xuân Khánh, họ hiện lên không chỉ là những anh hùng mà còn là những con người bình thường, một người cha, người anh, người chồng và cả người tình…Các nhân

vật hư cấu nhưng nhà văn không vì thế mà làm mờ đi tính chân thực của mỗi con người xuất hiện trong tác phẩm Con người lịch sử trong hai tác phẩm bản chất đã là những người bình thường và họ được đặt giữa hai ranh giới đối nghịch giữa thiện và ác, giữa những người mất nước và những người đi xâm lược Tuy nhiên, tiếp cận các nhân vật lịch sử không phải bằng cái nhìn một chiều mà ngược lại, với những nhân vật chính như các thành viên gia đình cụ

đồ Tiết, như Bà Tổ cô, như bà ba Váy, như chị Mõ Pháo, cô Hoa trong Mẫu

Thượng Ngàn hay sư Vô Úy, Vô Trần, sư Khoan Độ, Hải, Nguyệt, chú tiểu

An… trong Đội gạo lên chùa đều được nhìn từ đời sống giản dị, chân thật

mà đẹp đẽ như những gì họ vốn có Ngược lại, với những con người bên kia chiến tuyến, nhà văn cũng dành cho họ cách miêu tả khách quan nhất Anh

em nhà Messmer, cha Colombert, nhà dân tộc học Rénee (Mẫu Thượng

Ngàn) hay tên quan Tây Thalan, Bernard (Đội gạo lên chùa)… Cách tiếp

cận đó phải chăng chỉ có ở những nhà văn khi đã được sống trong thời đại mới, được cởi trói, được tự do trên chính văn đàn của mình như Nguyễn Xuân Khánh? Và ở đó, tư duy về lịch sử của họ dường như đã đổi khác, đã xóa tan kiểu tư duy một chiều khi tiếp cận vấn đề Họ không còn mang tư tưởng của những con người chịu ảnh hưởng của lịch sử để phán quyết lịch sử

mà thay vào đó, họ là những người đã biết hoặc đã chứng kiến lịch sử và phản ánh nó theo chiều hướng mang tính đối thoại

Hầu như tất cả các yếu tố của hiện thực lịch sử đều được nhà văn đặt trong tư thế đối thoại Các vấn đề tôn giáo tín ngưỡng vốn xưa nay được xem như là những vấn đề nhạy cảm và phức tạp dưới ngòi bút Nguyễn Xuân Khánh đã trở thành những luận đề mang tính đối thoại cao và khá rõ ràng Đạo Phật vốn dĩ được xem như tôn giáo lớn nhất trong thời Lý – Trần xuất

hiện trong tiểu thuyết Hồ Quý Ly cũng có tính hai mặt của nó Ngoài sự giải

thoát, cứu rỗi và hướng thiện, Phật giáo lại vô tình trở thành một nơi lánh đời

của những kẻ lười biếng Trong Đội gạo lên chùa, những người xuất gia như

sư Vô Úy, sư Vô Trần, chú tiểu An lại không thể rời xa cõi trần tục mà họ